Sovet Rossiyasida chet el intervensiyasi davri - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Sovet Rossiyasida chet el intervensiyasi davri

Купить

Sovet Rossiyasida chet el intervensiyasi davri (1918 - 1920)
Sovet hukumatining tinchlik takliflari.
Versalda tinchlik shartlari ishlab chiqilayotgan paytda Sovet Rossiyasida
urush boshlandi. Yuz minglab qurolli interven е ntlar mamlakat hududiga bostrib
kirishdi. Reaksion hukumat diplomatlari bosqinchilarning vahshiyliklariga
qarshi turmadi. Balki ularning ba'zilari o'z mamlakatini talon-taroj qilishda va
terrorizmda ishtirok etib, Sovet hokimiyatiga qarshi kurashgan aksilinqilobiy
unsurlar bilan aloqa o'rnatdilar.
Sovet hukumati yangicha xalqaro vaziyatda tinchlik uchun doimiy
kurashini davom ettirdi. Yevropa hukumatlariga urushni to'xtatish taklifi bilan
murojaat qilish uchun har qanday yo’ldan foydalanildi. Hatto intervensiyani
to'xtatish uchun, ma'lum shartlar bilan, tashqi qarzlarni ham tan olishga rozi
bo'ldi. 1918-yil 1-avgustda Sovet hukumati Angliya, Fransiya, Italiya, AQSh va
Yaponiyaning mehnatkash ommasiga intervensiyaga qarshi chiqish uchun
murojaatlar qildi. 5-avgustda Xalqaro ishlar Xalq komissarligi Amerikaning
Moskvadagi bosh konsuli Pulyuga yo'llagan maktubida Angliya-Fransiya
intervensiyasiga qarshi qat'iy norozi ekanligini e'lon qildi. 24-oktabrda
Narkomindel prezident Vilsonga yozgan notasida intervensiyaga qat'iyan
norozilik bildirdi va nima uchun Sovet Rossiyasidagi Antanta askarlari
mamlakatdan chiqib ketmayotganligini so’radi. 3-noyabr kuni Tashqi ishlar
Xalq Komissariyati neytral mamlakatlar vakillari orqali Antantaning barcha
hukumatlariga tinchlik taklifi bilan murojaat qildi.
6-noyabr kuni Sovetlarning 6-favqulodda kongressi Angliya, Fransiya,
AQSh va Yaponiya hukumatlariga intervensiyani to'xtatishni va tinchlik
muzokaralarini boshlashni taklif qilgan rezolyutsiya yubordi. 1918-yil 23-
dekabrda Tashqi ishlar Xalq Komissariyati vakili, Stokgolmga bordi. Bu yerda
hukumat nomidan Antanta mamlakatlari vakillarini tinchlik muzokaralari

o’tkazishga taklif qildi. 1919-yil davomida Sovet hukumati ikki marta, 12 va
17-yanvar kunlari tinchlik takliflarini bildirdi. Intervensiyani rag’batlantirgan
reaksion doiralar javob bermadi. Ularning qo'shinlari urushni davom ettirdilar.
Keyin Sovet mamlakati xalqlari chet el bosqinchilariga qarshi vatan
himoyasiga ko'tarildilar.
Qizil Armiya interventlarning birinchi hujumini qaytarib, qarshi
hujumga o'tdi. G'arbda bosib olingan hududlarni ozod qilish boshlandi. 20-
noyabrda Ukrainaning Sovet hukumati o'z faoliyatini yo’lga qo’ydi. 1919-yil
yanvariga kelib Ukrainaning katta qismi Sovetlarga o’tdi. 1919-yil 1-yanvarda
Belorussiya Sovet sotsialistik respublikasi deb e'lon qilindi. Estoniya ishchilari
Qizil Armiya otryadlari bilan birgalikda Sovet hukumati tuzilgan Estoniyani
ozod qildilar. 1918-yil 8-dekabrda Xalq Komissarlari Kengashi Estoniya
Respublikasining milliy mustaqilligini tan oldi. Litva va Latviya ham dekabrda
ozod qilindi. 1918-yil 22-dekabrda Xalq Komissarlari Kengashi Litva va
Latviya Sovet respublikalarining milliy mustaqilligini tan oldi. 1918-yil 23-
dekabrda Millatlar Xalq Komissari Stalin ma'ruzasiga ko'ra Butunrossiya
Markaziy Ijroiya Qo'mitasi Xalq Komissarlari Kengashining Estoniya, Litva
Sovet respublikalarining mustaqilligini tan olish to'g'risidagi farmonini
tasdiqladi.
Sovet hokimiyati g'olibona yurish bilan g'arbga yo’naldi. Qizil
Armiyaning sharqdagi qismlari chexoslovaklar va Kolchak qo'shinlarini
mag'lub etdi. Rossiyaning janubida Sovet qo'shinlari bosqinchilarga bir qator
zarbalar berishdi. Ko'proq uzoqni ko'ra oladigan siyosatchilar intervensiya
siyosati tubdan noto'g'ri ekanligiga amin bo'lishdi. Ammo reaksionerlar taslim
bo'lishni istamadilar. Intervensiyani ochiqdan-ochiq olib borishdan qo'rqib, ular
Polshani bolsheviklarga qarshi qurollantirdilar. Bir necha bor Parijda ular bu
muamoga qaytishdi. Polsha vakili Paderevskiy Vilsonga Qizil Armiyaga
qarshi shoshilinch yordam so'rab murojaat qildi.

16-yanvar kuni Fransiya tashqi ishlar vaziri Pixon kabinetida o'nlik
kengashining yig'ilishi bo'lib o'tdi, unda Lloyd Jorj Sovet Rossiyasi masalasini
ko'tardi.
Lloyd Jorj Rossiya masalasini hal qilishning uchta mumkin bo'lgan
usullarini taklif qildi. Bular harbiy intervensiya, qamal yoki kelishuv edi. Lloyd
Jorj ochiq harbiy intervensiyani halokatli deb tan oldi. Agar Rossiyaga ingliz
qo'shinlarini yuborishni darhol taklif qilsa, armiyada g'alayon paydo bo'lishini
aytib o’tdi u. Xuddi shu narsa Sibirdagi Amerika bo'linmalariga, Kanada va
Fransiya qo'shinlariga ham tegishli edi. Bolshevizmni harbiy kuch bilan
bostirish g'oyasi bu juda aqldan ozishdir dedi u. Lloyd Jorj Denikin, Kolchak
va chexoslovakiyaliklar haqida "ularga tayanish bo'shashgan qum ustiga bino
qurish demakdir" degandi.
Angliya Bosh vaziri, uzoq vaqt qamal tashkil qilinishiga ham qarshi
chiqdi. Lloyd Jorjning so'zlariga ko'ra, faqat bitta variant qolgan edi. U ham
bo’lsa Rossiya vakillarini Parijga taklif qilish va xuddi Rim imperiyasi bir
paytlar Rimga bo'ysunadigan uzoq mintaqalar rahbarlarini chaqirgandek, ular
o'zlarining qilmishlari haqida hisobot berishlari kerak edi.
Qadimgi dunyo tarixidan taqqoslashda Lloyd Jorj faqat bitta
ahamiyatsiz vaziyatni o'tkazib yubordi. Rossiya Britaniya imperiyasining bir
qismi emas edi.
Vilson Lloyd Jorjning fikrlarini qo'llab-quvvatladi. U Amerika
qo'shinlari bolsheviklarga qarshi chiqmasligini tasdiqladi va Sovet vakillari
bilan muzokarani taklif qildi. Fransiya Lloyd Jorjning taklifiga qarshi chiqdi.
O'nlik Kengashi kelishuvga erishmasdan, Rossiya masalasini muhokama
qilishni 21-yanvarga qoldirishga qaror qildi. Pichon va Sonnino ushbu
yig'ilishda Rossiya masalasi bo'yicha "ekspertlarni" ya’ni Sovet Rossiyasidan

