XVII-XIX asrlarda Koreya kurs ishi

                                 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
 OLIY  TA’LIM,  FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
  
………………………………………….
…………………  UNIVERSITETI
……………  FAKULTETI
             
                  …………….. – …………………………………yo’nalishi
…………………………………………………….
……………………………MAVZUSIDA
KURS ISHI
                                                
Bajardi:……………………..
Qabul qildi:……………………..
                                            TOSHKENT-2025
                                                   MUNDARIJA
2 KIRISH…………………………………………………………………………….3
I BOB. XVII-XIX ASRLARDA KOREYANING SIYOSIY HOLATI.
1.1. Choson qirolligi hukmronligi va siyosiy tuzum……………...……………...5
1.2. Ichki siyosiy kurashlar va saroydagi fraksiyalar…………………………...12
1.3. Tashqi tahdidlar:Xitoy, Yaponiya va G’arb bilan munosabatlar…………..16
II BOB. IJTIMOIY-IQTISODIY JARAYONLAR VA ISLOHOT 
URUNISHLARI.
2.1.    Aholi tarkibi va ijtimoiy tabaqalanish……………………………………...19
2.2.    Savdo aloqalari va ichki bozor holati………………………………………23
2.3.    So’nggi imperiya davrida olib borilgan islohotlar…………………………28
XULOSA…………………………………………………………………………34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
3                                                     KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi va ilmiy asoslanishi.  18–19-asrlardagi siyosiy va
ijtimoiy-iqtisodiy   jarayonlar   nafaqat   Koreya   ichki   tuzilmalarining   zaiflashuvi,
balki   Yaponiya   va   Xitoyning   kuchayib   borayotgan   bosimiga   ham   bog‘liq   edi.
Bugungi   kunda   Koreya   Respublikasi   mintaqaning   yetakchi   davlatlaridan   biri
sifatida   tarixdagi   bu   og‘ir   davrdan   qanday   saboq   olganini   chuqur   o‘rganish
dolzarbdir. Mavzuning dolzarbligi — Koreya jamiyatining inqirozli tarixiy davrini
tahlil   qilish   orqali,   davlat   mustaqilligi,   ichki   boshqaruv   barqarorligi   va   tashqi
siyosatdagi   pozitsiyalar   qanday   shakllanganini   anglashdir.   Ish   ilmiy   manbalar,
tarixiy hujjatlar, xorijiy va mahalliy tadqiqotchilar ishlari asosida olib borilgan.
Kurs ishining obyekti va predmeti . Ushbu kurs ishining obyekti – Choson
qirolligi   davridagi   Koreya   davlati   bo‘lsa,   Predmeti   –   18–19-asrlarda   Koreya
davlatida yuz bergan siyosiy inqirozlar, ijtimoiy tuzilma o‘zgarishlari va iqtisodiy
jarayonlardir.                                     
Kurs ishining maqsadi  va vazifalari . Ishning maqsadi  – 18–19-asrlardagi
Koreya (Choson qirolligi) siyosiy holati, ichki siyosiy kurashlar, ijtimoiy-iqtisodiy
muammolar   va   tashqi   tahdidlarni   tahlil   qilish   hamda   ularning   tarixiy   oqibatlarini
ochib   berishdan   iborat.   Asosiy   vazifalari   quyidagilardan   iborat:
Choson   qirolligining   siyosiy   tuzilmasini   tahlil   qilish   va   o’rganishdan   iborat;
Ichki   siyosiy   fraksiyalar   o‘rtasidagi   kurashni   o‘rganish   va   tahlil   qilish;
Ijtimoiy   tabaqalar   va   ularning   jamiyatdagi   rolini   ko‘rsatish.
Tashqi davlatlar bilan bo‘lgan munosabatlar va ularning ta’sirini yoritish.               
Kurs     ishining   amaliy   va   nazariy   ahamiyati   –   Koreya   tarixining   kam
yoritilgan, ammo muhim davrlaridan biri bo‘lgan 18–19-asrlar haqida chuqur tahlil
berishidadir.Amaliy ahamiyati esa – Koreya tarixi bo‘yicha o‘tkaziladigan darslar,
seminarlar va ilmiy tadqiqotlar uchun foydalanishga qo‘shimcha manba bo’lishdir.
Kurs   ishi   mavzusi   bo‘yicha   adabiyotlar   sharhi   va   tahlili .   Ushbu   kurs
ishida   quyidagi   muhim   manbalar   va   adabiyotlardan   foydalanildi:
Pak   Chin   Yong,   “The   History   of   Korea”   –   asarda   Choson   davrining   siyosiy
tarixiga doir muhim tahlillar keltirilgan;
4 Don   Oberdorfer,   “The   Two   Koreas”   –   Koreya   tarixi   va   mintaqadagi   siyosiy
dinamikani yoritadi. Bundan tashqari Koreyaning   ijtimoiy hayotini ham  yoritadi.
James Palais ning “Confucian Statecraft and Korean Institutions” asari konfutsiylik
mafkurasi Koreya davlat boshqaruvida qanday rol o‘ynaganini tahlil qiladi. Bu asar
orqali   18–19-asrlardagi   siyosiy   elitani   tushunish,   ularning   qaror   qabul   qilish
mexanizmlarini anglash mumkin va shu orqali boshqaruvini tahlil qilish mumkin.
18–19-asrlarda Koreya (Joseon  sulolasi)  bosib o‘tgan tarixiy yo‘lni tahlil qilishda
muhim   manbalardan   biri   bu   Donald   N.   Clark ning   “History   of   Korea”   nomli
asaridir.   Muallif   Joseon   davrining   oxirgi   bosqichlarini,   ya’ni   g‘arb   davlatlari
bosimi,   ichki   islohotlar   zaruriyati   va   Yaponiya   tomonidan   bosib   olinishi
arafasidagi   murakkab   vaziyatni   aniq   faktlar   asosida   ko‘rsatadi.   Asar   Koreya
tarixini global kontekstda ko‘rishga yordam beradi.
O‘zbek   tilidagi   tarixiy   darsliklar,   jumladan   “Jahon   tarixi”   o‘quv   qo‘llanmalari   va
“Sharq mamlakatlari tarixi” nomli adabiyotlar Koreya tarixining umumiy konteksti
bo‘yicha ma’lumot beradi;
5       I BOB. XVII-XIX ASRLARDA KOREYANING SIYOSIY HOLATI.
                           1.1Choson qirolligi hukmronligi va siyosiy tuzum.
           Choson qirolligi (1392–1897) Koreya yarimorolidagi eng uzoq davom etgan
sulolalardan   biri   bo‘lib,   ayniqsa   18–19-asrlarda   siyosiy   jihatdan   keskin
o‘zgarishlarga yuz tutdi. Bu davr mamlakat uchun bir vaqtning o‘zida ichki siyosiy
beqarorlik,   tashqi   bosim   va   modernizatsiyaga   ehtiyoj   kuchaygan   davr
bo‘ldi.Choson   davlati   konfutsiylik   mafkurasiga   asoslangan   markazlashgan
monarxiya   edi.    
                    Qirol   davlatning   mutlaq   rahbari   bo‘lib,   biroq   u   konfutsiylik   qadriyatlari
asosida   hukmronlik   qilishi   lozim   edi.   Davlat   boshqaruvi   murakkab   byurokratik
tizim orqali amalga oshirilar, yuqori mansablar   yangban   deb atalgan zodagon sinf
vakillari   tomonidan  egallanar   edi.  Ular   Konfutsiy   falsafasiga   asoslangan   “kvago”
(imtihoon)   tizimi   orqali   mansabga   ko‘tarilardi.18-asrning   ikkinchi   yarmida   qirol
Yongjo   (1724–1776)   va   uning   o‘g‘li   Jeongjo   (1776–1800)   tomonidan   ayrim
islohotlar   amalga   oshirilgan   bo‘lsa-da,   bu   islohotlar   asosan   yangban   sinfining
hokimiyatini   mustahkamlashga   xizmat   qilgan.   Jeongjo   ilm-fanni   va   adolatli
boshqaruvni   rivojlantirishga   uringan   bo‘lsa-da,   uning   o‘limidan   keyin   siyosiy
inqiroz chuqurlashdi.19-asr boshidan boshlab Choson qirolligi kuchli ichki siyosiy
parokandalik va mahalliy aristokratiya —  noron  va  soron  kabi guruhlar o‘rtasidagi
kurashlar   bilan   yuzlashdi.   Bu   guruhlar   qirol   oilasining   qarindoshlari   orqali
hokimiyatni   nazorat   qilishga   harakat   qilishdi.   Ayniqsa,   “sedo   jeongchi”
(qarindoshlik   orqali   hukmronlik)   deb   atalgan   tizimda   qirollik   kuchsizlanib,   real
hokimiyat regent (odatda qirol onasi yoki qaynotasi) qo‘liga o‘tdi. 
          Natijada korrupsiya kuchaydi va markazlashgan boshqaruv zaiflashdi.Tashqi
siyosatda   esa   Choson   davlati   o‘zini   tashqi   dunyodan   yakkalab,   “yopiq   davlat”
siyosatini  yuritdi. Biroq 19-asr  o‘rtalaridan boshlab G‘arb davlatlari  va  Yaponiya
bilan to‘qnashuvlar kuchaydi. Xususan, 1860–70-yillarda Fransiya va AQSh bilan
6 bo‘lgan harbiy to‘qnashuvlar, shuningdek, xristian dini va g‘arbiy mafkuralarning
kirib kelishi Choson ichida ijtimoiy noroziliklarga sabab bo‘ldi 1
. 
                    Bu   noroziliklar   1862-yildagi   xalq   isyonlari   va   1894-yildagi   Tonghak
qo‘zg‘oloni   bilan avj  oldi.Umuman olganda, 18–19-asrlar  Choson qirolligi  uchun
siyosiy markazlashuvdan chekinish, aristokratik guruhlar o‘rtasidagi kurash, tashqi
bosimlar va modernizatsiya zaruratining kuchayishi bilan tavsiflanadi. Ushbu davr
Chosonning tarixiy inqirozi va nihoyat 1897-yilda Koreya imperiyasi e’lon qilinib,
sulola tugashiga olib kelgan asosiy omillarni shakllantirgan davr bo‘ldi.  
                   Choson sulolasi markazlashgan monarxik tuzumga ega bo‘lgan davlat edi.
Qirol   davlat   boshlig‘i   sifatida   barcha   siyosiy,   harbiy   va   diniy   hokimiyat   manbai
bo‘lsa-da,   uning   vakolatlari   konfutsiylik   tamoyillari   bilan   cheklangan   edi.
Konfutsiylik   mafkurasi   butun   siyosiy   va   ijtimoiy   tizimning   asosini   tashkil   etgan.
Siyosiy boshqaruvda eng muhim rolni yangban sinfi – ya’ni zodagonlar egallagan
bo‘lib,   ular   faqatgina   imtihonlar   (kwago)   orqali   mansabga   chiqishlari   mumkin
bo‘lgan. Ular oliy ma’muriy, harbiy va ilmiy lavozimlarni egallab, siyosiy qarorlar
qabul qilinishida asosiy qatlam sifatida qatnashganlar. Davlat boshqaruvi Uijongbu
(Davlat kengashi) va Yukjo (olti vazirlik) orqali yuritilgan. 
          Bu vazirliklar ichki ishlar, moliya, harbiy ishlar, sud-huquq, qishloq xo‘jaligi
va tashqi ishlar bo‘yicha mutasaddi edi. Bundan tashqari, Saheonbu va Saganwon
kabi   nazorat   organlari   qirol   va   yuqori   martabali   amaldorlarni   tanqid   qilish
huquqiga   ega   bo‘lgan   va   ularning   faoliyati   ustidan   nazorat   o‘rnatgan.   Mahalliy
boshqaruv viloyatlar (do), tumanlar (gun) va shaharchalar (hyeon) shaklida tashkil
etilgan   bo‘lib,   ularni   markazdan   tayinlangan   gubernatorlar   boshqargan.   Past
darajadagi mulozimlar – hyangnilar mahalliy darajada katta ta’sirga ega bo‘lib, 18–
19-asrlarga kelib ular orasida korrupsiya keng tarqalgan. Siyosiy sahnada bir necha
fraksiyalar   –   Noron,   Soron,   Nam’in   va   Pugin   o‘zaro   raqobatlashgan   va   hukumat
1
  Kyung Moon Hwang  “A History of Korea Palgrave Macmillan  2010 
7 tarkibini o‘zgartirishda faol qatnashgan. Ushbu fraksiyalar qirolga yaqinlashish va
siyosatga ta’sir o‘tkazish uchun kurash olib borishgan. 
