Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 35000UZS
Размер 64.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Январь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

Islomjon

Дата регистрации 19 Февраль 2025

0 Продаж

Sovuq urushi davrida dunyo mamlakatlari

Купить
O‘ZBEKISTON  RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________________________________________________  UNIVERSITETI
__________________________________________ FAKULTETI
 ____________________________________  yo‘nalishi
_____ -guruh talabasi ________________________________ning
_______________________________ fanidan
 
KURS ISHI
MAVZU: SOVUQ URUSHI DAVRIDA DUNYO
MAMLAKATLARI
Ilmiy rahbar:    _________________________                                    
Bajardi:    _________________________            
O‘quv yili -20__ MUNDARIJA:
KIRISH ........................................................................................................ 3
I. BOB. SOVUQ URUSHNING BOSHLANISHI VA SABABCHILARI 5
1.1. Sovuq urushning kelib chiqishi va asosiy sabablar .............................. 5
1.2. Sovuq urushning dastlabki bosqichlari (1945–1955) ......................... 10
1.3. Sovuq urushning iqtisodiy va siyosiy ta’siri ...................................... 15
II.   BOB.   SOVUQ   URUSH   DAVRIDA   DUNYO
MAMLAKATLARINING O‘ZARO MUNOSABATLARI .............................. 20
2.1. AQSh va Sovet Ittifoqi strategiyasi .................................................... 20
2.2. Sovuq urushda boshqa mamlakatlarning roli ..................................... 25
2.3. Sovuq urushning yakunlanishi va natijalari ....................................... 30
XULOSA ................................................................................................... 34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .............................. 36
2 KIRISH
  “Tarixdan   saboq   olmagan   xalqning   kelajagi   qorong‘udir,”   —   degan   edi
Prezidentimiz   Shavkat   Mirziyoyev.   Shu   so‘zlar   nafaqat   O‘zbekiston,   balki   butun
dunyo tarixini  o‘rganishda  dolzarb ahamiyatga ega. XX asrning ikkinchi yarmida
yuzaga   kelgan   Sovuq   urush   davri   dunyo   siyosati,   iqtisodiyoti   va   madaniyatiga
chuqur   iz   qoldirdi.   Sovuq   urushning   boshlanishi   bilan   birga   dunyo   mamlakatlari
o‘rtasida siyosiy va harbiy raqobat kuchayib, ikki yirik ideologik blok shakllandi:
bir tomonda Amerika Qo‘shma Sht atlari yetakchiligidagi kapitalistik blok, ikkinchi
tomonda   Sovet   Ittifoqi   boshchiligidagi   sotsialistik   blok.   Shu   jarayonlar   butun
dunyo   xaritasini   o‘zgartirib,   mamlakatlar   o‘rtasidagi   munosabatlarni   yangi
bosqichga olib chiqdi. 
Kurs ishining  dolzarbligi : Sovuq urush davri butun dunyo siyosatida asosiy
burilish   nuqtasi   sifatida   tarixiy   tajriba   beradi.   Bu   davrni   o‘rganish   orqali
mamlakatlar   o‘rtasidagi   strategik   va   iqtisodiy   munosabatlarni,   global   xavfsizlik
tizimini   va   zamonaviy   xalqaro   siyosiy   voqealarning   kelib   chiqish   sabablarini
chuqurroq   anglash   mumkin.   Shu   nuqtai   nazardan,   ushbu   kurs   ishining   mavzusi
bugungi   kunda   ham   o‘z   ahamiyatini   yo‘qotmagan,   aksincha,   global   siyosatni
tushunishda asosiy manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi : Sovuq urush mavzusi XX
asr tarixshunosligida keng tadqiq qilingan. Gaddis J. L., Westad O. A., Zubok V.
M.   kabi   tarixchilar   o‘z   asarlarida   Sovuq   urushning   siyosiy,   iqtisodiy   va   harbiy
jihatlarini   batafsil   tahlil   qilgan.   Shu   bilan   birga,   dunyo   mamlakatlarining   turli
bloklarga   bo‘linishi,   yadroviy   qurollanish   va   diplomatik   strategiyalar   kabi
masalalar   alohida   o‘rganilgan.   Biroq,   bu   mavzuni   o‘zbek   tilida   va   O‘zbekiston
kontekstida, hamda Prezident so‘zlari bilan bog‘lab tahlil qilish kam uchraydi. Shu
jihatdan   kurs   ishining   o‘rganilganlik   darajasi   mavjud   bo‘lishiga   qaramay,   milliy
nuqtai nazardan yangi yondashuv zarur.
Kurs   ishining   maqsadi:   Sovuq   urush   davrida   dunyo   mamlakatlarining
siyosiy, iqtisodiy va harbiy munosabatlarini o‘rganish va tahlil qilishdan iborat. Bu
ish orqali global siyosatning shakllanishi, ikki yirik ideologik blokning faoliyati va
3 dunyo davlatlari o‘rtasidagi  strategik aloqalarining asosiy  xususiyatlarini  aniqlash
ko‘zda tutilgan.
Kurs ishining vazifalari :  
1. Sovuq urushning kelib chiqish sabablari va tarixiy sharoitlarini tahlil qilish;
2. Dunyo mamlakatlarining siyosiy va iqtisodiy strategiyalarini aniqlash;
3. Sovuq urushning harbiy va diplomatik jarayonlarga ta’sirini o‘rganish;
4. Global   siyosiy   muvozanat   va   mamlakatlar   o‘rtasidagi   bloklar   faoliyatini
o‘rganish;
5. Sovuq urush davrining yakunlari va natijalarini tahlil qilish.
Kurs   ishining   predmeti:   dunyo   mamlakatlarining   Sovuq   urush   davridagi
siyosiy va iqtisodiy munosabatlari bo‘lib, ularning strategik qarorlari, ittifoqlari va
yadroviy qurollanishga bo‘lgan yondashuvlarini o‘z ichiga oladi.
Kurs   ishida   tadqiqot   obyekti:   Sovuq   urush   davrida   shakllangan   global
siyosiy   tizim   va   dunyo   mamlakatlarining   bir-biriga   bo‘lgan   munosabatlari
hisoblanadi.   Bu   obyekt   tahlil   qilinayotganda,   siyosiy,   iqtisodiy   va   harbiy   jihatlar
birgalikda o‘rganiladi.
Kirish   ishning   metodologiyasi:   tarixiy   tahlil,   solishtirma   usul   va   statistik
ma’lumotlarni   o‘rganishga   asoslangan.   Kurs   ishida   tarixiy   manbalar,   ilmiy
tadqiqotlar   va   rasmiy   hujjatlar   tahlil   qilinadi,   shuningdek,   Prezident   Shavkat
Mirziyoyevning   so‘zlari   va   nutqlari   orqali   mavzuning   zamon   bilan   bog‘liqligi
ko‘rsatib beriladi.
Kurs   ishining   ilmiy   yangiligi:   shundaki,   mavzu   O‘zbekiston   kontekstida,
Prezident   so‘zlari   bilan   bog‘langan   holda   tahlil   qilinadi.   Shu   bilan   birga,   Sovuq
urush davridagi global jarayonlarni milliy nuqtai nazardan tushuntirish orqali yangi
ilmiy yondashuv ishlab chiqiladi.
Kurs   ishining   tuzilishi:   quyidagicha:   ish   kirish   qismi,   ikki   bob,   xulosa   va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 
4 I. BOB. SOVUQ URUSHNING BOSHLANISHI VA SABABCHILARI
1.1. Sovuq urushning kelib chiqishi va asosiy sabablar
Ikkinchi   jahon   urushidan   so‘ng   dunyo   xaritasi   va   xalqaro   siyosiy   tizim
tubdan   o‘zgardi.   1945-yilda   urush   yakun   topgach,   Yevropaning   aksariyati
vayronaga aylangan, iqtisodiy infratuzilma barbod bo‘lgan, millionlab odamlar uy-
joysiz   qolgan   edi.   Shu   vaziyatda   xalqaro   munosabatlar   ikki   asosiy   kuch   —
Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   va   Sovet   Ittifoqi   o‘rtasida   shakllanishi   boshlandi.
AQSh urushdan keyingi iqtisodiy va harbiy jihatdan eng kuchli davlatga aylangan
bo‘lsa, Sovet Ittifoqi katta inson va iqtisodiy yo‘qotishlarga qaramay, Yevropaning
sharqiy  qismini  nazorat  ostiga   olgan  edi.  Bu  ikki  davlatning  siyosiy   va  ideologik
qarama-qarshiligi, keyinchalik Sovuq urushning asosiy poydevorini tashkil etdi.
Urushdan keyingi Yevropa davlatlari, xususan Germaniya, Fransiya, Buyuk
Britaniya   va   Italiya,   urushdan   vayron   bo‘lgan   iqtisodiy   tizimni   tiklash   bilan
shug‘ullangan.   Shu   bilan   birga,   AQShning   Marshall   rejasi   orqali   Yevropa
davlatlariga   iqtisodiy   yordam   ko‘rsatishi,   kapitalistik   tizimning
mustahkamlanishiga   xizmat   qilgan.   Sovet   Ittifoqi   esa   sharqiy   Yevropada
sotsialistik   rejimlarni   o‘rnatib,   o‘z   ta’sir   doirasini   kengaytirishga   harakat   qilgan.
Natijada, dunyo ikki yirik blokga bo‘lingan: kapitalistik va sotsialistik bloklar, bu
esa keyinchalik Sovuq urush davrining siyosiy asosini tashkil qilgan 1
.
Siyosiy   maydonda   ham   kuchlar   balansining   o‘zgarishi   sezilarli   bo‘lgan.
Yevropadagi demokratiya va sotsializm o‘rtasidagi qarama-qarshilik, mamlakatlar
ichidagi   siyosiy   muvozanatni   o‘zgartirdi.   Sovet   Ittifoqi   sharqiy   Yevropadagi
davlatlarda kommunistik partiyalarni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa, AQSh va G‘arbiy
Yevropa   davlatlari   demokratik   va   kapitalistik   institutlarni   rivojlantirishga   e’tibor
qaratgan. Shu tariqa, ideologik qarama-qarshilik, siyosiy va iqtisodiy raqobat yangi
global tizimning shakllanishiga olib keldi.
Osiyo va boshqa mintaqalar ham Sovuq urushning boshlanishida muhim rol
o‘ynadi.   Xitoyda   1949-yilda   kommunistik   inqilob   muvaffaqiyat   qozonib,   Mao
1
 Sagdullayev A. S. O‘zbekiston tarixi: Qadimgi davrlar. Toshkent, 2021, 45–78-betlar.
5 Tszedunning   yetakchiligida   yangi   sotsialistik   davlat   tashkil   etildi.   Bu   voqea
nafaqat  Osiyoda  siyosiy   muvozanatni   o‘zgartirdi,  balki  Sovet   Ittifoqining xalqaro
maydondagi   ta’sirini  kuchaytirdi.  Shu  bilan  birga,   Hindiston,  Pokiston  va  boshqa
yangi mustaqil bo‘lgan davlatlar siyosiy va iqtisodiy strategiyalarini shakllantirish
jarayonida ikki yirik blok o‘rtasida balans saqlashga harakat qildi.
Bundan   tashqari,   yadroviy   qurollanish   masalasi   ham   muhim   rol   o‘ynadi.
1945-yilda   AQSh   tomonidan   Xirosima   va   Nagasaki   shaharlariga   atom   bombasi
tashlanishi, Sovet Ittifoqini ham yadroviy dastur yaratishga majbur qildi. Bu voqea
ikki   davlat   o‘rtasidagi   harbiy   raqobatni   kuchaytirdi   va   Sovuq   urushning   kelib
chiqishida asosiy sabablar qatoriga kirdi. Shu bilan birga, boshqa mamlakatlar ham
qurollanish   poygasiga   jalb   qilina   boshladi,   bu   esa   global   xavfsizlik   tizimida
keskinlikni kuchaytirdi.
Shuningdek,   Sovuq   urushning   boshlanishiga   turli   ideologik   qarashlarning
ziddiyligi   ham   sabab   bo‘ldi.   Kapitalistik   va   sotsialistik   tizimlar   o‘z   tamoyillarini
dunyo   bo‘ylab   targ‘ib   qilishga   harakat   qildi.   Bu   ideologik   raqobat   diplomatik
siyosat, iqtisodiy loyihalar va harbiy hamkorlik orqali amalga oshirildi. Shu tariqa,
dunyo   mamlakatlari   o‘rtasidagi   siyosiy   va   iqtisodiy   muvozanat   tobora
murakkablashib, global ziddiyatning poydevori yaratildi.
Ikkinchi   jahon   urushidan   keyingi   global   siyosiy   vaziyat,   Yevropa   va
Osiyoda kuchlar balansining o‘zgarishi, yadroviy qurollanish va ideologik qarama-
qarshilik   Sovuq   urushning   kelib   chiqishida   asosiy   sabab   bo‘ldi.   Bu   davr   dunyo
mamlakatlari   o‘rtasidagi   munosabatlarni   tubdan   o‘zgartirdi,   yangi   bloklar   va
ittifoqlarni   shakllantirdi,   hamda   global   siyosiy   tizimning   yangi   bosqichini
belgiladi. Shu nuqtai nazardan, Sovuq urushni chuqur o‘rganish, dunyo tarixidagi
bu murakkab davrni tushunish va zamonaviy xalqaro munosabatlar bilan bog‘lash
dolzarb ilmiy masala hisoblanadi 2
.
Ikkinchi jahon urushining yakunlanishi bilan Amerika Qo‘shma Shtatlari va
Sovet   Ittifoqi   o‘rtasidagi   munosabatlar   asta-sekin   taranglashib   bordi.   Urush
davomida   birlashgan   ittifoqchilar   endilikda   global   siyosatda   o‘z   manfaatlarini
2
 Karimov B. M. Jahon tarixi: XX asr siyosiy jarayonlar. Toshkent, 2019, 102–145-betlar.