endigina kelgan fransuz elchisi Nulensni va Sankt-Peterburgdagi Daniyaning
sobiq vakili Skayvenusni ham eshitib ko’rishni taklif qildi.
Nulens o'nlik kengashining yig'ilishida uyatsiz ravishda Sovet
Rossiyasiga tuhmat qildi. Skavenius "Qizil Armiya kuchini chet elliklar -
latviyaliklar, vengerlar, nemislar, xitoyliklar tashkil etadi" deb aytdi. Nutq
oxirida, odob-axloq uchun, aftidan Skavenius qo'shimcha qildi: "Albatta, bu
birlik atrofida ma'lum miqdordagi ruslar to'plangan". Diplomatlar tomonidan
chizilgan hayoliy rasm Lloyd Jorj uchun ishonchli ko'rinmadi.
O'nlik Kengashi hech qanday qaror qabul qilmadi. Kechqurun Britaniya
delegatsiyasi yolg'iz qoldi. Kanada vakili Robert Borden va Avstraliya va kili
Xyuz Kanada va Avstraliya qo'shinlarini Rossiyaga yuborish imkoniyatini
qat'iyan rad etishdi. Lloyd Jorj bolsheviklarni kuch bilan ag'darish mumkin
emasligini hisobga olib, muzokaralarni boshlash taklifini ilgari surdi. Lloyd
Jorj tomonidan taklif qilingan taklifga ko’ra "ba'zi mustaqil davlatlarni
bosqinlardan himoya qilish" maqsadida ruslarni muzokaraga o’tqazish mumkin
edi. Bu davlatlar Polsha, Litva, Estoniya, Latviya va Finlyandiya davlatlari edi.
O'sha kuni kechqurun yana o'nlik kengashining yig'ilishi bo'lib o'tdi.
Ushbu uchrashuv uchun Vilson yangi materiallar topdi. Yanvar oyi boshida
Sovet hukumati vakillari bilan muzokaralar o'tkazish uchun Londondagi
Amerika elchixonasining rahbari Bukler Stokgolmga yuborildi. Bukler Parijda
Vilsonga o'z missiyasining natijalari to'g'risida telegraf yubordi. O'nlik
kengashining ertalabki yig'ilishida Vilson Baklerning ma'lumotlarini,
shuningdek Polsha davlati rahbari Paderevskiyning yordam to'g'risida xatini
o'qidi. Kechki yig'ilishda Vilson Lloyd Jorjning taklifiga o'zgartishlar kiritdi. U
ruslarni Saloniki yoki Lemnos oroliga taklif qilish tarafdori edi. Qizg'in bahs-
munozara boshlandi. Baron Sonnino bolsheviklar bilan muzokaralarga keskin
e'tiroz bildirdi. U Fransiya singari Italiya ham, bolshevizm tahdidi ostida
qolganligini tan oldi. Bolsheviklarni konferensiyaga taklif qilish ularning

mavqeini yanada kuchaytiradi. Sonnino bolsheviklarga qarshi ko'ngillilar
armiyasini tashkil qilishni taklif qildi va konferensiyaga faqat anti-bolshevik
hukumatlari vakillarini taklif qildi.
Yaponiyalik delegat Makino Lloyd Jorj va Vilson fikriga qo'shildi.
Uning ta'kidlashicha, "Sibirda, Baykal ko'lining sharqida sharoitlar sezilarli
darajada o'zgardi. Ushbu hududga qurolli bo'linmalar yuborishni talab qilgan
vaziyatlar endi yo’q. "
Klemanso Sovet vakillarini muzokaraga taklif qilishga qarshi edi.
Biroq, har kuni Qizil Armiyaning rivojlanib borayotganligi to'g'risida yangi
xabarlar kelib turdi. Oq gvardiya urushayotgan paytda, hech bo'lmaganda,
bolsheviklarning hujumini kechiktirish kerak edi. Shu sababli, Fransiya oxir-
oqibat Lloyd Jorj va Vilsonning dalillariga ishondi. "Hozirda bolsheviklar xavfi
juda katta" deb qo'rqitdi Klemanso. Bolshevizm xavfi kengaymoqda. U
Boltiqbo'yi mintaqalari va Polshani egallab oladi. Hozir uning Budapesht va
Venadagi yutuqlari to'g'risida noxush xabarlar kelib tushdi. Italiya ham xavf
ostida. U erda xavf, ko'rinmas holda, Fransiyadan ham kattaroqdir. Agar
Germaniyada tarqalgan bolshevizm Avstriya va Vengriyada tarqalib, Italiyaga
yetib boradigan bo'lsa, unda Yevropa ulkan xavfga duch keladi." Dedi o’z
nutqini davom ettrib Klemanso. Prezident Vilson o'qigan ma’ruzani tinglagan
Klemanso, bolsheviklarning ittifoqchilarini u tuzoqqa ilintirishga harakat
qilayotganidan hayratda qoldi. Agar Klemanso yolg'iz bo'lganida, bolshevizm
tarqalishining oldini olish uchun to'siq o'rnatgan bo'lar edi. Ammo u
hamkasblariga yon berishga majbur.
O'nlik Kengashi Vilsonga Rossiyada tinchlik o'rnatish masalasida
yig'ilishda qatnashish uchun Rossiyada urushayotgan barcha guruhlarga
murojaat qilishni buyurdi. Konferensiyada ishtirok etishning dastlabki sharti
urush harakatlarini to'xtatish edi. 1919-yil 22-yanvarda Vilsonning

apellyatsiyasi bosma nashrlarda paydo bo'ldi. Rossiyadagi jangovar lagerlar
vakillari Parijga yoki Salonikiga emas, balki knyazlar orollariga taklif qilindi.
Vilsonning apellyatsiyasi muallifsiz edi. Sovet hukumati buni
to'g'ridan-to'g'ri o'nlik kengashi matbuotidan olmagan. U Parijdan radio xabar
shaklida Moskvaga yetib bordi. Xalq komissarligi darhol Sovet
Respublikasining Stokgolmdagi vakolatli vakiliga ittifoqchilarning murojaatiga
oid qo'shimcha ma'lumotlarni to'plashni buyurdi. Narkomindel Sovet hukumati
konferensiyaga rasmiy taklifnoma olmaganligini ta'kidladi. Izolyatsiya qilingan
orollarga taklif qilishning o'zi konferensiya maxfiylik bilan o’tishini anglatadi.
Xalq Komissariyati vakolatli vakilga barcha ma'lumotlarni tekshirishni va
Arxangelsk, Boku, Sibir yoki Turkistonni qo'shib olishga erishish haqida
maxfiy kelishuvlar bor-yo'qligi to'g'risida ma’lumotlar to’plashni buyurdi.
Shu bilan birga, Sovet stantsiyasi ingliz radio telegrammasini o’chirmay
turdi. Unda Vilson knyazlar orollariga kelishga taklif bilan Rossiyada mavjud
bo'lgan aksilinqilobiy hukumatlarga murojaat qildi.
28-yanvar kuni Sovet hukumati prezident Vilsonga taklifnoma Moskva
tomonidan qabul qilinmaganligi to'g'risida radio telegramma yubordi. Sovet
radio telegrammalari o'zlarining manzillariga yetib borganmi yoki yo'qmi
noma'lum edi. Har holda, 29-yanvar kuni Rossiyaning Parijdagi sobiq elchisi
Maklakov Amerika matbuoti vakillariga bergan intervyusida "Chicherin tinchlik
konferensiyasi taklifiga javoban kafolatlar va aniqroq tushuntirishlarni talab
qiladi" dedi.
Shu munosabat bilan Narkomindel 31-yanvar kuni Fransiya tashqi
ishlar vaziri Pixonga Populaire tahririyatiga yuborilgan vakolatli
telegrammadan tashqari Sovet hukumati tomonidan yana bir telegramma
yubordi. Chet el matbuoti ittifoqchilarning tinchlik konferensiyasini maqtadi.
Jurnalistlar har tomonlama ittifoqchilar taklifi Rossiyaga yordam berishga