                    Qirollar   Yongjo   va   Chongjo   bu   fraksiyalar   o‘rtasidagi   ziddiyatni
yumshatishga uringan, bu siyosat  "Tango’yongchaek" deb atalgan. 19-asrga kelib
qirollik zaiflashgan va Sedojongchi deb ataluvchi regentlik siyosati kuchaygan. Bu
tizimda   qirolning   o‘rniga   uning   yaqin   qarindoshlari,   ko‘pincha   qirolicha   yoki
ularning   oilasi   vakillari   davlatni   boshqargan.   Ayniqsa   Andong   Kim   klani   katta
siyosiy   kuchga   ega   bo‘lib,   ko‘plab   mansablarni   egallab   olgan.   Qirol   siyosiy
jihatdan   yuqori   lavozim   egasi   bo‘lsa-da,   konfutsiylik   talablari   asosida   adolatli,
axloqiy   va   ma’naviy   boshqaruv   yuritishi   kerak   edi.   Bunday   siyosiy   tuzumda
hokimiyat   markazlashgan   bo‘lsa-da,   kuchli   nazorat   mexanizmlari   va   ijtimoiy
ierarxiya   orqali   muvozanat   saqlanardi.   Choson   sulolasi   o‘z   davrida   byurokratik
tizimni   mukammallashtirishga   intilgan   davlat   bo‘lib,   siyosiy   barqarorlikni
ta’minlash   uchun   meritokratiya ,  ya’ni  bilim  va  fazilat  asosida  mansab  taqsimlash
tizimini   joriy   qilgan.   Bu   jarayon   kvago   imtihon   tizimi   orqali   amalga   oshirilgan
bo‘lib,   barcha   yangbanlar   o‘z   lavozimiga   faqatgina   davlat   imtihonlaridan   o‘tib
tayinlanishi shart edi. Biroq vaqt o‘tishi bilan bu tizim ham noboplashib, imtiyozli
oilalar farzandlari imtiyozli ravishda lavozimlarga chiqadigan holatlar ko‘paydi.
                    Choson   siyosiy   tizimi   Konfutsiylikka   asoslanganligi   bois,   axloqiy   va
ma’naviy boshqaruv   g‘oyasi  yetakchi  o‘rinda bo‘lgan. Qirol o‘zini  xalqning otasi
deb   hisoblagan   va   ularning   farovonligi   uchun   mas’ul   deb   qaralgan.   Biroq   real
hayotda   bu   idealga   to‘liq   rioya   qilinmagan.Saroy   ichida   ko‘plab   siyosiy
intryugalar,   fraksiyalararo   kurashlar,   hatto   qirolga   qarshi   fitnalar   ham   bo‘lib
turgan.   Siyosiy   barqarorlikni   saqlab   qolish   maqsadida   qirollar   ba’zan   o‘z
qarindoshlarini surgun qilgan yoki siyosiy raqiblarni yo‘q qilgan. Ayniqsa 16–18-
asrlarda   yuz   bergan   “partiyaviy   tozalashlar”   (sahwa)   tarixda   mashhur   bo‘lib,   bir
fraksiyaning boshqa fraksiyani to‘liq yo‘q qilishiga sabab bo‘lgan. 2
2
  Kyung Moon Hwang   “A History of Korea”  Palgrave Macmillan 2010
8                     Davlat   boshqaruvi  doirasida   siyosiy  nazorat   va tanqid  tizimi   ham   yaxshi
yo‘lga qo‘yilgan edi. Masalan,   sach’al (tarixchilar) va saheonbu   orqali amaldorlar
ustidan doimiy hisobotlar yuritilgan va qirol faoliyati ham yozib borilgan. Bu holat
tarixiy manbalar, ayniqsa “Choson vangjo sillok” – ya’ni qirollik yilnomalarining
puxtaligiga   sabab   bo‘lgan.Shuningdek,   tashqi   siyosatda   Choson   davlati   “kichik
Xitoy”   g‘oyasini   ilgari   surgan   va   o‘zini   Ming   imperiyasi   (keyin   Qing)   madaniy
vorisi   deb   bilgan.   Shu   sababli   u   Xitoyga   "tabaalik"   (tribut)   tizimi   orqali   yaqin
bo‘lib,   boshqa   davlatlarga   nisbatan   esa   yopiq   siyosat   yuritgan.   Bu   yopiqlik   19-
asrda G‘arb va Yaponiyaning bosimi ostida yemirila boshlagan.  
                    Imjin   urushi   Koreya   hududi   xonavayron   bo’lishigsa   olib   keldi:   ko'plab
shaharlar   qishloqlar   vayron   bo’ldi,   aholi   soni   sezilarli   darajada   kamaydi,   lekin
maydonlari   qisqardi,   hunarmandchilik   ham   inqirozga   yuztutdi.   Soliqlar   tushumi
armiyani saqlab turish uchun yetarli emasedi. Markaziy hokimiyatning zaiflashuvi
natijasida   yer   egaligi   yanayirik   am   aldorlar   qo'liga   o'tdi,   bu   holat   ularga   qarshi
dehqonlarqo'zg'olonlariga sabab bo'1di. Shu bilan birga, partiyalam ing hokim iyat
uchun   o'zaro   kurashlari   ham   avj   oldi.   Bulam   ing   barchasitashqi   bosqin   oldida
Koreyani   zaif   qilib   ko'rsatayotgan   edi.XVI   asr   oxirida   Manjuriyada   Nurxachi
boshchiligidagi   chjurchjen   nomli   tarqoq   ko'chm   anchi   qabilalar   birlashgan.   1616
yili   ularSo'nggi   Sin   davlati   tuzilganligini   e'lon   qildi   (m   azkur   davrdanboshlab
chjurchjenlar manjurlar deb atala boshlagan), 1618 yildaesa yangi tashkil etilgan m
am   lakat   Min   imperiyasiga   qarshi   um   shboshlaydi.Van   Sonjo   vafotidan   keyin,
1608   yilda   taxtga   o'tirgan   uning   o'g'li   Kvanxe-gun   (uning   ortida   "Katta   shimoliy
partiya" turgan)betaraflik siyosatini olib borib, urushayotgan har ikki tomongachap
berishga   harakat   qilgan.   Minlar   1619   yil   Koreyaga   qarshiharbiy   harakatlarini
boshlaydi   va   ularga   13   ming   askar   yordamgakeladi.   Shunga   qaramasdan,   ularga
qarshilik ko'rsatm aslik haqidako'rsatm a berilib, m abodo manjurlar taslim bo'lsa,
ularni   asirgaolishni   rejalashtirgan   edi,   lekin   Fuche   uchun   bo'1gan   jangda   Min
qo’shinlari  tor-mor etilgan.. So’nggi  Choson  biroq, 1623 yil Kvanxe-gun "g'arb "
tarafdorlari   guruhi   tomonidan   o'z   joyidan   siljitildi,   uning   o'rniga   taxtga   van   Injo
9 (1623-1649)ni   o'tqazishdi.   G   'arbliklarning   tashqi   siyosati   Min   tom   onida
edi.Manjurlar   orqasida   Min   davlati   kabi   ittifoqchisi   bo’lgan   mamlakat   hududiga
qarshi urush boshlashga jazm eta olmaganlar. Shuning uchun 1627 yilning boshida
ularning   30   minglik   armiyasi   Koreyaga   bostirib   kirdi.   Van   Injo   saroy   ahli   bilan
Kanxvado   oroligayashirindi.   Mamlakat   bo'ylab   harakatlanayotgan   manjurlar
xalqning   qarshiligiga   duch   keldi.   O’sha   yilning   bahorida   mamlakatlar   o'rtasida
"do'stlik   "   bitim   imzolandi   va   bitim   ga   ko'ra   Koreya   vassalga   aylandi.   Bu   holat
mamlakatda jiddiy noroziliklarga sababbo'ldi.1636 yil Nurxachining o'g'li Abaxay
yangi   Sin   im   periyasi   tuzilganligini   e'lon   qildi   va   Koreyadan   vassal   sifatidagi
tobelikni   talab   qildi.   Mamlakatda   "g'arbliklar"ning   tashqi   siyosatiga   qarshi
noroziliklar   kuchaydi   va   van   Injo   ulardan   ajralganliklarini   e'lon   qilib,manjurlar
elchisini qabul qilishdan bosh tortdi. Shu yilning o'zidam anjurlarning 100 minglik
qo'shini Koreyaga bostirib kirdi Seulegallanganidan so'ng ular van Injo yashiringan
tog‘dagi Namxan qalasini qurshab olishdi. 1637 yilning boshida van taslim  bo'ldi
va   Sinning   vassalligini   tan   oldi.Ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlanish   Yaponlar   bilan
bo'lgan   Imjin   urushi   va   manjurlar   bosqini   Koreyani   halokat   yoqasiga   olib   keldi.
Ishlab   chiqarish   va   iqtisodiyotda   inqiroz   ro'y   berdi.   Foydalaniladigan   yer
maydonlari2/3 qismga qisqardi. Natijada hosil miqdori ham halokatli holatgakelib
qoldi:   xususan,   1670-1671   yillarda   mamlakatda   1   mln.dan   ziyodaholi   ochlik
natijasida   qirilib   ketdi.   Yana   bir   ofat   mamlakatga   tarqalgan   epidemiya   (1699,
1708;   1718-yillarda)   edi.Hokimiyatning   zaifligi   yerlarga   o'zboshimchalik   bilan
egalik qilinishiga olib keldi. Yerga shaxsiy egalik qilish o'sib bordi Amaldorlarga
in'om   etilgan   yerlar   soliqlardan   ozod   qilindi.   Mamlakatg'aznasini   toMdirish
maqsadida   hukumat   dvoryanlik   unvonlari   va   quyi   tabaqa   lavozimlarini   sota
boshladi.   Shu   tufayli   saroy   amaldorligiga   otkaziladigan   imtihonlargacha
amaldorlarning   nomlari   ma’lum   bolib   ulgurgandi.   Ularni   harbiy   xizmatga   ola
boshlagan.   To'lov   evaziga   nobilarga   ozodlik   va’da   qilindi.   Shu   bilan   birga
konfutsiylikning tabaqalashuviga  asoslangan jamiyat  yemirila boshladi.   Urushsiz
davom   etgan   uzoq   vaqt   mobaynida   iqtisodiyot,   ishlab   chiqarish   va   tovar-pul
munosabatlari jonlandi.
10                     Hukumat   yana  "Dehqonchilikni  rag'batlantirish"   siyosatiga   qaytdi.  1608-
yilda   turli   xildagi   to'lovlarga   yagona   soliq   tizimi   joriyetildi.   Soliqlar   faqat   yer
egalaridan   olina   boshladi.   Mazkur   holat   dastlab   Kyongi   viloyatida   joriy   etildi,
ammo bundan  manfaatdor bo'lmagan mansabdorlar va yer egalari norozilik bildira
boshladi. 
                    Mamlakatda   foydalaniladigan   yer   maydonlarining   kengayishi   sug'orish
tizimining   ham   takomillashuviga   olib   keldi.   An'anaviy   madaniyatning   bir   bo'lagi
sifatida   mamlakatda   jenshen   yetishtirila   boshlandi,   shuningdek,   Yaponiya   va
Xitoydan tamaki, qalampir,qovoq, pomidor va batat yetishtirish o'zlashtirildi. Paxta
yetishtirishva bog'dorchilik rivojlana  boshladi.Yersiz  dehqonlar  o'ziga  xos "olovli
maydon"ni   tashkil   qilib,tog'lardagi   o'sim   liklarni   yoqib,   daraxtlarni   kesib,
o'rmonlarni   o'zlashtirish   bilan   shug'ullanishgan.   Harbiy   jihatdan   qurollanishga
alohida e'tibor berildi. 
          Kamon va nayzalar o'qotar qurollar orasidan siqib chiqarila boshlandi. To'p
va   fugaslar,   shuningdek,   bir   vaqtning   o'zida   50   ta   miltiq   o'rnatilgan(10   ta   m
iltiqdan bir  vaqtning o'zida o‘q uzilgan)xvachxa("olovliarava") - arava tayyorlana
boshlandi.   Buni   o'sha   davring   birdaniga   o'q   uzadigan   zamonaviy   tizimi   deyish
mumkin edi. Shuningdek, "Toshbaqa-kema" va yengil kemalar yasala boshladi. 3
          Yaponlarning bosqini natijasida bir qator bosmaxonalar vayron qilingan edi.
Keyinchalik Yaponiyada kitob bosishning asosini tashkil etgan metalldan yasalgan
harflar   olib   ketilgan   bo‘lsa-da,   XVII   asrning   o'rtalariga   kelib   bir   qancha   yuz
minglab bosma belgilar ishlab chiqarildi. Natijada kitoblar Imjin urushidan oldingi
davrdagidan   ko'proq   nashr   etila   boshlandi 4
.Metalldan   foydalanish   nafaqat   qo'shin
uchun, balki urushgacha taraqqiy etmagan iqtisodiyotda ham katta ahamiyatga ega
bo'ldi. Xususan, kumush qazib olish rivojlandi. 
           Qo'rg'oshin, oltin konlarini izlash, mis va temir qazib ochish ishlari yanada
jadallashdi.Hukumat   konchilik   ishlariga   e'tibor   qarata   boshladi.   Kon   ishi   bilan
shug'ullanish odamlarning dehqonchilikdan chekinish xavfinipaydo qildi. Shuning
uchun   XVIII   asr   o'rtalarida   ko'plab   konchi   vaqazuvchilar   o'zlarining   topgan
3
 И.Л. Синько – "Корея: история и культура"
4
 К.Е. Левин – “Корея в эпоху династии Чосон (1392–1910)”
11 metallarini   yashirishgan.Ishlab   chiqarishning   rivojianishi   savdo-sotiq   jonlanishiga
olibkeldi.   Shaharda   yashovchilar   (xususan,   Seul   va   Kesonda)   dehqonchilikdan
savdo-sotiq bilan shug'ullanishga o'tdilar. Savdogarlar qatlami shakllandi. Bu holat
mamlakat   miqyosidagi   savdo                   munosabatlariga   keskin   raqobat   ruhini   olib
kirdi.   Savdo   aylanmasi   yerlarga   ham   kirib   keldi.   Savdogarlar   Xitoy   va   Yaponiya
bilan faol savdo aloqalarini olib bora boshladilar Agar XVII asro'rtalarida savdoda
asosiy rolni davlat o'ynagan bo'lsa, endilikda, uning o'rnini xususiy tadbirkorlar va
noqonuniy   savdo   aloqalari   egalladi.Savdo-sotiq   munosabatlari   o'sib   borishi   pul
muomalasi rivojlanishiga turtki bo'ldi. Ommaviy ravishda pul zarb qilina boshladi. 