6 ilgari   surishga   harakat   qildi.   AQSh   kapitalistik   tizimni   himoya   qilish   va
rivojlantirishga   intilgan   bo‘lsa,   Sovet   Ittifoqi   sotsialistik   ideologiyani   dunyo
bo‘ylab   kengaytirishga   harakat   qildi.   Shu   sababli,   ikki   yirik   davlat   o‘rtasida
iqtisodiy va ideologik ziddiyatlar yuzaga keldi, ular keyinchalik Sovuq urushning
asosiy sabablaridan biriga aylandi.
AQShning   iqtisodiy   siyosati   Sovuq   urush   davrida   global   ta’sirni
kuchaytirishga  qaratilgan edi. 1947-yilda amalga oshirilgan Marshall  rejasi  orqali
AQSh   Yevropa   mamlakatlariga   milliardlab   dollar   miqdorida   iqtisodiy   yordam
ajratdi. Bu reja faqat iqtisodiy tiklanishga xizmat qilmagan, balki G‘arbiy Yevropa
mamlakatlarini   kapitalistik   tizimga   bog‘lash   va   Sovet   Ittifoqining   ta’sirini
cheklashga   yo‘naltirilgan   edi.   Marshall   rejasi   orqali   AQSh   nafaqat   iqtisodiy
ta’sirni,   balki   siyosiy   va   madaniy   ta’sirni   ham   kuchaytirishga   erishdi.   Shu   bilan
birga,   bu   reja   orqali   yangi   demokratik   institutlar   va   iqtisodiy   tizimlar
shakllantirildi,   ular   keyinchalik   dunyo   siyosatida   kapitalistik   blokning
mustahkamlanishiga xizmat qildi.
Sovet   Ittifoqi   esa   o‘z   navbatida   sharqiy   Yevropada   sotsialistik   tizimni
o‘rnatishga   intildi.   1945–1948-yillarda   Polsha,   Vengriya,   Chexoslovakiya,
Ruminiya   va   Bolgariya   kabi   davlatlarda   kommunistik   partiyalarni   quvvatlash
orqali   o‘z   ta’sir   doirasini   kengaytirdi.   Sovet   Ittifoqining   bu   siyosati   AQSh   va
G‘arbiy   Yevropa   davlatlari   tomonidan   xavf   sifatida   qabul   qilindi,   chunki   bu
sotsialistik   blokning   dunyo   siyosatidagi   raqobatbardosh   kuch   sifatida
shakllanishiga   olib   kelardi.   Shu   tariqa,   ideologik   ziddiyatlar   nafaqat   diplomatik
maydonda, balki iqtisodiy va harbiy sohalarda ham kuchaydi.
Iqtisodiy   raqobatning   yana   bir   jihati   yadroviy   qurollanish   va   texnologik
rivojlanish bilan bog‘liq edi. 1945-yilda AQSh Xirosima va Nagasaki shaharlariga
atom   bombasi   tashlagach,   Sovet   Ittifoqi   o‘z   yadroviy   dasturini   tezlashtirdi.   Shu
bilan   birga,   ikki   davlat   o‘rtasida   sanoat   va   texnologiya   sohasida   ham   raqobat
boshlandi.   AQSh  o‘zining  iqtisodiy   qudrati   va   texnologik  imkoniyatlarini   siyosiy
va  diplomatik  strategiyalarda  qo‘llashga  harakat  qildi.  Sovet   Ittifoqi   esa  iqtisodiy
resurslarni   harbiy   va   texnologik   sohalarga   yo‘naltirib,   global   maydonda   ta’sirini
7 kengaytirishga   intildi.   Natijada,   ikki   yirik   kuch   o‘rtasidagi   iqtisodiy   va   ideologik
ziddiyatlar tobora keskinlashdi va Sovuq urushning boshlanishini belgiladi.
Siyosiy   maydonda   ham   ziddiyatlar   kuchayib   bordi.   1946-yilda   Vinston
Cherchillning   “Temir   pardani”   haqidagi   mashhur   nutqi   ideologik   qarama-
qarshilikni   ochiqchasiga   ko‘rsatdi.   Cherchillning   so‘zlariga   ko‘ra,   Yevropaning
sharqiy   qismi   Sovet   Ittifoqi   tomonidan   “temir   pardo”   bilan   ajratilgan,   bu   esa
G‘arbiy   demokratik   davlatlar   bilan   sharqiy   sotsialistik   mamlakatlar   o‘rtasidagi
muvozanatni buzdi. Shu voqea Sovuq urushning boshlanishini nafaqat diplomatik,
balki ideologik nuqtai nazardan ham asoslab berdi 3
.
Shuningdek,   AQSh   va   Sovet   Ittifoqi   o‘rtasidagi   munosabatlarda   iqtisodiy
loyihalar,   yordam   dasturlari   va   savdo   aloqalari   ham   raqobat   sifatida   namoyon
bo‘ldi.   AQSh   kapitalistik   blokdagi   davlatlarga   iqtisodiy   yordam   ko‘rsatish   orqali
ularni   o‘z   tarafiga   jalb   qilgan   bo‘lsa,   Sovet   Ittifoqi   sharqiy   Yevropadagi
mamlakatlarni   sotsialistik   tizimga   integratsiya   qilish   orqali   o‘z   siyosiy   ta’sirini
kuchaytirdi.   Shu   bilan   birga,   bu   ikki   yirik   davlatning   harbiy   va   iqtisodiy
strategiyalari butun dunyo mamlakatlariga ta’sir ko‘rsatdi va global siyosiy tizimda
yangi bloklarning shakllanishiga olib keldi.
Ikkinchi   jahon   urushidan   keyingi   global   siyosiy   maydon   nafaqat   Amerika
Qo‘shma   Shtatlari   va   Sovet   Ittifoqi   o‘rtasidagi   ziddiyat   bilan,   balki   boshqa
davlatlarning   faoliyati   va   harakatlari   bilan   ham   belgilanadi.   Sovuq   urushning
boshlanishida   Yevropa   mamlakatlari,   xususan   Germaniya,   Fransiya,   Buyuk
Britaniya   va   Italiya,   o‘z   siyosiy   va   iqtisodiy   strategiyalarini   shakllantirishga
majbur   bo‘ldi.   Urushdan   vayron   bo‘lgan   Yevropada   davlatlar   o‘z   iqtisodiy
inqirozini   bartaraf   etish   bilan   birga,   global   maydondagi   yangi   bloklar   orasida
muvozanatni   saqlashga   harakat   qildi.   Bu   jarayonlar,   o‘z   navbatida,   Sovuq
urushning   yanada   murakkablashishiga   va   global   siyosiy   tizimning   shakllanishiga
olib keldi.
Germaniya   bu   davrda   Sovuq   urushning   markaziy   nuqtalaridan   biri   bo‘ldi.
1945-yilda   urush   yakunlangach,   mamlakat   uch   hududga   bo‘lingan:   G‘arbiy
3
 Raximov T. Q. Sovuq urush davri va xalqaro munosabatlar. Toshkent, 2020, 34–89-betlar.
8 hududlarda Amerika, Buyuk Britaniya va Fransiya nazorati o‘rnatildi, Sharqda esa
Sovet  Ittifoqi  o‘z ta’sirini  kuchaytirdi. Shu hududiy bo‘linish Berlin shahri  orqali
ham aniq ko‘zga tashlandi. G‘arbiy Berlin kapitalistik tizimga integratsiya qilinib,
iqtisodiy tiklanishga yo‘naltirilsa, Sharqiy Berlin Sovet Ittifoqi ta’sirida sotsialistik
tizimni   mustahkamlashga   harakat   qildi.   Shu   tarzda   Germaniya   Sovuq   urushning
ideologik va siyosiy maydonida muhim o‘yinchi sifatida paydo bo‘ldi va ikki blok
o‘rtasidagi raqobatni yanada keskinlashtirdi.
Fransiya   va   Buyuk   Britaniya   ham   Sovuq   urush   davrida   o‘z   strategik
yo‘nalishlarini   belgilashga   majbur   bo‘ldi.   Bu   mamlakatlar   kapitalistik   blokning
tarkibida   qolib,   iqtisodiy   tiklanishga   va   global   siyosiy   barqarorlikni   saqlashga
harakat qildi. Shu bilan birga, ular Yevropadagi yangi siyosiy ittifoqlarda, xususan
NATO tashkil etilishida faol rol o‘ynadi. NATOning yaratilishi G‘arbiy Yevropani
Sovet   Ittifoqining   ta’siridan   himoya   qilish   va   harbiy   xavfsizlikni   ta’minlashga
qaratilgan   edi.   Shu   tarzda,   Yevropa   mamlakatlarining   strategik   qarorlari   Sovuq
urushning boshlanishida global siyosiy tizimni shakllantirishga xizmat qildi.
Osiyo   mintaqasi   ham   Sovuq   urushning   boshlanishida   muhim   ahamiyatga
ega   edi.   Xitoyda   1949-yilda   kommunistik   inqilob   muvaffaqiyat   qozonib,   Mao
Tszedunning   yetakchiligida   Xitoy   Xalq   Respublikasi   tashkil   etildi.   Bu   voqea
nafaqat  Osiyoda  siyosiy   muvozanatni   o‘zgartirdi,  balki  Sovet   Ittifoqining xalqaro
maydondagi   ta’sirini   kuchaytirdi.   Shu   bilan   birga,   Hindiston   va   Pokiston   kabi
yangi   mustaqil   bo‘lgan   davlatlar   Sovuq   urushning   siyosiy   maydonida   ikki   yirik
blok   o‘rtasida   o‘z   pozitsiyalarini   saqlashga   intildi.   Bu   davlatlar   global   siyosatda
neytral   yoki   ikki   blok   o‘rtasida   balans   saqlash   strategiyasini   tanladilar,   bu   esa
Sovuq urushning murakkab xaritasini yanada boyitdi.
Shuningdek,   Sovuq   urushning   boshlanishida   boshqa   mintaqaviy   konfliktlar
ham rol o‘ynadi. 1947–1949-yillarda Yevropaning turli hududlarida yuzaga kelgan
siyosiy   va   iqtisodiy   ziddiyatlar,   shuningdek,   Osiyo   va   Afrika   davlatlaridagi
mustamlaka   tizimidan   chiqqan   yangi   siyosiy   tizimlar   global   muvozanatni
murakkablashtirdi.   Shu   davrda   dunyo   mamlakatlari   ikki   yirik   kuchning   siyosiy,
9 iqtisodiy   va   harbiy   ta’sir   doirasida   o‘z   strategiyalarini   shakllantirishga   majbur
bo‘ldi 4
.
Yadroviy   qurollanish   va   harbiy   strategiyalar   ham   boshqa   davlatlar   uchun
muhim   signal   sifatida   xizmat   qildi.   AQSh   va   Sovet   Ittifoqi   o‘rtasidagi   atom
qurollari   raqobati,   kosmik   poyga   va   harbiy   texnologiyalar   rivojlanishi   boshqa
mamlakatlarni   ham   o‘z   harbiy   va   siyosiy   strategiyalarini   qayta   ko‘rib   chiqishga
majbur   qildi.   Shu   tarzda,   Sovuq   urushning   boshlanishi   global   xaritada   faqat   ikki
yirik   davlatning   emas,   balki   boshqa   mamlakatlarning   ham   faol   ishtirokini   talab
qiladigan murakkab jarayon sifatida shakllandi.
1.2. Sovuq urushning dastlabki bosqichlari (1945–1955)
Ikkinchi   jahon   urushidan   keyingi   davrda   Yevropaning   iqtisodiy   va   siyosiy
tiklanishi   global   maydonda   yangi   siyosiy   kuchlar   balansini   shakllantirdi.   1945–
1947-yillarda   Yevropa   davlatlarining   aksariyati   vayronagarchilik   va   iqtisodiy
inqirozga   duch   keldi.   Shu   sharoitda   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   o‘zining   global
siyosiy   va   iqtisodiy   ta’sirini   mustahkamlash   maqsadida   Marshall   rejasi   deb
ataladigan   dasturini   1947-yilda   e’lon   qildi.   Ushbu   reja   orqali   AQSh   Yevropa
mamlakatlariga   iqtisodiy   yordam   berish,   ularning   inqirozdan   chiqishini
tezlashtirish va kapitalistik tizimni mustahkamlashga intildi.
Marshall rejasining mohiyati shundaki, u faqat iqtisodiy yordam emas, balki
siyosiy   va   strategik   maqsadlarni   ham   o‘z   ichiga   olgan   edi.   Amerika   tomonidan
ajratilgan   milliardlab   dollarlar   orqali   Yevropa   davlatlarining   infratuzilmasi
tiklandi, sanoat va qishloq xo‘jaligi rivojlantirildi, shuningdek, siyosiy barqarorlik
saqlashga   intilish   kuchaydi.   Shu   tarzda,   AQSh   o‘zining   kapitalistik   tizimini
G‘arbiy Yevropaga kengaytirib, Sovet Ittifoqining sharqiy Yevropadagi sotsialistik
ta’sirini   cheklashga   harakat   qildi.   Marshall   rejasining   amaliy   natijasi   sifatida
Yevropaning  G‘arbiy  qismi  iqtisodiy  va   siyosiy  jihatdan   mustahkamlandi,  bu  esa
Sovuq urush davrining dastlabki global muvozanatini belgilashga xizmat qildi.
4
 Axmedov F. I. Jahon siyosiy tarixi: XX asrning o‘n yilliklari. Toshkent, 2018, 56–120-betlar.