qaratilgan deb ta'kidladilar. Boshqa tomondan, xuddi shu matbuotda
ittifoqchilarning taklifiga hech qanday javob kelmagan go'yo bolsheviklarning
murosasizligi haqida gapira boshlandi. Antanta mamlakatlarining ba'zi
doiralari, o'zlarini tinchlikparvar rolida namoyish qilmoqchi bo'lganliklari,
ommaviy tinchlikparvarlik qarashlari yoritila boshlandi. Lekin aslida ular
konferensiya chaqirishni umuman niyat qilmadilar va faqat Sovetlarni
ayblashga urindilar.
Sovet mamlakati tinchlik bo’lishidan nihoyatda manfaatdor edi.
Shuning uchun 4-fevralda Sovet hukumati radio orqali Buyuk Britaniya,
Fransiya, Italiya, Yaponiya va AQShga murojaat qildi. Tashqi ishlar Xalq
komissarligining xabar berishicha, Sovet hukumati to'g'ridan-to'g'ri taklifnoma
olmagan bo'lsa-da, harakat yo'nalishini noto'g'ri talqin qilishning oldini olish
uchun o'z javobini berishni zarur deb hisobladi. Sovet hukumati doimiy
ravishda takomillashtirilgan harbiy holatga qaramay, rus xalqi uchun tinchlikka
erishishda qurbonlik qilishga ham tayyorligini e'lon qildi. Sovet hukumati rozi
bo’ladigan yagona shart bu faqat ma'lum imtiyozlarga rozi bo'lishi edi. Ya’ni
Sovet xalqining hayotini sotsialistik asosda tashkil etishiga hech narsa to'sqinlik
qilmasligi kerak edi. Sovet hukumati eski hukumatning qarzlarini tan olishga
rozi bo’ladi. Zudlik bilan eski kreditlar bo'yicha foizlarni to'lashga va shtatlarga
yoki kapitalistlarga bir qator imtiyozlar berishga tayyor. Hatto harbiy
yutuqlariga qaramay, hududiy imtiyozlar haqida muzokaralarga ham rozi
bo’ladi. Sovet hukumati knyazlar orollari yoki boshqa biron bir joyga, barcha
vakolatlar birgalikda yoki alohida davlatlar yoki alohida siyosiy guruhlar bilan
muzokaralarni boshlashga rozilik bildirdi. Va o'z vakillarini qayerga yuborishni
so'radi.
Shunday qilib, Sovet hukumati darhol imperialistik hukumatlarning
xohishlari bo'yicha muzokaralarni boshladi. Sovetlarning taklifi imperialistik

doiralarning asl maqsadlarini ochib berish, ulardan beayblik niqobini yulib
tashlashga qaratilgan edi. Antanta diplomatiyasi qiyin vaziyatda edi.
Sovet hukumatining diplomatik manyovri o'z maqsadiga erishdi. Sovet
radiosining telegrammasini olgandan so'ng, Vilson shunday dedi: "Bolsheviklar
(konferensiyaga borishga) rozi bo'lishdi, ammo ataylab haqoratomuz tarzda
kelishdi".
Vilsonning noroziligi shu qadar baland ediki, Oq uyda Demokratik
partiya Milliy qo'mitasining yopiq yig'ilishida nutq so'zlar ekan, u g'azab bilan
bolsheviklarni "dunyodagi eng buyuk firibgarlar" deb atadi. Va Millatlar
Ligasini ularni qo'llab-quvvatlamaslikka chaqirdi.
Antanta Narkomindel radio telegrammasini javobsiz qoldirdi. Fevral
oyida Antanta Kolchakka tayyorlanayotgan qarshi hujum haqida ma'lumot oldi.
Shunday qilib, rejalashtirilgan diplomatik muzokaraga ehtiyoj qolmadi. Boshqa
tomondan, Fransiya Vilson memorandumiga qarshi kurashni kuchaytirdi. 27-
yanvar kuni Fransiya hukumatining buyrug'i bilan Rossiyaning Parijdagi sobiq
elchisi Maklakov Rossiyadagi barcha aksilinqilobiy hukumatlarni Amerika
murojaatiga javoblarini berishini so’radi. Maklakov bir vaqtning o'zida Fransiya
knyazlar orollari bo'yicha konferensiya chaqirish taklifiga qarshi bo'lganligi
haqida ma’lum qildi. 1919-yil 16-fevralda barcha aksilinqilobiy hukumatlar bir
vaqtning o'zida bolsheviklar bilan uchrashishdan bosh tortganliklarini e'lon
qilishdi.
Ayni paytda Qizil Armiyaning g'alabali hujumi barcha hududlarda
davom etdi. Vilsonning taklifiga binoan Amerika tinchlik delegatsiyasi
a'zolaridan biri, keyinchalik AQShning SSSRdagi elchisi bo'lgan Uilyam
Bullittni Sovet Rossiyasiga yuborishga qaror qilindi. Angliya va Amerika
nomidan Bullittga bolsheviklar qanday shartlarda muzokaralar boshlashga rozi
ekanliklarini aniqlash buyurilgan. Shu bilan birga, Lloyd Jorj Antanta davlatlari

qanday sharoitda shartlarga rozi bo’lish kerakligini ham aytib o’tdi. Ushbu
shartlar quyidagicha edi:
Har jabhada urush harakatlarini to'xtatish. Amaldagi barcha hukumatlar
ular egallab olgan hududlarda qoladilar.
Sovet Rossiyasiga zarur bo'lgan temir yo'llar va portlar, Yevropaning
qolgan qismidagi xalqaro temir yo'llar va portlarga tegishli bo'lgan qoidalarga
bo'ysunishi kerak. Ittifoqdosh davlatlarning fuqarolari Sovet Rossiyasiga erkin
kirish huquqi va siyosatga aralashmaslik sharti bilan u yerda o'z ishlarini olib
borishlari uchun to'liq xavfsizlik kafolatlanishi kerak.
Ikkala tomonning barcha siyosiy mahbuslari uchun amnistiya va
ittifoqchilar tomonida kurashgan barcha ruslar uchun to'liq erkinlik berilishi
kerak.
Sovet Rossiyasining suverenitetini munosib hurmat qilgan holda,
ittifoqchilar tomonidan yuborilgan yordamning rus xalqining barcha tabaqalari
o'rtasida teng taqsimlanishi kafolatlanishi kerak. Sovet Rossiyasi va tashqi
dunyo o'rtasidagi savdo aloqalari tiklanishi kerak.
Rossiyaning Ittifoqchilar oldidagi qarzlari va boshqalar bilan bog'liq
barcha boshqa masalalar tinchlik o'rnatilgandan so'ng mustaqil ravishda ko'rib
chiqilishi kerak.
Rossiya qo'shinlari belgilangan miqdordan oshib ketgandan so'ng,
barcha ittifoqdosh qo'shinlar Rossiyadan chiqarilishi kerak. Ortiqcha qurollar
yo'q qilinishi kerak.
Bu borada Angliya va Amerika o'zlarining rejalarini fransuzlardan
yashirganliklari xarakterli edi.
Fevral oyi oxirida Bullitt Sovet Rossiyasiga jo'nab ketdi. U Tashqi
ishlar Xalq komissarligiga tashrif buyurdi. Lenin bilan uchrashdi va undan

Angliya va Amerikaning takliflariga javob oldi. Lenin Antantaning taklifini
asosan qabul qildi, ammo bir qator tushuntirishlar kiritdi. Lenin qarzlarni sobiq
Rossiya davlatlari o'rtasida teng ravishda taqsimlanishini va chexlar qo'lga
kiritgan oltinlarni qarz sifatida hisobga olishni talab qildi. Xuddi shu tarzda,
qarzni to'lashda Lenin Sovet Ittifoqi Germaniyaga Brest-Litovsk shartnomasiga
binoan to'lagan oltinni, ittifoqchilar qo'liga tushgan joyni qo'shilishini ham talab
qildi. Bir payt Lenin shunday deb yozgan edi:
«Ittifoqdosh hukumatlarning barcha qo'shinlari va boshqa rus bo'lmagan
hukumatlar Rossiyadan chiqarilishi kerak va sobiq Rossiya imperiyasi hududida
tuzilgan antisovet hukumatlariga harbiy yordam berish shartnoma
imzolangandan so’ng darhol bekor qilinishi kerak.
Sobiq Rossiya imperiyasi va Finlyandiya hududida tuzilgan Sovet
hukumatlari ham, Sovet Ittifoqiga qarshi hukumatlar ham bir vaqtning o'zida o'z
kuchlarini ushbu shartnoma imzolangandan so'ng tinch holatga tushirishni
boshlaydilar.
Konferensiya bir vaqtning o'zida demobilizatsiya qilishni, shuningdek,
qo'shinlarni olib chiqishni va Sovetlarga qarshi hukumatlarni qo'llab-
quvvatlashni to'xtatishni tekshirish va nazorat qilishning eng samarali va
adolatli shaklini o'rnatishi kerak.
Yuqoridagi talablar Sovet hukumati Antanta takliflariga rozi bo’lishi
uchun yetarli edi. Aksilinqilobni faqat interventlar qo'llab-quvvatlagani aniq
edi. Interventlarning ketishi bilan xalq ommasi Kolchak, Denikin va boshqa
aksilinqilobchilarni osongina ag'darib tashlagan bo'lar edi.
Sovet hukumatining diplomatik harakati Brest tinchlik shartnomasi
davri taktikasini takrorlash edi. Keyin urushdan chiqib ketish va vaqtdan yutish
kerak edi. Lenin 13-mart kuni bo'lib o'tgan mitingda so'zlar ekan, Angliya-
Amerika taklifini qabul qilish siyosatini Brest tinchligi bilan taqqosladi.