           Ma'lum miqdordagi mablag' evaziga yollanib ishlovchilar paydo bo'ldi. Bu
esa   sudxo'rlikning   kengayishiga   olib   keldi.Tovar-pul   munosabatlari   rivojlanishi
hamda   yirik   yer   egaligining   o'sib   borishi,   dehqonlar   va   mayda   ishlab
chiqaruvchilarning   ommaviy   noroziligini   keltirib   chiqardi.   Shuningdek,   ular
Manjuriyaning   qator   shaharlariga   ko'chib   ketib,   u   yerda   yollanma   mehnat   bilan
shug'ullana boshlashdi.
12                  1.2. Ichki siyosiy kurashlar va saroydagi fraksiyalar
                    Dehqonlar   yerlarining   egallanishi,   shafqatsiz   ekspluatatsiya,   hosilsiz
yillardagi   ochlik   tufayli   XVII-XVIIIasrlarda   dehqonlar   isyonlari   (1607,   1623,
1653, 1659, 1667, 1670, 1671, 1703, 1708, 1710, 1723, 1727, 1733, 1738, 1741,
1752,       17 2, 1800-yillarda) butun mamlakatni larzaga soldi. Siyosiy beqarorlik
hokimiyat uchun partiyalarning o'zaro kurashlariga sabab bo‘ldi. Bu holat ayniqsa,
mamlakatda   hokimiyatga   goh   u   goh   bu   partiyaning   kelishini   afzal   ko’rgan   van
Sukchone (1674-1720) hukmronligi davrida birmuncha avj oldi. 1674 yili hukumat
tepasidagi "g'arbiy partiya" "janubiy partiya" tomonidan ag'darib tashlandi. 
                   Shunday bo'lsa-da, 1680-yilda janubliklar  o'rtasida  kelishmovchiliklar  va
ajralishlar   ro'y   berib,   hokimiyatni   Son   Si   Ryol   (1607-1689)   boshliq   g'arbliklar
egalladi.   O’z   navbatida,   1683   yili   g'arbliklar   ham   yakson   etildi.   1689   yil   yana
hokimiyatga   janubliklar   keldi.   Son   Si   Ryol   va   uning   tarafdorlari   qatl   etildi.1694
yilda   esa   janubliklar   yana   g'arbliklar   bilan   almashdi   va   hokimiyatga   goh
"qariyalar", goh "yoshlar" boshchiligidagi hukumat keldi 5
. 
                   Shu sababli  hokimiyatga yangi hukum  atning kelishi  aksariyat  holatlarda
g'alayonlar   va   turli   qatllar   bilan   qarshi   olingan.   Van   Yonjo   (1724-1776   yy.)   va
Chonjo   (1776-1800   yy.)larning   o'z   hukmronlik   davrlarida   partiyalararo
kelishmovchiliklarni   to'xtatishga   qaratilgan   harakatlari   (bir-birlariga   e'tiroz
bildirish   taqiqlangan,   hokimiyatga   vakillar   turli   partiya   va   viloyatlardan   taklif
etilgan, kelishmovchiliklarning tashkilotchilari shafqatsiz jazolangan vaboshqalar)
natijasida,   garchi   mazkur   holat   butunlay   barham   topmagan   bo'lsa-da,   birmuncha
pasaydiKoreya uchun yana bir siyosiy sinov - bu Yevropa dunyosi bilan tanishuv
edi. 6
  Xitoy   orqali   bir   necha   vaqt   davomida   elchilar,   Koreya   tashqarisida   bo'lgan
xristianlik vakolatxonalari, shuningdek, kema halokatidan jabr  ko'rgan yevropalik
dengizchilar   (1628,   1653-yillar)   va   koreyslarning   o'zlari   mamlakatga   Yevropa
yutuqlarini olib kira boshladilar 7
. 
5
 Michael Breen "The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies"  St. Martins Grifin 1999
6
 Han Young-wook "The Fall of the Korean Empire"  
7
13           Koreyslar Yevropa xaritasi bilan tanishib, kemalar qatnovi, Yevropaning to'p
va   miltiqlari,   astronomiyaga   oidkitoblarni,   soatlar,   kuzatish   durbinlari,   katolik
mazhabiga  oid  yangi  ma'lumotlarni   o'rgandilar.  Yashirin  holda  cherkovlar  tashkil
qilinib,   unda   oddiy   aholiga   barchaning   Xudo   oldida   tengligi   g'oyasi   ilgari   surila
boshladi.   Shuning   uchun   mamlakat   konfutsiylik   mamlakati   deb   e'lon   qilinib,   bu
borada   xorijJiklar   bilan   aloqalar   olib   borish   taqiqlandi.   1785   yilda   mamlakatga
katolik diniga oid adabiyotlarni olib kirish taqiqlandi, 1788 yilda esa ular musodara
qilinib, yoqib yuborila boshlandi. Koreys missionerlariga nisbatan qatl va badarg'a
qilish kabi jazolar belgilandi. Islohotlar zaruriyati chjusianlikning hayotiy xolatiga
oid   munozaralariga   sabab   bo'ldi.   "G'arblik"   va   "Janubliklar"   uzoq   vaqt   davomida
agar   birinchi   o'g'il   emas,   balki   ikkinchi   o'g'il   bo'lsa   va   uning   o'limi   uchun   uning
onasi  qancha vaqt davomida motam  tutishi  kerak, yoki  agar oilada motam  bo'lsa,
amaldor   elchi   qabulida   ishtirok   etishdan   bo'yin   tovlashi   mumkinmi   degan
masalalarda bahslar bo'ldi.  
                    1800 yili van Chinjoning vafotidan keyin taxtga uning 11 yoshli o'g'li Sunjo
(1800-1834)   o'tiradi.   Yana   ikkita   van   (hukmdor)   ham   o'smirlik   yoshida   taxtga
chiqqan bo'lib, van Xonjon (1834-1849) 8 yoshida, van Chxoljon (1849-1863) esa
17   yoshda   bo'lgan.   Mazkr   hukmdorlarning   barchasi   andonlik   Kimlar   sulolasi
ayollariga   uylanganliklari   bois,   60   yildan   ortiqroq   vaqt   davomida   amalda
hokimiyat   ularning   xotinlarining   qarindoshlariga   tegishli   bo'lgan.   Bu   davr
mamlakatda poraxo'rlikning kuchayishi, iqtisodiyotning pasayishi, dehqonlar qo‘zg
'olonlari,   xristianlik   va   umuman,   hurfikrlikning   ta'qib   ostiga   olinishi   bilan
xarakterlanadi.Bu   davrda   K   oreyada   siyosiy   hayot   cheklangan   bo'lib,   mamlakat
agrar,   asosan,   natural   xo'jalik   va   kustar   (hunarmandchilik)   ishlab   chiqarishga
asoslangan edi. 
                    Manufaktura va  mashina-fabrikalar   sanoati  bo'lagman  . Katta  yer  egalari
soliqlardan   ozod   etilgan.   XIXasr   o   'rtalarid   aular   mamlakat   yer   fondining   47
foizidan ko'prog'iga egalik qilganlar. Hatto, bu davrda yerlarning bir qismi davlat
ro'yxatiga   ham     kiritilmagan.   Soliqlarni   to'lash   ,   asosan,   o'ta   qashshoqlikda
yashovchi dehqonlarning zimasiga tushgan. Dehqonlarning bor-yo'g'i 10 foizigina
14 o'zlarining   yerlariga   ega   bo'lganlar.   Qolganlari   yerlarni   ijaraga   olib   ishlaganlar
yoki pomeshchiklarning yeridan qullik sharoitida foyalanganlar. Asosiy soliqlarni
to'lash  va majburiyatlarni  bajarish qashshoq  dehqonlarning chekiga tushgan.  XIX
asrning   birinchi   yarmida   40   dan   ortiq   soliqlar   bo'lgan.   XIX   asrning   birinchi
yarmida Koreya doimiy qiyinchiliklarni boshidan kechirgan. Suv toshqini (1814 va
1817-yillar), hosilsizlik va ocharchilik (1809, 1814, 1815, 1832-yillar), epidemiya
(1815,   1821   -1822,   1833   yillarda)   shular   jumlasidandir.   Natijada   aholi   soni
kamaygan.         Ocharchilik   va  qashshoqlik   tufayli   dehqonlar   ijara  yerlarini   tashlab
tog'larga   qochib   ketishadi.   Ular   tog'dagi   changalzorlarni   yoqib,   uyerda   kichik-
kichik yer maydonlari ochishadi. 
          XIX asr o'rtalarida Koreya yer fondining deyarli 1/3 qismi tashlandiq holga
kelib   qoladi.   Ko'pchi]ik   dehqonlar   daydi   hayot   kechirib,   natijada   chegaradosh
mamlakatlarga             ko'chish ommaviy tus ola boshlaydi. Aynan bunday vaziyatda
Xon   Gyonne   "adolat"   o'rnatish   uchun   Pxyonan   provinsiyasida   yirik   dehqonlar
qo'zg'loni (1811 -1812 yy.)    ( Xamgyon, Chejudo oroli (1813-y.) va Seulda (1813,
1815-yillarda)   g'alayonlar   bo’lib   o'tgan.   Ayniqsa,   van   Chxoljonning   hukmronlik
yillarida g'alayonlar butun   mamlakatni qamrab oldi.1862-yili mamlakatda 20 dan
ortiq   uyezdlarni   qamrab   olgan   yirik   qo'zg'olonlar   bo’lgan.   Qo'zg'olonchilar
amaldorlarning   o'zboshimchaligi   va   zo'ravonligini   tugatishni,   shuningdek,
soliqlarning   kamaytirilishini   talab   qilib   chiqqanlar.   1862   va   1863-yillarda
qozg'olonchilar tomonidan Chxve che U (1824 -1865 )ning "tonxak" g'oyasi ilgari
surildi. "Odam Osmonga teng", - deydi Chxve Che U. U mamlakat hokimiyatidan
aholing har  biri bilan yaxshi  munosabatda bo’lishini, dehqonlarni  qashshoqlikdan
xalos   qilishni,   shuningek,   amaldorlarning   mansablari   o’z   manfaatini   suiste'mol
qilmasliklarini  talab qilgan. Oxiratda  hayot  yo'q, shuning uchun ham  odamlar  o'z
omadlarini   dunyoviy   hayotdan   kutishga   haqlilar.Tenglik   haqidagi   tonxak   g'oyasi
konfutsiylikning   yuqori   va   quyi   tabaqa   haqidagi   ta’limotini   rad   etgan.   Tonxak
("sharqiy ") nomli yangi ta’limot soxak("g'arbiy ta’limot" yoxud katolik ta’limoti)
ta’limotiga qarama-qarshi holda talqin etilgan. Chxve Che U o'z g'oyalarini musiqa
15 orqali  ifodalagan bo’lib, uning qo‘shiqlari  o 'z  vaqtida dehqonlar  o 'rtasida  o'ziga
xos chaqiriqqa aylangan.  
             Siyosiy beqarorlik va “Inqiroz davri” 1800-yillarda Chosonning siyosiy tizimi
barqaror   bo‘lmagan,   bu  esa  siyosiy  beqarorlikka  olib  keldi.   Qirol  Yongjo   (1724–
1776)   davrida   amalga   oshirilgan   ba’zi   islohotlarga   qaramay,   19-asr   boshlarida
siyosiy   tizim   o‘zgarishlarga   muhtoj   edi.   Saroyda   hokimiyat   uchun   kurashlar,   bir
necha siyosiy guruhlar o‘rtasidagi  raqobat va siyosiy inqirozlar Chosonning ichki
siyosatini   buzgan. 8
  Sedojongchi   va   regentlik   davri   (1864–1897)
19-asrning   oxirida,   Qirol   Gojong   yosh   bo‘lgani   sababli,   uning   o‘rniga   regentlik
siyosati   (Sedojongchi)   joriy   qilindi.   Bu   davrda   regentlar   davlatni   boshqarish
huquqini   qo‘lga   kiritganlar.   Asosan,   qirolning   onasi   yoki   uning   qarindoshlari
davlatni   boshqarishga   harakat   qilgan.   Bu   davrda   saroyda   siyosiy   ziddiyatlar   va
hokimiyat uchun kurashlar kuchaydi.
           Saroy inqirozi va xalq qo‘zg‘olonlari  Siyosiy beqarorlikdan foydalanib, turli
siyosiy   guruhlar   va   fraksiyalar   o‘rtasida   doimiy   kurashlar   davom   etdi.   Saroydagi
fitnalar   va   qo‘zg‘olonlar   kuchaygan   va   bu   holat   saroydagi   siyosiy   barqarorlikni
yanada   susaytirdi.   Bu   davrda   siyosiy   fraksiyalar   o‘rtasidagi   kurashlar   faqatgina
hukumatga emas, balki xalqning holatiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi.