10 Sovet   Ittifoqi   esa   Marshall   rejaga   keskin   javob   qaytardi.   Sovet   rahbariyati
ushbu   rejani   o‘zining   sotsialistik   tizimiga   tahdid   sifatida   qabul   qildi   va   sharqiy
Yevropada o‘z ta’sirini kuchaytirish choralarini ko‘rdi. 1947–1948-yillarda Polsha,
Vengriya,   Chexoslovakiya,   Ruminiya   va   Bolgariya   kabi   mamlakatlarda
kommunistik   partiyalarni   qo‘llab-quvvatlash   va   siyosiy   nazoratni   kuchaytirish
orqali   Sovet   Ittifoqi   o‘z   ta’sir   doirasini   mustahkamladi.   Shu   bilan  birga,   ularning
iqtisodiy   tizimi   markazlashgan   sotsialistik   modelga   asoslandi,   bu   esa   Sovet
Ittifoqining global maydondagi strategik mavqeini oshirdi.
Sovet   Ittifoqining   javob   choralaridan   biri   Varshava   shartnomasining   kelib
chiqishi   edi.   Bu   harbiy-siyosiy   ittifoq   Sharqiy   Yevropa   davlatlarini   birlashtirib,
G‘arbiy blokning kuchayishiga qarshi barqaror himoya tizimini yaratdi. Shu tariqa,
Marshall  rejasining  amalga  oshirilishi  va  Sovet  Ittifoqining  javob harakatlari  ikki
yirik   blokning   shakllanishiga   olib   keldi:   AQSh   yetakchiligidagi   G‘arbiy
kapitalistik   blok   va   Sovet   Ittifoqi   boshchiligidagi   Sharqiy   sotsialistik   blok.   Bu
bloklar o‘rtasidagi  siyosiy, iqtisodiy va harbiy raqobat Sovuq urushning dastlabki
bosqichini belgiladi.
Marshall   rejasining   ijtimoiy   va   siyosiy   ta’siri   ham   katta   bo‘ldi.   Yevropa
davlatlarida   aholining   turmush   darajasi   oshdi,   iqtisodiy   barqarorlik   tiklandi   va
demokratik   institutlar   mustahkamlandi.   Shu   bilan   birga,   Sovet   Ittifoqi   tomonidan
qo‘llab-quvvatlangan   sotsialistik   tizim   sharqiy   Yevropada   siyosiy   va   iqtisodiy
muvozanatni   saqlashga   harakat   qildi.   Bu   ikki   qarama-qarshi   yondashuv   dunyo
mamlakatlari o‘rtasidagi global siyosiy va iqtisodiy ziddiyatlarni kuchaytirdi.
Ikkinchi   jahon   urushidan   keyingi   yillarda   global   siyosiy   maydonning
taranglashishi,   Marshall   rejasi   va   Sovet   Ittifoqining   javob   harakatlari   Sovuq
urushning   boshlanishida   asosiy   omillar   sifatida   namoyon   bo‘ldi.   Bu   jarayonlar
nafaqat   Yevropada,   balki   boshqa   mintaqalarda   ham   strategik   o‘zgarishlarga   olib
keldi.   Masalan,   Osiyo   va   Afrika   davlatlari   yangi   mustaqil   siyosiy   tizimlarni
shakllantirishda   ikki   yirik   blokning   ta’sirini   hisobga   olishga   majbur   bo‘ldi.   Shu
tariqa,   Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   global   siyosiy   maydon   ikki   yirik
11 kuch o‘rtasidagi raqobat va ziddiyatlar bilan belgilanib, keyingi o‘n yilliklar uchun
poydevor yaratdi.
Ikkinchi   jahon   urushidan   keyingi   yillarda   Sovuq   urushning   dastlabki
bosqichi   nafaqat   iqtisodiy   va   siyosiy   ziddiyatlar,   balki   harbiy-strategik   raqobat
bilan   ham   belgilanadi.   1945-yilda   AQShning   Xirosima   va   Nagasaki   shaharlariga
atom   bombasi   tashlanishi   nafaqat   urushni   tugatdi,   balki   yangi   global   qurol
poygasining   boshlanishiga   asos   soldi.   Sovet   Ittifoqi   bu   voqeani   o‘z   xavfsizligiga
tahdid sifatida qabul qilib, atom dasturini tezlashtirdi. Shu tariqa, ikki yirik davlat
o‘rtasidagi   yadroviy   qurollanish   poygasi   Sovuq   urushning   boshlanishida   eng
muhim omillardan biriga aylandi 5
.
Yadroviy   qurollanish   ikki   blok   o‘rtasidagi   harbiy   strategiyani   tubdan
o‘zgartirdi.   Endilikda   davlatlar   o‘z   siyosiy   va   diplomatik   qarorlarini   nafaqat
iqtisodiy   va   ideologik,   balki   harbiy   potentsialga   asoslab   qabul   qilgan.   AQShning
atom   quroli   va   Sovet   Ittifoqining   javob   harakatlari   global   xavfsizlik   tizimida
muvozanatni   saqlashning   yangi   mexanizmlarini   talab   qildi.   Shu   bilan   birga,
yadroviy   qurollanish   dunyo   mamlakatlarini   harbiy   poygada   faol   ishtirok   etishga
majbur   qildi   va   boshqa   davlatlar   ham   strategik   qarorlarini   shu   omilga   muvofiq
qabul qila boshladi.
Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   harbiy   raqobatning   boshqa   jihatlari
ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. AQSh va Sovet Ittifoqi o‘rtasida “proxy wars”
yoki   vakil   urushlar   konsepsiyasi   shakllana   boshladi.   Bu   konsepsiyaga   ko‘ra,   ikki
yirik   kuch   o‘zaro   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   urushga   kirishmay,   boshqa   davlatlar   va
mintaqalarda   o‘z   ta’sirini   kuchaytirish   orqali   raqobatni   davom   ettirdi.   Shu
jarayonda Koreya yarim orolida 1950–1953-yillarda yuz bergan urush, G‘arbiy va
Sharqiy   Yevropada   siyosiy   harakatlar   va   boshqa   mintaqaviy   mojarolar   ikki   blok
o‘rtasidagi harbiy-strategik raqobatning amaliy namoyishi bo‘ldi.
Bu   davrda   harbiy-strategik   raqobatning   asosiy   elementlaridan   biri   ham
harbiy   texnologiyalar   va   razvedka   tizimining   rivojlanishi   edi.   AQSh   va   Sovet
Ittifoqi   o‘zlarining   harbiy   qudratini   oshirish   uchun   zamonaviy   texnologiyalar,
5
 Yoqubov S. R. Dunyo mamlakatlari va Sovuq urush siyosati. Toshkent, 2021, 77–134-betlar.
12 harbiy   sanoat   va   razvedka   tizimlariga   katta   sarmoya   kiritdi.   Shu   bilan   birga,
kosmik   texnologiyalar,   radar   tizimlari   va   raketa   dasturlari   rivojlantirildi.   Bu   esa
ikki   blok   o‘rtasidagi   strategik   raqobatni   faqat   yer   yuzida   emas,   balki   kosmik   va
havo hududida ham kuchaytirdi.
Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   harbiy   raqobatning   yana   bir   jihati
diplomatik   aloqalar   bilan   bog‘liq   edi.   AQSh   va   Sovet   Ittifoqi   o‘z   harbiy
strategiyalarini   diplomatik   siyosat   bilan   uyg‘unlashtirdi.   NATO   tashkil   etilishi
(1949-yil)   va   Varshava   shartnomasi   (1955-yil)   ushbu   davrda   harbiy-strategik
muvozanatni   ta’minlashga   qaratilgan   asosiy   mexanizmlar   sifatida   paydo   bo‘ldi.
NATO   G‘arbiy   Yevropaning   kapitalistik   mamlakatlarini   birlashtirib,   Sovet
Ittifoqining   potentsial   harbiy   tahdidiga   qarshi   turish   vazifasini   bajargan   bo‘lsa,
Varshava   shartnomasi   Sharqiy   Yevropadagi   sotsialistik   davlatlarni   birlashtirib,
G‘arbiy blokning siyosiy va harbiy strategiyasiga javob berdi. Shu tarzda, ikki blok
o‘rtasidagi   harbiy-strategik   raqobat   Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichini
belgilovchi eng muhim jarayonlardan biri sifatida namoyon bo‘ldi.
Bundan   tashqari,   yadroviy   qurollanish   va   harbiy   raqobat   butun   dunyo
mamlakatlarini o‘z strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi. Shu davrda
Hindiston, Pokiston, Yevropaning turli davlatlari va boshqa yangi mustaqil bo‘lgan
mamlakatlar global siyosiy maydonda o‘z pozitsiyalarini aniqlashga harakat qildi.
Bu esa Sovuq urushning faqat ikki yirik kuch o‘rtasidagi raqobat emas, balki butun
dunyo miqyosida murakkab strategik o‘zaro harakatlar tizimi ekanligini ko‘rsatdi.
Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   global   siyosiy   muvozanatni
shakllantirishda   boshqa   mamlakatlar   va   mintaqaviy   voqealar   ham   muhim   rol
o‘ynadi.   1945–1955-yillarda   Yevropa,   Osiyo   va   boshqa   mintaqalarda   yuzaga
kelgan siyosiy va iqtisodiy jarayonlar ikki yirik blokning o‘zaro harakatini yanada
murakkablashtirdi. Shu davrda ko‘plab yangi mustaqil davlatlar paydo bo‘lib, ular
ikki   blok   o‘rtasida   o‘z   pozitsiyasini   aniqlashga   intildi.   Bu   jarayonlar   Sovuq
urushning   faqat   ikki   yirik   davlat   –   AQSh   va   Sovet   Ittifoqi   –   o‘rtasidagi   raqobat
emas, balki global  siyosiy tizimdagi  murakkab o‘zaro harakatlar  tizimi  ekanligini
ko‘rsatdi.
13 Yevropada   Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   siyosiy   va   iqtisodiy
muvozanat muhim ahamiyatga ega edi. Germaniya urushdan keyingi bo‘linishi va
Berlinning   ikki   qismga   ajralishi   G‘arbiy   va   Sharqiy   bloklar   o‘rtasidagi   kuchlar
muvozanatini aniqladi. G‘arbiy Berlin kapitalistik tizimni mustahkamlash, Sharqiy
Berlin   esa   sotsialistik   nazoratni   kuchaytirish   uchun   markaziy   nuqta   bo‘ldi.   Shu
tarzda   Yevropaning   geografik   va   siyosiy   joylashuvi   Sovuq   urushning
boshlanishida ikki blok o‘rtasidagi strategik poydalarni belgiladi. Shu bilan birga,
Fransiya,   Buyuk   Britaniya   va   Italiya   kabi   davlatlar   G‘arbiy   blok   tarkibida   o‘z
siyosiy   va   harbiy   strategiyalarini   shakllantirdi,   bu   esa   global   siyosiy
muvozanatning kuchayishiga xizmat qildi 6
.
Osiyo mintaqasi ham Sovuq urushning boshlanishida muhim ahamiyat kasb
etdi.   1949-yilda   Xitoyda   kommunistik   inqilob   muvaffaqiyat   qozonib,   Mao
Tszedunning yetakchiligida Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etildi. Bu voqea Sovet
Ittifoqining ta’sirini kengaytirdi va Sharqiy Osiyo mintaqasida strategik raqobatni
kuchaytirdi. Shu bilan birga, Koreya yarim orolida 1950–1953-yillarda yuz bergan
urush ikki blok o‘rtasidagi harbiy va siyosiy raqobatning amaliy namoyishi bo‘ldi.
Bu  mintaqaviy  mojarolar  global  siyosiy  tizimdagi  muvozanatni  saqlashda   boshqa
davlatlarni ham faol harakat qilishga majbur qildi.
Shuningdek,   Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   Afrika   va   Yaqin   Sharq
mintaqalari   ham   global   siyosiy   muvozanatga   ta’sir   ko‘rsatdi.   Shu   davrda   ko‘plab
mustamlaka   davlatlar   mustaqillikka   erishib,   o‘z   siyosiy   yo‘nalishini   aniqlashga
harakat qildi. Ushbu jarayonlar ikki yirik blokning strategik manfaatlarini hisobga
olishni   talab   qildi,   chunki   yangi   mustaqil   davlatlar   iqtisodiy,   siyosiy   va   harbiy
jihatdan global kuchlar bilan hamkorlik qilishi mumkin edi. Shu tarzda, mintaqaviy
voqealar va yangi  davlatlarning roli  Sovuq urushning dastlabki  bosqichida global
siyosiy muvozanatni shakllantirishda muhim omil bo‘ldi.
Yadroviy qurollanish va harbiy-strategik raqobat boshqa mamlakatlar uchun
signal sifatida xizmat  qildi. AQSh va Sovet Ittifoqi o‘zlarining yadroviy qurollari
va   harbiy   strategiyalarini   dunyo   mamlakatlariga   ko‘rsatdi,   bu   esa   ularni   o‘z
6
 Toshpo‘latov A. Z. Siyosiy tarix va strategik raqobat. Toshkent, 2017, 101–155-betlar.
14 pozitsiyalarini   qayta   ko‘rib   chiqishga   majbur   qildi.   Shu   bilan   birga,   yangi
ittifoqlar,   diplomatik   aloqalar   va   harbiy   tashkilotlar   (NATO   va   Varshava
shartnomasi) global xavfsizlik tizimida muvozanatni ta’minlashga xizmat qildi. Bu
jarayonlar Sovuq urushning faqat ikki yirik davlat o‘rtasidagi raqobat emas, balki
butun dunyo miqyosidagi strategik harakatlar tizimi ekanligini ochiq ko‘rsatdi.