“Biz Brest tinchligi davrida olib borgan eng shafqatsiz, zo'ravon,
kamsituvchi siyosat yagona to'g'ri siyosat bo'lib chiqdi", - dedi Lenin.
Bullitt Leninning takliflarini Parijga jo’natdi. U maktubni Vilson va
Lansinga topshirdi, Lloyd Jorj, Ker, Smuts va Moris Xenkining huzurida
uchrashdilar. Memorandumni ko'rib chiqib, Lloyd Jorj uni Smutsga quyidagi
so'zlar bilan topshirdi:
“Bu muhim hujjat. Siz uni zudlik bilan o'qishingiz kerak. "
Lloyd Jorj Sovet Rossiyasiga yuborilishi mumkin bo'lgan odamlarni
ovoz chiqarib saralashga kirishdi. "Dunyoga ishonchli konservator sifatida
tanilgan" odam bo'lsa yaxshi bo'lar edi. Bular Lansdovn va Sesil edi. Ammo
vaziyat birdan keskin o'zgarib ketdi. Vilson kasal ekanligini va Bullittni qabul
qilmasligini aytdi. Lloyd Jorj parlamentda so'zlar ekan, bolsheviklar bilan
umuman muzokara o'tkazmaganligini aytdi.
Kolchak va Denikinning hujumi.
Lloyd Jorjning navbati Sovet Rossiyasining harbiy holatidagi yangi
o'zgarish bilan bog'liq edi. 1919-yil boshida, Lloyd Jorj va Vilson bolsheviklar
bilan muzokaralar o'tkazish bo'yicha takliflar bilan o'nlik kengashiga taklif
kiritganlarida, inqilobiy sovet harbiy qismlarda o'sib borardi. Istilochi
tomonlarning askarlari Qizil Armiyaga qarshi kurashishdan bosh tortdilar.
Germaniyada inqilobiy to'lqinning ko'tarilishi aynan o'sha kunlarda juda yuqori
edi. 1919-yil yanvarda Lloyd Jorj, avvalambor, Germaniya va Sovet Rossiyasi
o'rtasidagi kelishuvdan qo'rqdi. Bir tomondan Angliya va Amerikadagi
mehnatkash ommaning g'azabini qo'zg'amaslik uchun, ikkinchi tomondan
Germaniya-Sovet yaqinlashuvi yo'lida beixtiyor xizmat ko'rsatmaslik uchun
nihoyatda yashirin va ehtiyotkorlik bilan harakat qilish kerak edi. Rossiyaga
qarshi kuchlarning aksilinqilobiy yordami bir daqiqa ham to'xtamadi.
Antantaning taniqli sarkardalari, shu jumladan Angliyadan Noks va Fransiyadan

Janin, ko'plab xodimlar bilan Sibirga jo'natildi. 1919-yil 16-yanvarda
ittifoqchilar Kolchak bilan shartnoma tuzdilar. General Janen Baykal ko'lining
sharqida Uzoq Sharq va Sibirda harakat qilgan ittifoqdosh kuchlarning bosh
qo'mondoni etib tayinlandi. Shu bilan birga, Chexoslovakiya hukumati uni
Sibirdagi Chexoslovakiya qo'shinlarining qo'mondoni etib tayinladi.
Kolchak bilan tuzilgan shartnomaning 2-bandida:
"Butun jabhada harakatlarning birligini ta'minlash uchun Rossiya oliy
qo'mondonligi taktikasini ittifoqchilararo qo'mondonlikning vakili general Janin
tomonidan yetkazilgan umumiy ko'rsatmalar bilan muvofiqlashtiradi".
Rossiya qo'mondonligining umumiy rejalari va buyruqlari general
Janinga taqdim etildi. Uning ostida Kolchak shtab-kvartirasi bilan hamkorlik
qilishi kerak bo'lgan shtab tuzildi.
"Rossiya va ittifoqdosh kuchlar o'rtasidagi haqiqiy hamkorlikni
ta'minlash uchun, ittifoqchi hukumat tomonidan yuborilgan buyruqqa ko’ra,
general Janin old va orqa tomondan umumiy nazoratni amalga oshirish
huquqiga ega.
General rus bosh qo'mondoni bilan kelishilgan holda o'z zobitlarini
shtab-kvartirada, bo'linmalarda va muassasalarda saqlashga qodir.
Ushbu ofitserlar vaqti-vaqti bilan texnik maslahat berishlari mumkin.
General Noks ta'minot boshlig'i, shuningdek, tuzilayotgan bo'linmalar
tashkilotchisi etib tayinlandi. Barcha yordam so'rovlari bir tomondan general
Janin va general Noks, ikkinchi tomondan Kolchak hukumatining tashqi ishlar
vazirlari tomonidan ko'rib chiqilishi kerak edi. Kolchak generallar Janin va
Noksni armiyani tashkil etish va uni rivojlantirish bo'yicha barcha rejalariga
ko’nishga va'da berdi.

Antanta yordami Kolchakka 300 ming kishilik qo'shin tuzishga imkon
berdi. 1919-yil bahoriga kelib bosqinchilarning mavqeyi yaxshilandi. Kolchak
mart oyida tezkor hujumni boshladi va Bugulmani egalladi. Janubda Denikin
hujumni boshladi. G'arbda Qizil Armiya Vilnani tark etdi. Boltiqbo'yida Sovet
hokimiyati ag'darildi. Antanta o'z kuchlarini kuchaytirish uchun Germaniyadan
yordam so'rab murojaat qildi. Latviyada fon der Golts boshchiligidagi nemis
diviziyasi jang qildi, u oq latviya otryadlari bilan birgalikda harakat qilib, Qizil
Armiya bo'linmalarini quvib chiqardi. General Yudenich Petrograd yaqinida
faol operatsiyalarga tayyorgarlik ko'rayotgan edi. Shimolda general Miller
tomonidan bosim kuchaydi.
Markaziy Yevropada ham vaziyat o'zgardi. Germaniyada Lloyd Jorj
qo'rqqan spartakchilar emas, balki demokratlar va markaz bilan blokda
ko'pchilik bo'lgan sotsial-demokratlar paydo bo'ldi. Bavariyadagi Sovet inqilobi
bostirildi. Myunxen aksilinqilob qo'shinlari tomonidan ishg'ol qilindi.
Vengriya inqilobini bo'g'ib qo'yish Ruminiya armiyasiga topshirildi. Sovet
Rossiyasi va Germaniya o'rtasidagi kelishuv xavfi nihoyat yo’qolib ketgandek
edi.
Antantaning bolsheviklar bilan muzokaralari to'xtatildi. Antantaning
reaksion doiralari Kolchak kuchlari tomonidan bolsheviklarning mag'lub
etilishiga umid qilishdi. Unga juda ko'p sonli to'plar, pulemyotlar, kiyimlar
yuborilgan. Chet el qo'shinlari Buyuk Sibir yo'lini qo'riqlashdi, chunki bu
ta'minotning uzilishiga yo'l qo'ymaslik uchun zarur edi. Antanta doiralarida
Kolchakni tan olish fikri paydo bo’ldi. Bundan tashqari, ular uni Parijdagi
konferensiyaga taklif qilmoqchi edilar. Jurnalistlar quyidagilarni xabar qilishdi:
"19-may kuni diplomatik manbada Kolchak hukumatining ittifoqchilar
tomonidan tan olinishi to'g'risida xabar yuborildi, ammo imzolangan kuni
Rossiyaning vakili bo'lishi to'g'risidagi (ehtiyotkorlik bilan) fakt haqida
gapirishni taqiqlandi.

1919-yil 26-mayda Angliya, Fransiya, AQSh va Italiya Kolchakni tan
olishga tayyor ekanliklari to'g'risida xabar berishdi. Antanta bir yarim yil
davomida aksilinqilobiy hukumatlarning rasmiy tan olinishidan tiyildi.
Biroq, ular Kolchakdan ma'lum shartlarni bajarishini talab qilishdi.
Ushbu shartlar quyidagicha edi: Moskva ishg'ol qilingandan keyin Ta'sis
majlisini chaqirish; Polsha va Finlyandiya mustaqilligini tan olish; agar
Estoniya, Latviya, Litva, Kavkaz va Trans-Kaspiy sub'ektlarining mustaqilligi
masalasini o'z hukumatlari bilan hal qilishning iloji bo'lmasa, ushbu masalani
Millatlar Ligasiga o'tkazish; bundan oldin - ushbu hududlarni avtonom deb tan
olish.
Kolchak janubda oldinga siljigan Denikin va shimolda Miller bilan
aloqada bo'lib, Antanta taklifiga tuzuk javob bermadi. U yakuniy qarorni Ta'sis
majlisigacha qoldirib, Finlyandiyaning amaldagi hukumatini tan olishga rozi
bo'ldi. Estoniya, Latviya va boshqalarga kelsak, Kolchak o'z eslatmasida
ta'kidlaganidek, "ushbu milliy guruhlar masalasiga echim" tayyorlashga faqat
va'da berdi.
1919-yil 12-iyunda Angliya, Fransiya, AQSh va Italiya Kolchakning
javobini qoniqarli deb tan olishdi va unga yordam berishni va'da qilishdi.
Antanta reaksion doiralarining yordami endi kech edi. Kolchak tan
olinishi to'g'risida notani olganida, mag'lub bo'lgan qo'shinlari allaqachon Sibir
tubiga chekinayotgan edi. Kolchakka tan olish to'g'risida nota yuborganidan
keyingi ikkinchi kuni, jurnalistlarga "bolsheviklarning qarshi hujumidan oldin
oq gvardiyachilarning chekinishi to'g'risida ma'lumot bermaslik" buyurilgan.
Antanta tomonidan Kolchakning tan olinishi mag’lubiyatdan
qutqarmadi. Qizil Armiya Uralni ozod qildi va tezda Sibirga ko'chib o'tdi.
Qizil Armiya Kolchakni mag'lub etishga ulgurmasdan oldin yangi kuch
general Denikin chiqdi. Dardanel va Qora dengiz orqali Novorossiyskga

kamida 250 ming miltiq, 200 to'p, 30 tank va katta miqdordagi qurol-yaroq va
snaryadlar yuborildi.
Boltiqbo'yi mamlakatlari intervensiyada.
Denikinga yordam berish uchun Antantaning reaksion doiralari sobiq
podshoh Rossiya hududida vujudga kelgan kichik milliy davlatlar kuchlari bilan
qo'llab-quvvatlashga harakat qildilar.
Antantaning ushbu hisob-kitoblarida Boltiqbo'yi mamlakatlari -
Estoniya, Latviya, Litva, Finlyandiya, shuningdek Polsha katta rol o'ynadi.
Agar bolsheviklar muvaffaqiyatga erishgan bo'lsa, Boltiqbo'yi davlatlari Sovet
Rossiyasi va boshqa mamlakatlar o'rtasida to'siq bo'lib xizmat qilishi mumkin
edi. Chunki 1918-yil oxiri va 1919-yil boshlarida Qizil Armiya muvaffaqiyatli
oldinga siljidi.
"Bolshevizm yuqumli kasallikdir," deb yozgan Buyuk Britaniyaning
Parijdagi 1905-1919 yillardagi elchisi Lord Berti o'zining kundaligida
Bolshevizmni Germaniya va Avstriyaga tarqaladi deb o'ylash mumkin. Ammo
Antanta o'zlarini himoya qilish uchun eski uslubdagi karantinni o'rnatishi kerak
bo'ladi. Lord Berti bu holatda Klemensoning so'zlarini takrorladi, u "Sovet
mamlakati atrofida Polsha, Boltiqbo'yi mamlakatlari, Ruminiya va
Chexoslovakiyaga pul va qurol-yarog yetkazib berib, himoya tizimini yaratishni
zarur deb hisobladi. Xuddi shu kundaligida, 1918-yil 6-dekabrda Lord Berti
shunday deb yozgan edi:
“Endi Rossiya yo'q! U parchalanib ketdi, pravoslav dinidagi turli
xalqlarni bir-biriga bog'lab turgan imperator va din timsolidagi but yo'q bo'lib
ketdi. Agar biz sharqda Germaniya bilan chegaradosh bufer davlatlarning, ya'ni
Finlyandiya, Polsha, Estoniya, Ukraina va boshqalarning mustaqilligiga
erishsak Bolshevzimni butunlay yo’ qilgan bo’lamiz”

Agar intervensionerlar Qizil Armiyani siqib chiqarishga muvaffaq
bo'lsalar, Boltiqbo'yi mamlakatlari Sovet Rossiyasiga qarshi kurashni yanada
rivojlantirish uchun to’g’anoq bo'lishi mumkin. The Times gazetasi 1919-yil
17- aprelda Finlyandiyaning strategik ahamiyatiga juda xarakterli baho berdi.
Aslida, gazeta tomonidan ishlab chiqilgan mulohazalar boshqa Boltiqbo'yi
mamlakatlariga ham tegishli edi.
"Agar xaritaga qarasak, - deb yozgan Times, - Petrogradga eng yaxshi
yo’l Boltiq dengizi ekanligini va eng qisqa va eng oson yo'l Finlyandiya orqali
o'tishini ko'ramiz. Finlyandiya Petrogradning, Petrograd esa Moskvaning
kalitidir ",
Parij konferensiyasida Boltiqbo'yi mamlakatlari tez-tez tilga olinishi
ajablanarli emas. Ular har safar Rossiya masalasi ko'tarilganida muqarrar
ravishda sahnaga chiqishardi. Shu bilan birga, Angliya va Fransiya o'rtasida va
Boltiqbo'yi muammosi bo'yicha jiddiy ziddiyatlar aniqlandi. Angliya
Boltiqbo'yi mamlakatlari mustaqilligini tan olishni talab qildi; Fransiya
vakillari yagona kapitalistik Rossiya tarkibidagi Estoniya va Latviya
avtonomiyasini qo'llab-quvvatladilar. Ushbu masala bo'yicha Parij
konferensiyasi paytida ittifoqchilar bir qarorga kelmadilar.
Denikinning hujumi bilan Antantaga to'liq bog'liq bo'lgan Boltiqbo'yi
mamlakatlariga bosim kuchaygan. Ittifoqchilarning elchilari bu mamlakatlarda
mustamlakalarda bo'lgani kabi. To'plar, samolyotlar, o'q-dorilar va uskunalar
Estoniya, Latviya, Finlyandiyaga yuborilgan. Ingliz floti Finlyandiya ko'rfaziga
kirdi. Harbiy kemalar RevaldanXelsingforsga ko'chib o'tib, o'zlarining
qo'rqinchli qiyofalari bilan diplomatlar bosimini kuchaytirdilar. Ingliz
geleralGoffYudenichga unga ko'rsatilayotgan yordam to'g'risida xabar berib,
1919 yil 4 avgustda shunday yozgan edi:

"Siz o'zingizning kuchlaringiz bilan, bizning samolyotlarimiz,
snaryadlarimiz va tanklarimiz tomonidan qo'llab-quvvatlangan holda siz
Petrogradni qabul qilishingiz mumkin."
Boltiqbo'yi davlatlarining ishlashiga ular va oq tanli rahbarlar o'rtasida
kelishuv yo'qligi xalaqit berdi. Oq gvardiyachilarning aksariyati Kolchak va
Denikinning - "bitta, bo'linmas Rossiya" - va, albatta, podshohlikni tiklash
shiorini qo'llab-quvvatladilar. Kolchakning ko'rsatmasi bilan oq tanli rahbarlar
Boltiqbo'yi mamlakatlari mustaqilligi to'g'risida, hatto oq qo'shinlar yana
muvaffaqiyatli oldinga siljishayotgani haqida eshitishni ham xohlamadilar.
Keyin general Goffning yordamchisi bo'lgan ingliz generali Mart 10 avgust kuni
Revalda Britaniya harbiy missiyasi binosida Rossiya aksilinqilobining bir qator
vakillarini chaqirdi. Bu shahar dumasi unlilarining darajasidan yuqori
bo'lmagan viloyat rahbarlari guruhi bo'lib, neft sanoati sohibi Lianozov
tomonidan shoshilinch ravishda yig'ilgan edi. Ularga quyidagilar aytilgan:
«General Mart tomoshabinlarni Shimoliy-G'arbiy mintaqada hukumat
tuzishga va Rossiya masalalarini zudlik bilan hal qilish mas'uliyatini o'z
zimmalariga olishga taklif qiladi. Agar bu amalga oshirilmasa, u Angliya
nomidan u Angliya va barcha ittifoqchilar zudlik bilan Rossiyaning shimoli-
g'arbiy armiyasiga barcha etkazib berishni to'xtatishini e'lon qiladi. "
Keyin general Mart tomoshabinlarga uning taklifini muhokama qilish
imkoniyatini berish uchun ketayotganini e'lon qildi va xonadan chiqmasdan soat
7ga (ya'ni 40 daqiqadan keyin) hukumat tuzishni so'radi. Shu bilan birga, u
ingliz tilida tarqatiladigan portfellar ro'yxatini topshirdi va ittifoqchilar
ro'yxatda ko'rsatilgan shaxslarni hukumatda ko'rishni xohlashlarini aytdi.
Oq gvardiyachilar itoat etishdi. Shimoliy-g'arbiy hukumat deb
nomlangan, uning boshida Lianozov bo'lgan. Xuddi shu kuni Estoniya

hukumati bilan shartnoma tuzildi. Biroq, u oq hukumatga ishonmasdan, uni
imzolashdan bosh tortdi.
Keyin general Mart shimoliy-g'arbiy hukumatni o'z joyiga taklif qildi va
Pskovda yoki Yuryevda shimoli-g'arbiy deputatlar qurultoyini chaqirishni va
unda deklaratsiya qabul qilishni taklif qildi. Cho'ntagidan tayyorlangan matnni
chiqarib, Lianozovga ko'rsatdi. "Bu qog'oz hech qaerga ketmaydi", dedi u,
"bizning cho'ntagimizda qoladi ..."
Mart oyidagi ushbu suhbat va u tomonidan tayyorlangan, ammo nashr
etilmagan deklaratsiyaga asoslanib, Boltiqbo'yi mamlakatlaridagi Buyuk
Britaniyaning diplomatik vakolatxonasi rahbari Pir-GordonPskov aholisiga
murojaat qildi, unda u yaqinda chaqirilishini e'lon qildi. Yuryevdagi xalq
vakillarining qurultoyi. Pirxus-Gordon o'z murojaatida yozganidek, shimoli-
g'arbiy hukumat «yangi ittifoq tuzilgan hukumatga imkon qadar ko'proq ruslarni
ozod qilish imkoniyatini berish uchun oziq-ovqat, qurol-yarog ', kiyim-kechak
va asbob-uskunalarni tushirgan Rossiya ittifoqchilarining maslahati va moddiy
yordamidan foydalanmoqda. bolsheviklarning zulmidan mumkin. ".
Oq gvardiya pozitsiyasini mustahkamlash uchun Buyuk Britaniya va
FransiyaBoltiqbo'yi mamlakatlari mustaqilligini tan olish masalasida murosaga
kelishdi. 1919 yil 20-avgustda ittifoqchi kuchlarning Boltiqbo'yi davlatlarining
mustaqilligini tan olish to'g'risidagi deklaratsiyasi e'lon qilindi, bu masala faqat
Rossiya bilan barcha munosabatlar o'rnatilgandan so'ng yoki hakamlik
qaroridan keyin hal qilinishi mumkinligi sharti bilan e'lon qilindi. Millatlar
Ligasi. Shuning uchun tan olish shartli edi. Amerika hukumati ittifoq
deklaratsiyasiga qo'shilishdan bosh tortdi.
Aftidan, Antanta Sovet Rossiyasiga qarshi kurashda cheklovlarni jalb
qilishga muvaffaq bo'ldi. Estoniya bo'linmalari YudichningPetrogradga qarshi
hujumini qo'llab-quvvatladi. Finlyandiya oq gvardiyachilari va Kareliya

kulaklari Kareliyaning mehnatkash aholisiga hujum qilgan to'dalarni
uyushtirdilar. Yudenichningkuzgi hujumida qatnashish uchun Finlyandiya bir
necha ming fin oq gvardiyasini safarbar qildi. Ingliz va frantsuz instruktorlari
rahbarligida Finlyandiya armiyasi qayta tashkil qilindi, u zambaraklar va
pulemyotlar, tanklar va samolyotlar bilan qurollandi.
Boltiqbo'yi davlatlarini zararsizlantirish uchun kurashda Sovet
diplomatiyasi.
Boltiqbo'yi davlatlari burjuaziyasi o'zini ikki tomonlama holatda topdi.
Sinfiy manfaatlar va Antantaga qaramlik uni Denikin bilan birga Sovet
davlatiga qarshi turtdi. Ammo orqada inqilobiy harakat kuchaygan. Burjua
doiralarining o'zida ong o'sdi, Denikinga yordam berib, Boltiqbo'yi davlatlari
burjuaziyasi milliy mustaqillik uchun kurashdan voz kechib, o'z
mamlakatlaridagi ustun mavqeini yo'qotmoqda. Bu Boltiqbo'yi davlatlari
hukumatlarini Oq hujumini qo'llab-quvvatlashda ikkilanishga olib keldi.
Sovet diplomatiyasi ushbu bo'shliqlardan keng foydalangan va o'zining
faol siyosati bilan ularni yanada mustahkamlagan. Antanta tomonidan kichik
davlatlarning "shartli" mustaqilligini tan olish to'g'risidagi deklaratsiyadan 10
kun o'tgach, 31 avgustda Sovet hukumati Estoniyaga uning so'zsiz milliy
mustaqilligini tasdiqlab tinchlik taklif qildi. Va sentyabr oyida xuddi shu taklif
Latviya, Litva va Finlyandiyaga ham qilingan edi, Antanta va Sovet Rossiyasi
o'rtasida ikkilanib turadigan Estoniya kelishuvga rozi bo'lishni afzal ko'rdi:
Denikinning hujumi avjiga chiqqan paytda, 1919 yil sentyabr oyida Estoniya va
Germaniya o'rtasida tinchlik muzokaralari. RSFSR Pskovda boshlandi.
Ammo Antantareaktsionerlari Estoniyani muzokaralarni to'xtatishga
majbur qilishdi. Boltiqbo'yi davlatlarini bosqinchilar tomoniga tortish uchun
qattiq diplomatik kurash boshlandi. Kichik davlatlarning ikkilanishni to'xtatish

va intervensiyani kuchaytirish maqsadida Klemenso 1919 yil 10 oktyabrda
Shvetsiya, Daniya, Norvegiya, Gollandiya, Finlyandiya, Ispaniya, Shveytsariya,
Meksika, Chili, Argentina, Kolumbiya va Venesuela hukumatlariga nota bilan
murojaat qildi. . Fransiya ushbu mamlakatlarni Sovet davlatining blokadasiga
qo'shilishga chaqirdi. Klemenso ularga kemalarni Sovet portlariga jo'natishdan
bosh tortishni, banklarga bolshevik Rossiyasi bilan operatsiyalarni amalga
oshirishni taqiqlashni va o'z fuqarolariga u bilan pochta, telegraf va
radiotelegram orqali aloqa qilish uchun ruxsat bermaslikni taklif qildi. Notada
Finlyandiya ko'rfazidagi frantsuz va ingliz kemalari hujjatlari Bolshevik
Rossiyasining portlari uchun chiqarilgan kemalarni o'z yo'nalishini
o'zgartirishga majbur qiladi degan tahdid bilan qo'shimcha qilingan.
Xuddi shu nota Germaniyaga blokadaga qo'shilish taklifi bilan
yuborilgan. Shu bilan birga, Boltiqbo'yi davlatlari hukumatlariga bosim
kuchayib, ular bolsheviklarga qarshi hujum qilishni talab qildilar.
Sovet hukumati o'z qarshi choralarini ko'rdi. Klemensoning notasi
haqida ma'lumot olgach, 1919 yil 20-oktabrda Germaniyani blokadaga
qo'shilishini so'zsiz dushmanlik harakati deb bilishini va tegishli javob
choralarini ko'rishini ma'lum qildi. Xuddi shu eslatma Shvetsiya, Norvegiya,
Daniya, Gollandiya va Shveytsariyaga yuborilgan.
Sovet diplomatiyasining hal qiluvchi harakati kutilgan samarani berdi.
Germaniya intervensiyada ishtirok etishga qarshi emas edi. Nemis generallari
bir necha bor Antantaga o'z xizmatlarini taklif qilishgan va hattoki Rossiyaga
hujum qilish uchun qurolli bo'linmalar tuzishgan. "Ammo Germaniya hukumati
Sovet davlati bilan uzilib qolgan taqdirda to'liq izolyatsiyadan qo'rqardi:
Germaniya Rossiya bozorlariga muhtoj edi. Sovet diplomatiyasidan
ogohlantirish olgan Germaniya Antanta tomonidan uyushtirilgan blokadaning
muvaffaqiyatli bo'lishiga shubha qilayotgani haqida Fransiyaga javob berdi:
rejalashtirilgan tadbirlar faqat bolshevizmning o'sishiga yordam beradi. Boshqa

mamlakatlar sukut saqlashdi. Oxir oqibat na Denikinga ittifoqchilarning
yordami, na ularning blokadasi Sovet davlatining qarshiligini buzmadi. Qizil
Armiya butun xalq tomonidan qo'llab-quvvatlanib, oq qo'shinlarga qarshi qarshi
hujum boshladi.
Estoniya bilan tinchlik - bu Yevropaga ochilgan oyna.
Shu bilan birga, Sovet hukumati Boltiqbo'yi mamlakatlari
hukumatlariga turli xil takliflarini yangiladi. Taklifni birinchi bo'lib Estoniya
qabul qildi. Bu sovet diplomatiyasining katta g'alabasi edi.
Ushbu muvaffaqiyatni tahlil qilgan va kichik mamlakatlarga nisbatan
bolsheviklar siyosatining xalqaro ahamiyatini ta'kidlagan Lenin:
"Agar bu kichik davlatlarning barchasi bizga qarshi chiqqan bo'lsa va
ularga yuz millionlab dollar berilsa, ularga eng yaxshi qurollar, qurollar berilsa,
unda urush tajribasini o'tkazgan ingliz ustozlari bor edi - agar ular bizga qarshi
chiqishgan bo'lsa, zarracha narsa yo'q shubha, mag'lub bo'lishimizga. Buni
hamma juda yaxshi tushunadi. Ammo ular bormadilar, chunki ular bolsheviklar
ko'proq vijdonli ekanliklarini tan oldilar. Bolsheviklar har qanday xalqning
mustaqilligini tan olamiz, chor Rossiyasi boshqa xalqlarning zulmiga qurilgan
deb aytganda va bolsheviklar hech qachon bu siyosat tarafdori bo'lmagan,
turmaydi va turmaydi ham, bolsheviklar hech qachon o'z zimmasiga olmaydi -
buni aytganda, ularga ishonishadi. Bu haqda biz Latviya yoki Polsha
bolsheviklaridan emas, balki Polsha, Latviya, Ukraina va boshqalar
burjuaziyasidan bilamiz.
Bu bolsheviklar siyosatining xalqaro ahamiyatini aks ettirdi. Bu
Rossiya zaminida emas, balki xalqaro maydonda sinov bo'ldi. Bu so'zlar emas,
balki olov va qilich bilan sinov edi. Bu so'nggi hal qiluvchi kurashda sinov
bo'ldi. Imperialistlar o'zlarining askarlari yo'qligini, bolshevizmni faqat xalqaro

kuchlarni to'plash bilan bo'g'ib o'ldirish mumkinligini angladilar va endi barcha
xalqaro kuchlar kaltaklandi ".
1919 yil 5-dekabrda Yuriyevda (Tartu) yana Estoniya bilan
muzokaralar boshlandi.
Fransiya va Angliya diplomatlari Estoniya hukumatiga qarshi
bosimlarini davom ettirishlarini va har tomonlama tinchlik muzokaralarini
sekinlashtirishini hisobga olsak. Lenin to'g'ridan-to'g'ri Antanta kuchlarining
o'ziga murojaat qilishga qaror qildi. Estoniya bilan muzokaralar boshlangan
o'sha kuni Moskvada yig'ilgan VII Butunrossiya Sovetlar Kongressi Lenin
tomonidan taklif qilingan qarorni qabul qildi. Sovet hukumatining ikki yil
davomida tinchlikka erishish uchun qilgan takroriy urinishlarini sanab o'tib va
bu barcha qadamlarni ma'qullaganidan so'ng, kongress yana tinchlikka bo'lgan
cheksiz istagini yana bir bor tasdiqladi va yana bir bor Angliya va Fransiyaga
taklif qildi. AQSh, Italiya va Yaponiya - barchasi birgalikda yoki alohida
ravishda darhol tinchlik uchun muzokaralarni boshlashadi. 10-dekabr kuni
Daniyadagi Xalqaro ishlar bo'yicha Xalq komissarligi delegati o'rtoq
LitvinovKopengagendagiAntanta kuchlari vakillariga kongressning tinchlik
haqidagi rezolyutsiyasini etkazdi va unga dastlabki tinchlik muzokaralariga
kirish huquqini berganligini qo'shimcha qildi. 11 dekabr kuni Angliya, Fransiya
va Italiya elchilari Litvinovga undan hech qanday bayonotlarni qabul qilishga
vakolatli emasliklarini aytib, notani qaytarib berishdi. Ertasi kuni Reuters
agentligining xodimi bilan suhbatda o'rtoq Litvinov, agar Antanta kuchlarining
elchilari bu safar o'z hukumatlariga tinchlik takliflarini yuborishdan bosh
tortsalar, unda Antanta vazirlarining ikkiyuzlamachiligi haqida butun dunyo
aniq bo'ladi, dedi. Sovet Rossiyasi rasmiy tinchlik taklifi bilan chiqmaganligini
ta'kidlagan. Sovet vakilining intervyusi Antanta davlatlari jamoatchilik fikrida
javob topdi. Xususan, London kasaba uyushmalarining Kongressi Sovet
hukumatining taklifini darhol hukumat tomonidan ko'rib chiqilishini talab qildi.

Antanta elchilari xijolat bo'lib, matbuotda rasmiy bayonot berishdi: ular, notani
Litvinovga qaytarib berishdi, chunki Daniya hukumati uni faqat Angliya vakili
O'Greydi bilan mahbuslarni almashtirish bo'yicha muzokaralar uchun qabul
qildi; bu taklifni rad etishni anglatmaydi.
Ayni paytda, Estoniya bilan muzokaralar davom etdi. Ular asta-sekin
oldinga siljishdi: Antanta - avvalgiday ochig'ini aytmasa ham - baribir bu safar
ham ularni puchga chiqarish uchun barcha harakatlarni amalga oshirmoqda.
Shu maqsadda Fransiya Sovet Rossiyasiga qarshi qaratilgan Boltiqbo'yi
davlatlari - Estoniya, Latviya, Litva, Finlyandiya va Polshani yaratish g'oyasini
ilgari surdi. 1920 yil yanvar oyida Xelsingforsda beshta mamlakat
konferensiyasi chaqirildi. Cheklovlarning Sovet Rossiyasiga bo'lgan
munosabatining asosiy masalasi bo'yicha konferensiya "bizning
harakatlarimizga Antanta kuchlarining ko'rsatmalariga mos kelish to'g'risida"
qaror qabul qildi. Boltiqbo'yi davlatlari bloki, ammo bu davrda tashkil etilishi
mumkin emas edi, Polsha bilan bo'lgan hududiy nizolari tufayli Litvaning
pozitsiyasi juda cheklangan bo'lib chiqdi. Estoniya ham blok loyihasiga salbiy
munosabatda bo'ldi, chunki o'sha paytgacha u Sovet Rossiyasiga qarshi urush
harakatlarini to'xtatgan va tinchlik shartnomasini tuzish bo'yicha muzokaralar
to'xtab qolishidan qo'rqardi. Sovet diplomatiyasi frantsuz fitnalarini
muvaffaqiyatli engib chiqdi. Estoniya bilan uzoq muzokaralar 1920 yil 2
fevralda tinchlik imzolanishi bilan yakunlandi. Lenin ushbu harakatning
ahamiyatini quyidagicha baholadi:
"Bu rus ishchilari tomonidan G'arbiyYevropaga sindirilgan deraza, bu
dunyo imperatorligi ustidan eshitilmagan g'alaba, bu Rossiya proletar inqilobida
barcha kuchlarni mamlakat ichki qurilishiga jamlash tomon burilish nuqtasi
hisoblanadi. "
Sovet Rossiyasiga imperialistlarning qurolli intervensiyai quladi.
Ularning diplomatiyasining Germaniya va Boltiqbo'yi davlatlarini Sovet

davlatiga qarshi qo'zg'ashga urinishlari ham barbod bo'ldi. Oq gvardiya
bezorilari bilan Denikinning mag'lubiyati Sovet Rossiyasi dushmanlarining bu
muvaffaqiyatsizliklarini yakunladi.
Intervensiya yillarida Sovet Rossiyasi va kapitalistik mamlakatlar
o'rtasidagi munosabatlar.
Qurolli qurshov sharoitida Sovet Rossiyasi va xorijiy davlatlar o'rtasida
normal diplomatik munosabatlar mavjud bo'lolmas edi. Diplomatik
muzokaralar o'rniga Sovet hukumati to'g'ridan-to'g'ri Yevropa va butun dunyo
mehnatkash ommasiga murojaat qilishi kerak edi. Shunday qilib, 1919 yil 18-
aprelda Tashqi ishlar Xalq KomissariyatiAntanta kuchlari proletariatiga
murojaat bilan murojaat qilib, ularni intervensiyaga qarshi qat'iy kurashishga
chaqirdi. O'sha yilning 17 iyulida Tashqi ishlar Xalq KomissariyatiFransiya,
Angliya va Italiya proletariatini o'z hukumatlarini Rossiya ishlariga keyingi
intervensiyani to'xtatishga majbur qilishga chaqirdi. 1919 yil 30 oktyabrda
Tashqi ishlar Xalq KomissariyatiFransiya, Angliya va Estoniyaning mehnatkash
xalqiga Petrogradga qilingan hujumda Estoniya qo'shinlarining ishtirokiga
qarshi norozilik bilan murojaat qildi.
Tashqi ishlar Xalq Komissariyatining xalqlarga o'xshash murojaatlari
bilan bir qatorda Sovet hukumati ham kapitalistik mamlakatlar hukumatlariga
qaratilgan noroziliklarga murojaat qildi. Masalan, Narkomindel 1919 yil 21
yanvarda Germaniyada rus harbiy asirlari hibsga olinishiga qarshi norozilik
namoyishini o'tkazdi. Radioda Narkomindelpolshaliklegionerlarning Rossiya
hududiga hujumiga qarshi ham norozilik bildirdi. Sovet hukumati bir qator
radio namoyishlarida O'rta Osiyoda Boku komissarlarini otib tashlaganidan
g'azabini bildirdi. 20-noyabr kuni Narkomindel radioda Fransiya hukumati

tomonidan Fransiyada bo'lgan rus askarlarining oq gvardiya generallariga
topshirilishiga qarshi norozilik bilan gapirdi.
Angliya bilan yangi munosabatlar.
Qizil armiyaning g'alabalari, butun dunyoda Sovet hokimiyatiga
nisbatan xushyoqishni kuchayishi va Yevropadagi urushdan keyingi iqtisodiy va
siyosiy vayronalar Antantaning yanada ehtiyotkor va uzoqni ko'rgan doiralarini
Yevropani "tiklash" yo'llarini izlashga undadi. va hech bo'lmaganda Sovet
Rossiyasi bilan murosaga kelish evaziga o'z pozitsiyalarini mustahkamlash.
Rossiya bozoriga muhtoj bo'lgan ba'zi ingliz kapitalistlari, ayniqsa, buni talab
qildilar. Angliya vakili va Kopengagendagi sovet muxtor vakili o'rtasida
muzokaralar boshlangan edi. 1920 yil 11 yanvarda ular harbiy asirlarni
almashtirish to'g'risidagi bitimni imzolash bilan yakunlandi. Angliya barcha rus
harbiy asirlarining, shu jumladan boshqa mamlakatlarda bo'lganlarning ham o'z
vataniga qaytishiga ko'maklashishga va'da berdi. Sovet hukumati Angliyadan
dori-darmon, oziq-ovqat va urug'larni sotib olib, Rossiyaga jo'natishga
muvaffaq bo'ldi. Bu blokadaning birinchi tanaffusi edi. 1920 yil 16 yanvarda
Antanta Oliy Kengashi Rossiya bilan ittifoqdosh va neytral mamlakatlar
o'rtasidagi o'zaro munosabatlar asosida tovar ayirboshlashga ruxsat berdi.
To'g'ri, Oliy Kengash ushbu rezolyutsiya ittifoqdosh hukumatlar Sovet Sovetiga
nisbatan siyosatini o'zgartirishni anglatmasligini ta'kidladi. Ammo, aslida, bu
blokadani bekor qilishni anglatardi. Kooperativ tashkilotlarga Rossiyaga
yog'och, don va boshqa xom ashyo evaziga kiyim-kechak, dori-darmon, qishloq
xo'jaligi texnikalarini olib kirishga ruxsat berildi. 1920 yil fevral oyida Sovet
kooperativlari delegatsiyasi (Tsentrosoyuz) G'arbiyYevropa va AQShdagi ba'zi
firmalar bilan savdo aloqalarini tiklash bo'yicha muzokaralarni boshladi.

Angliya bilan harbiy asirlarni almashtirish to'g'risidagi kelishuv
Germaniya, Belgiya, Italiya va Vengriya bilan ham shunga o'xshash
shartnomalar tuzilishini tezlashtirdi (1920 yil 19, 20 va 27 aprel va 22 iyun).
Shu bilan birga, Petrogradni egallash rejasida mag'lub bo'lgan Litva,
Latviya va Finlyandiya bilan tinchlik o'rnatish bo'yicha diplomatik muzokaralar
davom etdi. Finlyandiyaning sobiq bosh vaziri Venola ushbu
muvaffaqiyatsizlikni tan olishga majbur bo'ldi. "Finlyandiya millati siyosatini
qurol yordamida amalga oshirish samarasiz bo'lib chiqdi, - deb yozgan u."
Petrogradni bosib olish bo'yicha Mannerxaymning loyihalari faqat qog'ozda
qoldi. Shimoliy Kareliyada va Olonets viloyatida ko'rilgan qurolli choralar
barbod bo'ldi. Ushbu tajribadan saboq olgan Finlyandiya tinchlikparvar siyosat
yo'liga qaytdi.
Voqealar rivoji tez orada shuni ko'rsatdiki, ammo blokadaning olib
tashlanishi intervensiyaning tugashini anglatmaydi.
Sovet hukumati ular blokadani olib tashlash bo'yicha muzokaralarni
yashirayotganligini tushundi. Bundan tashqari, Antanta blokadani olib tashlash
bilan bir vaqtda Gruziya, Ozarbayjon va Armanistonning aksilinqilobiy
hukumatlarini tan oldi. Antantaning taklifiga binoan general Denikin ham
ularni tan oldi. Shunday qilib, Antanta Sovet Rossiyasiga qarshi ushbu
aksilinqilobiy hukumatlarga yordam ko'rsatish uchun diplomatik zaruriyatlarni
yaratdi. Xuddi shu tayyorgarlik Polshaga nisbatan ham davom etmoqda. Lenin
shu kunlarda shunday deb yozgan edi: "Garchi blokadani olib tashlash bizga bir
oz yengillik keltirsa ham, G'arb burjuaziyasi, ehtimol, hali ham biz bilan
kurashishga harakat qiladi. Zotan, blokadani olib tashlagan holda, bu Polsha oq
gvardiyachilarini bizni qo'zg'atmoqda, shuning uchun yana bir bor hushyor
turish, yangi hujumlarga tayyorgarlik ko'rish va ikki yillik kurash saboqlaridan
foydalanish, bu vositalardan foydalanish kerak. biz hozirgacha yutib
kelmoqdamiz. "

Sovet Rossiyasida chet el intervensiyasi davri

Купить