                    Yaponiyaga qarshi siyosat va Chosonning zaiflashuvi   Chosonning siyosiy
tizimi   a   Yaponiya   va   Xitoy   tomonidan   bosimga   duch   keldi.   Yaponiyaning   Meiji
inqilobi   va   Xitoyning   Qing   imperiyasi   bilan   aloqalari   Chosonning   siyosiy
barqarorligiga   ta’sir   ko‘rsatdi.   Yaponiyaning   kuchli   siyosiy   bosimi   Chosonning
ichki   siyosatida   katta   o‘zgarishlarga   olib   keldi.   19-asrda   Koreya,   Xitoy   va
Yaponiyaning   o‘rtasida   kuchli   siyosiy   aloqalar   va   kurashlar   yuzaga
keldi. Saroydagi  siyosiy kurashlarning ta’siri   Choson sulolasining  siyosiy tizimida
o‘zgarishlar   ko‘p   bo‘lgan,   ayniqsa   saroydagi   kuchli   fraksiyalararo   kurashlar   va
raqobatlar   sababli   davlat   boshqaruvi   zaiflashdi.   Bu   siyosiy   tizimning   islohotlarga
muhtojligini   ko‘rsatdi   va   ko‘plab   siyosiy   guruhlar   o‘z   ta’sirlarini   kuchaytirishga
harakat   qildi.   Chosonning   ichki   siyosiy   beqarorligi   va   mavjud   siyosiy   tizimdagi
8
 Andre Schmid "Korea and the Politics of Imperialism, 1876-1910"  Columbia University Press 2002
16 ziddiyatlar,   so‘nggi   yillarda   mamlakatning   tashqi   siyosatida   ham   o‘zgarishlarga
olib keldi. 
           1.3.Tashqi tahdidlar:Xitoy, Yaponiya va G’arb bilan munosabatlar
Zaiflashgan va eskirgan izolyatsionizm tizimining tugatilishiga va xorijiy davlatlar
va   ular   bilan   birga   kapitalistik   munosabatlar   tizimining   kirib   kelishiga   sharoit
yaratganligini ham alohida e'tirof etish maqsadga mufoviqdir. XIXasrning ikkinchi
yarmida Koreya turli mamlakatlarning xomashyo bozoriga va arzon ishchi kuchiga
ega   o   'ziga   xos   maydonga   aylandi.   Vaqt-vaqti   bilan   inglizlar,   ruslar,   fransuzlar,
amerikaliklar   va   yaponlar   Koreya   hududida   paydo   bo'la   boshladi.   Ularning
harakatlari   Koreya   bilan   munosabatlarni   o'rnatish   orqali   mamlakatdagi   ichki
ziddiyatlardan   foydalanib,   Koreya   hukumatini   qaram   qilishga   qaratilgan   edi.  
                    Bu   davrda   uch   fransuz   missioneri   yashirin   holda   Koreya   hududiga   kirib
kelganligi     uchun   1839-yilda   o'lim   jazosiga   hukm   qilindi.   1846-yili   Koreya
hududida   fransuzlarninguchta   harbiy   kemasi,   1847-   yilda   esa   yana   ikkita   harbiy
kemasi   paydo   bo'ldi.   19-asrda   Cho   n   sulolasi   o‘z   tarixidagi   eng   og‘ir   va   hal
qiluvchi   davrni   boshdan   kechirdi.   Bu   davrda   mamlakat   bir   vaqtning   o‘zida   ichki
siyosiy  beqarorlik, iqtisodiy zaiflik va kuchayib borayotgan tashqi  bosimlar  bilan
yuzma-yuz   keldi.   Asosan   Qing   (Xitoy)   imperiyasiga   vazal   maqomida   bo‘lgan
Choson  Xitoyning himoyasiga  suyanib  yashab  kelgan edi. Biroq Qing imperiyasi
XIX   asrda   opium   urushlari,   ichki   isyonlar   (xususan,   Taiping   isyoni)   va   Yevropa
mustamlakachilari   bilan   bo‘lgan   to‘qnashuvlar   sabab   kuchli   inqirozga   yuz   tutdi.
Bu  esa  Choson  uchun  katta  geosiyosiy  bo‘shliq  hosil   qildi.  Qing zaiflashar   ekan,
Koreya   o‘zini   tobora   ko‘proq   mustaqil   tutishga   harakat   qildi,   biroq   bu   orada
boshqa   yirik   kuchlar,   ayniqsa   Yaponiya   va   G‘arb   davlatlari   Choson   ustidan   o‘z
nazoratini   o‘rnatishga   urinayotgan   edi.  
                    1868-yilda   Yaponiyada   boshlangan   Meiji   islohotlari   bu   davlatni   qisqa
muddat ichida harbiy va iqtisodiy jihatdan kuchli imperiyaga aylantirdi. Yaponiya
Chosonni Osiyodagi o‘z manfaatlari uchun muhim strategik hudud deb bildi. 1876-
yilda   Ganghwa   oroli   voqeasidan   so‘ng   Yaponiya   Chosonni   Ganghwa
17 shartnomasini   imzolashga   majbur   qildi.   Bu   shartnoma   Koreya   tarixida   birinchi
bo‘lib   uning   “tashqi   dunyoga   ochilishi”ni   belgiladi,   lekin   ayni   vaqtda   Yaponiya
uchun   katta   ustunliklar   yaratdi   —   diplomatik   vakolatxonalar   ochish,   erkin   savdo
qilish,   sud   imtiyozlariga   ega   bo‘lish   huquqlari   shu   jumlaga   kiradi.   Bu
Yaponiyaning   Koreya   ustidan   de   facto   ta’sirini   belgilab   berdi .   Bu   jarayonlarda
G‘arb   davlatlari   ham   Koreyaga   qiziqish   bildira   boshladi 9
.   Fransiya,   Britaniya   va
AQSh   kabi   davlatlar   Koreyani   o‘z   savdo   va   missiya   faoliyatlari   uchun   ochishga
harakat   qildilar   va   bunga   erishdilar.  
                   1866-yilda Fransuz missionerlari Chosonda o‘ldirilganidan so‘ng Fransiya
harbiy flot bilan Koreya qirg‘oqlariga bostirib  kirdi. 1871-yilda  AQSh  floti  ham
shunga   o‘xshash   tarzda   harbiy   operatsiya   o‘tkazdi(Sinmiyangyo),   biroq   har   ikki
harakat   Koreya   tomonidan   rad   etildi.Biroq,oxir-oqibat,1882-yilda   AQSh   bilan
Choson   o‘zaro   tinchlik   va   do‘stlik   shartnomasini   imzoladi.Keyingi   yillarda
Rossiya,  Germaniya, Britaniya va boshqa davlatlar bilan diplomatik munosabatlar
imzoladi 10
.
                      Yaponiya   va   Rossiya   o‘rtasidagi   raqobat   1890-yillarda   Koreya   ustidan
nazorat uchun kurashga aylana boshladi. Yaponiya saroy ichidagi ba’zi islohotchi
guruhlarni, Rossiya  esa  konservativ fraksiyalarni  qo‘llab-quvvatladi. Bu esa ichki
siyosiy kurashni yanada murakkablashtirdi. 1894–1895-yillardagi Xitoy–Yaponiya
urushi   Koreya   uchun   burilish   nuqtasi   bo‘ldi.   Yaponiya   urushda   g‘alaba   qozonib,
Shimonoseki   shartnomasiga   muvofiq,   Qing   imperiyasini   Koreya   ustidan   butun
ta’siridan voz kechishga majbur qildi. Shu tariqa Koreya ilk bor “mustaqil davlat”
deb   e’lon   qilindi,   biroq   amalda     Yaponiyaning   bevosita   siyosiy   va   iqtisodiy
ta’siriga     tushdi.
                    Bu davrda Koreya ichida zamonaviy islohotlar o‘tkazishga harakat qilindi.
Gabo   islohotlari   (1894–1896)   deb   atalgan   bu   jarayonda   davlat   tuzilmasi,   sud   va
9
 Michael Breen "The Koreans: Who They Are, What They Want, Where Their Future Lies"   St. Martins Grifin 1999
10
  Adrian Buzo"The Making of Modern Korea"  Routledge 2022
18 soliq   tizimi,   kiyinish   madaniyati   va   harbiy   tizimda   katta   o‘zgarishlar   qilindi.
Ammo  bu   islohotlar   Yaponiyaga   qaram   bo‘lgan   holda  amalga   oshirilgani   sababli
xalq   va   saroy   ichidagi   ayrim   guruhlar   tomonidan   qarshilikka   uchradi.   Ayniqsa
qirolicha   Myonseong   Yaponiyaga   qarshi   siyosat   yuritdi   va   Rossiya   bilan
yaqinlashishga   harakat   qildi.   Natijada,   1895-yilda   Yaponiyaga   sodiq   kuchlar
qirolichani   saroyda   o‘ldirdi.   Bu   voqea   Yaponiya   ta’sirining   ekstremal   bosqichga
o‘tganini   ko‘rsatdi.
                    Qirol   Gojong   Rossiya   elchixonasiga   boshpana   olib,   saroydan   vaqtincha
chiqib   ketdi   (1896–1897),   bu   esa   Koreyaning   mustaqilligiga   oid   diplomatik
masalalarni   yanada   murakkablashtirdi.   1897-yilda   Qirol   Gojong   o‘zini   imperator
deb e’lon qilib, Koreya imperiyasini (Daehanjaeguk) tuzdi. Bu orqali u Xitoyning
ta’siridan   to‘liq   voz   kechganini   e’lon   qilmoqchi   edi,   lekin   bu   harakatlar   real
mustaqillik   keltirmadi.   1904–1905-yillardagi   Rossiya–Yaponiya   urushi   Yaponiya
foydasiga  hal bo‘ldi va bu urush natijasida Yaponiya Koreyada yagona dominant
kuchga   aylandi.   1905-yilda   Eulsa   shartnomasi   orqali   Koreya   Yaponiya
protektoratiga aylantirildi. Endilikda tashqi siyosat to‘liq Yaponiyaning nazoratiga
o‘tdi. Nihoyat, 1910-yilda Yaponiya Koreyani rasmiy ravishda anneksiya qildi va
Choson   sulolasi   tugatildi.   500   yillik   tarixga   ega   bo‘lgan   bu   sulola   g‘arb
mustamlakachiligi,   mintaqaviy   imperiyalar   kurashi   va   ichki   siyosiy   zaifliklar
natijasida tarix sahnasidan chiqdi.
19                  II  BOB.  IJTIMOIY-IQTISODIY  JARAYONLAR  VA ISLOHOT          
                                                                      URUNISHLARI.
                   2.1. Aholi tarkibi va ijtimoiy tabaqalanish
                    Choson   sulolasi   (1392–1910)   davrida   Koreya   jamiyati   qat’iy   ijtimoiy
tabaqalarga   bo‘lingan   bo‘lib,   konfutsiylik   tamoyillari   asosida   tuzilgan   ierarxik
tuzilma   mavjud   edi.   Bu   tizimda   insonning   tug‘ilishi,   oilaviy   kelib   chiqishi,
lavozimi va kasbi uning jamiyatdagi o‘rnini aniq belgilab berar edi. Jamiyat rasmiy
ravishda   “yangban”   (zodagonlar),   “chungin”   (o‘rta   tabaqa),   “sangmin”   (oddiy
xalq)   va   “chonmin”   (quyi   tabaqa)   kabi   qatlamlarga   bo‘lingan   edi.   Bu   qatlamlar
o‘rtasida   ijtimoiy   harakatlilik   juda   cheklangan   bo‘lib,   odatda   odamlar   tug‘ilgan
tabaqasida   umrini   yakunlardi.“Yangban”   tabaqasi   —   Choson   jamiyatining   eng
yuqori qatlamini tashkil etgan zodagonlar sinfi bo‘lib, ular fuqarolik (munban) va
harbiy (muban) amaldorlik lavozimlarini egallaganlar. Ular Konfutsiylik ilmlarida
tahsil   olgan,   davlat   imtihonlarida   (kwagŏ)   yuqori   ball   olgan   va   davlatni
boshqarishda   hal   qiluvchi   rol   o‘ynagan.  
           Yangbanlar nafaqat siyosiy, balki madaniy va iqtisodiy ustunlikka ham ega
edilar.   Ular   ko‘plab   yer-suvlarga   egalik   qilgan,   o‘zlarining   mulklarini   ishlatishda
sangmin   tabaqasidagi   dehqonlardan   foydalanganlar.   Shuningdek,   ular   o‘zlarini
jamiyatning   axloqiy   yetakchilari   deb   bilganlar   va   o‘z   ijtimoiy   maqomlarini
ma'naviy   ustunlik   orqali   asoslashgan.“Chungin”   —   o‘rta   tabaqa   vakillari   bo‘lib,
ular   yangbanlar   bilan   oddiy   xalq   o‘rtasida   vositachi   sifatida   faoliyat   yuritganlar.
Ular   asosan   texnik   mutaxassislar,   tibbiyot   xodimlari,   tarjimonlar,   muhandislar   va
statistik   yozuvchilar   bo‘lgan.   Ularning     jamiyatdagi   mavqei     nisbatan   barqaror
bo‘lib,   ayrim   hollarda   davlat   xizmatida   ishlashlari   mumkin   edi.   Biroq   ular
yangbanlar singari siyosiy   kuchga ega emas  edilar. Shunga qaramay,   chunginlar
savodxon   va   ilm-fanga   moyil   tabaqa   bo‘lib,   jamiyat   taraqqiyotida   muhim   rol
o‘ynagan.