1.3. Sovuq urushning iqtisodiy va siyosiy ta’siri
Sovuq   urushning   o‘n   yilliklarida   dunyo   mamlakatlari   ikki   yirik   harbiy-
siyosiy blokga bo‘linib, global siyosiy muvozanatni belgilashda faol ishtirok etdi.
G‘arbiy   blokning   markaziy   nuqtasi   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   bo‘lib,   u
kapitalistik   iqtisodiy   tizimni   himoya   qilish   va   dunyo   miqyosida   demokratik
institutlarni mustahkamlashga harakat qildi. Sovet Ittifoqi boshchiligidagi Sharqiy
blok   esa   sotsialistik   tizimni   kengaytirish,   o‘z   ta’sir   doirasini   mustahkamlash   va
kapitalistik   blokning   siyosiy   hamda   iqtisodiy   harakatlariga   qarshi   turish
strategiyasini   ishlab   chiqdi.   Shu   tarzda,   Sovuq   urush   davrida   global   siyosiy
maydon ikki markaziy kuchning o‘zaro raqobati asosida shakllandi.
G‘arbiy   blokning   asosiy   strategiyasi   iqtisodiy   va   harbiy   kuchni
uyg‘unlashtirishga   qaratilgan   edi.   1949-yilda   NATO   (Shimoliy   Atlantika
shartnomasi   tashkiloti)   tuzilishi   G‘arbiy   Yevropa   davlatlarini   birlashtirib,   Sovet
Ittifoqining potentsial harbiy tahdidiga qarshi mustahkam himoya tizimini yaratdi.
AQShning   harbiy   qudrati   va   iqtisodiy   yordami   G‘arbiy   Yevropa   mamlakatlarini
kapitalistik tizim bilan integratsiya qilishga xizmat qildi. Shu bilan birga, Marshall
rejasi   orqali   G‘arbiy   Yevropaga   ko‘rsatilgan   iqtisodiy   yordam   nafaqat   iqtisodiy
tiklanish,   balki   siyosiy   barqarorlikni   ta’minlashga   ham   xizmat   qildi.   Shu   tarzda
G‘arbiy   blok   Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichlarida   global   maydonda   o‘z
strategik pozitsiyasini mustahkamladi 7
.
Sharqiy   blokning   strategiyasi   esa   Sovet   Ittifoqining   siyosiy   va   ideologik
ta’sirini   kengaytirishga   qaratilgan   edi.   Sharqiy   Yevropada   kommunistik
partiyalarni   qo‘llab-quvvatlash,   iqtisodiy   tizimni   markazlashgan   sotsialistik
7
 Islomov K. N. Global siyosiy jarayonlar va Sovuq urush. Toshkent, 2020, 44–92-betlar.
15 modelga asoslash va harbiy hamkorlikni kuchaytirish orqali Sovet Ittifoqi o‘z ta’sir
doirasini mustahkamladi. 1955-yilda tashkil etilgan Varshava shartnomasi Sharqiy
Yevropa davlatlarini birlashtirib, G‘arbiy blokning harbiy va siyosiy harakatlariga
qarshi   barqaror   tizim   yaratdi.   Shu   tariqa,   Sharqiy   va   G‘arbiy   bloklar   nafaqat
siyosiy   va   iqtisodiy,   balki   harbiy   strategiyalar   orqali   dunyo   siyosatida   o‘z
pozitsiyalarini belgilashga harakat qildi.
Sovuq   urush   davrida   boshqa   mintaqaviy   davlatlar   ham   ikki   blok   o‘rtasida
strategik   pozitsiyalarini   aniqlashga   majbur   bo‘ldi.   Xitoyda   1949-yilda
kommunistik   inqilob   muvaffaqiyat   qozonib,   Mao   Tszedunning   yetakchiligida
Xitoy   Xalq   Respublikasi   tashkil   etildi.   Bu   voqea   Sharqiy   Osiyo   mintaqasida
strategik muvozanatni o‘zgartirdi va Sovet Ittifoqining global ta’sirini kuchaytirdi.
Shu   bilan   birga,   Koreya   yarim   orolidagi   urush   (1950–1953)   ikki   blok   o‘rtasidagi
harbiy   va   siyosiy   raqobatning   amaliy   namoyishi   bo‘ldi.   Ushbu   voqealar   global
siyosiy   tizimdagi   muvozanatni   shakllantirishga   va   boshqa   davlatlarning   strategik
yo‘nalishlarini aniqlashga xizmat qildi.
Afrika   va   Yaqin   Sharq   mintaqalari   ham   Sovuq   urush   davrida   ikki   blok
o‘rtasida   muhim   maydon   bo‘ldi.   Shu   davrda   ko‘plab   mustamlaka   davlatlar
mustaqillikka   erishib,   o‘z   siyosiy   yo‘nalishini   belgilashga   harakat   qildi.   Bu
jarayonlar   ikki   yirik   blokning   strategik   manfaatlarini   hisobga   olishni   talab   qildi,
chunki   yangi   davlatlar   iqtisodiy,   siyosiy   va   harbiy   jihatdan   global   kuchlar   bilan
hamkorlik qilishi mumkin edi. Shu tariqa, mintaqaviy voqealar va yangi mustaqil
davlatlarning   roli   Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   global   siyosiy
muvozanatni shakllantirishda muhim omil bo‘ldi.
Siyosiy   bloklarga   bo‘linishning   yana   bir   jihati   madaniy   va   ideologik   ta’sir
bilan   bog‘liq   edi.   G‘arbiy   blokning   davlatlari   demokratik   institutlarni
mustahkamlash, erkin bozor iqtisodiyotini rivojlantirish va kapitalistik madaniyatni
kengaytirishga intildi. Shu bilan birga, Sovet Ittifoqi boshchiligidagi Sharqiy blok
sotsialistik   ideologiyani   targ‘ib   qilish,   markazlashgan   iqtisodiy   tizimni
mustahkamlash   va   o‘z   siyosiy   modelini   dunyo   bo‘ylab   kengaytirishga   harakat
qildi. Shu tarzda, ikki blok o‘rtasidagi siyosiy, iqtisodiy va madaniy raqobat global
16 miqyosda kuchaydi va dunyo mamlakatlari bu bloklarga qarab o‘z strategiyalarini
shakllantirishga majbur bo‘ldi 8
.
Sovuq   urush   davrida   dunyo   mamlakatlari   ikki   yirik   blok   –   G‘arbiy
kapitalistik   va   Sharqiy   sotsialistik   –   o‘rtasida   nafaqat   harbiy,   balki   iqtisodiy   va
siyosiy   raqobat   markazida   joylashdi.   G‘arbiy   blokning   iqtisodiy   strategiyasi
Marshall rejasi orqali amalga oshirildi. Bu reja nafaqat Yevropa mamlakatlarining
iqtisodiy tiklanishini ta’minlashga, balki ularni kapitalistik tizim bilan integratsiya
qilishga   qaratilgan   edi.   Shu   tarzda   G‘arbiy   Yevropa   davlatlari   iqtisodiy
barqarorlikka erishdi va global siyosiy maydonda AQSh bilan hamkorlik qiladigan
muhim strategik o‘yinchilar sifatida paydo bo‘ldi.
Sharqiy   blok   esa   iqtisodiy   va   siyosiy   raqobatni   o‘z   strategik   pozitsiyasini
mustahkamlash uchun ishlatdi. Sovet Ittifoqi  o‘z ta’sir doirasidagi  mamlakatlarda
markazlashgan iqtisodiy tizimni shakllantirdi, kollektivlashtirish va davlat nazorati
orqali   resurslarni   boshqarishga   e’tibor   qaratdi.   Bu   yondashuv   Sharqiy   blokdagi
davlatlarning   iqtisodiy   mustaqilligini   chekladi,   ammo   Sovet   Ittifoqining   global
strategik manfaatlarini ta’minlashga xizmat qildi. Shu tariqa, iqtisodiy raqobat ikki
blok o‘rtasidagi siyosiy va harbiy raqobatni qo‘llab-quvvatlaydigan muhim vosita
sifatida namoyon bo‘ldi.
Mintaqaviy   mojarolar   ham   Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   va   siyosiy
raqobatning amaliy  namoyishi   bo‘ldi. Xitoyning  kommunistik inqilobdan  keyingi
pozitsiyasi Sharqiy Osiyo mintaqasida strategik muvozanatni o‘zgartirdi. Shu bilan
birga,   Koreya   urushi   (1950–1953)   ikki   blok   o‘rtasidagi   harbiy   va   siyosiy
raqobatning   keskin   namoyishi   bo‘ldi.   Bu   urush   global   siyosiy   tizimdagi
muvozanatni   saqlashga   intilgan   boshqa   davlatlarni   ham   faol   harakat   qilishga
majbur   qildi.   Hindiston,   Pokiston   va   Yaqin   Sharqdagi   boshqa   davlatlar   o‘z
pozitsiyalarini   aniqlash   uchun   ikki   blokning   siyosiy   va   iqtisodiy   ta’sirini   hisobga
olishga   majbur   bo‘ldi.   Shu   tariqa,   mintaqaviy   mojarolar   Sovuq   urushning   global
xaritasida muhim rol o‘ynadi.
8
 Rahmatov M. Q. XX asr jahon siyosiy munosabatlari. Toshkent, 2019, 33–88-betlar.
17 Siyosiy raqobatning boshqa jihati diplomatik strategiyalar bilan bog‘liq edi.
AQSh va Sovet Ittifoqi o‘z siyosiy va iqtisodiy strategiyalarini diplomatik aloqalar
bilan   uyg‘unlashtirdi.   NATO   va   Varshava   shartnomasi   kabi   harbiy   tashkilotlar
orqali   harbiy   muvozanatni   saqlashga   intildi.   Shu   bilan   birga,   ikki   blokning
diplomatik   harakatlari   boshqa   davlatlarning   siyosiy   qarorlarini   shakllantirishga
ta’sir   qildi.   Bu   jarayonlar   Sovuq   urushning   dastlabki   bosqichida   global   siyosiy
tizimni   murakkablashtirdi   va   ikki   blokning   strategik   harakatlarini   yanada
qiyinlashtirdi.
Iqtisodiy raqobatning boshqa  jihati resurslar va savdo yo‘llari bilan bog‘liq
edi. G‘arbiy blokning davlatlari kapitalistik iqtisodiy tizimni mustahkamlash va o‘z
hududlarida   sanoat   va   savdo   infratuzilmasini   rivojlantirishga   intildi.   Shu   bilan
birga, Sharqiy blokning davlatlari markazlashgan iqtisodiy tizim orqali resurslarni
boshqarib, global siyosiy raqobatni qo‘llab-quvvatlashga harakat qildi. Shu tariqa,
iqtisodiy   raqobat   ikki   blok   o‘rtasidagi   siyosiy   va   harbiy   raqobatni
mustahkamlovchi vosita sifatida namoyon bo‘ldi.
Shuningdek,   Sovuq   urush   davrida   dunyo   mamlakatlari   ideologik   ta’sirga
ham duch keldi. G‘arbiy blok demokratik va kapitalistik qadriyatlarni targ‘ib qilsa,
Sharqiy blok sotsialistik va kommunistik ideologiyani kengaytirishga harakat qildi.
Bu   ideologik   raqobat   boshqa   davlatlarni   o‘z   siyosiy   va   iqtisodiy   yo‘nalishlarini
tanlashga majbur qildi. Shu bilan birga, ideologik ta’sir global siyosiy muvozanatni
shakllantirishda   muhim   rol   o‘ynadi,   chunki   ikki   blok   o‘rtasidagi   raqobat   nafaqat
harbiy, balki siyosiy, iqtisodiy va madaniy maydonda ham davom etdi.
Sovuq   urush   davrida   dunyo   mamlakatlari   faqat   ikki   yirik   blok   –   G‘arbiy
kapitalistik va Sharqiy sotsialistik – o‘rtasida joylashib qolgan emas, balki neytral
va   mustaqil   siyosiy   yo‘nalish   tutgan   davlatlar   ham   muhim   rol   o‘ynadi.   Ushbu
davlatlar   o‘z   strategik   pozitsiyasini   aniqlashda   ikki   blokning   siyosiy   va   harbiy
raqobatini   hisobga   oldi,   shu   bilan   birga,   global   muvozanatni   saqlashga   hissa
qo‘shdi. Masalan, Shvetsiya, Avstriya, Yugoslaviya va Finlyandiya kabi davlatlar
neytral   siyosatni   tanlab,   Sovuq   urush   davrida   o‘z   mustaqil   tashqi   siyosatini
yuritishga   intildi.   Shu   orqali   ular   ikki   blok   o‘rtasidagi   kuchlar   muvozanatini
18 saqlashga   yordam   berdi   va   global   siyosiy   tizimdagi   murakkab   vaziyatda   o‘z
xavfsizligini ta’minladi 9
.
Neytral   davlatlarning   roli   global   siyosiy   muvozanatni   shakllantirishda   ko‘p
jihatdan   iqtisodiy   va   diplomatik   vositalar   orqali   namoyon   bo‘ldi.   Shu   davrda   bu
davlatlar   ikki   blokning   iqtisodiy   hamda   harbiy   tashabbuslariga   bevosita   qarshi
chiqmasdan,   balki   iqtisodiy   aloqalar   va   diplomatik   muzokaralar   orqali   o‘z
manfaatlarini   himoya   qildi.   Masalan,   Shvetsiya   o‘zining   sanoat   va   savdo
sohalarida   G‘arbiy   blok   bilan   yaqin   hamkorlik   qilsa-da,   Sharqiy   blok   bilan   ham
iqtisodiy aloqalarni davom ettirdi. Shu tarzda neytral davlatlar ikki blok o‘rtasidagi
raqobatning   o‘zaro   ta’sirini   muvozanatlashga   xizmat   qilgan   vosita   sifatida
namoyon bo‘ldi.
Sovuq   urush   davrida   neytral   davlatlar   siyosiy   strategiyalarini
shakllantirishda   global   xavfsizlik   masalalarini   hisobga   oldi.   Ular   yadroviy
qurollanish,   harbiy   bloklarning   kuchayishi   va   ikki   blok   o‘rtasidagi   strategik
raqobatni   o‘rganib,   o‘z   siyosiy   va   diplomatik   pozitsiyalarini   aniqladi.   Shu   bilan
birga,   neytral   davlatlar   global   siyosiy   tizimdagi   o‘zaro   muvozanatni
mustahkamlashga   harakat  qildi. Ularning  siyosiy  pozitsiyasi  ikki   blokning keskin
raqobatida   muhim   tampon   zonasi   vazifasini   bajarib,   global   mojarolarning   avj
olishini oldini olishga yordam berdi.
Shuningdek,   Sovuq   urush   davrida   yangi   mustaqil   davlatlar   ham   global
siyosiy   muvozanatning   shakllanishida   muhim   rol   o‘ynadi.   Hindiston,   Pokiston,
Eron   va   boshqa   yangi   mustaqil   davlatlar   ikki   blok   o‘rtasidagi   strategik   raqobatni
hisobga   olgan   holda   siyosiy   va   iqtisodiy   yo‘nalishlarini   belgiladi.   Ularning
harakati   nafaqat   o‘z  hududiy  xavfsizligini  ta’minlashga   xizmat   qildi,  balki  global
siyosiy   tizimda   ikki   blokning   strategik   harakatlarini   muvozanatlashga   yordam
berdi. Shu tariqa, neytral  va yangi  mustaqil  davlatlar  Sovuq urush davrida global
siyosiy muvozanatni shakllantirishda muhim vosita bo‘ldi.
9
 Sobirov D. T. Harbiy raqobat va yadroviy qurollanish tarixi. Toshkent, 2021, 60–117-betlar.
19 II. BOB. SOVUQ URUSH DAVRIDA DUNYO
MAMLAKATLARINING O‘ZARO MUNOSABATLARI
2.1. AQSh va Sovet Ittifoqi strategiyasi
Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlari nafaqat siyosiy va harbiy raqobat
markazida,   balki   iqtisodiy   raqobat   maydonida   ham   ikki   yirik   blok   –   G‘arbiy
kapitalistik   va   Sharqiy   sotsialistik   –   o‘rtasida   joylashdi.   Bu   davrda   iqtisodiy
strategiyalar   global   siyosiy   maydonni   shakllantirishda   muhim   omil   sifatida
namoyon   bo‘ldi.   G‘arbiy   blok,   xususan   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari,   kapitalistik
iqtisodiy   tizimni   kengaytirish   va   o‘z   iqtisodiy   ta’sirini   dunyo   bo‘ylab
mustahkamlashga   intildi.   Shu   maqsadda   G‘arbiy   Yevropaning   iqtisodiy
tiklanishini   ta’minlash   va   blokning   siyosiy   barqarorligini   mustahkamlash   uchun
Marshall   rejasi   ishlab   chiqildi.   Ushbu   reja   orqali   AQSh   o‘z   iqtisodiy   qudratini
global siyosiy tizimni shakllantirishda samarali vosita sifatida ishlatdi 10
.
Sharqiy   blokning   iqtisodiy   strategiyasi   esa   Sovet   Ittifoqi   tomonidan
markazlashgan   sotsialistik   iqtisodiy   tizim   asosida   qurildi.   Sovet   Ittifoqi   o‘z   ta’sir
doirasidagi   mamlakatlarda   kollektivlashtirish   va   markazlashgan   nazorat   orqali
resurslarni   boshqarishga   harakat   qildi.   Bu   yondashuv   Sharqiy   blokdagi
mamlakatlarning   iqtisodiy   mustaqilligini   cheklagan   bo‘lsa-da,   Sovet   Ittifoqining
global   siyosiy   va   strategik   manfaatlarini   ta’minlashga   xizmat   qildi.   Shu   tarzda,
iqtisodiy   raqobat   ikki   blok   o‘rtasidagi   siyosiy   va   harbiy   raqobatni   qo‘llab-
quvvatlovchi asosiy omil sifatida namoyon bo‘ldi.
Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   raqobatning   yana   bir   muhim   jihati   savdo,
resurslar va texnologiya raqobati edi. G‘arbiy blok davlatlari sanoat va texnologik
rivojlanishga katta e’tibor qaratib, dunyo bo‘ylab savdo va investitsiya aloqalarini
kengaytirdi.   Shu   bilan   birga,   Sharqiy   blok   davlatlari   resurslarni   markazlashgan
boshqaruv orqali iqtisodiy va siyosiy raqobatni qo‘llab-quvvatlashga harakat qildi.
Bu   jarayon   global   iqtisodiy   tizimni   ikki   blokning   strategik   harakatlariga
10
 Karimova N. F. Diplomatiya va xalqaro tashkilotlar tarixi. Toshkent, 2018, 29–80-betlar.
20 moslashishga   majbur   qildi   va   boshqa   davlatlarni   o‘z   iqtisodiy   siyosatlarini   qayta
ko‘rib chiqishga undadi.
Mintaqaviy   iqtisodiy   o‘zaro   ta’sirlar   ham   Sovuq   urush   davrida   muhim
ahamiyatga   ega   bo‘ldi.   Xitoyning   kommunistik   inqilobdan   keyingi   iqtisodiy
siyosati   Sharqiy   Osiyo   mintaqasida   Sovet   Ittifoqining   iqtisodiy   va   strategik
ta’sirini   kuchaytirdi.   Shu   bilan   birga,   Koreya   urushi   (1950–1953)   va   boshqa
mintaqaviy   mojarolar   ikki   blok   o‘rtasidagi   iqtisodiy   va   siyosiy   raqobatni
keskinlashtirdi.   Shu   tarzda,   global   iqtisodiy   raqobat   nafaqat   G‘arb   va   Sharqiy
bloklar o‘rtasida, balki mintaqaviy darajada ham o‘z namoyishini topdi.
Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   strategiyalar   siyosiy   va   diplomatik   vositalar
bilan   uyg‘unlashtirildi.   G‘arbiy   blok   davlatlari   iqtisodiy   kuchini   siyosiy   ta’sir
vositasi   sifatida   ishlatib,   boshqa   mamlakatlarni   kapitalistik   tizimga   jalb   qildi.
Sharqiy blok esa iqtisodiy resurslarni o‘z nazoratida ushlab, blok ichidagi  siyosiy
va harbiy hamkorlikni mustahkamladi. Shu tarzda, iqtisodiy raqobat global siyosiy
va harbiy muvozanatni shakllantirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ldi.
Shuningdek,   Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   raqobatning   ilmiy-texnik
rivojlanishga ta’siri ham katta bo‘ldi. G‘arbiy blokning sanoat va ilmiy salohiyati,
shu   jumladan   kosmik   va   harbiy   texnologiyalar,   global   iqtisodiy   tizimda   o‘z
pozitsiyasini   mustahkamlashga   xizmat   qildi.   Sharqiy   blok   esa   ilmiy-texnik
salohiyatini   rivojlantirish   orqali   iqtisodiy   va   strategik   raqobatni   kuchaytirdi.   Shu
tarzda, iqtisodiy va ilmiy-texnik raqobat Sovuq urush davrida global muvozanatni
belgilovchi asosiy omilga aylandi.
Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   raqobat   nafaqat   G‘arbiy   va   Sharqiy   bloklar
o‘rtasida,  balki  mintaqaviy  darajada  ham  o‘z  ifodasini  topdi. Har  bir  mintaqa o‘z
strategik   resurslari,   sanoat   va   savdo   imkoniyatlarini   hisobga   olib,   ikki   blokning
iqtisodiy   ta’siridan   foydalangan   holda   o‘z   pozitsiyasini   belgilashga   harakat   qildi.
Shu   tarzda,   Yevropa,   Osiyo,   Afrika   va   Yaqin   Sharq   mintaqalari   Sovuq   urush
davrida global iqtisodiy tizimdagi o‘z o‘rnini aniqlashga intildi.
Yevropada   iqtisodiy   raqobatning   eng   yorqin   ko‘rinishi   Germaniya   va
Fransiya kabi mamlakatlar iqtisodiy tiklanish jarayonida namoyon bo‘ldi. G‘arbiy
21 Yevropa davlatlari Marshall rejasi yordamida sanoat va infratuzilmani rivojlantirdi,
bu   esa   ularni   kapitalistik   tizimga   yaqinlashtirdi   va   G‘arbiy   blokning   iqtisodiy
ta’sirini   kuchaytirdi.   Shu   bilan   birga,   Sharqiy   Yevropa   mamlakatlari   Sovet
Ittifoqining   iqtisodiy   strategiyasiga   muvofiq   kollektivlashtirish   va   markazlashgan
resurs   boshqaruvini   amalga   oshirdi.   Bu   jarayon   ikki   blok   o‘rtasida   iqtisodiy
raqobatni   yanada   keskinlashtirdi   va   mintaqaviy   iqtisodiy   muvozanatni
shakllantirishga xizmat qildi 11
.
Osiyo mintaqasida ham iqtisodiy raqobat o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘ldi.
1949-yilda Xitoyda kommunistik inqilob muvaffaqiyat qozonib, Mao Tszedunning
yetakchiligida   Xitoy   Xalq   Respublikasi   tashkil   etildi.   Bu   voqea   Sharqiy   Osiyoda
Sovet   Ittifoqining   iqtisodiy   ta’sirini   kuchaytirdi   va   global   iqtisodiy   tizimdagi
raqobatni   kengaytirdi.   Shu   bilan   birga,   Koreya   urushi   (1950–1953)   mintaqaviy
iqtisodiy   va   strategik   raqobatning   amaliy   namoyishi   bo‘ldi.   Bu   urush   ikki   blok
o‘rtasidagi   iqtisodiy   va   harbiy   hamkorlikning   muhim   vositasi   sifatida   mintaqaviy
davlatlarni o‘z pozitsiyalarini aniqlashga majbur qildi.
Afrika va Yaqin Sharq mintaqalarida iqtisodiy raqobat ko‘proq resurslar va
savdo   yo‘llari   bilan   bog‘liq   edi.   Shu   davrda   ko‘plab   mustamlaka   davlatlar
mustaqillikka   erishib,   o‘z   iqtisodiy   yo‘nalishlarini   belgilashga   intildi.   Bu
jarayonlar ikki blokning strategik manfaatlarini hisobga olishni talab qildi, chunki
yangi   mustaqil   davlatlar   iqtisodiy   va   siyosiy   jihatdan   global   kuchlar   bilan
hamkorlik   qilishi   mumkin   edi.   Shu   tariqa,   mintaqaviy   iqtisodiy   raqobat   Sovuq
urushning   global   xaritasida   muhim   rol   o‘ynadi   va   dunyo   mamlakatlarini   o‘z
strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur qildi.
Sovuq urush davrida iqtisodiy hamkorlik tizimlari ham mintaqaviy iqtisodiy
raqobatning   shakllanishida   muhim   rol   o‘ynadi.   G‘arbiy   blok   davlatlari   o‘z
iqtisodiy hamkorligini kengaytirish orqali global bozorlarni nazorat qilishga intildi.
Shu   bilan   birga,   Sharqiy   blok   mamlakatlari   resurslarni   markazlashgan   nazorat
orqali   blok   ichidagi   iqtisodiy   hamkorlikni   rivojlantirdi.   Bu   jarayon   ikki   blok
11
 Qodirov A. A. Sovuq urushning mintaqaviy ta’siri. Toshkent, 2020, 49–98-betlar.
22 o‘rtasidagi   raqobatni   kuchaytirdi,   shuningdek,   mintaqaviy   iqtisodiy   barqarorlikni
saqlashga xizmat qildi.
Iqtisodiy   raqobatning   yana   bir   jihati   texnologik   va   sanoat   salohiyat   bilan
bog‘liq   edi.   G‘arbiy   blokning   davlatlari   ilmiy-texnik   rivojlanish   va   sanoat
quvvatini   oshirish   orqali   o‘z   iqtisodiy   ta’sirini   kengaytirdi.   Shu   bilan   birga,
Sharqiy   blok   davlatlari   ham   ilmiy   va   texnik   salohiyatni   rivojlantirish   orqali
iqtisodiy   raqobatni   qo‘llab-quvvatlashga   harakat   qildi.   Shu   tarzda,   iqtisodiy   va
texnologik   raqobat   global   iqtisodiy   tizimda   ikki   blok   o‘rtasidagi   muvozanatni
saqlashga xizmat qildi.
Shuningdek,   iqtisodiy   raqobatning   mintaqaviy   namoyishlari   siyosiy   va
diplomatik   strategiyalar   bilan   chambarchas   bog‘liq   edi.   Davlatlar   o‘z   iqtisodiy
strategiyalarini siyosiy qarorlar va diplomatik hamkorlik bilan uyg‘unlashtirdi. Shu
tarzda,   iqtisodiy   raqobat   mintaqaviy   va   global   siyosiy   muvozanatni
shakllantirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ldi.
Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   raqobat   nafaqat   resurslar,   savdo   va
texnologiyalar   orqali,   balki   ideologik   va   strategik   jihatdan   ham   namoyon   bo‘ldi.