                    “Sangmin”  —   bu  Choson   jamiyatining  eng   keng   qatlamini   tashkil   etgan
oddiy   xalq,   ya’ni   dehqonlar,   hunarmandlar,   baliqchilar   va   savdogarlar   sinfi   edi.
Garchi ular past maqomga ega bo‘lishsa-da, aynan sangminlar davlatning iqtisodiy
20 poydevorini tashkil etganlar. Soliqlar, majburiy mehnat (corvée), harbiy xizmat va
boshqa yuklamalar aynan ushbu qatlam zimmasiga tushgan. Dehqonlar yer ishlash
orqali   yangbanlar   mulkini   boshqarar,   hunarmandlar   esa   o‘z   mahsulotlari   bilan
bozorni   ta’minlardi.  
                   Aksariyat sangminlar o‘z yerlariga ega bo‘lmagan, balki yangbanlar yoki
davlat yerlarida ishlovchi ko‘chmas dehqonlar bo‘lgan. Shunga qaramay, ba’zi boy
savdogarlar   yoki   ishlab   chiqaruvchilar   ijtimoiy   nufuz   orttirishga   harakat   qilgan,
biroq bu harakatlar rasmiy ijtimoiy cheklovlarga to‘qnash kelgan 11
.“Chonmin” —
jamiyatning   eng   quyi   tabaqasini   tashkil   etganlar   bo‘lib,   ular   ijtimoiy   jihatdan
kamsitilgan,   ayrim   hollarda   esa   shunchaki   “nopok”   deb   qaralgan   kasblarda
ishlaganlar: bu qatlamga qassoblar, qabrkovchilar, jazoga mas’ul bo‘lganlar va qul
bo‘lgan kishilar kirgan. Chonminlar insoniy huquqlardan deyarli mahrum bo‘lgan
va   nasl-nasab   jihatidan   ham   ijtimoiy   o‘sishga   imkoniyatsiz   edi.   Ular   o‘z   oilalari
bilan   birga   quldorlik   holatida   yashar,   farzandlari   ham   o‘zlarining   ijtimoiy
maqomini   meros   qilib   olardi.   Bu   qatlamda   eng   og‘ir   ahvol   “nobi”   deb   ataluvchi
qullarga to‘g‘ri kelgan — ular davlat yoki xususiy shaxslarga tegishli bo‘lib, mulk
sifatida   qaralgan.
                   Bundan tashqari, XIX asrda Choson jamiyatida ijtimoiy tuzilma asta-sekin
eriy   boshladi.   Garchi   rasmiy   tabaqalanish   saqlanib   qolgan   bo‘lsa-da,   iqtisodiy
o‘zgarishlar   va   tashqi   bosimlar   jamiyatdagi   real   ijtimoiy   aloqalarni
murakkablashtirdi. Ba’zi yangbanlar kambag‘allashdi, ba’zi sangminlar esa boyib,
kuchli savdogar  va yer  egasiga  aylandi. Bu holat ijtimoiy ierarxiyani  zaiflashtirdi
va yangban     maqomini   moliyaviy   qudrat   emas, balki urf-odat   asosida   saqlab
qolishga majbur qildi 12
. Shu bilan birga, G‘arb va Yaponiya bilan bo‘lgan aloqalar
sababli   yangi   bilim   va   kasblar   jamiyatga   kira   boshladi,   bu   esa   ijtimoiy
mobilizatsiyaning   boshlanishiga   sabab   bo‘ldi.Natijada,   19-asr   oxiriga   kelib,
Choson jamiyati an’anaviy konfutsiylik asosidagi qat’iy ijtimoiy tuzilmasini saqlab
turgan   bo‘lsa-da,   real   holatda   bu   tuzilma   kuchsizlana   boshlagan   edi.  
11
 Yu Hyung-sang "Korean History: Discovery of its Characteristics and Developments"  Hollym International Corp 
2004
12
 Kim Kyong-Don "Confucianism and Modernization in East Asia"  Palgrave Macmillan 2017
21                     Ijtimoiy   islohotlar,   tashqi   bosimlar   va   iqtisodiy   ehtiyojlar   odamlarni
harakatlantirdi,   yangi   tabaqalar   shakllandi,   eski   maqomlar   esa   o‘z   obro‘sini
yo‘qota   boshladi.   Ayniqsa,   1894-yildagi   Gabo   islohotlari   natijasida   ba’zi   rasmiy
tabaqaviy ajratmalar bekor qilindi, ammo bu islohotlar ancha cheklangan va rasmiy
darajada   amalga   oshirilgan   bo‘lib,   jamiyat   ongida   bu   bo‘linmalar   hali   uzoq   vaqt
saqlanib   turdi.   Choson   davridagi   ijtimoiy   tizim   konfutsiylik   mafkurasiga   chuqur
asoslangan   edi.  
                    Konfutsiylik   nafaqat   siyosiy   tuzumni,   balki   insonlar   orasidagi   ijtimoiy
munosabatlarni   ham   qat’iy   tartibga   solardi.   Ushbu   mafkura   erkaklar   ustunligini
(patriarxal tizimni), kattalarga bo‘ysunishni va qat’iy ijtimoiy rollarni ta’minlardi.
Aholi   uchun   davlat   xizmatiga   kirish   asosiy   orzu   edi,   lekin   bu   faqat   yangban
tabaqasiga   tegishli   oilalarda   tug‘ilganlar   uchun   ochiq   edi.   Ular   bolaligidan
konfutsiylik   falsafasi,   she’riyat,   tarix   va   klassik   matnlarni   o‘rganishga   majbur
edilar, chunki davlat xizmatiga kirish uchun kwagŏ — serqatlam, darajali imtihon
tizimidan   o‘tish   talab   qilinardi.   Boshqa   tabaqalarning,   ayniqsa   sangmin   va
chonminlar sinfining davlat xizmatida ishlash imkoniyati deyarli yo‘q edi.Ijtimoiy
tabaqalanish   jinsga   ko‘ra   ham   ajratilgan   edi.   Ayollar,   hatto   yangban   oilalarida
tug‘ilganlar ham, jamiyatda ikkinchi darajali mavqega ega edilar. Ular asosan uy-
ro‘zg‘or   ishlari,   bola   tarbiyasi   va   erlariga   sadoqat   bilan   xizmat   qilish   vazifasida
bo‘lgan.  
                   Ularning ko‘pchiligi o‘qish-yozishni o‘rganmagan, faqatgina boy zodagon
oilalardagi  ba’zi  ayollar   savodli   bo‘lishi   mumkin edi.  Past   tabaqadagi   ayollar   esa
qattiq   mehnat   bilan   kun   kechirgan   —   ular   yerda   ishlash,   uy   xizmatlari   va
hunarmandchilik   bilan   shug‘ullangan.   Shuningdek,   jamiyatda   “gisaeng”   deb
atalgan san’atkor ayollar guruhi mavjud edi. Ular raqs, musiqa, she’r va adabiyot
bilan   shug‘ullangan   va   ko‘pincha   saroy   yoki   zodagonlar   yig‘inlarida   xizmat
qilganlar. Gisaenglar savodli va madaniyatli bo‘lishlariga qaramay, jamiyat ularni
past tabaqa sifatida baholagan.Qul mehnati — Choson jamiyatining ajralmas qismi
edi.   “Nobi”   deb   atalgan   qullar   davlat   va   xususiy   shaxslarga   tegishli   bo‘lib,   ular
mehnatga,   ayrim   hollarda   esa   xizmatga   majburlangan.   Davlat   nobilari   ko‘pincha
22 hukumat   binolarida   yoki   qishloq   xo‘jaligida   ishlatilgan,   xususiy   nobilar   esa   uy
xizmatkorlari,   dehqonlar   yoki   shaxsiy   xizmatkorlar   sifatida   foydalanilgan.
Qullarning   huquqlari   yo‘q   edi,   ular   erkin   odam   sifatida   ko‘rilmas   edi,   nikoh   va
oilaviy hayot ham ularning egalarining roziligi bilan amalga oshardi. 
           XIX XX asrlarda Chosonda nobilar soni kamaydi, chunki ayrim qullar ozod
qilindi   yoki   iqtisodiy   sharoitlar   ularning   xizmatiga   bo‘lgan   ehtiyojni   kamaytirdi.
Biroq, jamiyatda qullikka asoslangan  mehnat  tizimi uzoq davom etdi  va bu tizim
ijtimoiy qatlamlar orasidagi tafovutni chuqurlashtirdi.Savdogarlar va hunarmandlar
—   rasmiy   ijtimoiy   tizimda   past   maqomga   ega   bo‘lsalar-da,   XVIII   XIX   asrlarda
Koreyada   savdo   va  ishlab   chiqarishning   kengayishi   bilan   ularning   rolida   sezilarli
o‘sish kuzatildi. Ayniqsa yirik shaharlarda, masalan Seul (Han’yang), Pyeongyang
va   Kaesongda   bozorlar,   ustaxonalar   va   savdo   yo‘llari   rivojlanib,   yangi   iqtisodiy
tabaqalar   paydo   bo‘ldi.   Ba’zi   savdogarlar   katta   boylik   orttirishga   muvaffaq
bo‘lishdi,   ular   yangbanlar   bilan   nikoh   orqali   yoki   yer   xaridi   orqali   o‘z   mavqeini
oshirishga   harakat   qilishdi.   Lekin   rasmiy   darajada   bu   tabaqa   hali   ham   “foydali,
lekin   past”   deb   hisoblangan   va   davlat   idoralarida   lavozim   egallash   huquqiga   ega
emas   edi.
          Bu holat real hayotda yangbanlar bilan boy savdogarlar o‘rtasida ziddiyatga
sabab   bo‘ldi,   ayniqsa   XX   asrda   iqtisodiy   inqiroz   kuchaygan   paytlarda.Yana   bir
muhim   ijtimoiy   guruh   —   diniy   jamoalardir.   Buddaviylik   Choson   davrida   rasmiy
e’tibordan chetda qoldirilgan bo‘lsa-da, aholining ayrim  qismida saqlanib qolgan.
Konfutsiylik mafkurasi hukmron bo‘lgan davrda buddist rohiblar va ibodatxonalar
cheklangan darajada faoliyat  yuritgan. Shuningdek, XVIII  asr oxiri va XIX asrda
xristianlik — ayniqsa katoliklik — Koreyada asta-sekin tarqala boshladi. Bu yangi
din   yangbanlar   orasida   ham   qabul   qilindi,   lekin   u   siyosiy   va   mafkuraviy   xavf
sifatida   baholandi.   Katoliklik   jamiyatdagi   tabaqaviy   tafovutlarga   qarshi   turgan,
qullikni   inkor   qilgan   va   konfutsiylik   marosimlarini   rad   etgan.   Natijada   Choson
hukumati   tomonidan   xristianlar   ko‘p   bor   ta’qib   qilindi   va   hatto   ommaviy   qatllar
sodir   etildi.   Biroq,   bu   ta’qiblar   xristianlikni   butunlay   yo‘q   qilolmadi,   aksincha,   u
ijtimoiy norozilik kuchaygan sari kuchayib bordi.
23 24                               2.2.Savdo aloqalari va ichki bozor holati
                      XVIII-XIX-asrlar oralig‘ida Koreya tarixida muhim iqtisodiy, ijtimoiy va
siyosiy o‘zgarishlar yuz berdi. Bu davr Choson sulolasi (1392–1897) hukmronligi
davriga to‘g‘ri keladi va aynan shu davrda savdo-sotiq va ichki bozor tizimi asta-
sekin   rivojlandi.   Ilk   bosqichlarda   iqtisodiyot   asosan   qishloq   xo‘jaligi
mahsulotlariga   tayangan   bo‘lsa,   vaqt   o‘tishi   bilan   savdo   faoliyati   kengaydi,
bozorlar soni ortdi, hunarmandchilik rivojlandi va yangi iqtisodiy qatlamlar paydo
bo‘la boshladi.Koreyaning savdo markazi sifatida Hanseong (hozirgi Seul) ajralib
turardi. Bu shahar nafaqat siyosiy markaz, balki iqtisodiy va madaniy jihatdan ham
katta ahamiyatga ega edi. Hanseongda turli tovarlar bilan savdo qiluvchi do‘konlar,
bozoru   rastalar   faoliyat   yuritgan.   Shahar   ichida   dehqonlar,   hunarmandlar   va
savdogarlar   faol   ishtirok   etgan   bo‘lib,   ular   orasida   ijtimoiy   tabaqalanish   ham
kuchayib   bordi.   Ayrim   boy   savdogarlar   hukumatdan   maxsus   ruxsatnomalar
(monopoliyalar)   olib,   butun   mintaqani   tovar   bilan   ta’minlab   turgan.