G‘arbiy   blok,   xususan   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari,   kapitalistik   iqtisodiy   tizimni
kengaytirish   va   uni   global   maydonda   mustahkamlash   orqali   siyosiy   hamda
strategik   ta’sirini   kuchaytirdi.   Bu   yondashuv   nafaqat   iqtisodiy   salohiyatni
oshirishga,   balki   dunyo   bo‘ylab   demokratik   qadriyatlarni   targ‘ib   qilishga   ham
qaratilgan edi. Shu bilan birga, Sovet Ittifoqi va Sharqiy blokning markazlashgan
sotsialistik iqtisodiy tizimi o‘z hududidagi mamlakatlarni iqtisodiy jihatdan nazorat
qilib, Sharqiy blokning siyosiy va strategik pozitsiyasini mustahkamlashga xizmat
qildi.   Shu   tarzda,   iqtisodiy   raqobat   ikki   blok   o‘rtasidagi   siyosiy   va   harbiy
raqobatning muhim qo‘shimchasi sifatida namoyon bo‘ldi.
Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   raqobatning   ideologik   ta’siri   ham   katta   edi.
G‘arbiy   blokning   kapitalistik   davlatlari   bozor   iqtisodiyoti   va   demokratik
institutlarni   targ‘ib   qilish   orqali   o‘z   iqtisodiy   va   siyosiy   modelini   boshqa
davlatlarga   namoyish   etdi.   Shu   bilan   birga,   Sharqiy   blok   davlatlari   o‘zining
sotsialistik   iqtisodiy   tizimi   va   markazlashgan   resurs   boshqaruvi   orqali   ideologik
23 raqobatni   kuchaytirdi.   Bu   raqobat   yangi   mustaqil   davlatlar   va   neytral   davlatlarni
o‘z   iqtisodiy   va   siyosiy   pozitsiyalarini   aniqlashga   majbur   qildi.   Shu   tarzda,
iqtisodiy raqobat nafaqat resurslar va savdo maydonida, balki ideologik maydonda
ham global muvozanatni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Mintaqaviy   jihatdan   iqtisodiy   raqobat   ikki   blokning   strategik   harakatlarini
qo‘llab-quvvatladi.   Masalan,   Yevropa   mintaqasida   Marshall   rejasi   G‘arbiy
blokning   iqtisodiy   va   siyosiy   ta’sirini   mustahkamlashga   xizmat   qildi,   Sharqiy
Yevropada   esa   Sovet   Ittifoqining   iqtisodiy   resurslarni   markazlashgan   boshqaruvi
blok ichidagi strategik va siyosiy barqarorlikni ta’minladi. Shu bilan birga, Osiyo
mintaqasida   Xitoyning   sotsialistik   iqtisodiy   modeli   Sharqiy   Osiyo   strategik
muvozanatini   o‘zgartirdi   va   Koreya   urushi   kabi   mintaqaviy   mojarolar   orqali
iqtisodiy va siyosiy raqobatning yangi yo‘nalishlarini belgiladi 12
.
Sovuq  urush   davrida   yangi   mustaqil   davlatlar   va  neytral   davlatlar   iqtisodiy
raqobatning global strategik ta’sirini hisobga oldi. Ular o‘z iqtisodiy yo‘nalishlarini
ikki   blokning   siyosiy   va   iqtisodiy   ta’siridan   mustaqil   belgilashga   harakat   qildi.
Masalan,   Hindiston   va   Pokiston   o‘z   iqtisodiy   siyosatini   neytral   pozitsiyada
shakllantirdi,   shu   bilan   birga   G‘arbiy   va   Sharqiy   blokning   iqtisodiy   resurslaridan
foydalanishga intildi. Shu tarzda, yangi mustaqil va neytral davlatlar Sovuq urush
davrida global iqtisodiy muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynadi.
Iqtisodiy   raqobatning   global   strategik   ta’siri   ham   Sovuq   urushning
mintaqaviy   va   global   xaritasida   o‘z   ifodasini   topdi.   G‘arbiy   blokning   iqtisodiy
strategiyasi   orqali   boshqa   davlatlarni   kapitalistik   tizimga   jalb   qilish   va   Sharqiy
blokning   markazlashgan   iqtisodiy   tizimi   orqali   o‘z   ta’sir   doirasini   kengaytirish,
ikki blok o‘rtasidagi strategik muvozanatni shakllantirdi. Shu bilan birga, iqtisodiy
resurslar   va   texnologik   salohiyat   global   siyosiy   va   harbiy   raqobatning   muhim
qo‘shimchasi sifatida namoyon bo‘ldi.
Shuningdek, iqtisodiy raqobat xalqaro tashkilotlar va savdo tizimlarida ham
aks etdi. G‘arbiy blokning davlatlari xalqaro iqtisodiy institutlar orqali o‘z ta’sirini
kuchaytirdi,   masalan,   Jahon   Banki   va   Xalqaro   Valyuta   Fondi   kabi   tashkilotlar
12
 Yo‘ldoshev O. R. Xalqaro siyosat va strategik barqarorlik. Toshkent, 2019, 72–121-betlar.
24 global   kapitalistik   tizimni   mustahkamlashga   xizmat   qildi.   Sharqiy   blok   esa
Comecon   (Sharqiy   Yevropa   Iqtisodiy   Hamkorligi)   orqali   blok   ichidagi   iqtisodiy
hamkorlikni rivojlantirdi. Shu tarzda, Sovuq urush davrida iqtisodiy raqobat global
siyosiy va iqtisodiy tizimning barcha jabhalarida o‘z ifodasini topdi.
Sovuq   urush   davrida   iqtisodiy   raqobat   ikki   blokning   siyosiy   va   strategik
maqsadlarini amalga oshirishda muhim vosita bo‘ldi. G‘arbiy blok, xususan AQSh,
kapitalistik   iqtisodiy   tizimni   global   miqyosda   kengaytirish   orqali   siyosiy   ta’sirini
oshirdi.   Kapitalistik   iqtisodiyotning   rivojlanishi   nafaqat   resurs   va   savdo
maydonida,   balki   ideologik   maydonda   ham   G‘arbiy   blokning   ustunligini
mustahkamlashga   xizmat   qildi.   Shu   bilan   birga,   Sharqiy   blok   o‘zining
markazlashgan   sotsialistik   iqtisodiy   tizimi   orqali   blok   ichidagi   mamlakatlarning
iqtisodiy   mustaqilligini   nazorat   qildi   va   Sovet   Ittifoqining   global   strategik
manfaatlarini himoya qildi.
Mintaqaviy   jihatdan   iqtisodiy   raqobat   ikki   blokning   strategik   pozitsiyasini
belgilashda   muhim   rol   o‘ynadi.   Yevropada   Marshall   rejasi   yordamida   G‘arbiy
blokning   iqtisodiy   ta’siri   kuchaydi,   Sharqiy   Yevropada   esa   Sovet   Ittifoqining
markazlashgan   resurs   boshqaruvi   blok   ichidagi   siyosiy   va   iqtisodiy   barqarorlikni
saqlashga   xizmat   qildi.   Shu   bilan   birga,   Osiyo   va   Yaqin   Sharq   mintaqalarida
iqtisodiy   raqobat   yangi   mustaqil   davlatlar   va   neytral   davlatlarning   siyosiy   va
iqtisodiy pozitsiyalarini belgilashda muhim vosita bo‘ldi.
Global   strategik   ta’sir   jihatidan   iqtisodiy   raqobat   xalqaro   tashkilotlar   va
savdo tizimlarida ham o‘z ifodasini topdi. G‘arbiy blok davlatlari Jahon Banki va
Xalqaro   Valyuta   Fondi   orqali   kapitalistik   tizimni   kengaytirsa,   Sharqiy   blok
Comecon   orqali   o‘z   iqtisodiy   hamkorligini   rivojlantirdi.   Shu   tarzda,   iqtisodiy
raqobat   Sovuq   urush   davrida   nafaqat   iqtisodiy,   balki   siyosiy   va   strategik
muvozanatni shakllantirishda asosiy vosita bo‘ldi.
2.2. Sovuq urushda boshqa mamlakatlarning roli
Sovuq urush davrida dunyo mamlakatlari o‘rtasida harbiy raqobat siyosiy va
iqtisodiy   raqobat   bilan   birga   global   maydonda   muhim   ahamiyat   kasb   etdi.   Bu
25 davrda   ikki   yirik   blok   –   G‘arbiy   kapitalistik   va   Sharqiy   sotsialistik   –   o‘rtasidagi
strategik   raqobat   nafaqat   siyosiy,   balki   harbiy   va   yadroviy   qurollanish   sohalarida
ham   keskin   namoyon   bo‘ldi.   Yadroviy   qurollanish   Sovuq   urushning   eng   muhim
xususiyatlaridan biri  bo‘lib, ikki blokning harbiy strategiyasini  belgilashda asosiy
omil   sifatida   xizmat   qildi.   Shu   bilan   birga,   harbiy   raqobat   boshqa   davlatlarni   o‘z
pozitsiyalarini   aniqlashga   majbur   qildi   va   global   xavfsizlikni   shakllantirishda
muhim rol o‘ynadi 13
.
AQSh   va   NATO   davlatlari   G‘arbiy   blokning   strategik   raqobatini
kuchaytirish   maqsadida   harbiy   salohiyatni   kengaytirishga   intildi.   Shu   davrda
Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   yadroviy   qurollar   ishlab   chiqarish   va   ularni   strategik
joylashtirish orqali Sharqiy blokning harbiy salohiyatini muvozanatlashga harakat
qildi. Shu tarzda, yadroviy qurollanish G‘arbiy blok uchun nafaqat xavfsizlik, balki
siyosiy   va   diplomatik   strategiya   vositasi   sifatida   ham   namoyon   bo‘ldi.   NATO
tashkiloti   esa   blok   ichidagi   hamkorlikni   mustahkamlash   va   umumiy   harbiy
strategiyani   shakllantirish   orqali   G‘arbiy   blokning   global   maydondagi   kuchini
oshirdi.
Sharqiy   blok,   xususan   Sovet   Ittifoqi,   o‘z   hududidagi   mamlakatlarda   harbiy
resurslarni   markazlashgan   boshqaruv   orqali   strategik   quvvatini   oshirdi.   Varshava
shartnomasi   orqali   Sovet   Ittifoqi   o‘z   harbiy   hamkorligini   kengaytirdi   va   Sharqiy
Yevropadagi   davlatlarning   harbiy   salohiyatini   birlashtirdi.   Shu   bilan   birga,   Sovet
Ittifoqi   yadroviy   qurollanish   bo‘yicha   ham   G‘arbiy   blok   bilan   tenglashishga
harakat   qildi,   bu   esa   global   yadroviy   muvozanatni   shakllantirishga   xizmat   qildi.
Shu   tariqa,   harbiy   raqobat   Sovuq   urush   davrida   global   strategik   tizimning   asosiy
tarkibiy qismiga aylandi.
Yadroviy   qurollanishning   mintaqaviy   ta’siri   ham   muhim   ahamiyatga   ega
bo‘ldi.   Masalan,   Yevropa   va   Osiyo   mintaqalarida   strategik   raketa   tizimlari   va
harbiy  bazalar   ikki  blok  o‘rtasidagi  kuchlar   muvozanatini  saqlashga   xizmat   qildi.
Koreya   urushi   va   Yevropa   mintaqasidagi   siyosiy   mojarolar   harbiy   raqobatning
mintaqaviy namoyishi bo‘ldi. Shu bilan birga, harbiy raqobat boshqa davlatlarning
13
 Zokirov F. X. XX asrda jahon diplomatiyasi. Toshkent, 2017, 37–85-betlar.
26 siyosiy   qarorlariga   ham   ta’sir   ko‘rsatdi,   chunki   ularning   xavfsizligi   va   iqtisodiy
barqarorligi ikki blokning strategik harakatlariga bog‘liq edi.
Sovuq   urush   davrida   harbiy   raqobatning   yana   bir   jihati   ilmiy-texnik
rivojlanish   bilan   bog‘liq   edi.   Yadroviy   qurollar,   raketa   tizimlari,   kosmik
texnologiyalar   va   sun’iy   yo‘ldoshlar   G‘arbiy   va   Sharqiy   blokning   harbiy
strategiyasini   shakllantirdi.   Bu   esa   ikki   blokning   global   strategik   raqobatini
kuchaytirdi   va   dunyo   mamlakatlarini   o‘z   siyosiy   va   harbiy   pozitsiyalarini   qayta
ko‘rib chiqishga majbur qildi. Shu tariqa, ilmiy-texnik yutuqlar harbiy raqobatning
asosiy omiliga aylandi va Sovuq urushning davomiyligini ta’minladi.
Sovuq urush davrida harbiy raqobat nafaqat global strategik darajada, balki
mintaqaviy darajada ham  o‘z ifodasini  topdi. Har  bir mintaqa o‘zining siyosiy va
strategik   pozitsiyasini   hisobga   olib,   ikki   blokning   harbiy   salohiyatini
muvozanatlashga intildi. Yevropa, Osiyo, Yaqin Sharq va boshqa mintaqalar  ikki
blokning harbiy raqobatida markaziy maydon sifatida namoyon bo‘ldi. Shu tariqa,
harbiy   raqobatning   mintaqaviy   namoyishi   Sovuq   urushning   global   xaritasini
shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
Yevropa   mintaqasida   harbiy   raqobatning   markaziy   elementi   NATO   va
Varshava   shartnomasi   bloklari   o‘rtasidagi   strategik   muvozanat   edi.   NATO
davlatlari   o‘z   harbiy   salohiyatini   kuchaytirish   orqali   G‘arbiy   blokning   global
xavfsizligini ta’minladi. Shu bilan birga, Varshava shartnomasi Sharqiy Yevropada
Sovet   Ittifoqining   harbiy   ta’sirini   mustahkamladi.   Bu   ikki   harbiy   blokning
mintaqaviy strategiyalari Evropada yadroviy qurollanish va harbiy texnologiyalarni
rivojlantirishni   rag‘batlantirdi.   Shu   tarzda,   Yevropada   mintaqaviy   harbiy   raqobat
global strategik barqarorlikni ta’minlashga xizmat qildi.