                    Monopoliya   tizimi   savdo   faoliyatini   muayyan   darajada   tartibga   solgan
bo‘lsa-da,   u   ba’zan   iqtisodiy   erkinlikni   chekladi.   Savdogarlar   savdo   qilish   uchun
ruxsat olishga majbur edilar va bu imkoniyat faqat muayyan qatlam vakillarigagina
berilgan.   Bu   holat   bozor   ichida   raqobatni   susaytirgan   va   ayrim   mahsulotlar
narxining   sun’iy   oshishiga   olib   kelgan.Ginseng   (koreys   jensheni)   Koreyaning
asosiy eksport mahsuloti bo‘lib, uning eng asosiy xaridorlari Xitoy va Yaponiyada
joylashgan   edi.   18-asr   davomida   ginseng   savdosi   Koreya   iqtisodiyotida   muhim
o‘rin   tutgan,   hatto   davlat   darajasida   nazorat   ostida   olib   borilgan.   Biroq,   asr
o‘rtalariga   kelib   yovvoyi   ginseng   zaxiralari   kamayib,   sun’iy   yetishtirish   ishlari
kuchaytirildi. Bu o‘zgarish ginsengning narxiga va eksport hajmiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatdi.
                      Koreya   pul   birligi   sifatida   asosan   kumushni   ishlatgan,   lekin   18-asr
oxirlaridan   boshlab   kumush   taqchilligi   kuzatila   boshladi.   Yaponiyadan   kumush
importi   kamaygani   tufayli   ichki   pul   aylanishi   izdan   chiqdi.   Ko‘pchilik   dehqonlar
to‘lovlarni   natural   shaklda   amalga   oshirishga   qaytdilar.   Bu   holat   ichki   bozordagi
savdo   faoliyatining   pasayishiga,   ayniqsa   qishloq   joylarda,   sabab   bo‘ldi.Choson
25 sulolasi tashqi savdoga ehtiyotkorlik bilan yondashgan. Davlat izolyatsion siyosat
olib borib, tashqi aloqalarni cheklashga intilgan. Tashqi savdo asosan Xitoy (Ming
va  Qing   sulolalari)   va   Yaponiya   (Tokugava   syogunati)   bilan   olib   borilgan.   Xitoy
bilan   diplomatik   missiyalar   orqali   savdo   qilishga   ruxsat   berilgan   bo‘lsa,
Yaponiyaga   nisbatan   juda   qat’iy   cheklovlar   mavjud   bo‘lgan. 13
  Masalan,
Yaponiyaga faqat Pusan shahridagi maxsus savdo post orqali cheklangan miqdorda
mahsulot   chiqarish   mumkin   edi.   Bu   savdo-sotiq   asosan   ginseng,   ipak,   tibbiy
o‘simliklar   va   hunarmandchilik   buyumlarini   o‘z   ichiga   olgan.   XVIII   asr   oxiri   va
XIX asr boshlarida Koreyada iqtisodiy tafakkur o‘zgarib borayotgan edi. Ayniqsa,
Silxak (realistik bilimlar) deb ataluvchi ilmiy-intellektual harakat bu o‘zgarishlarda
muhim   bo’ldi.    
          Ushbu harakat vakillari, jumladan Pak Chiwŏn, tashqi savdoni kengaytirish,
dengiz   orqali   xalqaro   savdoga   chiqish   va   ichki   iqtisodiyotni   rag‘batlantirish
tarafdori   edilar.   Ularning   fikricha,   iqtisodiy   yuksalishga   erishish   uchun   savdoni
kengaytirish, bozor infratuzilmasini yaxshilash va hunarmandchilikni rivojlantirish
zarur   edi.Ichki   bozorlar   sonining   ko‘payishi   va   muntazam   savdo   yarmarkalari
tashkil etilishi orqali viloyatlararo iqtisodiy aloqalar ham mustahkamlandi. Har bir
viloyatda   o‘ziga   xos   mahsulot   yetishtirilib,   ular   boshqa   viloyatlarga   sotilgan.
Masalan,   tog‘li   hududlardan   yog‘och   va   ginseng,   daryo   bo‘yidan   baliq
mahsulotlari,   tekislikdan   esa   guruch,   arpa,   bug‘doy   singari   dehqonchilik
mahsulotlari   bozorga   chiqarilgan.Koreyada   bozor   kunlari   an’anaviy   tarzda
haftaning   ma’lum   kunlariga   belgilab   qo‘yilgan   bo‘lib,   har   bir   yirik   shaharda
haftada   bir   necha   bor   yirik   bozorlarda   savdo   ishlari   amalga   oshirilgan.  
                   Savdogarlar  uzoq yo‘l bosib, mahsulot  olib kelar, dehqonlar esa  ortiqcha
hosilini shu bozorlarda sotgan. Bu jarayon nafaqat iqtisodiy faoliyatni jonlantirgan,
balki   ijtimoiy   qatlamlar   o‘rtasidagi   aloqa   va   madaniy   almashinuvga   ham   sabab
13
  Andre Schmid "Korea and the Politics of Imperialism, 1876-1910"  Columbia University Press 2002
26 bo‘lgan.Savdo   faoliyati   bilan   shug‘ullanuvchi   yangi   ijtimoiy   qatlamlar   vujudga
keldi. Avvallari faqat yer egalari (yangbanlar) hukmronlik qilgan bo‘lsa, endilikda
savdogarlar,   ishlab   chiqaruvchilar   va   shaharlik   hunarmandlar   iqtisodiy   jihatdan
mustahkam   o‘ringa   ega   bo‘la   boshladilar.   Bu   esa   ijtimoiy   ierarxiyadagi
o‘zgarishlarning     boshlanishiga     turtki   bo‘ldi.   Umuman   olganda,   XVIII–XIX-
asrlarda   Koreya   iqtisodiyotida   savdo   va   ichki   bozor   muhim   o‘rin   egallagan.      
                   Tashqi  savdo qat’iy nazorat ostida olib borilgan bo‘lsa-da, ichki bozorlar
orqali   iqtisodiy   hayot   jonlangan,   turli   ijtimoiy   qatlamlar   faollashgan   va   Silxak
harakati   orqali   iqtisodiy   mustaqillik   va   taraqqiyot   g‘oyalari   ilgari   surilgan.   Bu
jarayonlar   Koreyaning   keyingi   modernizatsiya   davriga   tayyorgarlik   sifatida
baholanishi   mumkin.   Koreyada   savdo   va   ichki   bozor   tizimining   kengayishi,
ayniqsa   18–19-asrlarda,   jamiyatning   ichki   tuzilishiga   sezilarli   darajada   ta’sir
ko‘rsatdi.  
                    Ilgari   faqat   yerga   egalik   qilgan   yangbanlar   jamiyatning   bosh   qatlamini
tashkil   etgan   bo‘lsa,   savdo   va   hunarmandchilik   rivoji   bilan   yangi   boy   ijtimoiy
qatlamlar   vujudga   keldi.   Savdogarlar,   hunarmandlar   va   shahar   aholisi   asta-sekin
iqtisodiy   kuchga   ega   bo‘la   boshladi.   Bu   jarayon   esa   an’anaviy   ijtimoiy   tizimga
bosim   keltira   boshlagan   va   yangbanlar   hokimiyatining   kuchsizlanishiga   olib
kelgan.Iqtisodiyotdagi   bu   o‘zgarishlar   ayniqsa   Silxak   (amaliy   bilim)   harakati
vakillari   tomonidan   nazariy   jihatdan   qo‘llab-quvvatlangan.   Ular   davlat   iqtisodiy
siyosatida  pragmatik  yondashuv  bo‘lishi,  bozorlarni   erkinlashtirish,  mahsulotlarni
eksport   qilishga   ruxsat   berish,   hunarmandchilik   va   texnologiyalarni   rivojlantirish
zarurligini   ta’kidlagan.   Misol   uchun,   Silxak   vakili   Yu   Hyeongwon   (1622–1673)
yer   munosabatlarini   isloh   qilish,   ijarachilar   manfaatlarini   himoya   qilish   tarafdori
bo‘lgan.  
                    Bu   g‘oyalar   19-asrda   kengroq   muhokama   qilina   boshladi.Shuningdek,
Koreyada mahalliy yarmarkalar va yirik savdo markazlarining soni ortib bordi. Har
bir hududda ma’lum kunlarda bo‘lib o‘tadigan “changsi” (bozor kunlari) aholining
bir   joyga   to‘planib,   tovar   ayirboshlashiga   xizmat   qilardi.   Bu   bozorlarda   nafaqat
oziq-ovqat mahsulotlari, balki kiyim-kechak, asbob-uskunalar, dorivor o‘simliklar,
27 sopol   va   yog‘och   buyumlar   ham   sotilgan.   Bu   tarmoq   bo‘yicha   savdogarlar   uzoq
masofalarga   sayohat   qilishgan,   bu   esa   transport   va   logistik   tizimning
shakllanishiga   turtki   bergan.Transport   vositalarining   yaxshilanmaganligi   sababli
mahsulot   tashish   uchun   ot-arava,   kemalar,   inson   kuchi   (yuk   ko‘taruvchilar)dan
foydalanilgan.   Bu   holat   savdoning   faqat   ma’lum   hududlarda   rivojlanishiga   sabab
bo‘ldi,   ammo   bu   ham   o‘z   navbatida   mahalliy   bozorlarning   strategik   ahamiyatini
oshirdi.   Ayrim   daryo   bo‘yidagi   shaharlar   (masalan,   Kaesong   yoki   Pyongyang)
mintaqaviy   savdo   markazlariga   aylana   boshladi.Shuningdek,   savdo   faoliyatining
ortishi   Koreya   jamiyatida   raqobat,   bozor   iqtisodiyoti   elementlari,   narx   va   sifatga
oid   tushunchalarning   paydo   bo‘lishiga   olib   keldi.   Ba’zi   tarixiy   manbalarda   bu
davrda   narxlar   bilan   spekulyatsiya   qilinishi,   monopoliya   egalari   tomonidan
narxlarning   sun’iy   ravishda   oshirilishi,   shuningdek,   savdo   faoliyatining   qishloq
aholisiga   bosim   sifatida   o‘zini   ko‘rsatgan   holatlar   qayd   etilgan 14
.Tashqi   savdo
borasida   shuni   aytish   kerakki,   Koreya   uzoq   vaqt   davomida   “soch’eguk”   (yopiq
mamlakat)   siyosatini   yuritgan.  
          Biroq, 19-asr o‘rtalariga kelib, tashqi bosimlar kuchaygani sababli bu siyosat
o‘zgarishga   majbur   bo‘ldi.   Jumladan,   AQSh,   Frantsiya,   Rossiya   va   boshqa
davlatlar   Koreya   bilan   savdo   qilishga   harakat   qildi.   1876-yilda   Yaponiya   bilan
imzolangan   Ganghwa   shartnomasi   orqali   Koreya   o‘z   portlarini   ochishga   majbur
bo‘ldi.   Bu   shartnoma   bilan   Inchon,   Busan   va   Wonsan   portlari   xalqaro   savdoga
ochildi.   Bu   bosqichda   chet   el   tovarlari   ichki   bozorlarni   egallay   boshladi   va
mahalliy   ishlab   chiqaruvchilarga   kuchli   raqobat   keltirdi.Yangi   chet   el
mahsulotlarining kirib kelishi  Koreya iste’molchilari  orasida yangi  talablar  paydo
bo‘lishiga   olib   keldi.  
                    Qog‘oz,   choy,   mato,   temir   mahsulotlari,   mashina   qismlari   kabi   sanoat
mahsulotlari   Yaponiyadan   va   boshqa   davlatlardan   Koreyaga   kirib   kela   boshladi.
14
 Park Seung  "The Theory of KoreanEconomic Development" Ilsinsa 1976
28 Bu   esa   bir   tomondan   sanoatni   rivojlantirishga   turtki   bo‘lsa,   boshqa   tomondan
mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun qiyin iqtisodiy sharoitlar yaratdi.Aynan mana
shu   davr   –   19-asrning   ikkinchi   yarmi   –   Koreya   iqtisodiyotining   burilish   nuqtasi
bo‘ldi.   Ichki   savdo   va   bozorlar   ilgari   dehqonchilikka   asoslangan   iqtisodiyotdan
bozor   munosabatlariga   o‘tish   jarayonini   boshladi.   Bu   jarayon,   albatta,   og‘riqli
kechdi,   chunki   eski   feodal   tuzum   savdoni   erkin   rivojlanishiga   qarshilik   ko‘rsatar
edi. Yangi savdo munosabatlari esa yangicha tafakkur va siyosiy islohotlarni talab
qilardi.
                  
29                    
                    2.3.So’nggi imperiya davrida olib borilgan islohotlar
                    XIX-asr   oxiri   va   XX-asr   boshlarida   Koreya   (Choson   sulolasi)   siyosiy,
iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan  keskin inqiroz holatiga keldi. Ichki  beqarorlik, xalq
noroziligi,   tashqi   kuchlarning   kuchayib   borayotgan   bosimi   va   eski   feodal
tuzumning   zaiflashuvi   hukumatni   islohotlar   o‘tkazishga   majbur   etdi.   Bu   davr
Koreya tarixida tub burilish nuqtasi hisoblanadi. Garchi bu islohotlar ba’zida chet
el   bosimi   yoki   favqulodda   holatlar   ta’sirida   boshlangan   bo‘lsa-da,   ular   Koreya
jamiyatining modernizatsiyalashuviga zamin yaratdi. Quyida ushbu davrda amalga
oshirilgan asosiy islohotlar, ularning maqsadi, mazmuni va tarixiy ahamiyati to‘liq
bayon   etiladi.
                   1876-yilda Yaponiya bilan Ganghwa shartnomasining imzolanishi Koreya
uchun   yangi   bosqichni   boshlab   berdi.   Bu   shartnoma   Koreyani   o‘z   portlarini
ochishga,   Yaponiyaga   savdo   imtiyozlari   berishga   majbur   etdi.   Shundan   so‘ng
boshqa davlatlar ham Koreya bilan o‘xshash “tengsiz” shartnomalar tuza boshladi.
Masalan,   AQSh   bilan   1882-yilda,   Buyuk   Britaniya   bilan   1883-yilda,   Germaniya,
Frantsiya va Rossiya bilan esa keyingi yillarda diplomatik va savdo munosabatlari
yo‘lga   qo‘yildi.   Bu   shartnomalar   tufayli   Koreya   o‘zining   tashqi   siyosiy
mustaqilligini   asta-sekin   yo‘qota   boshladi.Tashqi   bosim   ortib   borar   ekan,   ichki
siyosatda   ham   islohotlar   zarurligi   ayon   bo‘ldi.   Yaponiyaning   ta’siri   ostida   1880-
yillarda   harbiy   sohada   islohotlar   boshlandi.   G‘arb   qurollariga   asoslangan   yangi
armiya   –   Pyolgigun   (yangi   armiya)   tashkil   etildi.   Yaponiyada   ta’lim   olgan   yosh
ofitserlar qo‘mondonlikka tayinlandi. Bu islohotlar an’anaviy harbiy kuchlar bilan
to‘qnashuvga   sabab   bo‘ldi   va   1882-yilda   Imo   harbiy   qo‘zg‘oloni   yuz   berdi.
                   Natijada, yangi  armiya islohoti  to‘xtatildi, biroq hukumat modernizatsiya
zarurligini   anglay   boshladi.Koreyada   islohotlar   tarixidagi   eng   muhim   bosqich
Gab’o   islohotlari   (1894–1896)   hisoblanadi.   Bu   islohotlar   1894-yilgi   Tonghak
dehqonlar qo‘zg‘oloni va shundan so‘ng yuz bergan Yaponiya-Xitoy urushi fonida
boshlandi. Yaponlar Koreya ichki siyosatiga faol aralashgan holda, yangi hukumat
30 tuzdi   va   chuqur   ijtimoiy-siyosiy   islohotlarni   boshladi.   Gab’o   islohotlari   quyidagi
asosiy   yo‘nalishlarda   amalga   oshirildi:   ijtimoiy   sinflar   tizimi   tugatildi,   ya’ni
yangban,   sangmin,   chonmin   kabi   an’anaviy   tabaqalar   bekor   qilindi;   qullik   va
quldorlik   rasmiy   ravishda   tugatildi;   yer   solig‘i   va   byudjet   tizimi   isloh   qilindi;
mahalliy   hokimiyat   boshqaruvi   zamonaviylashtirildi;   adliya   mustaqil   sohaga
aylantirildi; G‘arb uslubidagi yangi maktablar ochildi; kiyinish va rasmiy muomala
qoidalari   modernizatsiyalandi.
                    Gab’o   islohotlari   qisqa   muddatda   olib   borilgan   bo‘lsa-da,   u   Koreya
jamiyatining   ming   yillik   ijtimoiy   tuzilishini   o‘zgartirishga   uringan   birinchi   jiddiy
harakat   bo‘ldi.   Ushbu   islohotlar   ko‘plab   yangbanlar   va   konservativ   kuchlar
tomonidan   norozilik   bilan   qabul   qilindi,   biroq   xalqning   pastki   qatlamlari   orasida
ijobiy kutib olindi.Islohotlar natijasida qirol Kojong o‘z mavqeini mustahkamlash
uchun yangi yo‘l izlay boshladi.   15
1897-yilda u o‘zini imperator deb e’lon qildi va
Choson   o‘rniga   Koreya   imperiyasi   (Daehanjaeguk)   tuzildi.   Shu   bilan   Xitoy
ustuvorligidan voz kechish va mustaqil davlat sifatida harakat qilish niyat qilindi.
1897–1905-yillarda   olib   borilgan   Gun’guk   islohotlari   Koreyada   modern   davlat
asoslarini   yaratishga   qaratilgan   edi.   Ma’muriy   tizim   qayta   tashkil   qilinib,   yangi
vazirliklar   –   ichki   ishlar,   tashqi   ishlar,   sanoat,   qishloq   xo‘jaligi,   adliya,   ta’lim
bo‘yicha   alohida   idoralar   tashkil   etildi. 16
  Yangi   soliq   tizimi   joriy   etilib,   fiskal
boshqaruv   kuchaytirildi.   Telegraf,   pochta,   temir   yo‘l   tarmoqlari   qurilishi
boshlandi.
                    Ilk   sanoat   korxonalari   (paxta   fabrikasi,   oyna   zavodi,   bosmaxona)   ishga
tushdi.Bundan tashqari, harbiy sohada ham sezilarli yangilanishlar bo‘ldi. Armiya
g‘arbona   uslubda   qayta   tuzildi,   zamonaviy   qurollar   xarid   qilindi,   harbiy
akademiyalar   ochildi 17
.   Yangi   harbiy   kiyimlar,   G‘arb   harbiy   tartib-qoidalari   joriy
qilindi.  Ta’lim  sohasida   G‘arb  uslubidagi   boshlang‘ich  va  o‘rta  maktablar  tashkil
etildi.   Qizlar   uchun   ham   maktablar   ochila   boshladi.   Bu   Koreyada   ayollar   ta’limi
15
 Bruce Cumings "Korea’s Place in the Sun: A Modern History"  W. W. Norton Company 1997
16
 Ki-Baik Lee"The Korean Empire (1897–1910): A Last Attempt at Modernization" – in  Korean History: A New 
Perspective   Harvard University Press 1984
17
 Robert D. Neff "The Korean Empire and the West: Diplomacy and Modernization"  Seoul National University 
Press 2009
31 tarixining   boshlanishi   bo‘ldi.Ijtimoiy-madaniy   sohada   esa   matbuot,   adabiyot   va
milliy   ong   uyg‘onishi   kuzatildi.   1896-yilda   "Tongnip   Sinmun"   (Mustaqillik
gazetasi) tashkil etildi – bu ilk milliy gazeta bo‘lib, unda zamonaviy fikrlar, siyosiy
islohotlar   va   xalqni   uyg‘otish   haqida   maqolalar   bosilgan.   Ma’rifiy   va   milliy
tashkilotlar   –   xususan,   Tongnip   Hyophwe   (Mustaqillik   jamiyati)   vujudga   keldi.
Ular   xalqni   savodli   qilish,   Koreyaning   mustaqilligini   himoya   qilish   va   milliy
g‘ururni oshirish yo‘lida harakat qildilar.Biroq, 20-asr boshlariga kelib, Yaponiya
ta’siri   sezilarli   darajada   kuchaydi.   1904–1905-yillardagi   Yaponiya-Rossiya
urushidan keyin Yaponiya Koreya ustidan to‘liq nazorat o‘rnatdi. 1905-yilda  Eulsa
shartnomasi   orqali   Koreya   Yaponiyaning   protektoratiga   aylantirildi   va   tashqi
siyosat   yuritish   huquqidan   mahrum   bo‘ldi.   Milliy   kuchlar   bunga   qarshilik
ko‘rsatgan   bo‘lsa-da,   Yaponiya   bosimi   ostida   islohotlar   to‘xtadi.   1910-yilda   esa
Koreya   rasmiy   ravishda   Yaponiyaga   qo‘shib   olindi.Shunga   qaramay,   Choson
sulolasining  so‘nggi  yillarida amalga  oshirilgan  islohotlar  Koreya tarixida chuqur
iz   qoldirdi.  
                    Bu   islohotlar   orqali   ming   yillik   feodal   ijtimoiy   tuzilma   yemirildi,   bozor
iqtisodiyoti   elementlari   paydo   bo‘ldi,   milliy   matbuot,   modern   ta’lim   va   yangi
mafkura shakllana boshladi. Ayollar huquqlari, demokratik qadriyatlar va modern
jamiyat   g‘oyalari   keng   tarqala   boshladi.   Bu   islohotlar   keyinchalik   mustaqillik
harakatlariga   (1919-yilgi   1-mart   harakati   va   boshqa   harakatlar)   zamin   yaratdi.
1897-yilning   oktabr   oyidan   1910-yil   29-avgust   sanasigacha   bo‘lgan   davr   Koreya
tarixida “So‘nggi imperiya” davri sifatida ko‘rsatiladi. Albatta, ushbu qisqa tarixiy
davr   Koreya   davlati   va   koreys   xalqi   tarixining   muhim   davrlaridan   biri   bo‘lib,
Choson qirolligida sulola almashinuvi bilan izohlanadi.   Mazkur sulola hokimiyat
tepasiga kelishi bilan mamlakatni imperiya deb e’lon qilish barobarida uni “Buyuk
Koreya imperiyasi” deb nomlaydi. Imperiya boshqaruvi davrida islohotlar amalga
oshirilib, ulardan ko‘zlangan asosiy maqsad Koreyani g‘arblashtirish, mamlakatni
zamonaviylashtirish,   harbiy,   iqtisodiyot,   yer   egaligi,   ta’lim   va   boshqa   barcha
sohalarni   rivojlantirishdan   iborat   bo‘ldi.   1905-yilda   Yaponiyaning
hukmronligining o‘rnatilishi, 1910-yilda esa Yaponiya mamlakat ustidan o‘zining
32 to‘liq nazoratini o‘rnatishi imperiyaning tugatilishi bilan yakunlanadi. XIX asrning
oxiri  va   XX  asrning boshlarida Uzoq Sharqning deyarli  barcha  davlatlarida juda
jiddiy siyosiy o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Albatta mazkur o‘zgarishlarda G‘arb
davlatlarining o‘rni katta bo‘lib, ularning barchasi Xitoyda ustun mavqega erishish
va   shu   sabab   Xitoyning   chegara   hududlarida   mustahkam   plasdarmga   ega   bo‘lish
uchun   kurashni   faollashtirib   yuborishgan   edi     Qudratli   davlatlarning   Koreyaga
kirib   kelishi   va  undagi   ustunlik   uchun  kurashlari   turli   ko‘rinishlarda   va   usullarda
olib   borildi.
                     Rossiya  Koreya  masalasida   o‘zining  tashqi   siyotini  qo‘shnichilik  nuqtai
nazaridan   olib   borib,   ustunlik   uchun   kurashda   Xitoyning   imkoniyatlaridan
foydalanishga harakat qilgan bo‘lsa, Buyuk Britaniya va AQSh boshqacha yo‘ldan
borishadi.   Ular   Yaponiyaning   qo‘li   bilan   o‘zlarining   Uzoq   Sharqdagi   mavqeini
mustahkamlash   va   ushlab   turishni   rejalashtirishdi.Rossiya   o‘zining   Koreyadagi
missiyasini imkon qadar hukumatdagi o‘ziga hayrihoh bo‘lgan urushlar yordamida
samarali   amalga   oshirish   uchun   ularni   harbiy   jihatdan   qo‘llab   quvvatlaydi.  
          Ular Kyonbokkundagi qirol saroyini egallash va shu orqali qirolni yaponlar
ta’siridan ozod qilishni rejalashtirishadi, ammo reja amalga oshmaydi. Rossiyaning
vakili   K.   I.   Veber   Koreya   hukumati   vakillari   bilan   muzokaralar   olib   borib,   qirol
Kochjon   Rossiyaning   qo‘llashiga   va   shu   orqali   Yaponiyaning   ta’siridan   chiqib
ketishni   rejalashtiradi.   Rossiyaning     yordamida   Kochjon   darhol   erkaklarning
sochlarini   olib   yurishlari   to‘g‘risidagi     qarorni   bekor   qiladi.   Undan   tashqari   qirol
yaponparast  hukumatning  a’zolarini qo‘rqitib qo‘yish va o‘z tomoniga o‘tishlarini
ta’minlash     maqsadida   ularning   yetakchilarini     qatl   qilishga   buyruq       beradi.
Hibsga   olinganlar   orasida   Kim   Xonchjip,   Chon   Byonxa,   O   Yunchjuna   kabilar
bo‘lib,   ulardan   tashqari   yana   ko‘plab   yetakchilar   Yaponiyaga   qochib   ketishga
ulguradi.   Kochjon   Rossiyaning   diplomatik   qo‘llashi   sabab   mamlakatda
Rossiyaning   ustunligini   ta’minlash   uchun   yangi   qarorlar   chiqara   boshladi.  
                    Imperator   Nikolay   II   ning   1896-yil   22-24-may   kunlari   bo‘lib   o‘tgan   toj
kiydirish   marosimida   ham   munosabatlar   yaxshiligi   sababli   Koreyadan   Min
Yonxvan   (1861-1905)   boshchiligidagi   diplomatik   missiya   ham   ishtirok
33 etadi.Tantanali   marosim   yakuniga   yetganidan   keyin   koreyalik   delegatlar     Sankt-
Peterburgdagi   muzokaralarda   ishtirok   etish   uchun   yana   bir   necha   oy   Rossiyada
qolishadi.   Ular   beshta   asosiy   masalani   muhokama   qilishadi.   1)   Koreyaga   rus
harbiy   mutaxassislarini   yuborish;   2)   Koreya   hukumati   tarkibiga   rus
maslahatchilarini  tayinlash;  3)  qirolning shaxsiy  gvardiyasini  boshqarish;  4)  Sibir
telegraf tarmog‘ini Koreyaning shimolidagi telegraf tarmog‘i bilan birlashtirish va
Koreyada   yangi   telegraf   tarmoqlarini   qurish;   5)   Koreyaga   Yaponiya   oldidagi   3
million   ien   miqdoridagi   qarzini   qaytarish   uchun   zayom   ajratish.Koreya   uchun
muzokaralar   omadli   yakun   topgan   deb   hisoblangan.   Sababi   Rossiya   tomoni
faqatgina   qirolning   shaxsiy   gvardiyasi   masalasiga   ijobiy   javob   qaytarilgan   edi.  