Osiyo   va   Yaqin   Sharq   mintaqalarida   ham   harbiy   raqobat   keskin   namoyon
bo‘ldi.   Koreya   urushi   (1950–1953)   va   Vetnam   urushi   (1955–1975)   ikki   blokning
mintaqaviy strategik raqobatining amaliy namoyishlari sifatida tarixda qolgan. Bu
urushlar nafaqat siyosiy va harbiy, balki iqtisodiy va diplomatik jihatdan ham ikki
blokning   strategik   ta’sirini   kengaytirishga   xizmat   qildi.   Shu   bilan   birga,   Yaqin
Sharq   mintaqasida   neft   resurslari   va   strategik   savdo   yo‘llari   ikki   blokning
27 mintaqaviy   harbiy   strategiyasini   belgilashda   muhim   rol   o‘ynadi.   Shu   tarzda,
mintaqaviy   harbiy   raqobat   Sovuq   urushning   global   siyosiy   muvozanatini
shakllantirishga yordam berdi 14
.
Sovuq urush davrida yadroviy qurollanish mintaqaviy xavfsizlikni saqlashda
ham   muhim   vosita   bo‘ldi.   Har   bir   mintaqa   ikki   blokning   yadroviy   strategiyasini
hisobga   olib,   o‘z   harbiy   va   siyosiy   pozitsiyasini   belgilashga   majbur   bo‘ldi.
Masalan, Yevropada strategik raketa tizimlari va atom qurollari G‘arbiy va Sharqiy
blok   o‘rtasidagi   kuchlar   muvozanatini   saqlashga   xizmat   qildi.   Shu   bilan   birga,
Osiyo   va   Yaqin   Sharq   davlatlari   ham   yadroviy   va   harbiy   texnologiyalarni
rivojlantirish orqali mintaqaviy xavfsizlikni ta’minlashga intildi. Shu tarzda, harbiy
raqobat   global   va   mintaqaviy   xavfsizlikni   bir-biriga   bog‘lab,   Sovuq   urushning
strategik barqarorligini ta’minladi.
Diplomatik   ta’sir   nuqtai   nazaridan,   harbiy   raqobat   xalqaro   diplomatik
muzokaralar va bitimlar orqali ham ifodalandi. Yadroviy qurollanishni cheklashga
qaratilgan   SALT   (Strategic   Arms   Limitation   Talks)   va   START   (Strategic   Arms
Reduction   Treaty)   kabi   muzokaralar   ikki   blokning   harbiy   raqobatini
muvozanatlashga   qaratilgan   sa’y-harakatlar   sifatida   tarixda   qoldi.   Shu   tarzda,
harbiy   raqobat   nafaqat   mintaqaviy   va   global   strategik   tizimni   shakllantirdi,   balki
diplomatik yo‘l bilan kuchlar muvozanatini saqlashga yordam berdi.
Sovuq   urush   davrida   harbiy   raqobatning   eng   muhim   jihatlaridan   biri
texnologik   va   ilmiy   sohalardagi   yutuqlar   bilan   bog‘liq   edi.   Harbiy   quvvatni
oshirish   maqsadida   G‘arbiy   va   Sharqiy   blok   davlatlari   yangi   texnologiyalarni
ishlab   chiqishga   intildi.   Yadroviy   qurollar,   raketa   tizimlari,   kosmik   dasturlar   va
sun’iy yo‘ldoshlar har ikki blokning strategik salohiyatini oshirishda asosiy vosita
bo‘ldi.   Shu   tarzda,   ilmiy-texnik   rivojlanish   harbiy   raqobatning   asosiy   tarkibiy
qismiga aylandi va global xavfsizlikni shakllantirishda muhim rol o‘ynadi.
G‘arbiy   blok,   xususan   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari,   ilmiy   va   texnologik
salohiyatini kengaytirish orqali Sovet Ittifoqi bilan muvozanatni saqlashga  intildi.
Kosmik   texnologiyalar,   masalan,   sun’iy   yo‘ldoshlar   va   raketa   tizimlari,   G‘arbiy
14
 Ergashev T. S. Sovuq urush va dunyo mamlakatlari o‘rtasidagi raqobat. Toshkent, 2021, 55–110-betlar.
28 blokning global strategik pozitsiyasini mustahkamlashda muhim vosita bo‘ldi. Shu
bilan birga, yadroviy qurollanish va strategik raketa tizimlari ikki blok o‘rtasidagi
muvozanatni   saqlashga   xizmat   qildi.   Har   bir   yangi   texnologik   yutuq   global
xavfsizlikni belgilashda va ikki blok o‘rtasidagi kuchlar balansini saqlashda o‘ziga
xos ahamiyat kasb etdi.
Sharqiy blok ham ilmiy-texnik salohiyatini oshirish orqali G‘arbiy blok bilan
tenglashishga   harakat   qildi.   Sovet   Ittifoqi   kosmik   dasturlar   va   raketa   tizimlarida
katta yutuqlarga erishdi, masalan, birinchi sun’iy yo‘ldoshning orbitaga chiqarilishi
va   insonning   kosmosga   uchirilishi   Sharqiy   blokning   strategik   kuchini   namoyish
qildi.   Shu   yutuqlar   nafaqat   harbiy,   balki   siyosiy   va   ideologik   raqobatda   ham
Sharqiy blokning obro‘sini oshirdi. Shu tarzda, harbiy raqobat texnologik va ilmiy
rivojlanish bilan chambarchas bog‘landi.
Sovuq   urush   davrida   harbiy   raqobatning   texnologik   ta’siri   global
xavfsizlikka   ham   bog‘liq   edi.   Yadroviy   qurollar   va   strategik   raketa   tizimlari   har
ikki blok uchun qo‘rquv va barqarorlikni ta’minlash vositasi sifatida xizmat qildi.
Mutaxassislar “mutlaq yo‘qotish” (Mutually Assured Destruction) kontseptsiyasini
ishlab   chiqib,   yadroviy   qurollarning   mavjudligi   har   ikki   blokni   to‘g‘ri   strategik
harakat   qilishga   majbur   qildi.   Shu   tarzda,   texnologik   va   ilmiy   yutuqlar   global
xavfsizlikni   saqlashga   xizmat   qilgan   bo‘lsa-da,   bir   vaqtning   o‘zida   strategik
raqobatni kuchaytirdi.
Mintaqaviy jihatdan, ilmiy-texnik yutuqlar harbiy va strategik barqarorlikni
shakllantirishda   muhim   vosita   bo‘ldi.   Yevropa   va   Osiyo   mintaqalarida   strategik
raketa   bazalari   va   texnologik   markazlar   ikki   blokning   global   pozitsiyasini
muvozanatlashga   xizmat   qildi.   Shu   bilan   birga,   yangi   texnologiyalar   mintaqaviy
davlatlarning harbiy va siyosiy pozitsiyalarini belgilashda ham muhim rol o‘ynadi.
Har   bir   mintaqa   o‘z   texnologik   va   ilmiy   salohiyatini   oshirish   orqali   global   va
mintaqaviy xavfsizlikni saqlashga harakat qildi 15
.
15
 Normurodov B. J. Jahon tarixi: XX asrning strategik vaziyatlari. Toshkent, 2020, 41–96-betlar.
29 2.3. Sovuq urushning yakunlanishi va natijalari
Sovuq   urush   davrida   diplomatik   raqobat   harbiy   va   iqtisodiy   raqobat   bilan
birga   global   siyosiy   maydonda   eng   muhim   omillardan   biri   bo‘ldi.   G‘arbiy
kapitalistik   blok   va   Sharqiy   sotsialistik   blok   o‘rtasidagi   diplomatik   raqobat   ikki
blokning   strategik   pozitsiyalarini   aniqlash,   global   ta’sir   doirasini   kengaytirish   va
yangi   mustaqil   davlatlarni   o‘z   tarafiga   jalb   qilishga   qaratilgan   edi.   Diplomatik
raqobat   nafaqat   rasmiy   muzokaralar,   shartnomalar   va   konferentsiyalar   orqali
amalga oshdi, balki bloklar o‘rtasidagi siyosiy shantaj, qo‘shma harbiy va iqtisodiy
loyihalar   orqali   ham   o‘z   ifodasini   topdi.   Shu   tarzda,   diplomatik   raqobat   Sovuq
urushning global xaritasida muhim strategik vosita sifatida namoyon bo‘ldi.
G‘arbiy   blok,   xususan   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari,   diplomatik   yondashuv
orqali   o‘z   ta’sirini   mustahkamlashga   harakat   qildi.   NATO   va   boshqa   xalqaro
tashkilotlar   orqali   G‘arbiy   davlatlar   birlashtirilib,   Sharqiy   blokning   strategik
salohiyati   muvozanatlashga   harakat   qilindi.   Shu   bilan   birga,   G‘arbiy   blok   yangi
mustaqil va neytral davlatlarni iqtisodiy va siyosiy jihatdan o‘z tarafiga jalb qilish
orqali   global   ta’sirini   kengaytirdi.   Diplomatik   muzokaralar,   iqtisodiy   yordam
paketlari,   savdo   bitimlari   va   harbiy   hamkorlik   G‘arbiy   blokning   siyosiy
strategiyasining asosiy vositalari bo‘ldi.
Sharqiy   blok,   xususan   Sovet   Ittifoqi,   diplomatik   raqobatda   o‘z
markazlashgan   siyosiy   tizimi   va   ideologik   ta’siri   orqali   strategik   pozitsiyasini
mustahkamladi.   Varshava   shartnomasi   orqali   Sharqiy   Yevropa   davlatlarini
birlashtirish,   Comecon   orqali   iqtisodiy   hamkorlikni   rivojlantirish   va   yadroviy
qurollar   bilan   G‘arbiy   blokning   strategik   harakatlariga   javob   qaytarish   Sovet
Ittifoqining   diplomatik   raqobatdagi   asosiy   vositalari   bo‘ldi.   Shu   bilan   birga,
Sharqiy   blok   yangi   mustaqil   davlatlarni   o‘z   tarafiga   jalb   qilish   va   ideologik
ta’sirini kuchaytirishga intildi 16
.
Diplomatik   raqobatning   yana   bir   muhim   jihati   xalqaro   tashkilotlar   orqali
amalga oshdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) kabi global institutlar Sovuq
urush davrida strategik maydon sifatida namoyon bo‘ldi. Har  ikki  blok BMTning
16
 Mirzaev S. A. Sovuq urush davri va xalqaro diplomatiya. Toshkent, 2018, 22–70-betlar.
30 turli strukturalarida o‘z ta’sirini kuchaytirishga harakat qildi. Xavfsizlik Kengashi
va   boshqa   qo‘mitalarda   olib   borilgan   diplomatik   faoliyat   ikki   blokning   global
qarorlar   va   strategik   pozitsiyalarini   belgilashda   muhim   rol   o‘ynadi.   Shu   tarzda,
diplomatik   raqobat   faqat   ikki   tomonlama   muzokaralar   bilan   cheklanib   qolmay,
balki   xalqaro   tashkilotlarda   strategik   pozitsiyalarni   mustahkamlash   orqali   ham
amalga oshirildi.
Sovuq   urush   davrida   diplomatik   raqobat   mintaqaviy   va   global   siyosiy
muvozanatni   shakllantirishga   xizmat   qildi.   Yevropa,   Osiyo,   Afrika   va   Yaqin
Sharqdagi strategik hududlarda ikki blokning diplomatik aloqalari, muzokaralar va
shartnomalari   mintaqaviy   siyosiy   barqarorlikni   ta’minlashga   yordam   berdi.   Shu
bilan birga, diplomatik raqobat yangi mustaqil davlatlar va neytral davlatlarni ikki
blokning ta’siridan mustaqil  harakat  qilishga majbur qildi. Shu tarzda, diplomatik
raqobat   Sovuq   urushning   global   siyosiy   va   strategik   muvozanatini   saqlashda
muhim vosita bo‘ldi.
Sovuq   urush   davrida   xalqaro   diplomatik   muzokaralar   va   shartnomalar   ikki
blokning   strategik   raqobatida   muhim   vosita   sifatida   namoyon   bo‘ldi.   Yadroviy
qurollanish, harbiy bazalar va strategik resurslarni nazorat qilish masalalari ko‘plab
xalqaro  muzokaralarning  markaziy  mavzusi   bo‘ldi.  G‘arbiy  blok  va   Sharqiy  blok
o‘rtasidagi   diplomatik   aloqalar   nafaqat   ikki   tomonlama,   balki   ko‘p   tomonlama
muzokaralar  orqali  ham  amalga oshirildi. Shu tarzda, xalqaro diplomatik maydon
Sovuq urushning asosiy strategik elementiga aylandi 17
.
Yadroviy qurollanishni  cheklashga  qaratilgan muzokaralar, masalan,  SALT
(Strategic   Arms   Limitation   Talks)   va   START   (Strategic   Arms   Reduction   Treaty)
shartnomalari   Sovuq   urush   davrida   global   strategik   barqarorlikni   ta’minlashga
xizmat  qildi. Ushbu shartnomalar  orqali  ikki  blok o‘rtasidagi  kuchlar  muvozanati
saqlanib, yadroviy qurollarning tarqalishi va global xavf darajasi kamaytirildi. Shu
bilan birga, bu muzokaralar ikki blokning diplomatik yondashuvini mustahkamlash
va kelajakdagi strategik qarorlarni belgilashda muhim vosita sifatida xizmat qildi.
17
 Rustamov N. T. Global siyosat va strategik raqobat. Toshkent, 2019, 44–91-betlar.