                   Boshqa masalalar qisman ochiq qoladi va bu Rossiyaning Yaponiya bilan
munosabatlarini   yomonlashtirmaslik   uchun   edi.   Shunday   bo‘lsada,   muzokaralar
yakuniga   yetganidan   keyin   darhol   Bosh   shtab   polkovnik   D.   V.Putyat
boshchiligidagi harbiy mutaxassislar  guruxini Koreyaga elchilar tarkibida bo‘lgan
Min   Yonxvan   bilan   birga   yuboradi 18
.   Tez   orada   Koreya   armiyasini   isloh   qilish
rejasi tayyor bo‘ladi. 1897-yil Koreyaga Rossiya bojxona boshqarmasi vakili K. A.
Alekseev   yetib   keladi   va   u   tez   orada   Koreya   Moliya   vazirining   bosh
masalahatchisi   etib   tayinlanadi.   1897-yil   dekabarda   Rus-Koreys   banki   tashkil
etiladi   va   u   yangi   hukumatning   moliya   sohasidagi     siyosatini   qo‘llab-quvvatlashi
kerak   edi.   Umuman   olganda   Rossiya   Koreyada   ustun   mavqega   erishish   uchun
kurash   olib   boradi 19
.   1896-yil   14-may   kuni   Seulda   va   shu   yilning   9   iyun   kuni
Moskvada   Rossiya   va   Yaponiya   o‘rtasida   bir   nechta   muhim   xujjatlar   imzolanib,
ularda   Koreyada   har   ikkala   mamlakatning   teng   imkoniyatlarga   ega   bo‘lishi
ko‘rsatib   o‘tilgan   edi.   Aslida   bunga   yana   bir   sabab   qirol   Kochjonning   Rossiyaga
nisbatan   simpatiyasining   yuqoriligida   edi.  
          Rossiyadan yuqori darajadagi diplomatik missiya kelganidan va muzokaralar
o‘tkazilgandan   keyin,   qirol   o‘zining   maslahatchilari   va   hukumati   vakillariga   bir
necha marta murojaat qiladi va ularda Koreyaning Rossiya, Yaponiya yoki boshqa
18
 Robert D. Neff "The Korean Empire and the West: Diplomacy and Modernization"  Seoul National University 
Press 2009
19
 Bruce Cumings "Korea’s Place in the Sun: A Modern History" W. W. Norton Company 1997
34 biror bir G‘arb davlatlari bilan aloqalarini ustun mavqega ko‘tarish masalasi ko‘rib
chiqiladi.Shu   bilan   birga   Koreyada   mamlakatni   tashqi   ta’sirlardan   butunlay   xoli
qilish tarafdorlari ham bo‘lib, ularning yetakchisi AQSh bo‘lib turgan  So Chjepxil
(1866-1951)   hisoblanib,   1884-yil   Koreyada   davlat   to‘ntarishiga   urinishdan   keyin
AQShga   qochib   ketib,   AQShda   Vashington   universitetini   tamomlab,   o‘sha   yerda
Arstrong   familiyali   ayolga   uylanadi,   AQSh   fuqaroligini   qabul   qiladi   va   Filip
Djeyson ismini oladi.AQSh hukumati qandaydir yo‘llar bilan So Chjepxilni siyosiy
va   moliyaviy   jihatdan   qo‘llab   turgan.   Bu   esa   unga   1896-yil   7-aprelda   Koreya
tarixida   birinchi   marta   koreys   tilidagi   —   «Mustaqillik   gazetasi»   («Tonnip
sinmun»)   ni   tashkil   etish   imkonini   beradi.   Gazetaning   oxirgi   sahifasi   ingliz   tilida
nashr   etilib,   «Independent»   (inglizcha   “mustqaqillik”)   nomi   bilan   nomlangan.
Ammo   koreys   tarixshunosligida   mazkur   gazeta   Koreya   hukumatining   yordami
bilan   haftada   uch   marta   nashr   qilinganligi   ko‘rsatib   o‘tilgan.     So   Chjepxilning
atrofiga o‘nlab koreys yoshlari to‘planadi. Ular ham Koreyadagi ko‘zga ko‘ringan
oilalarning farzandlari bo‘lib, ular Koreyani  islohotlar va o‘zgarishlar orqali ozod
qilish   mumkin   deb   hisoblaganlar.  
                    Koreyaning   tarixiy   adabiyotida   So   Chjepxilning   AQShdan   Koreyaga
qaytishi   bilan   bog‘liq   bir   necha   sanalar   berilib,   ularda:   1894-yil   —   islohotlar
boshlanishi   bilan,   1895-yil   26-dekabr   va   1896-yil   —   siyosiy   sahnadan   qirolicha
Min   va   uning   tarafdorlari   ketishi   bilan.Koreyalik   yana   ko‘plab   kishilar
mamlakatdan   tashqarida   o‘zlarining   faoliyatlarini   olib   borish   bilan   birga
islohotlarning tarafdorlari edi. ulardan Yun Chxixo (1865-1946), 1881-yil hukumat
delegatsiyasi   bilan   birga   Yaponiyaga   borgan,   keyinroq   AQShda   ta’lim   olib,
AQShning Koreyadagi birinchi elchisi bo‘lgan X. Futaga tarjimon sifatida yordam
bergan. U ham 1884 yilga davlat  to‘ntarishida ishtirok etgan va AQShga ko‘chib
ketgan.   Li Sanchje (1850-1929), Koreyaning mustaqilligi  uchun harakatning eng
faol   a’zolaridan   biri.   AQShda   diplomatik   missiya   tarkibida   faoliyat   ko‘rsatgan.
1890-yillarning   oxirlarida   juda   muhim   davlat   mansablarida   faoliyat
ko‘rsatgan.Ularning faoliyatlari sabab XIX asrning oxiri va  XX asrning boshlarida
Koreyada  juda  murakkab siyosiy   vaziyat   yuzaga  keldi. Jamiyat  amalda  bir   necha
35 guruxga   parchalanib   ketdi.   Hukumat   tarkibida   ham   shunga   o‘xshash   xolatlarni
ko‘rish   mumkin   edi.Koreyada   Yaponiya   va   Rossiya   manfaatlari   to‘qnashar   ekan
qirol   Kochjon   Koreya   tarixida   alohida   iz   qoldirishga   harakat   qiladi.   Bunda   u
Koreyani mamlakat tarixida birinchi marta imperiya deb e’lon qiladi.
                                                   
36                                                           XULOSA
          Koreya 18-19 asrlar davomida ichki va tashqi omillar ta’sirida katta siyosiy,
iqtisodiy   va   ijtimoiy   o‘zgarishlarga   yuz   tutdi.   Feodal   tizimning   zaiflashuvi,
xalqning ijtimoiy adolatsizlikka bo‘lgan noroziligi, va tashqi davlatlarning bosimi
Koreya   jamiyatining   yangilanishiga   olib   keldi.   19-asrning   o‘rtalarida   Koreya
tashqi   siyosatda   muhim   o‘zgarishlarni   boshdan   kechirdi,   ayniqsa   Yaponiya   va
G‘arb davlatlarining Koreyaga bo‘lgan qiziqishi   ortdi.   1876-yilda Yaponiya bilan
imzolanadigan   Ganghwa   shartnomasi ,   Koreya   uchun   yangi   davrni   boshlab   berdi,
chunki   bu   shartnoma   Koreyaning   portlarini   ochishga   va   tashqi   dunyo   bilan
aloqalarni   o‘rnatishga   majbur   etdi.   Shu   bilan   birga,   boshqa   G‘arb   davlatlari   ham
Koreya bilan diplomatik aloqalarni o‘rnatdi.Koreyada amalga oshirilgan islohotlar
va   yangilanishlar   asosan   tashqi   bosim   va   ichki   siyosiy   o‘zgarishlar   bilan   uzviy
bog‘liq   bo‘ldi.   Gab’o   islohotlari   (1894-1896)   Koreya   jamiyatini   modernizatsiya
qilish   yo‘lida   qadam   tashlashga   imkon   berdi.   Ushbu   islohotlar   orqali   ijtimoiy
tabaqalanishni bartaraf etishga, yangi soliq tizimini joriy etishga, feodal tizimning
oxiriga   yetkazilishiga   qaratilgan   tashabbuslar   amalga   oshirildi.   Shuningdek,
Koreya   ta’lim   tizimida   o‘zgarishlar   yuz   berdi   va   G‘arb   uslubidagi   ta’lim
muassasalari   tashkillashtirildi.  
                    Biroq,   islohotlarning   amalga   oshirilishi   ko‘p   jihatdan   yaponlarning
aralashuvi   va   tashqi   bosimga   bog‘liq   edi,   bu   esa   islohotlarning   to‘liq   amalga
oshishiga   to‘sqinlik   qildi. Gun’guk   islohotlari   (1897-1905)   Koreya   imperiyasining
tashkil topishi va mustaqillikni saqlashga intilish harakatlarini o‘z ichiga oldi. Bu
davrda Koreya hukumatining maqsadi G‘arb davlatlarining bosimiga qarshi turish
va   milliy   mustaqillikni   saqlab   qolish   edi.   Yangi   vazirliklar,   soliqlar,   harbiy   tizim
va infratuzilma tizimlarida islohotlar amalga oshirildi. Biroq, islohotlar hali to‘liq
muvaffaqiyatga   erishmagan,   chunki   tashqi   bosim,   ayniqsa   Yaponiya   ta’siri   ortib
bormoqda edi.19-asrning oxirida Koreya imperiyasi qisqa muddatda rivojlanishga
qadam qo‘ygani bilan, Yaponiya bilan bo‘lgan siyosiy kurash va mustaqillik uchun
37 olib   borilgan   kurashlar   Koreyaning   kelajakdagi   taqdiriga   katta   ta’sir   ko‘rsatdi.
1905-yilda   Yaponiya   Koreyani   protektoratga   aylantirib,   1910-yilda   esa   rasmiy
ravishda   qo‘shib   oldi.   Shu   tariqa,   Koreya   mustaqillikdan   ayrildi,   lekin   bu   davrda
amalga   oshirilgan   islohotlar   Koreyaning   kelgusi   milliy   uyg‘onishida,   mustaqillik
uchun kurashda muhim rol o‘ynadi.Shu bilan birga, 18-19 asrda amalga oshirilgan
islohotlar   Koreya   jamiyatining   ijtimoiy,   iqtisodiy   va   siyosiy   strukturasini   tubdan
o‘zgartirishga   yordam   berdi.   Feodalizmni   tugatish,   yangi   ta’lim   tizimi,   harbiy   va
iqtisodiy   modernizatsiya   jarayonlari   Koreya   xalqi   uchun   yangi   imkoniyatlarni
yaratdi.  
                    Biroq,   bu   islohotlar   to‘liq   amalga   oshmagan   bo‘lsa-da,   ular   Koreya
jamiyatining   zamonaviylashuvi   va   kelgusi   mustaqillik   harakatlari   uchun   asos
yaratdi.Koreya   18-19   asrlarda   o‘zining   tarixiy   burilish   nuqtalaridan   o‘tdi.   Bular
Koreyaning   tashqi   siyosatidagi   o‘zgarishlar,   milliy   mustaqillik   va   modernizatsiya
jarayonidagi   urinishlar   bilan   ajralib   turadi.   Shuningdek,   bu   davrda   amalga
oshirilgan   islohotlar   Koreya   xalqining   zamonaviy   davlatni   yaratishga   bo‘lgan
intilishining   dastlabki   bosqichlarini   tashkil   etdi.   Shu   sababli,   19-asrda   amalga
oshirilgan islohotlar Koreya tarixida eng muhim o‘zgarishlardan biri sifatida qoladi
va   ularning   ta’siri   keyingi   avlodlarning   mustaqillik   va   modernizatsiya   yo‘lida
amalga oshirgan harakatlarida o‘z aksini topdi.
38                                FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. "Korea’s Place in the Sun: A Modern History" – Bruce Cumings
2. ’’Koreya tarixi’’ Valeriy Xan
3. "The Korean Empire (1897–1910): A Last Attempt at Modernization" – Ki-
Baik Lee
4. "A History of Korea" – Kyung Moon Hwang
5. "Russia and Korea: 1884–1905" – by Peter I. Lyashchenko
6. "The Russian Imperialism in East Asia: Korea and Manchuria" – by W. G.
Beasl
7. "Gojong's   Reforms   and   the   Decline   of   the   Korean   Empire"   –   article   in
Harvard Journal of Asiatic Studies
8. "The   Korean   Empire   and   the   West:   Diplomacy   and   Modernization"   by
Robert D. Neff
9. "The   Modernization   of   Korea   1876–1910:   The   Rise   and   Fall   of   the
Daehanjaeguk" by Yi Tae-Jin
39                                                                                     ILOVALAR
40 41 42 43

Ushbu hujjat tarix fanidan tayyorlangan kurs ishi bõlib Koreyaning XVII XIX asrlardagi ahvolini yoritib beradi. Ish 34 betdan iborat bõlib kirish, 2 bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar rõyxatini õz ichiga oladi