31 Mintaqaviy   diplomatik   aloqalar   ham   global   strategik   muvozanatga   ta’sir
ko‘rsatdi.   Yevropa   mintaqasida   NATO   va   Varshava   shartnomasi   davlatlari
o‘rtasida   olib  borilgan  diplomatik  muzokaralar,  harbiy  salohiyatni   muvozanatlash
va   mintaqaviy   xavfsizlikni   ta’minlashga   xizmat   qildi.   Shu   bilan   birga,   Osiyo   va
Yaqin Sharq mintaqalarida diplomatik muzokaralar yangi mustaqil davlatlarni ikki
blokning   strategik   maydoniga   jalb   qilishga   qaratilgan   edi.   Har   bir   muzokara   va
diplomatik   faoliyat   ikki   blok   o‘rtasidagi   global   ta’sir   doirasini   kengaytirishga
xizmat qildi 18
.
Xalqaro   tashkilotlar   diplomatik   muzokaralarda   muhim   vosita   bo‘ldi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) orqali ikki blok o‘z strategik pozitsiyalarini
mustahkamlashga   harakat  qildi. Xavfsizlik  Kengashi  va  boshqa  qo‘mitalar   global
qarorlar   qabul   qilishda   muhim   platforma   sifatida   xizmat   qildi.   Shu   tarzda,
diplomatik muzokaralar va xalqaro tashkilotlar Sovuq urush davrida global siyosiy
va strategik muvozanatni saqlashning asosiy vositasi bo‘ldi.
Shuningdek,   xalqaro   muzokaralar   iqtisodiy   va   harbiy   strategiyalar   bilan
chambarchas bog‘liq edi. Harbiy quvvat, yadroviy qurollanish va iqtisodiy yordam
paketlari   diplomatlarning   qo‘lida   strategik   vosita   sifatida   ishlatildi.   G‘arbiy
blokning   iqtisodiy   va   harbiy   ta’siri,   Sharqiy   blokning   markazlashgan   resurs
boshqaruvi   va   ideologik   nazorati   xalqaro   diplomatik   muzokaralarda   kuchlar
balansini   shakllantirdi.   Shu   tarzda,   diplomatik   muzokaralar   nafaqat   siyosiy,   balki
harbiy   va   iqtisodiy   raqobatni   boshqarishning   muhim   vositasi   sifatida   namoyon
bo‘ldi.
Sovuq   urush   davrida   diplomatiya   mintaqaviy   va   global   strategik   ta’sirni
shakllantirishda   asosiy   vosita   bo‘ldi.   Har   ikki   blok   o‘z   siyosiy   va   strategik
pozitsiyalarini   kuchaytirish   maqsadida   xalqaro   tashkilotlar,   shartnomalar   va
mintaqaviy   muzokaralardan   faol   foydalandi.   Diplomatik   aloqalar   nafaqat   global
qarorlar qabul qilishga ta’sir ko‘rsatdi, balki mintaqaviy mojarolarni nazorat qilish
va kuchlar muvozanatini saqlashga xizmat qildi.
18
 Xolmatov A. B. Yadroviy qurollanish va xalqaro xavfsizlik. Toshkent, 2020, 38–85-betlar.
32 Yevropa   mintaqasida   NATO   va   Varshava   shartnomasi   davlatlari   o‘rtasida
olib borilgan diplomatik faoliyat mintaqaviy xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat
qildi.   Har   ikki   blokning   strategik   pozitsiyalari   muzokaralar   orqali
muvozanatlashdi,   yadroviy   va   harbiy   salohiyat   nazorat   qilindi.   Shu   tarzda,
diplomatiya nafaqat siyosiy, balki harbiy strategiyani shakllantirishda ham muhim
vosita bo‘ldi.
Osiyo   va   Yaqin   Sharq   mintaqalarida   diplomatik   faoliyat   yangi   mustaqil
davlatlarni   ikki   blokning   strategik   maydoniga   jalb   qilishga   qaratildi.   G‘arbiy   va
Sharqiy   bloklarning   diplomatik   yondashuvi   mintaqaviy   siyosiy   barqarorlikni
ta’minlashda, yangi davlatlarni o‘z pozitsiyalarini belgilashga undashda muhim rol
o‘ynadi.   Shu   bilan   birga,   xalqaro   tashkilotlar   va   diplomatik   muzokaralar   global
strategik muvozanatni saqlashga xizmat qildi 19
.
BMT   kabi   xalqaro   tashkilotlar   Sovuq   urush   davrida   strategik   maydon
sifatida namoyon bo‘ldi. Xavfsizlik Kengashi va boshqa qo‘mitalarda olib borilgan
diplomatik   faoliyat   ikki   blokning   global   qarorlar   va   strategik   pozitsiyalarini
belgilashda   muhim   vosita   sifatida   ishlatildi.   Shu   tarzda,   diplomatiya   global
xavfsizlik   va   strategik   barqarorlikni   saqlashning   asosiy   elementi   sifatida   tarixiy
ahamiyatga ega bo‘ldi.
19
 Yo‘ldashev M. Q. Sovuq urushning iqtisodiy va harbiy oqibatlari. Toshkent, 2017, 30–78-betlar.
    Toshmatov F. S. Mintaqaviy siyosat va xalqaro tashkilotlar. Toshkent, 2021, 51–97-betlar.
33 XULOSA
Sovuq   urush   davri   global   tarixning   eng   murakkab   va   strategik   jihatdan
muhim   davrlaridan   biri   bo‘ldi.   Ushbu   davrda   dunyo   mamlakatlari   o‘rtasida   ikki
yirik   blok   –   G‘arbiy   kapitalistik   va   Sharqiy   sotsialistik   –   o‘rtasidagi   raqobat
siyosiy, iqtisodiy, harbiy va diplomatik sohalarda keng ko‘lamda namoyon bo‘ldi.
Ushbu   raqobatning   asosiy   maqsadi   ikki   blokning   global   ta’sir   doirasini
kengaytirish, strategik kuchlar muvozanatini saqlash va yangi mustaqil davlatlarni
o‘z tarafiga jalb qilish edi. Shu tariqa, Sovuq urush davri dunyo mamlakatlarining
siyosiy,   iqtisodiy   va   harbiy   qarorlarini   shakllantirishda   asosiy   vosita   sifatida
tarixda o‘z o‘rnini oldi.
Iqtisodiy   raqobat   G‘arbiy   blokning   kapitalistik   tizimi   va   Sharqiy   blokning
sotsialistik   iqtisodiy   modeli   o‘rtasida   namoyon   bo‘ldi.   G‘arbiy   mamlakatlar
iqtisodiy yordam paketlari, savdo bitimlari va texnologik yutuqlar orqali o‘z global
ta’sirini   kengaytirdi.   Shu   bilan   birga,   Sharqiy   blok   o‘zining   markazlashgan
iqtisodiy   tizimi   orqali   blok   ichidagi   mamlakatlarning   resurslarini   nazorat   qilib,
global   strategik   pozitsiyalarini   mustahkamladi.   Bu   ikki   blok   o‘rtasidagi   iqtisodiy
raqobat   nafaqat   resurslarni   taqsimlashda,   balki   ideologik   va   siyosiy   ta’sirni
oshirishda ham muhim rol o‘ynadi.
Harbiy  raqobat  va   yadroviy  qurollanish  Sovuq  urush  davrining  eng  muhim
omillaridan bo‘ldi. G‘arbiy blok yadroviy va raketa texnologiyalari orqali Sharqiy
blok   bilan   muvozanatni   saqlashga   harakat   qilgan   bo‘lsa,   Sharqiy   blok   kosmik
dasturlar va yadroviy qurollanish orqali strategik kuchini oshirdi. Shu bilan birga,
harbiy   raqobat   mintaqaviy   mojarolar,   masalan,   Koreya   va   Vetnam   urushlari,
hamda   Yevropa   va   Osiyodagi   strategik   bazalar   orqali   global   xavfsizlikni
shakllantirishga   xizmat   qildi.   Ilmiy-texnik   yutuqlar,   strategik   raketa   tizimlari   va
sun’iy   yo‘ldoshlar   harbiy   raqobatning   asosiy   elementlariga   aylandi   va   ikki   blok
o‘rtasidagi strategik muvozanatni ta’minlashga yordam berdi.
Diplomatik   raqobat   va   xalqaro   tashkilotlar   Sovuq   urush   davrida   strategik
barqarorlikni   saqlashning   asosiy   vositasi   sifatida   namoyon   bo‘ldi.   SALT   va
START   shartnomalari   yadroviy   qurollanishni   cheklashga   xizmat   qilgan   bo‘lsa,
34 Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   va   boshqa   xalqaro   platformalar   diplomatik
muzokaralar uchun maydon yaratdi. Shu tarzda, diplomatik raqobat mintaqaviy va
global   strategik   pozitsiyalarni   belgilash,   mintaqaviy   mojarolarni   nazorat   qilish   va
global siyosiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynadi.
Umuman   olganda,   Sovuq   urush   davri   dunyo   mamlakatlarining   strategik,
iqtisodiy,   harbiy   va   diplomatik   faoliyatini   birlashtiruvchi   davr   bo‘ldi.   Iqtisodiy
raqobat global ta’sir doirasini kengaytirishga xizmat qilgan bo‘lsa, harbiy raqobat
va  yadroviy   qurollanish   strategik   muvozanatni   saqlashning   asosiy   vositasi   bo‘ldi.
Diplomatik   yondashuv   va   xalqaro   tashkilotlar   orqali   esa   ikki   blok   o‘z   strategik
pozitsiyalarini mustahkamladi va global xavfsizlikni saqlashga yordam berdi. Shu
bilan birga, Sovuq urush davri yangi mustaqil davlatlar va neytral mamlakatlarning
siyosiy, iqtisodiy va strategik pozitsiyalarini aniqlashga majbur qildi.
Xulosa   qilib   aytganda,   Sovuq   urush   davrida   dunyo   mamlakatlarining
raqobati siyosiy, iqtisodiy, harbiy va diplomatik jihatdan murakkab va ko‘p qirrali
jarayon bo‘lib, global strategik muvozanatni shakllantirishda muhim vosita sifatida
tarixiy   ahamiyat   kasb   etdi.   Bu   davr   dunyo   siyosati   va   xalqaro   munosabatlarning
shakllanishida asosiy davr sifatida o‘z o‘rnini saqlab qolgan.
35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI  
Asosiy adabiyotlar
1. Sagdullayev A. S.  O‘zbekiston tarixi: Qadimgi davrlar.   Toshkent, 2021, 45–78-
betlar.
2. Karimov B. M.   Jahon tarixi:  XX asr siyosiy  jarayonlar.   Toshkent, 2019, 102–
145-betlar.
3. Raximov   T.   Q.   Sovuq   urush   davri   va   xalqaro   munosabatlar.   Toshkent,   2020,
34–89-betlar.
4. Axmedov F. I.   Jahon siyosiy tarixi: XX asrning o‘n yilliklari.   Toshkent, 2018,
56–120-betlar.
5. Yoqubov S. R.   Dunyo mamlakatlari va Sovuq urush siyosati.   Toshkent, 2021,
77–134-betlar.
6. Toshpo‘latov   A.   Z.   Siyosiy   tarix   va   strategik   raqobat.   Toshkent,   2017,   101–
155-betlar.
7. Islomov K. N.   Global siyosiy jarayonlar va Sovuq urush.   Toshkent, 2020, 44–
92-betlar.
8. Rahmatov M. Q.   XX asr jahon siyosiy munosabatlari.   Toshkent, 2019, 33–88-
betlar.
9. Sobirov   D.   T.   Harbiy   raqobat   va   yadroviy   qurollanish   tarixi.   Toshkent,   2021,
60–117-betlar.
10. Karimova N. F.  Diplomatiya va xalqaro tashkilotlar tarixi.   Toshkent, 2018, 29–
80-betlar.
11. Qodirov   A.   A.   Sovuq   urushning   mintaqaviy   ta’siri.   Toshkent,   2020,   49–98-
betlar.
12. Yo‘ldoshev O. R.  Xalqaro siyosat va strategik barqarorlik.   Toshkent, 2019, 72–
121-betlar.
13. Zokirov F. X.  XX asrda jahon diplomatiyasi.   Toshkent, 2017, 37–85-betlar.
14. Ergashev   T.   S.   Sovuq   urush   va   dunyo   mamlakatlari   o‘rtasidagi   raqobat.
Toshkent, 2021, 55–110-betlar.
36 15. Normurodov   B.   J.   Jahon   tarixi:   XX   asrning   strategik   vaziyatlari.   Toshkent,
2020, 41–96-betlar.
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Mirzaev S. A.   Sovuq urush davri va xalqaro diplomatiya.   Toshkent, 2018, 22–
70-betlar.
2. Rustamov   N.   T.   Global   siyosat   va   strategik   raqobat.   Toshkent,   2019,   44–91-
betlar.
3. Xolmatov   A.   B.   Yadroviy   qurollanish   va   xalqaro   xavfsizlik.   Toshkent,   2020,
38–85-betlar.
4. Yo‘ldashev   M.   Q.   Sovuq   urushning   iqtisodiy   va   harbiy   oqibatlari.   Toshkent,
2017, 30–78-betlar.
5. Toshmatov   F.   S.   Mintaqaviy   siyosat   va   xalqaro   tashkilotlar.   Toshkent,   2021,
51–97-betlar.
37

Sovuq urushi davrida dunyo mamlakatlari mavzusi bo'yich kurs ishi

Купить
  • Похожие документы

  • Afrika mamlakatlarining mustaqillikni qo’lga kiritishi jarayonlari
  • Arab davlatlari XVII asrning ikkinchi yarmi – XX asr boshida
  • Mustaqillik yillarida qishloq xo’jaligi va sanoat sohasidagi o’zgarishlar
  • Yunonistonda polislarning vujudga kelishi
  • O’rta Osiyoda o’rta asrlar savdo masalalarining yoritilishi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha