XIV-XV asrlarda O‘rta Osiyoda yuz bergan yangi renessans davri xalqimizning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi - История - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	7.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	История

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

XIV-XV asrlarda O‘rta Osiyoda yuz bergan yangi renessans davri xalqimizning jahon sivilizatsiyasiga qo‘shgan hissasi

Купить

XIV-XV asrlarda O rta Osiyoda yuz bergan yangi‘
renessans davri xalqimizning jahon
sivilizatsiyasiga qo shgan hissasi
‘
MAVZUSIDA YOZGAN

MUNDARIJA
K irish .3………………………………………………………………………………
1. XIV-XV asrlarda O rta
’ Osiyoda yuz bergan renessans davrining asosiy omillari
1. 1 Temuriylar davrida O rta Osiyodagi ijtimoiy- iqtisodiy hayot …
‘ …………… ...8
1. 2 O rta Osiyoda XIV-XV asrlarda madaniyat va bunyodkorlik ishlarining rivoj
‘
topishi .......................................
……………………………………………… ......14
1.3. Me morchilik, xattotlik, musiqa va tasviriy san atning ravnaqi ..18
’ ’ ……………
2. XIV-XV asrlarda O rta Osiyoda boy madaniy merosning yaratilishi.
’
2.1.O rta Osiyoda ilm-fan taraqqiyoti ....35
‘ …………………………………………
2.2. Ulug bek va uning ilmiy
‘
maktabi ....................................................................47
2 . 3. Ulug bek Ziji asarining jahon sivilizatsiyasida tutgan o rni
“ ‘ ” ‘ … ……………
55
Xulosa …
………………………………………………………………………… 60
Tavsiyalar ..
……………………………………………………………………… 62
Adabiyotlar ro yxati
‘ 6 …………………………………………………………… 3
Ilovalar …..
……………………………………………………………………… 65
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. O zining 21 yillik mustaqil taraqqiyot yo lini‘ ‘
nishonlayotgan o zbek xalqi ma naviyatini uning boy, tarixiy ma naviy merosi,
‘ ’ ’
madaniy boyliklari o ziga xos urf-odati va an analari belgilaydi. Shunday
‘ ’
tarixiy, madaniy meroslardan biri XIV-XV asrlarda yuz bergan uyg onish-
‘
renessans davridir. Sohibqiron Amir Temur va Temuriylar davrida O rta Osiyoda
‘
uyg onish davrining ikkinchi bosqichiga tamal toshi qo yildi, boy madaniy
‘ ‘
meros yaratildi. Bu davrda shaharsozlik, me morchilik, tasviriy san at,
’ ’
naqqoshlik, xattotlik, ilm-fan, adabiyot, musiqa kabi sohalar, nihoyatda rivojlandi.
O rta Osiyo renessansi ta siri Xuroson va Hindiston, hattoki, Yevropa
‘ ’
mamlakatlariga ham o z ta sirini ko rsatdi.
‘ ’ ‘
Bizning qadimiy va go zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon
“ ‘
sivilizatsiyasi beshiklaridan biri bo lganini xalqaro jamoatchilik tan olmoqda va
‘
e tirof etmoqda. Bu tabarruk zamindan ne-ne buyuk, zotlar, olimu ulamolar,
’
siyosatchi va sarkardalar yetishib chiqqani, umumbashariy sivilizatsiya va
madaniyatning uzviy qismiga aylanib ketgan dunyoviy va diniy ilmlarning tarixan
eng yuqori bosqichiga ko tarilishida ona yurtimizda tug ilib kamolga yetgan
‘ ‘
ulug allomalarning xizmatlari beqiyos ekani bizga ulkan g urur va iftixor
‘ ‘
bag ishlaydi
‘ ” 1
deb ta kidlaydi O zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom – ’ ‘
Karimov.
Amir Temur tomonidan Turonzaminda uyg onish davrining ikkinchi
‘
boshqichini boshlab berilganligini to laqonli o rganilishi mavzuning
‘ ‘
dolzarbligini belgilab beradi. Yurtboshimiz aytganidek, Bunday noyob va
“
bebaho boylikni har tomonlama chuqur o rganish, uning ma no-mazmunini
‘ ’
farzandlarimizga yetkazish masalasi barchamiz, birinchi galda ziyolilarimiz, butun
jamoatchiligimiz uchun ham qarz, ham farz bo lishi shart .
‘ ” 2
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
‘ Mazkur muammoning ba zi ’
jihatlari respublika tarixchi olimlari tomonidan tadqiq etilgan bo lsada, O rta
‘ ‘
1
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat-yengilmas kuch . T.:Ma naviyat.2008. 30 b.
“ ’ ” ’
2
Karimov I.A. Yuksak ma naviyat-yengilmas kuch . T.:Ma naviyat.2008. 44 b.
“ ’ ” ’
3

Osiyoda XIV-XV asrlarda yuz bergan uyg onish davri yaxlit tarzda‘
o rganilmagan.Mavzu tarixshunosligida sovetlar davrida nashr etilgan adabiyotlar
‘
ham o rin olgan. Movarounnahrdagi ilmiy maktabga asos solgan Mirzo
‘
Ulug bek va uning ilmiy faoliyati V.Bartold, V.Vyatkin, V.Shishkin,
‘
T.Qoriniyozov, G .Jalolov, N.Monovlar tomonidan, Yevropa va Amerika
‘
olimlaridan Jon Grevs, Tomas Xayd, E.B.Nobe, I.Sediyo, K.Nallino, E.S.Kennedi
va Mayslar tomonidan ilmiy tadqiq etilgan. Shuningdek, Gleb Goluberning
Ulug bek qissasi, M.Shayxzodaning Mirzo Ulug bek tragediyasi,
“ ‘ ” “ ‘ ”
O.Yoqubovning Ulug bek xazinasi nomli badiiy asarlar ham yaratildi..
“ ‘ ”
O zbekiston mustaqillikka erishgach mazkur davr tarixi milliy istiqlol
‘
g oyasi asosida tadqiq etildi.
‘
Avvalo B.Ahmedovning mavzuga yaqin bo lgan qator ishlari tadqiqot
‘
mavzusini yoritilishda katta ahamiyat kasb etganini ta kidlab o tish joiz.
’ ‘
Muallifning mustaqillik yillarida qator ilmiy monografiyalari chop
etildiki, bu asarlarda turli manbalardan foydalangan holda XIV-XV asrlardagi
O rta Osiyo xalqlari tarixi tadqiq etilgan. Muallif o zining Ulug bek
‘ ‘ “ ‘ ” 3
,
Amir Temur
“ ” 4
, Amir Temurni yod etib “ ” 5
, Sohibqiron Temur “ ” 6
, Amir “
Temur haqida hikoyalar , Amir Temur darslari kabi asarlari mazkur davrdagi
” “ ”
ilm-fan ravnaqi qimmatli ma lumotlarni bera olgan.
’
2008-yilda N.Abduazizovaning Istiqlol matbuoti va Sohibqiron Amir
“
Temur , Ashrafiy Muqaddimaning Temur va Ulug bek davri Samarqand
” “ ‘
miniatyurasi kabi kitoblar chop etildi.
”
Ushbu kitoblarda Temuriylar davridagi ijtimoiy iqtisodiy
–
munosabatlar, madaniy hayotning gullab-yashnashi ham o rin olgan.
‘
1996-yilda nashr etilgan Temur va Ulug bek davri tarixi kitobida
“ ‘ ”
XIV asrning ikkinchi yarmi XV asrda O rta Osiyoda madaniy hayot, qurilishi va
‘
me morchilik, Ulug bek akademiyasi, tasviriy san at, musiqa san ati kabi
’ ‘ ’ ’
masalalar tadqiq etilgan.
3
B.Ahmedov Ulug bek T.: 1991.
“ ‘ ”
4
B.Ahmedov Amir Temur T.: 1995.
“ ”
5
B.Ahmedov Amir Temurni yod etib T.: 1996.
“ ”
6
B.Ahmedov Sohibqiron Temur T.: 1996.
“ ”
4

1996-yilda bir qator kitoblar chop etildi. N.Norqulovning Temuriylar“
davri madaniyati tarixidan lavhalar , G.Pugachenovaning Temurning
” “
me moriy merosi , Temuriylar davri san ati , Temur tuzuklari , A.Uralov
’ ” “ ’ ” “ ”
va M.Hojixonovning Temuriylar ma naviyati va madaniyati ,
“ ’ ”
A.Hayitmetovning Temuriylar davri o zbek adabiyoti , Amir Temur va
“ ‘ ” “
Temuriylar davrida madaniyat va san at , Amir Temur va Ulug bek davri
’ ” “ ‘
tarixi kabi adabiyotlar nashr etildi.
”
2011-yil Yangi asr avlodi nashriyoti tomonidan A.Choriyevning
“ ”
Sohibqiron ma naviyati nashridagi kitobi nashr etildi. Mazkur asar
“ ’ ”
Sohibqiron Amir Temur faoliyatiga bag ishlangan bo lib, unda ulug
‘ ‘ ‘
ajdodimizning bashariyat
rivojiga qo shgan hissasi bugungi kungacha ma lum bo lmagan qirralari bayon
‘ ’ ‘
etilgan.
Muallif Sohibqiron ma naviyatining milliy istiqlol tuyg usini
’ ‘
rivojlantirishdagi ahamiyati va tarixiy xotirani tiklashdagi o rni masalasiga
‘
to xtalgan. Shuningdek, Qashqadaryo vohasi bilan bog liq avliyolar, ularning
‘ ‘
olijanob fazilatlari, Shayx Xo jjoz Parranda singari siymolar hayoti misolida
‘
qiziqarli yoritilgan.
Bu borada Prezidentimiz o z fikrini bayon etar ekan, ...biz tarixiy xalq
‘ “
an analari, urf-odatlari va marosimlari asosida odamlar ongini shakllantirish
’
omillarini kuchaytirishimiz zarur , deb qayd etadi. Yurtboshimizning
”
ziyolilarimizga bo lgan ishonchi O zbekiston mustaqillikka erishish
‘ “ ‘
ostonasida kitobidagi quyidagi so zlarda o z ifodasini topgan: Sira
” ‘ ‘ “
mubolag asiz aytish mumkinki, xalqni ma naviy jihatdan sog lomlashtirish
‘ ’ ‘
sohasidagi ... katta ishda ziyolilarimiz asosiy, hal etuvchi o rinni egallashlari
‘
darkor. Ziyolilarning so zi odamlarning ongu shuuri va qalbida hamisha aks-sado
‘
beradi.
Bugungi murakkab, ziddiyatli turli larzalar chiqib turgan va mojarolar
bo lib turgan vaziyatda ziyolilarimizning oqilona so zlari, xayrli ishlari odamlar
‘ ‘
5

va xalqlar o rtasida insonparvarlik va ma naviy normalarni saqlab qolishda eng‘ ’
muhim shartdir .
” 7
Shunday qilib, mustaqillik yillarida A.Temur va Temuriylar davrida
O rta Osiyoda madaniyat o z rivojining yuksak cho qqisiga yetganligi, Turon
‘ ‘ ‘
zaminda uyg onish Renessansi davrining ikkinchi bosqichini boshlab berganligi
‘
yoritilgan adabiyotlar nashr etildi.
Mavzuning maqsad va vazifalari. XIV-XV asrlarda O rta Osiyoda yuz
‘
bergan Renessans davrining jahon sivilizatsiyasiga qo shgan hissasini har
‘
tomonlama o rganish va tahlil qilish malakaviy ishning asosiy maqsadi
‘
hisoblanadi. Shundan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalar belgilanadi:
– XIV asrning ikkinchi yarmi XV asr boshlarida O rta Osiyoning
‘
siyosiy hayotida ro y bergan o zgarishlari yoritilishi.
‘ ‘
– O’rta Osiyoda XIV-XV asrlarda bunyodkorlik va madaniyat ishlarining
rivoj topishini tahlil etish.
– Temuriylar davrida Movarounnahrdagi ijtimoiy-iqtisodiy ahvolning
o ziga xos xususiyatini tahlil qilish.
‘
– Me morchilik, xattotlik, tasviriy san at va musiqa san atining
’ ’ ’
taraqqiy etishini ochib berish.
– Mirzo Ulug bekning ilm-fan taraqqiyotidagi bebaho o rnini
‘ ‘
ko rsatish.
‘
– Ulug bek maktabi olimlarning jahon fani rivojiga qo shgan
‘ ‘
hissalarini tadqiq qilish.
– Tanlangan mavzuni tadqiq qilish natijalari asosida tegishli xulosa taklif
va mulohazalarini bayon qilish.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi va ahamiyati. Jahon
sivilizatsiyasi tarixida alohida Renessans davri bo lib e tirof etilgan O rta
‘ ’ ‘
Osiyoning XIV-XV asrlar tarixi milliy istiqlol g oyasi mazmun mohiyatiga
‘ –
uyg unlashgan holda yangi konseptual metodologik kompleks o rganildi.
‘ ‘
7
I.Karimov. O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida T.:2011.89 b.
“ ‘ ”
6

Jahon sivilizatsiyasida munosib o rin egallagan Mirzo Ulug bekning‘ ‘
ilmiy, manaviy-marifiy merosi, yoshlarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash ularda
milliy g urur va iftixor tuyg ularini shakllantirishda ta lim tizimi uchun muhim
‘ ‘ ’
ahamiyat kasb etadi.
Ishdan maxsus kurslar yaratishda, amaliy mashg ulotlar jarayonida
‘
xalqimizning nihoyatda boy tarixiy-madaniy merosini targ ibot qilish va
‘
ma naviy-ma rifiy tarbiya ishlarida ham foydalanish mumkin
’ ’
Ishning aprabatsiyasi. B M I Qarshi Davlat Unuversiteti Tarix fakulteti
O`zbekiston tarixi kafedrasi qoshidagi Yosh o`lkashunos to garagida hamda
“ “ ’
2011-2012 o`quv yilidagi talabalarning ilmiy amaliy konfrensiyasida ma`ruza
qilingan.
Ishning hajmi va strukturasi. Malakaviy ish kirish, ikki bob, olti qism,
xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxati va ilovadan iborat bo lib, umumiy
‘ ‘
hajmi 72 betni tashkil etadi.
7

I. XΙV-XV asrlarda O‘rta Osiyoda yuz bergan renessans davrining
asosiy omillari

1.1. Temuriylar davrida O‘rta Osiyodagi ijtimoiy-iqtisodiy hayot
XΙV-XV asrlaridagi sivilizatsiyaning ravnaq topishida Temuriylar
davridagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar ham katta ta sir ko rsatdi. Sohibqiron’ ‘
Amir Temur davrida asos solingan ijtimoiy iqtisodiy munosabatlar uning
–
avlodlari davrida ham asosan davom ettiriladi. Albatta amir, bek va sultonlar
o rtasida olib borilgan o zaro urushlar o lkaning ijtimoiy iqtisodiy va siyosiy
‘ ‘ ‘ –
hayotiga salbiy ta sir qiladi. Ammo ijtimoiy hayot to xtab qolgani yo q. Yerga
’ ‘ ‘
egalik qilish avvalgidek to rt xil; mulki devoniy - davlat yerlari , mulk
‘ “ ” “
yerlari - xususiy yerlar , mulki vaqf - vaqf yerlari va jamoa yerlari shaklida
” “ ”
saqlangan. Temur davridagidek , davlat yerlarini suyurg ol qilib berish davom
“ ‘ ”
ettiriladi. Suyurg ol egalari nomiga markaziy hokimiyatga qaram bo lib,
“ ‘ ” ‘
amalda deyarli mustaqil bo lganlar.
‘
Yerga egalik qilishning ikkinchi shakli xususiy yerlar yedi. Albatta, katta
kichikligidan qat iy nazar, yirik mulkdorlarning katta yer maydonlari ham,
– ’
mehnatkash ziroatchilarning mayda paykallari ham xususiy yer mulklari
hisoblangan. Mulk yerlarining katta qismi ma muriy, harbiy va diniy arboblarga
’
ularning davlat oldidagi alohida xizmatlari uchun berilgan va ular katta hajmdagi
yer mulklarga egalik qilganlar.
Mo g ullar bosqini davrida batamom vayron etilgan Buxoroning suv
‘ ‘
xo jaligi XV asrga kelib to la tiklanadi, uning dehqonchilik maydoni kengayib,
‘ ‘
urganchiy dashti tomon qariyb 5-6 km ichkariga kirib boradi. Ulug bek
‘
hukumronligi davrida Buxoro viloyatining janubiy sharqiy chegarasiga
–
yondoshgan Somonjuq dashtiga suv chiqariladi va yangi yerlar o zlashtiriladi.
‘
Mo g ullar bosqini davrida vayron etilgan Mug rob daryosining bosh
‘ ‘ ‘
tog oni Sultonobod Shohruh davrida tiklanadi. Marv shaxri va Murg ob vodiysi
‘ ‘
suv bilan ta minlanadi. Sulton Husayn Mirzoning tashbbusi bilan
’
Mavorounnahr dan yangi kanal chiqariladi, yargi yerlar o zlashtiriladi. Hirot va
‘
8

Mashhad tomonlarda Alisher Navoiy tashabbusi bilan juda katta sug orish‘
inshootlari barpo etiladi. Xususan Tus viloyatining yuqori qismida joylashgan
Chashmag ul mavzesida Turuqband suv omborining qurilishi g oyat katta
‘ ‘
ahamiyatga ega bo ladi. Chungi suv ombori orqali 10 farsax kanal qazdirilib,
‘
mashhad tobi hayot bilan ta minlandi.
– ’
Bu davrda sug orish texnikasi rivoj topadi. Natijada mamlakatda
‘
dehqonchilik va bog dorchilikning barcha turlari rivojlanadi, chorvachilik
‘
taraqqiy etadi.
Temuriylar hukmronligi davrida Movarounnahr va Xurosonda
hunarmandchilik, savdo va tovar-pul munosabatlari ham rivojlanadi. Bu davrdv
asosan Samarqand, Hirot, Buxoro, Marv, Toshkent, Shohruhiya, Termiz,
Shaxrisabz, Qarshi va boshqa shaharlar madaniyat va savdo markazlariga aylanadi.
Bu shaharlarda hunarmandchilik rivoj topib, kasb-hunar bilan bog liq bo lgan
‘ ‘
mahallalar, ko chalar, guzarlar, bozor rastalari, timlar, toqlar paydo bo ladi.
‘ ‘
Samarqand shishalari, qog ozlari bilan ham shuhrat qozongan. Bundan
‘
tashqari, Markaziy Osiyo shaharlarida teriga ishlov berish, po stindo zlik kabi
‘ ‘
hunarlar ham keng rivoj topadi. E tiborli joyi shundaki, kasb hunar egalari
’ –
mamlakat aholisining eng madaniyatli va obro li kishilari hisoblangan. Ularni
‘
xalq katta hurmat va e tibor bilan e zozlagan. Temuriylar davrida Movarounnahr
’ ’
va Xuroson savdogarlari nafaqat Osiyo mamlakatlari, ayni zamonda Buyuk ipak
“
yo li orqali Yevropa mamlakatlari bilan ham savdo munosabatlari olib
‘ ”
borganlar. Ayniqsa Xitoy, Hindiston, Eron, Rossiya, Totoriston, Fransiya, Ispaniya
va boshqa davlatlar bilan savlo-sotiq ishlari kuchaygan. Xitoydan asosan, ipak,
shoyi matolari, xususan, parcha va atlaslar, chinni, la li, gavhar va mushk,
’
Hindistondan sifatli choylar, nafis oq rangli matolar, nil bo yoqlar, xushbo y
‘ ‘
ziravorlar, Erondan marvarid va durlar, Rossiya va Totoristondan har xil
mo ynalar, teri va mum keltirilgan. Samarqand bozorlarida Fransiya gazmollari,
‘
movutlari va cherkas pichoqlari mashhur edi.
Temuriy hukmdorlarning elchilik va savdo karvonlari Osiyo va
Yevropaning juda ko plab mamlakatlariga borganlar. O z navbatida, chet
‘ ‘
9

mamlakatlarning elchilik savdo karvonlari Markaziy Osiyoning turli shaharlarida
bo lganlar. Masalan, 1420 yilda Shohruh va Ulug bek 530 kishidan iborat‘ – ‘
elchilik karvonini Xitoyga jo natadi. Shohruh elchilariga Shodihoji va Amir
‘
Ko kcha, Ulug bek elchilariga esa Sultonshoh bilan Muhammad Baxs boshchilik
‘ ‘
qiladilar.
Tarixiy manbalarda ko rsatilishicha viloyat va tumanlarda hokimiyat
‘
yoki ulus hukumdorlari tomonidan tayinlangan mansabdor darg alar qo lida
‘ ‘
bo lgan. Markaziy hukumdorlar asosan uch davlat muassasasi ya ni Devon
‘ ’ “ ”
boshqargan. Devoni Oliy (oliy ijroiya organi), devoni mol (moliya ishlari
boshqarmasi) va devoni tovachi (harbiy ishlar boshqarmasi) idora qilgan. Din va
shariat bilan bog liq bo lgan masalalar, shuningdek sud ishlari va shayxul islom
‘ ‘
qo lida bo lgan.
‘ ‘
Sohibqiron Amir Temurning soliqlar haqidagi Tuzuklari juda
“ ”
muhimdir. Temur o zining tuzuklarida yozadi: Amir qildimki, raiyatdan mol
‘ “ –
xiroj yig ishda ularni og ir ahvolga solishdan yoki mamlakatni qashshoqlikka
‘ ‘
tushirib qo yishdan saqlanish kerak. Negaki, raiyatni xonavayron qilish davlat
‘
xazinasini kambag allashuviga olib keladi. Hazinaning kamayib qolishi esa,
‘
sipohning tarqalib ketishiga sabab bo ladi. Sipohning tarqoqligi, o z navbatida
‘ ‘
saltanatning kuchsizlanishiga olib boradi
” 8
deydi.
Mamlakat obodonchiligini yuksaltirish, aholining iqtisodiy turmush
tarzini yaxshilash va mol ko lchilikni ta minlashga muttasil urushlardan boshi
– ‘ ’
chiqmagan Sohibqiron qanday qilib erishdi, degan qonuniy savol tug ilishi
‘
tabiiydir, albatta. Bunga ulug Amir pirlari Zayniddin Abubakr Toybodiy
‘
o qtirgan saltanat ishlaridagi to rt narsaga 1.Kengash; 2.Mashvaratu maslahat;
‘ ‘
3.Mustahkam qaror, tadbirkorlik va xushyorlik; 4.Ehtiyotkorlikka amal qilganligi
tufayli erishgan. Buni biz Amir Temurning Barcha ishlarimning to qqiz
“ ‘
ulushini kengash, tadbir va mashvarat, qolgan bir ulushini esa qilich bilan bajo
keltirdim , deb aytgan ibratomuz so zlaridan ham bilsak bo ladi. Rus olimi D.
” ‘ ‘
Logofet Temur davridagi tuzumga quyidagicha baho beradi: Yevropada
“
8
Temur tuzuklari 98-bet.
“ ”
10

Konstitutsiya haqida tushunchaga ham ega bo lishmagan bir davrda ana shu‘
Temur davlatida Konstitutsion qonunlar majmuasi Tuzuk mavjud bo lgan va
– ‘
amal qilgan . Davlatni boshqarish va idora qilish, barcha sohada adolat,insof,
”
diyonat va imon amriga quloq solib maslahat, mashvarat kengash asosida ish
yuritishda ulug bobokalonimizdan o rgansak va ibrat olsak nur ustiga a lo nur
‘ ‘ ’
bo lur zdi.
‘
Mirzo Ulug bek 1428 yilda muomaladagi fulusiy tanga chaqa pullar
‘ –
islohotini amalga oshiradi. U shu davrgacha muomalada bo lgan barcha yengil
‘
chaqa pullarni man etadi va bir vaqtning o zida Samarqand, Buxoro, Qarshi,
‘
Termiz, Toshkent, Shohruhiya, Andijon shaharlarida bir xil vazndagi salmoqdor
fuluslar zarb ettirib, muomalaga kiritadi. Bu pullar qisqa muddatda eski chaqalar
o rniga almashtiriladi. Ulug bek keyinchalik mis pullar zarbini markazlashtirish
‘ ‘
maqsadida faqat Buxorodagi tanga zarbxonasini saqlab qolgan holda boshqa
shaharlardagi zarbxonalarga barham beradi. Fuqarolar o rtasida Ulug bekning
‘ ‘ “
fulusli adliya ya ni adolatli chaqa nomi bilan shuhrat topgan bu yangi mis
” ’ “ ”
tangalari Movarounnahrda savdo sotiq muomalasini tartibga solishga ijobiy
–
o ringa ega bo ladi.
‘ ‘
Amir Temur davlati o‘z davrida Yevropa va Osiyodagi eng yirik,
mustahkam va rivojlangan davlat sifatida tanildi. Temur vafotidan so‘ng ham XVΙ
asr boshiga qadar uning avlodlari mamlakatga hukmronlik qiladilar. Temuriylar
davrida markaziy davlat ikkiga – Movarounnahr va Xurosonga ajratilib idora
etildi.
Samarqand va Hirot bu ikki davlatning markazi bo lib xizmat qildi.
‘
Ayniqsa, Temuriylardan uzoq vaqt hukmronlik qilgan Shohruh, Ulug bek,
‘
Husayn Boyqaro davrlarida madaniyat gullab yashnadi. Musulmon Sharqi, ayniqsa
Markaziy Osiyoning madaniyati tarixida Temur va Temuriylar hukmronlik davri
XΙV asrning ikkinchi yarmidan XVΙ asrning boshlarigacha bo‘lgan davr so‘nggi
umumiy tarixiy rivojlanishiga juda katta ta’sir ko‘rsatgan yorqin, sermazmun,
samarali davr hisoblanadi.
11

Bu davrda o‘zbek tili adabiy til sifatida uzil kesil shakllandi va O rta‘
Osiyoning so nggi madaniy rivojiga katta ta sir ko rsatdi.
‘ ’ ‘
Bu yuksalish birinchi navbatda Amir Temur nomi va faoliyati bilan uzviy
bog liq bo lsa, uning o g illari, nabira va boshqa avlodlari u boshlab bergan
‘ ‘ ‘ ‘
ijtimoiy madaniy hayotdagi yo nalishlarni davom ettirishga, Temuriylar
– ‘
saltanatining an analarini saqlab qolishga harakat qildilar.
’
Markaziy Osiyodagi ΙX – XΙΙ asrlardagi ilm – fan, madaniyatning
gurkirab yashnashi O‘rta Osiyo xalqlari tarixida ilk uyg‘onish davrini tashkil etgan
bo‘lsa, XΙV asr oxiri XV asr mo‘g‘ul mustamlakachiligidan qutulib, mustaqil
davlatning shakllanishi va rivoji asosida madaniyatda yana ko tarilish va keskin
‘
rivoj ro y berdi. Bu davrni madaniyatdagi keskin ravishda bo linib qolgan
‘ ‘
uyg onish davrining yakuni so ngi uyg onish davri deb atash mumkin. XV
‘ – ‘ ‘
asrning temuriylar saltanatini Shoxruh idora qila boshlagan 20-30 yillariga kelib,
shahar qurilishiga oid keng ko lamdagi ishlar uning poytaxti Hirotda olib borildi.
‘
Shaharning yuqori ko tarilgan qismi yangi devor va handaqlar bilan o rab olindi.
‘ ‘
Hirot hisori to rtburchak shaklda bo lib, ikkita markaziy shohko cha shahar
‘ ‘ ‘
markazida kesishgan, shaharning ular xosil qilgan to rtta qismida esa qurilish
‘
erkin rejalashtirgan. Hisor tevaragida rabotlar joylashgan, keng mo l xiyobon
– ‘
bo ylab asozodalar uchun qarorgohlar, diniy me moriy majmualar quritgan,
‘ – ’
bog rog lar, uzumzorlar barpo qilingan.
‘ ‘
XV asrda esa mahallalar bog lar ichida ko milib ketgan. Asosiy
‘ ‘
ko chalar gumbazlar panasida qolgan yoki ustiga chodir soyabon tortilgan
‘ –
do konlaru
‘
ustaxonalarning uzluksiz qatorlaridan bilinib turadi. Ana shu umumiy manzarada
poytaxt shaharning asosiy me moriy inshootlari biridan ulug vor masjid,
’ – ‘
minora, madrasa va maqbaralar yaqqol ko rinadi. Yiroq yiroqlarda esa
‘ –
qal aning qudratli devorlari ko zga tashlanadi.
’ ‘
Bu davrda arab tili din va qisman fan tili bo lib qolsada, asosan ilm va
‘
badiiy adabiyot san at tili sifatida turkiy va forsiy tillarning mavqei kuchayib,
– ’
asosiy o ringa chiqdi.
‘
12

Davlat ishlari ham shu tillarda olib borildi. Temur va Temuriylar davri
deyarli bir yarim asr Osiyo, ayniqsa, Markaziy Osiyo tarixida nihoyatda ko p‘
serqirra, rang barang, madaniy manaviy boyliklarni yaratgani, xalq talantlari
uchun imkoniyat yarata olganligi, turkiy xalqlar madaniyati tarixida tamoman
yangi uzoq asrlarga ozuqa bergan qatlamlar, yangi sahifalar vujudga keltirgani
bilan mashhurdir.
Temur mamlakatning iqtisodiy qudratini oshirishga harakat qildi. U
ishg ol qilgan xorijiy mamlakatlardagi ilm ahlini o z panohiga oldi.
‘ ‘
Movarounnahr va Xuroson shaharlari obodonchiligi uchun jon kuydirdi. Rus
–
olimi A.Y.Yakubovskiy Temurning bu sohadagi ishlari haqida yozgan edi: U
“
yaxshi hisob kitoblik xo jayin edi. U Movarounnahrga nafaqat turli tuman
‘
boyliklarni balki hunarmand, musavvir, me mor va olimlarni ham olib keldi.
’
To g ri Movarounnahrning o zi mutaxassisi va olimlarga boy edi. Lekin fan va
‘ ‘ ‘
madaniyat arboblari, hunarmandlar qancha ko p bo lsa, hunarmandchilik,
‘ ‘
madaniyat ilm fan ham shuncha tez rivojlanadi . Shunday qilib XΙV asrning
”
oxiriga kelib Samarqand Sharqning eng go‘zal, obod shaharlaridan biriga aylandi.
Bu yerda ulkan binolar, keng hiyobonlar qurishga katta e’tibor berildi. XV asr
boshida Movarounnahrga kelgan ispan sayyohi Rui Ganzales de Klavixoning
ma lumotiga qaraganda, Samarqandning boyligi faqat oziq ovqat mo lligi
’ – ‘
bilan emas balki shoyi matolari, atlasi, mo ynadan qilingan kiyimlari, turli
‘
mamlakatlardan keltirilgan son sanoqsiz mollari, bozor va maydonlari,
–
ko chalarining keng va ko rkamligi bilan ko zga tashlanadi.
‘ ‘ ‘
Xullas, bu davr madaniyatining yutuqlari xalqimizning keyingi
madaniy rivojlanishiga katta zamin yaratdi.
13

1 . 2. O rta Osiyo XIV-XV asrlarda madaniyat va bunyodkorlik‘
ishlarining rivoj topishi
Amir Temur va temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosonda
madaniyat o z rivojining yuksak cho qqisiga chiqdi. Temuriylar sulolasining
‘ ‘
yalovbardori ulug Amir Temurni shu paytga qadar o tgan jahongirlarning
‘ ‘
birontasi bilan ham qiyoslab bo lmaydi. Bu fikrni ulug bobomiz va uning
‘ ‘
avlodlari qoldirgan ulkan moddiy madaniyat yodgorliklarigagina emas, balki jahon
fan va madaniyatga buyuk va salmoqli hissa qo shgan. Ulug bek, Bobur va
‘ ‘
boshqalarning temuriylar sulolasidan bo lganligi ham isbotlaydi.
‘ 9
XIV va XV
asrlarda Movarounnahrda madaniy taraqqiyot o z rivojining yuksak cho qqisiga
‘ ‘
chiqdi. Odatda madaniyat haqida gap borganda, ko p hollarda xonlar, amirlar va
‘
sultonlar olimu fuzalo, yozuvchiyu mutaffakkirlar tomonidan yaratilgan tarixiy
obidalar, osmono par binolar, ilmiy badiiy asarlar va shu singari tashqi
‘ –
belgilarga qarab bir tomonlama baho beradilar. O z hokimliklari davrida moddiy
‘
va ma naviy madaniyatning rivojlanishi va ravnaqiga homiylik qilgan davlat
’
arboblarini shaxsiy sifatlari, ularning ichki ma naviy dunyoqarashlari va
’
madaniyatlarini esa unchalik e tiborga olmaydilar. Haqiqatda esa bu o lchov
’ ‘
madaniylik tushunchasining eng nozik va o ta muhim ko rinishi tomonidir.
‘ ‘
Sohibqiron Amir Temur o zining o n ikki tuzuklarida madaniylikning
‘ ‘
oliyjanob fazilatlarini ulug labgina qolmay balki bu fazilatlarning bajarilishi
‘
davlat hududida yashab kelayotgan kishilardan eng avvalo o z oila a zolaridan
‘ ’
ham talab qilgan.
XIV-XV asrlarda O rta Osiyoda bunyodkorlik ishlari rivojlangan. Bu
‘
davrda Movarounnahrda hukmronlik qilgan Temuriylar Samarqandni o z
‘
poytaxtiga aylantirgach, juda katta o zgarishlar bo ldi. Samarqand Ko ksaroy,
‘ ‘ ‘
Bibixonim masjidi, Shohi Zinda mavzeyi. Go ri Amir, Samarqand atrofida Bog i
‘ ‘
Chinor, Bog ishamol, Bog i Dilkusho, Bog i Behisht, Bog i Nav hammasi
‘ ‘ ‘ ‘
9
S h .Karimov, R.Shamsutdinov . Vatan tarixi .
“ ” T.: Sharq nashriyoti , 2010 444b. “ ”
14

bo lib Samarqand atrofida o n to rtta go zal bog lar barpo etildi va saroylar‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qurildi,
yo llar qurilib, Zarafshon daryosi orqali ko priklar qurdirildi. Aynan shu davrda
‘ ‘
Amudaryo va Sirdaryo daryolarida ko priklar barpo etildi. Samarqand o rtasida
‘ ‘
to ppa to g ri kesib usti yopiq ikki tomonidan rasta qurdirildi.
‘ – ‘ ‘
Toshkent atrofida kanallar jumladan Ohangaronga ham kanal o tkazildi.
‘
Shahar tipidagi Ohangaron qishlog i qurildi. Buxoro, Shahrisabz, Farg ona va
‘ ‘
Turkistonda karvonsaroylari qurildi. Sohibqiron Amir Temur boshqa qurilishlar
bilan birga irrigatsiya inshootlariga alohida e tibor berdi. Shaharlar, qishloqlar,
’
hammomlar, madrasalar, maqbaralar qurdirdi.
Ayniqsa sohibqiron Amir Temur davrida qurilish ishlari misli
ko rilmagan miqyosda, keng masshtabda olib borildi. Qurilishga mahalliy ustalar,
‘
sohibi hunarlarning hammasi, bulardan tashqari Amir Temur zabt etgan o zga
‘
mamlakatlarning ko plab hunarmandlari va quruvchilari safarbar etildi.
‘
Amir Temur davrida Samarqand, Toshkent, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi
va Turkistonda, Hirot, Mashhad, Nishopur, Qobul va boshqa shaharlarda ulkan
yaratuvchilik ishlari olib borilgan.
Sohibqironning farmoniga asosan 1365-yilda Qarshi, 1370-yilda
Samarqand, 1380-yilda Kesh shaharlari atrofida mudofaa devorlari barpo etilgan.
Turkistonda Ahmad Yassaviyga atab qurilgan osmono par muxtasham madrasa
‘
o z davrida ulug bobomiz saltanatining kuch qudratini ko z ko z qilgan.
‘ ‘ – ‘ – ‘
O rta Osiyoda XIV-XV asrlarda ya ni Temuriylar davrida
‘ ’
Samarqandni dunyoning eng ko rkam va go zal shaharlaridan biriga yer
‘ ‘ –
yuzining sayqali ga aylantirishni o zining asosiy maqsadi deb biladi.
“ ” ‘
Amir Temur davrida Samarqandning dovrug i doston bo ldi. Uning
‘ ‘
to rt tomonidan to rtta darvoza bo lgan shahar atrofi qazilgan handaklarda zilol
‘ ‘ ‘
suvlar bilan o ralgan edi.
‘
Bu davrda Movarounnahrda madaniyat va san at shu darajada
’
rivojlangan ediki, bugungi kunda O rta Osiyo san atining ko zga ko ringan
‘ ’ ‘ ‘
tadqiqotchilar san atshunoslik fanlar doktorlari I.Rempel va G.A.Pugachenkolar
’
15

o sha davr san atini har tomonlama keng tahlil qilib, olib borilgan tekshirishlari‘ ’
natijasida XIV asr oxiri va XV asrning boshlarida umuman Movarounnahr,
Xuroson, Samarqandda yangicha san at yuzaga kelganini qayd etdilar.
’ 10
Amir
Temur hukmronlik qilgan davrida Movarounnahr O rta Osiyoning original
‘
o ziga xos me morchilik san ati xususiyatlarini hamda O rta va yaqin Sharqda
‘ ’ ’ ‘
rivojlangan badiiy tafakkurni asosini ifodalagan edi, deb ta riflaydilar.
’
Bu mualliflar XIV asr oxiridan boshlab Movarounnahr Yaqin va O rta
‘
Sharq ijodiy kuchlarining bosh markaziga aylanganini, san atda yangi yo nalish
’ ‘
paydo bo lganini ta kidlaydilar. Bu fikrni hattoki, Amir Temurning
‘ ’
zamondoshlari ham tan olishgan. Masalan : Ibn Arabshoh Amir Temurning shahar
atrofidagi saroylarihaqida hikoya qilib, ular yangi uslubda qurilganligini
to g ridan to g ri ko rsatadi. Arxitekturaning yangi tasviriy vositalarini
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
qidirish qisman o sha davrda butun Sharqda tengi bo lmagan hashamat,
‘ ‘
dabdabaga erishgan rang barang bezakda o z aksini topganligi qayd qilinadi.
‘
XIV asrlarda O rta Osiyo rassomchiligi, naqqoshchiligi sohasidagi
‘
ishlar, O rta asr traditsion adabiy syujet bilan birga zamonaviy tematikadan
‘
foydalanish, janrlar, kompozitsiyalarni xilma xilligi, rasm ishlash mahoratini
–
takomillashtirish va shunga intilish tendensiyasi Temur saltanati davrida ko zga
‘
tashlanadi. XIV asrda bezakli badiiy buyumlar hunarmandchiligi yuksak
–
darajaga ko tarildi. Uning rivojlanishi arxitektura, rassomchilik, naqqoshlik,
‘
maishiy buyumlar ishlash bilan o zaro bog lanish yo li bilan birga qo shilib
‘ ‘ ‘ ‘
boradi. Har xil san at turlarini bunday bir biriga bog lanib ketishi, yog och
’ – ‘ ‘
va toshga o yib naqsh solishda ham, gilam to qishda ham, qo lyozma kitoblarni
‘ ‘ ‘
bezashda ham, metall va sopol idishlarni eng yaxshi namunalarida ham yaqqol
namoyon bo ladi.
‘
O rta Osiyo ma naviy taraqqiyotida Temuriylarning xizmati va
‘ ’
himmati katta bo lgan. XIV-XV asrlarda taraqqiyot o zining yuksak taraqqiyot
‘ ‘
nuqtasiga chiqqanligi Turon yurtida ilm fan, adabiyot va xullas ma naviy
– ’
madaniyatning bu darajada barq urib, rivojlanganligini sabablari quyidagicha:
10
M. H udoyqulov, F.Tilovatov A.Temur davlati va uning jahon tarixida tutgan o rni . Qarshi, 2004.
“ ‘ ”
127-b.
16

1. Sohibqironning shaxsan o zi o qimishli, savodxon va‘ ‘
ma rifatparvar inson bo lgan. Faqat shunday insongina olimu ulamo va ziyoli
’ ‘
yurti taraqqiyoti el farovonligi hamda madaniy sohadagi qadrini biladi.
2. Temuriylarning ko pchiligi o z ona tilidan tashqari fors va
‘ ‘
mo g ul tillarini yaxshi bilgan. U mamlakat taraqqiyotida, xalqning madaniy va
‘ ‘
ma naviy kamolotida ilm fan va ma rifatning ahamiyatini juda qadrlardilar.
’ – ’
Shuni alohida takidlash lozimki XIV-XV asrlarda Temuriylar yurtida ilm
fan ahli, ijodkor uchun yaratilgan shart sharoit, g amxo rlik tufayli Samarqand
– ‘ ‘
dunyoning ma rifat markazlaridan biriga aylandi va uning dovrug doston
’ ‘
bo ldi. Buni eshitgan ilm fanga havas qo ygan ijodkorlar o z tashabbusi
‘ – ‘ ‘
bilan Samarqandga kela boshlagani haqiqatga yaqindir.
Xullas, XIV-XV asrlarda O rta Osiyo zaminida fanning barcha sohalari
‘
gurkirab o sdi. Tabiiy va gumanitar fanlar sohasida bir qator buyuk olimlar
‘
yetishib chiqdi, ular jahon madaniyati va faniga munosib hissa qo shdilar. Xalq
‘
xo jaligini turli tarmoqlarini rivojlantirishda aniq fanlarning rivojini talab qilgan
‘
bo lsa, jamiyatning ma naviy ehtiyoji gumanitar fanlarni talab etardi.
‘ ’
Temuriylar davrida ayniqsa ilmi n ujum astranomiya fani yuksaldi. Bu
–
o rinda Amir Temur hamda Mirzo Ulug bek singari yaratuvchilik bunyodkorlik
‘ ‘
bilan shug ullanadi. Xalq va davlat ehtiyoji uchun juda ko plab binolar,
‘ ‘
hammomlar, karvonsaroylar, sardobalar qurdiradi.
Temuriylar xalqimizning buyuk me morchilik san ati durdonalarini
’ ’
dunyoning juda ko plab qit alariga tarqatadilar. Shohruh va Husayn Boyqaro
‘ ’
avlodlari, A.Navoiy hazratlari bilan Xurosonning turli shaharlarida barpo etilgan
ulkan va go zal tarixiy obidalar, boburiylar sulolasining to 1858-yillarga qadar
‘
o tgan davr mobaynida Afg oniston, Hindiston va Pokiston hududlarida yaratgan
‘ ‘
me morchiliksan ati namunalari o zining go zalligi va hajmi bilan shu paytga
’ ’ ‘ ‘
qadar ham har qanday ko zni o ziga maftun etib kelmoqda. Bu narsa Temur va
‘ ‘
temuriylar naslining va bizning qalbimizda o z ota bobo avlodlarimiz bilan haqli
‘
suratda g ururlanish va faxrlanish his tuyg usini uyg otadi.
‘ – ‘ ‘
17

1.3. Me morchilik, xattotlik, musiqa va tasviriy san tning ravnaqi’ ’
Temuriylar davrini ba zan temuriylar Renessansi deb ham atashadi. XV
’
asrga kelib shaharlarda o rtacha hunarmandchilik tijorat qatlamining mavqei
‘ –
osha bordiki, unga nisbatan Yevropacha uchinchi tabaqa atamasini qo llash
“ ” ‘
mumkin. Bu davrning yetuk namoyondasi Alisher Navoiyning Majolisun -
“
nafois asaridan o zidan avval o tgan va zamondosh shoirlar to g risida
” ‘ ‘ ‘ ‘
qimmatli ma lumotlar beradi, o sha davrning madaniy muhitini tasvirlaydi.
’ ‘
Buyuk shoir va davr ijodkorlari haqida so z yuritar ekan vazni qalam ahli yoniga
‘
she riyatga daxldor olim, tabib va oddiy odamlarni ham qo shadi, har biri
’ ‘
to g risida qisqacha ma lumot berib, she rlaridan mo jaz namuna keltiradi.
‘ ‘ ’ ’ ‘
O z sohasida kamolotga intilish temuriylar davri hunarmandchiligining asosiy
‘
xususiyatiga aylandi. Bu ayniqsa me morchilikda yaqqol namoyon bo ldi.
’ ‘
Temur uchun uning topshirig iga ko ra barpo etilgan inshootlarning
‘ ‘
ulug vorligi siyosiy sohadagi vazifalardan biri edi. U Oqsaroy peshtoqiga bitilgan
‘
Qudratimizni ko rmoq istasang binolarimizga boq degan yozuvda aniq
“ ‘ – ”
ifodasini topgan. Samarqandda va Movarounnahrning boshqa shaharlarida Temur
davrida amalga oshirilgan qurilish beqiyos ko lam kasb etdi. Bunda avvalambor
‘
shahar qurilishida istehkomlar barpo qilish, shoh ko chalarni tartibga solish, aniq
‘
uyushtirilgan me moriy namunalar yaratish bo yicha ulkan tadbirlar amalga
’ ‘
oshirildi. Shu yo nalishdagi asosiy ishlar Samarqandda jamlandi.
‘
Temur va temuriylar davrida shaharlarning asosiy qismi Hisor deb
“ ”
atalgan va bu atama o rta asrlarda mo g ullar davrigacha bo lgan
‘ ‘ ‘ ‘
Shahriston tushunchasidan farq qiladi. Zotan, hisor shaharning asosiy
“ ”
qurilishlari va savdo hunarmandchilik sohalarini o z ichiga olgan yoki umuman
– ‘
yangi joyda vujudga kelgan, lekin baribir me moriy jihatdan o zaro uyg un
’ ‘ ‘
bo lgan asosiy ma muriy va mafkuraviy bo g inlarni o zida jamlagan. Katta
‘ ’ ‘ ‘ ‘
kichik shaharlarning hisori har xil, ammo ahamiyati va vazifasi bir. Ularning
–
shakllanishini Temur va Ulug bek faoliyati bilan uzviy bog liq bo lgan ikkita
‘ ‘ ‘
shahar Shaxrisabz va Samarqand misolida ko rib o taylik.
– ‘ ‘
18

O sha kezlari qadimgi nomi Kesh bilan ko proq mashxur bo lgan‘ ‘ ‘
Shahrisabz arxeologik qazilmalarda aniqlanishicha, musulmon o rta asrlaridan
‘
avval vujudga kelgan, so ngra necha bor yuksalib, necha bor zavol topgan. Shu
‘
yerlarda tug ilib o sgan Temur davrida uning urug iga otameros mulk bo lgan
‘ ‘ ‘ ‘
Kesh shahar qurilishi jihatidan yakuniy qiyofasini topdi.
Biroq saltanatning asosiy siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi
Samarqand edi, uni bezatishga Temur alohida ahamiyat bergan, shahar hisori ham
shunga yarasha edi. Temur muarrixlaridan birining yozishicha u poytaxtni
bag oyat xushmanzara, jannatmonand yerda joylashgan Samarqandga
“ ‘
ko chiradi. Ajoyib dashtlari, go zal daraxtzorlari, maftunkor inshootlari bo lgan
‘ ‘ ‘
bu beqiyos shahar saltanatning noyob javohiri va boshqa shaharu qishloqlar havas
qilgudek maskanni (Temur) davlati boshqaruv markaziga aylantirib poytaxt qildi,
qal a va hisor qurishni, ulug vor inshootlari va tillakor saroylar bunyod etishni
’ ‘
buyurdi .
” 11

XIV-XV asrlarda Afrosiyob xarobalarining ayrim yerlarida uy joysiz
–
odamlar yashagan, qabristonlar paydo bo lgan, Janubi Sharqiy yonbag rida
‘ – ‘
esa asta-sekinlik bilan Shohizinda nomli ulug vor maqbaralar majmuasi vujudga
‘
kela boshladi.
Temurning Samarqanddagi qal asi shunchaki istehkom emas, balki
’
avvalambor poytaxtning mustahkamlangan ma muriy harbiy markazi edi.
’ –
Uning qudratli devori tashqarisida hukumatning asosiy qarorgohi bo lgan
‘
Ko ksaroy va chamasi, ancha xususiy harakterdagi Bo stonsaroy, g azna, qurol
‘ ‘ ‘
yarog ustaxonalari va omborlari, devonxona joylashgan. Qasrdagi alohida
– ‘
maydonchada Ko ktosh yaxlit toshdan taroshlangan baland supa bo lgan
‘ – ‘
(hozir u Go ri Amir maqbarasining hovlisida turibdi). Mamlakatning siyosiy
‘
hayotida amalga hech qanday rol o ynamay qo ygan navbatdagi qo g irchoq
‘ ‘ ‘ ‘
mo g ul xonini taxtga chiqarish marosimi an anaga ko ra ana shu toshda
‘ ‘ ’ ‘
o tkazilgan oddiygina amir unvoniga ega bo lgan. Temur davrida
‘ “ ” ‘
11
Temur va Ulug bek davri tarixi. Т.: “Meros” nashri
‘ yoti, 1996 y.
19

Suyurg otmish ana shu tarzda nomigagina xon hisoblangan, amalda esa bugun‘
hokimiyat boshdan oyoq Temurning qo lida edi.
‘
Bu vaqtga kelib Samarqand qiyofasi quyidagicha tarkib topdi.1 maskon
Ilonizi devor maydon 500 gektar Hisorni o rab olgan. Shaharda oltita darvoza
‘ –
shimolida Shayxzoda va Ohanin, sharqida Feruza, janubida So zangaron va
‘
Korizgoh, g arbida Chorsu darvozalari bor edi. Shahar markazi Registon
‘ –
maydonidan nur shaklida tarqalib, bu darvozalarga cho zilgan asosiy ko chalar
‘ ‘
o qday to g ri bo lmay, burilishlari ko p, gohida yirik mahallalarining tarixan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
vujudga kelgan ko chalari bilan tutashib ketar edi.
‘
XV asr boshdan oyoq me moriy san atning yuksalishi davri bo ldi, bu
’ ’ ‘
esa o z navbatida hajmiy fazoviy tuzilmalar yangicha timsolda rivojlanishiga
‘
yo l oldi.
‘
XIV-XV asr davrida inshootlarning ko lami ortishi ko p jihatdan yakka
‘ ‘
hukmdorning irodasiga bog liq bo ldi, zotan, uning uchun shakl mahobatli
‘ ‘
bo lishi bu davr hukmdorlarining qudrati va hokimiyatini ulug lash vositasi edi.
‘ ‘
Ayni paytda bu jarayon muhandislar, me morlar va bezak ustalari oldiga yangi-
’
yangi vazifalar qo yib, ularni amalga oshirishni talab qilardi. XV asrda
‘
Movarounnahr bo ylab sayohat qilgan Klavixoning guvohlik berishicha,
‘
Samarqandga kelib Go ri Amir maqbarasining qurilishi bilan tanishganida Temur
‘
uning yuksakligidan qoniqmagan va binolar gumbazi shoshilinch ravishda qayta
qurishga kirishib, uni ko tarib turuvchi poy gumbazning balandligini yanada
‘
oshirishgan. O shanda Jome masjidining asosiy peshtoqi ham Temurga yetarlicha
‘
ulug vor bo lib ko rinmagan va uni qayta qurishni buyurgan. Gumbaz tuzilishi
‘ ‘ ‘
ulug vor inshootlarning me morlari oldida vujudga kelgan mas uliyatli
‘ ’ ’
muhandislik vazifalaridan biri edi. Ulug bek davridagi qurilishda esa gumbaz osti
‘
tuzilmalarining yangi xillari izlash va ishlab chiqarishga kirishdilar. Ular tarixda
o zaro kesishuvchi ko p qirrali shakllardan iborat. O zaro kesishuvchi
‘ ‘ ‘
ayilsimon ravoqlar ancha avval Armanistonda ma lum edi. O sha yerdan XV
’ ‘
asrda Xuroson va Movarounnahrga o tgan bo lishi mumkin. Biroq bu yerda bu
‘ ‘
20

tuzilmalar toshdan ishlanadi va ravoqlar oralig i tekis toshtaxtalar bilan‘
to ldiriladi.
‘
Aniq fanlarning Ulug bek homiyligi va ishtirokida kechgan yuksak
‘
taraqqiyoti me morchilikda ham yaqqol namoyon bo ldi. Bizgacha saqlanib
’ ‘
qolgan yodgorliklar (Shohizinda, Ahmad Yassaviy, Go ri Amir maqbaralari,
‘
Bibixonim masjidi, Ulug bek madrasasi)ni o rganish shuni ko rsatadiki, uning
‘ ‘ ‘
old tomoni va ichki qiyofasi rejalarini tuzishda me moriy shakllarning umumiy
’
uyg unligini belgilovchi handasaviy tuzilmalarining aniq o zaro nisbati bor ekan.
‘ ‘
Temuriylar davridan avval ham, keyin ham, umuman, hech qachon
Movarounnahr va Xuroson me morchiligida me moriy bezak bu qadar yuksak
’ ’
darajaga yetishmagan edi. Temur va Ulug bek davri me morchiligi bezakda
‘ ’
ko p ranglikni naqshga boyldikni o rganish shiori ostida kechdi. Koshinkor
‘ ‘
bezakni qo llashda ikkita bosqich ajralib turadi: biri XIV asrning o rta qismini
‘ ‘
qamrasa, ikkinchisi XIV asr oxiri va XV asrning dastlabki yarmini o z ichiga
‘
oladi. Birinchi bosqich uchun binoning old tomoni va ko pincha ichida ham
‘
boshdan oyoq koshin qoplash odat bo lgan. Ikkinchi bosqichda esa binoning
– ‘
old tomonida, g ishtdan ko tarilgan devorning bir xil rangli fondida peshtoq,
‘ ‘
ravoq, gumbaz va devor hoshiyasi kabi ayrim joylar tanlanib yorqin rang berilgan,
gumbazlar tiniq zangori rangda bo lgan.
‘
Me moriy inshootlarni bezatishda epigrafika ulkan ahamiyatga ega.
’
Bitiklarni ular uchun ajratilgan maxsus joylarga, pannoyohud devor, minora,
poygumbazning bevosita g ishtin sathiga tushirish kundanavis yani yirikxat
‘ “ ” “
yozuvchi lar deb ataluvchi kishilar amalga oshirishgan. Xattotlik san atini
” ’
mukammal egallagan bu noyob kasb ustalari olti xil murakkab yozuvni binolarning
tashqari va ichki qismiga tushira olishda ham beqiyosbo lishgan. Ular bajargan
‘
nusxaga ko ra bu yozuvlar umumiy g ishtin sathga, ko k, zangori, oq rangdagi
‘ ‘ ‘
sirli koshinlar, qadama naqshlar, bino ichida esa bo yoq orqali tushirilgan.
‘
Temur va Ulug bek davrining hashamatli me morchiligida binolar
‘ ’
ichining bezagi ham benihoya boy va xilma xil edi. Bu o rinda koshinlar ahyon
– ‘
ahyon sahr va mehrob qoplamasida ishlatilgan xolos. Devor va shift, hatto
–
21

gumbaz ham naqsh bilan ziynatlangan. Temur davri inshootlarida ko k va zarxal‘
ranglar ustun bo lgan dabdabali naqsh hukmron edi, Ulug bek davrida esa
‘ ‘
o sha kezlari rasm bo lgan Xitoy chinnisiga taqlidan oq fondagi ko k naqsh
‘ ‘ ‘
ommalashdi.
XIV XV asrlarda barpo etilgan obidalar masjidu madrasalar hozirgi
– –
kunga qadar o z qiyofasini o zgartirilmaganligi bilan e tiborga loyiqdir.
‘ ‘ ’
Madrasa oliy diniy o quv yurti. Temur davrida Samarqandda faqat
– ‘
ikkita madrasa qurilgan edi xolos. Ikkovi ham mo jazgina va sulolaviy dahmalar
‘
bilan bog liq bo lib, Go ri Amir majmuasidagi hamda Saroymulkxonim
‘ ‘ ‘
madrasalaridir. Ulug bek va Shohrux davrlarida esa madrasalar safi ancha
‘
kengaydi.
Ulug bek uchun madrasa avvalo bilim maskanidir. Uning topshirig iga
‘ ‘
ko ra Buxoroda (820-1417), Samarqandda (823-1420) va G ijduvonda (836-
‘ ‘
1433)
madrasalar qurildi. 12

XVI asrda madrasa me morchiligi o zining uzil-kesil qiyofasiga ega
’ ‘
bo ldi hovlining gir aylanasini talabalar istiqomat qiluvchi hujralar egallangan,
‘ –
darsxonalar burchaklarda joylashgan, yoz kezlari darslar ochiq havoda, ayvonlarda
o tkazilardi, bu yerda yana kundalik namozlarni o qish uchun masjid ham bor
‘ ‘
edi.
XIV XV asrlarda karvonsaroylar ko p bo lgan Samarqanddagi
– ‘ ‘
Registon ansambilining shimoliy tomonida Ulug bek qurdirgan Mirzoi
‘
karvonsaroylar bizga yozma manbalardan ma lum. Biroq XVII asrdayoq uning
’
o rniga Tillakori madrasasi qurildi. Shahrisabzdagi hammom va Samarqandning
‘
Registon maydoni yaqinida hozirda ham turgan hammom XV asrga mansub.
Maishiy xizmat ko rsatish binolarinig bu oddiy namunalari O rta sharqda keng
‘ ‘
tarqalgan hamda vaqt o tishi bilan qayta qurib turilgan.
‘
12
”Temur va Ulug‘bek davri tarixi” T.: 1996y. 179 b.
22

Miniatyuralarda hammomning turli qismlarini ko rish mumkin.Temur‘
va temuriylar davrida qurilish ishlari, me morchilik misli ko rilmagan darajada
’ ‘
o sadi va rivojlanadi. V.V.Bartold bunday deb yozadi: Temur bir vaqtning
‘ “
o zida ashaddiy buzg unchi va tashabbuskor quruvchi edi. U buyuk imoratlar
‘ ‘
barpo etdi va ularni ulkan bog u rog lar bilan o radi, shahar va qishloqlarni
‘ – ‘ ‘
tikladi. Suv inshootlari barpo etdi va buzganlarini tuzatdi. Madaniyat barpo etish
mumkin bo lgan yer maydonlarini bo sh qoldirmas edi. Temurning ijodkorlik
‘ ‘
faoliyati ham uning qilgan vayronagarchiliklari kabi kishini hayratga qoldirardi.
Musulmon me morchiligidagi eng yaxshi devr Temur va uning avlodlari nomi
’
bilan bog liq
‘ ” 13
.
XIV XV asrlarda O rta Osiyoda Temur va uning avlodlari davrida
– ‘
Samarqand, Toshkent (Zangi ota qabri), Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Turkistonda,
Xurosonning markazi Hirot, Mashhad, Qobul va boshqa shaharlarda buyuk
yaratuvchilik ishlari olib boriladi
1404-yilda Amir Temurning onasi Nekuzbibi sharafiga qurib bitkazilgan,
go zallikda tengsiz Oqsaroy Ispan elchisi Rui Gonzales de Klavixo 1403-yili bu
‘
yerdan Samarqand tomon o tayotganda hali bitmagan edi. Ammo u o z
‘ ‘
xatolarida Oqsaroyning go zalligidan hayratlanganligi va qoyil qolganligini
‘
yozadi: Zero butun bino zarhal va lojuvard bilan qoplangan bo lib, u yerda
“ ‘
saroyning shuncha bo lma va oromgohlarini ko rsatdilarki, ular haqida uzoq
‘ ‘
so zlash mumkin. Saroy ziynatlari oltin va boshqa ranglardan hayratomuz
‘
ishlangan edi. Hatto mohir ustalari bilan jahonga mashxur bo lgan Parijda xam bu
‘
ish juda go zal hisoblangan bo lar edi . A.Temur tomonidan qurilgan ushbu
‘ ‘ ”
saroyning eng noyob, o ziga xos xususiyatlaridan yana biri shunda ediki, saroy
‘
tomi tepasida hovuz bo lib, unga suv Taxta qaracha dovonidan tog dan
‘ ‘
qo rg oshin quvurlar orqali olib kelingan. Shohizinda ansambilida Temur va
‘ ‘ “ ”
temuriylar qurdirgan maqbaralarning soni 20 dan oshdi.
13
Бартолд В.В. “Улугбек и его время. Соч.” 60-61с.
23

“Shohizinda ansamblida A.Temurning xotinlari tomonidan qurilgan”
maqbaralar va boshqa binolar xam kattagina o rinni egallaydi.
‘
A.Temur davrida qurilgan va dovrug i olamni tutgan tarixiy obidalardan
‘
yana biri bu Go ri Amir maqbarasidir. Bu muxtasham binoning o z qurilish
– ‘ ‘
tarixi bor. A.Temur nabirasi Muhammad Sultonni (Jahongirning o g li) juda
‘ ‘
sevardi. Muhammad Sulton 1403-yilda 27 yoshida shamollab vafot etadi. Uni
Samarqandga 1404-yilning kuzida safardan qaytgach, nabirasi Muhammad
Sultonni xotirasi uchun maqbara qurishga farmon beradi. Ushbu farmonda
maqbarani o n kunda qurib tugatishga buyruq berilgandi. Haqiqatdan ham
‘
maqbara o n kunda qurib bitkaziladi. Bunday katta, hashamatli va baland binoni
‘
o n kunda qurib bitkazish aqlga sig maydigan bir voqea bo lib, A.Temurning
‘ ‘ ‘
kuch qudrati nimalarga qodir ekanligini namoyish etgan. A.Temur mana shu
–
yerda Muhammad Sulton Mirzo xotirasiga va Alloh yo liga atab katta xudoyi
‘
marosimi o tkazadi hamda o sha davr mashhur din peshvolari tomonidan
‘ ‘
Qur oni Karimda oyatlar o qittiradi. Maqbara devoridagi rang-barang koshimlar
’ ‘
orasida uni qurgan usta Muhammad ibn Mahmud Isfaxoniyning nomi ham
yozilgan. 1405-yilda A.Temur vafot etgach, uning o zi ham shu yerga,
‘
nevarasining yoniga dafn etiladi va maqbara Go ri Amir maqbarasi deb nom
“ ‘ ”
oladi. Shundan so ng ushbu obida temuriylar sulolasining xilxonasiga aylanadi.
‘
Unda Muhammad Sulton Mirzo, Amir Temurdan tashqari sohibqironning
o g illari Umarshayx, Shohruh va Mironshoh, nabirasi Mirzo Ulug bek va
‘ ‘ ‘
Temurning piri Sayyid Baraka xam sag analari qo yilgan. Diqqatga sazovor joyi
‘ ‘
shundaki, A.Temurdek inson o z qabrini ustozi Sayyid Barakaning oyog i
‘ ‘
uchlariga qo yilishni vasiyat qilgan ekan. Vasiyat bajo etilgan.
‘
Maqbaraning ichi juda baland. U bezaklarining jilosi bilan har qanday
kishini hayratlantiradi. Maqbaraning o rtasida o rnatilgan sag ana toshlarida
‘ ‘ ‘
temuriylarga bag ishlangan yozuvlar bor.
‘ 14
14
Sh.Karimov, R.Shamsutdinov . “Vatan tarixi”. T.: “Sharq”, 2010. 453 b.
24

Temur va Ulug bek davridagi asosiy inshootlarni bunyod etgan‘
ko plab ustalar nomi bizgacha yetib kelmadi. Samarqanddagi Shohizinda
‘
majmuasining ayrim yodgorliklarida uchraydigan bitiklar guvohlik berishiga
qaraganda, Temur g arbga yurishlarida oldingi davrda bu zaminning o z
‘ ‘
me moriy maktabi va bezak ustalari bo lgan. Xoja Ahmad maqbarasidagi (XIV
’ ‘
asrning ikkinchi yarmi) Taxri Ali, Shodimulk maqbarasidagi (773/1373) Baxriddin
va Shamsiddin, shuningdek, bu maqbarani bezatishda qatnashgan uchinchi usta
Zayniddin Buxoriyning nomlari shular jumlasidandir.
Masjidlar bugun musulmon olamida bo lganidek ular turli mavqeda edi.
‘
Shaharlarda jome masjidlari eng muhim rol o ynagan. Bu yerda juma nomozini
‘
o qish uchun juda ko p odam to plangan, lekin kundalik nomozlar ham
‘ ‘ ‘
o qilgan. Shahar chekkasida odatda namozgoh (musallo, iydgox) bo lgan,
‘ ‘
yildagi ikkita bosh bayram Ramazon va Qurbon hayit kunlari shahar va yaqin atrof
aholisi shu yerda yig ilgan.
‘
XIV-XV asrlarda nafis kitob va xattotlik sang ati ham rivoj topdi. Uzoq
’
tarixiy o tmishda bosmaxona bo lmagan. Kitoblar qo lda ko chirilgan.
‘ ‘ ‘ ‘
Qo lda ko chirilgan kitoblar nafaqat mazmunan, balki tashqi ko rinishi va
‘ ‘ ‘
bezagi jihatidan ham kitobxonlarning talab ehtiyojlari va didiga javob berishi,
–
odamlarda ma naviy va estetik dunyoqarashni shakllantirishga xizmat qilishi
’
lozim edi. Shu boisdan xam Temur va temuriylar davrida nafis kitob va xattotlik
buyuk san at darajasiga ko tariladi. Bu nafis kitob yaratish jarayonining mislsiz
’ ‘
darajada murakkab va og irligi turli xil kasb hunar egalari mehnatining
‘ –
ma lum bir dasta singari jamlanishi bilan belgilanadi. Chunki kitob yaratish
’
jarayonida qog oz kesuvchi hattot (kalligraf), musavvir, lavvoh (lavha kesuvchi),
‘
sahhof (muqovachi) ishtirok etadi.
Ota-bobolarimiz tomonidan nafis kitob yaratishda ishlatilgan Samarqand,
Buxoro qog ozlari dovrug i doston bo lgan. Kitoblarni yaratishda unga turli xil
‘ ‘ ‘
suyuqlik moddalar va ranglar ishlatilgan. Kitobdan yoqimli va xushbo y xid kelib
‘
turishi uchun juda sifatli gulob yoki anbar siyoxga qo shilib yozilgan.
‘
Musavvirlar ishlatadigan bo yoqdan oltin va kumush eritmalari aralashtirilgan,
‘
25

sahhof esa muqovaning go zal bo lishi uchun charmlardan ustalik bilan‘ ‘
foydalangan.og ir va mashaqqatli mehnatlar evaziga yaratilgan har bir kitobning
‘
o zi shubhasiz katta bir san at asari edi. Bunday kitoblar asosan shohlar, amirlar,
‘ ’
xonu sultonlar buyurtmalari asosida yaratilgan va maxsus kutubxonalarda
e zozlab saqlangan.
’
XIV-XV asrlarda nafis kitob va xattotlik san atining buyuk
’
namoyondalari o sib yetishadi. Bular Mir Ali Tabriziy, Abduraxmon Xorazmiy,
‘
Sulton Ali Maxshadiy, Mir Ali Gilqalam, Sulton Ali Xalvoiy, Rafiqiy, Mirak
Naqqosh, Behzod, Shox Muzaffar va boshqalardir. 15
Shulardan biri bo lgan xattotlik san atining buyuk namoyondalaridan
‘ ’
biri Sulton Ali Mashxadiydir. U 1432-yilda Mashhadda tug ilgan. Yoshlikdan
‘
h usnixatga qiziqqan. Sulton Ali xusnixat sultoni darajasiga ko tariladi va
‘
Qiblatul
“
qutob (Kitoblar qiblasi) va Sultonun xattotin (Xattotlar sultoni) deb elda
– ” “ – ”
nom taratadi.
Sulton Ali 1461-yilda Nizomiyning Mahzanul asror dostonini,
“ – ”
1464-yilda Hofiz devonini va 1465-1466 yillarda A.Navoiyning devonini
ko chirgan.
‘
Sulton Ali Mashxadiyning ijodiy faoliyatida Husayn Boyqaro va Alisher
Navoiylarning salmoqli o rni bor. U Husayn Boyqaro kutubxonasida ishlagan va
‘
Hirot xattotlariga raxbarlik qilgan. Sulton Ali shaxsan Husayn Boyqaro va Alisher
Navoiy topshiriqlarini bajargan va ularning asarlarini ko chirgan. U har kuni
‘
Husayn Boyqaro uchun 50, Navoiy uchun 20 bayt ko chirar edi. Bundan tashqari
‘
Sulton Ali Nizomiy, Farididdin Attor, Hofiz Sheroziy, Dehlaviy, Jomiy asarlarini
ham ko chirish bilan shug ullangan. Mashxur xattot ko chirgan 50 dan ortiq
‘ ‘ ‘
asar bizgacha yetib kelgan. Bu asarlar Toshkent, Sank-Peterburg, Parij, Berlin,
Qohira va dunyodagi boshqa shaharlarda saqlanmoqda. Sulton Ali Mashhadiy
ko chirgan kitoblar orasida Navoiyning mashxur Xamsa si ham munosib
‘ “ ”
o rin olgan. Sulton Ali Mashxadiy xattotlik san atidan tashqari o ymakorlik
‘ ’ ‘
15
SH.Karimov, R.Shamsutdinov . “Vatan tarixi”. T.: “Sharq”, 2010. 453 b.
26

san atining ham mohir ustasi bo lgan. Husayn Boyqaro qabr toshtdagi o yib’ ‘ ‘
yozilgan matn parchasi ham u tomonidan yozilgan.
Tildagi o zgarishlar va yozuv O rta Osiyoda ham qo lyozma kitob
‘ ‘ ‘
olib kelinishiga sabab bo ldi. Bu yerda u bir qancha jahoniy bilimlarni targ ib
‘ ‘
etishga ko plab diniy axloqiy tizimlarni qaror toptirishga, o rta asrlarning turli
‘ ‘
tuman mafkuraviy aqidalarini yoyishga xizmat qildi. O rta Osiyo xalqlarining
‘
madaniy hayotiga qo lyozma kitob shu qadar ulkan rol o ynadiki, uni shu
‘ ‘
xalqlarning madaniy qadriyatlarini vorislarga uzatuvchi ishonchli vosita, inson ruhi
namoyon bo lishining muhim omillaridan biri deb bemalol aytish mumkin.
‘
Qo lyozma kitobni tadqiq etish O rta Osiyo xalqlarining tarixiy o tmishidan
‘ ‘ ‘
yana bir yorqin sahifani tiklashga, ularning sivilizatsiyasi xazinasiga qo shgan
‘
salmoqli h issasini ko rsatishga imkon beradi. Bizgacha yetib kelgan qo lyozma
‘ ‘
kitoblar Osiyo tarixining barcha tomonlariga oid bilimlarimizni to ldiradi,
‘
ko pincha uning shu paytgacha ma lum bo lmagan yangi sahifalarini ochadi.
‘ ’ ‘
Ana shu sababli ham hozirga paytda O zbekiston va O rta Osiyodagi
‘ ‘
boshqa respublikalarda qo lyozma yodgorliklar madaniy merosning muhim bir
‘
qismi sifatida umummilliy e zoz ehtiromga loyiq ekani va nihoyatda diqqat
’ –
e tibor bilan o rganilayotgani tabiiy xoldir. Olimlar geograflar va sayyoxlarning
’ ‘
fidokorona faoliyati natijasida sharq qo lyozma kitoblarining yirik kolleksiyalari
‘
to plangan va bu xil xazinalar Sharqu G arbdagi deyarli barcha
‘ – ‘
mamlakatlarda bor.
Qo lyozma kitoblarning badiiy bezagi sodda bo lgan. Keng tarqalgan
‘ ‘
bezak turi kitob boshlanishida keladigan unvon edi, u matndan avval (birinchi
varaqning orqa tomoniga) sahifaning yarmi, uchdan yo to rtdan bir qismiga rangli
‘
qilib ishlangan, ko k, qizil, yashil va tillorang ustunlik qilgan, unvon shakli
‘
gumbazsimon yoki to rtburchak ko rinishida. Unvon maydoniga chiziqlar tortib,
‘ ‘
atrofi hoshiyaga olingan. Ikki sahifaga chizilgan yoki takrorlangan unvonlar kam
uchraydi. Unvon qo lyozma o rtasida yoki yirik asarning xar bir jildi boshida
‘ ‘
kelishi esa yanada noyobroq hodisa.
27

XV asrdan boshlab O rta Osiyo, Eron, Afg oniston, Turkiya va‘ ‘
Hindiston olimlari xattotlik miniatyura san ati, badiiy bezak tarixi va nazariyasi
’
bo yicha ko plab risolalar yozishdi.
‘ ‘
Kitob bezagining bu jihatini o rganishda keyingi ellik yil mobaynida
‘
Yevropa Sharq mamlakatlari olimlari juda katta ishni amalga oshirishdi. Afsuski,
Temur va temuriylar davrining miniatyura san ati, xattotlik va qo lyozma
’ ‘
bezagini o rganishda tadqiqotchilar aksari xollarda faqat o z mamlakatlari yoki
‘ ‘
boshqa mamlakatlarning ayrim fondlaridan topilgan ayrim materiallarning o zi
‘
bilangina cheklanib qolishgan.
1969-yili Samarqand shaxrida Temuriylar davri san atini o rganish
’ ‘
bo yicha ilmiy anjuman bo lib o tdi va unda professor Hamid Sulaymon
‘ ‘ ‘
Temuriylar davrining badiiy yozuvi va xattotlik san ati bo yicha ma ruza qildi.
’ ‘ ’
Ushbu ma ruzasidan olim Temuriylar davri qo lyozma asarlarining badiiy
’ ‘
bezatilishi yuzasidan qator muammolarni ko rib chiqdi.
‘
Ma lumki, bezakli qo lyozma bir qator ustalar xattot, naqqosh,
’ ‘ –
muzahhib (zarhal beruvchi), musavvir va sahholarning hamkorligidagi ijodi
maxsulidir.
Miniatyura bilan bezatilgan qo lyozmalardan tashqari xattotlarning
‘
o zi yaratgan va faqat naqqoshlar bezagan ko p sonli qo lyozmalar ham Temur
‘ ‘ ‘
va Ulug bek davrining bezakli qo lyozmalari toifasiga kiradi.
‘ ‘
Shu davr san atining boshqa turlari qatorida bezakli qo lyozma ham
’ ‘
avvalgi asrlardagi ustalarning eng yaxshi an analarini ijodiy o zlashtirish asosida
’ ‘
rivojlandi. XIV-XV asrlarda qadimgi Samarqand, Hirot, Buxoro, Tabriz, Sheroz
shaharlaridagi jamoat va xususiy kutubxonalarda chiroyli qilib bezatilgan
Firdavsiyning Shohnoma , Rashiddinning Jome ut-tavorix , Nizomiyning
“ ” “ ”
Xamsa va XIII-XIV asrlarda ko chirilgan boshqa noyob qo lyozmalar ko p
“ ” ‘ ‘ ‘
bo lgan. Ular Temur va Ulug bek davri qo lyozmalari bezatilishi yanada
‘ ‘ ‘
rivojlanishiga, bu borada yangi usullar shakllanishiga ta sir ko rsatmay qolmasdi
’ ‘
albatta.
28

Bezakli qo lyozmalar to g risidagi mavjud adabiyotda tadqiqotn6ing‘ ‘ ‘
asosiy manbai miniatyuralarning o zidangina iborat bo lib qolgan. Sharq bezakli
’ ‘
qo lyozmalariga qiziqqan san atshunoslarning qariyb bari san atning mustaqil
‘ ’ ’
turi sifatida, asosan miniatyurani o rganish bilan shug ullanishgan. B.P.Denike,
‘ ‘
V.A.Krachkovskiy, L.P.Guzalina, A.A.Ivanov, O.F.Akimushkin,
G.A.Pugachenkova hamda boshqalarning asarlari, ayniqsa XIV-XV asrlarda
miniatyura san atini o rganishda katta xizmat ko rsatgan yevropalik
’ ‘ ‘
tadqiqotchilarning asarlari singari, asosan miniatyuraga bag ishlangan. Bloshe,
‘
Martin Shuls, Sarkisyan, Arnold, Bazil Grey, Robinson, A.Popp, Shukin va boshqa
omillarning ko p yillik salmoqli tadqiqotlari miniatyura sanatining shakllanishi,
‘
rivojlanish qonuniyatlari, badiiy xususiyatlari va umumiy tadrijiy taraqqiyotini
keng ko lamda yoritdiki, bu izlanishlar doirasi XIV-XV asrlar davrini ham
‘
qamrab olgan.
Badiiy va tarixiy asarlarda esa miniatyura ko rinishidagi bezakdan keng
‘
foydalanilgan. Jahonda eng yirik bo lgan qariyb barcha qo lyoza fondlarida
‘ ‘
saqlanayotgan badiiy bezak va miniatyuraga boy noyob qo lyozmalar asosan
‘
Firdavsiyning Shohnoma si, Nizomiy, Sadiiy, Hofiz, Navoiy asarlari
“ ”
Rashididdining Jomi ut-tavorix , Sharafiddin Ali Yazdiyning Zafarnoma
“ ” “ ”
asari va hokazolardan iborat ekanligi tasoldifiy emas. Ayni paytda qo llanish
‘
doirasi cheklangan miniatyuradan farqli o laroq naqshlardan foydalanish umuman
‘
chegara bilmagan. Naqsh Qur oni Karimdan boshlab jamiki diniy va dunyoviy
’
adabiyotga keng ko lamda qo llangan, Sulton Ali Mashhadiy, Mir Ali Xiraviy,
‘ ‘
Mir Imoq va boshqalarning xattotligidan hatto mo jaz namunalar qit alar ham
‘ ’
naqshlar bilan go zal qilib bezatilgan va ajoyib miniatyuralardan kam
‘
qadrlanmagan.
Qo lyozma muayyan darajada bo lg usi kitobning hajmiga bog liq
‘ ‘ ‘ ‘
edi. Bir muqrova ichidagi kitoblar bir qancha kulliyotlar yoki Navoiy Xamsa si,
“ ”
Jomiyning Haft avrang kabi bir qancha dostondan iborat bo lsa, kichik
“ ” ‘
o lcham tanlangan.
‘
29

Xattotlar sultoni Sulton Ali Mashxadiy, miniatyura san ati bo yicha“ ” ’ ‘
Hirot maktabining asoschisi Kamoliddin Behzod va kitob bezagining mashxur
ustasi naqqosh mavlono Yoriy Muzahhib bezakli kitobning shohona namunalarini
yaratgan yuzlab ustalarning murabbiylari edi. Har bir bezakli qo lyozma betakror
‘
san at asariga aylanib ketgan. Alisher Navoiy Xamsa sining 896/1492-1493
’ “ ”
yili ko chirilgan va hozir Sank-Peterburgda saqlanayotgan nusxasi miniatyurasiz
‘
ammo bezakli qo lyozmaning noyob namunasi hisoblanadi.
‘ 16
Shunday qilib, Xamsa ning Sank Peterburg nusxasi, miniatyuralar
“ ” –
yo qligiga qaramay temuriylar davri bezakli qo lyozmalarining shohona
‘ ‘
namunasi va XV asrning ikkinchi yarmidagi Hirot maktabining o ziga xos yangi
‘
usulini aks ettirgan, deb bilish mumkin.
Sulton Xusayn Boyqaroning saroy kutubxonasida buyuk musavvirlardan
Kamoliddin Behzod, Mirak Naqqosh, Qosim Ali Mahmud Muzahhib, shox
Muzaffar, SultonMuhammad, Do st Muhammad, Abdurazzoq, xattotlardan
‘
Sultonali Mashhadiy, Muhammad ibn Nur, Darvesh Muhammad ibn Axsar, Sherali
va boshqalar ishlagan. Eng ajoyib bezakli qo lyozmalar avvalambor Husayniy
‘ “ ”
taxallusi bilan go zal bitgan Sulton Husaynning o zi uchun ishlangshani
‘ ‘
shubxasiz, albatta. Bunday qo lyozmalar Samarqand, Buxoro, Termiz, Sheroz,
‘
Mashxad kabi shaharlarda ancha rivojlangan.
O rta Osiyoning XIV-XV asrlardagi san at taraqqiyotida
‘ ’
Samarqandning rolini o rganish kabi muammolarni ham tadqiqot doirasiga
‘
kiritish lozim bo ladi. XIV-XV asrlarda butun O rta Osiyodagi musiqa
‘ ‘
madaniyati keng aholi ommasi va oliy tabaqalar hayotining uzviy bir qismi
sanalgan.
Amir Temur zabt etilgan mamlakatlardan madaniyat va san at arboblari
’
qatorida Samarqandga musiqachilarni ham jo natib turadi. Ular orasida ayniqsa
‘
Abdulqodir (1353-1435) nihoyatda mashxur edi. Ozarbayjonning yirik madaniyat
markazi bo lgan Marog adan chiqqan Abduqodir Nayiy uyg onish davriga mos
‘ ‘ ‘
16
”Temur va Ulug‘bek davri tarixi” 1996-y. 223 b.
30

tarzda xilma xil bilim va iste dodlarga ega shoir, xonanda, qori, musiqa– ’
ijrochisi hamda nazariyotchisi edi. Samarqandda va keyin Hirotda ekanida uning
ijodiy faoliyati, ayniqsa sermaxsul bo ldi.
‘
Ajdodlardan merosga qolgan va ayrim o zgarishlarga uchragan musiqa
‘
asboblarning tarkibi torli hamda urib, chertib va puflab chalinadigan turlardan
iborat edi. musiqa asboblarining shohi avval to rt torli bo lgan ud
“ ” ‘ ‘
tasvirlanayotgan davrda 10-12 juft torli edi. Ham torli, ham chertib chalinadigan
asboblaridan manga shu ud chang va rubob bo lgan. Puflab chalinadigan
‘
asboblardan nay va karnay, urib chalinadiganlaridan nog ora va doira bor edi.
‘
Asosiy musiqa janrlari shashmaqom singari an anaviy shakllarda ancha avval
’
tarkib topgan, avval lekin bu davrda ijodiy jihatdan boyidi.
Bu davrda yashab ijod qilgan Ibn Arabshohning bergan ma lumotlariga
’
qaraganda Amir Temur saroyida juda ko plab musiqashunoslar, hofiz va
‘
qo shiqchi san atkorlar ham bo lganligini yozadi: Xoja Muhammad az-zohid
‘ ’ ‘ “
Buxoriy, ulug tafsirchi, hadischi, hofiz bo lib, Qur on ul karimni yuz jildda
‘ ‘ ’
tafsir qilgan... Qorilardan mana shular ikkalasi va mavlono Taxruddin bor edi.
Qur oni qiroatda ham, savtda ham tavjid bilan yod olgan kishilardag Abdullatif
’
ad-Domg oniy, mavlono Asaduddin, sharif Hofiz Husayniy, Mahmud Muhriq al-
‘
Xorazmiyva Jamoliddin Ahmad al-Xorazmiy va musiqa ilmida ustoz bo lgan
‘
Abdulqodir al-Marog iy edi .
‘ ” 17
Bu davrda musiqa san atining rivoj topganligini shu narsadan ham bilsa
’
bo ladiki, Alisher Navoiy Mezon ul-avzon asarida xalq qo shiqchiligining 8
‘ “ ” ‘
turi bo lganligini yozadi. Bu tuyuq, changi, turkiy, orzuvoriy (yoki oruzvoriy),
‘ –
muxabbatnoma, mustazod va boshqalar xalq san atining ham rivojlanganligidan
’
dalolat beradi. Xalq kuylari va qo shiqlari musiqa san atining rivojiga samarali
‘ ’
ta sir ko rsatgan.
’ ‘
X va XII asrlarda vujudga kela boshlagan musiqa san atining yangi o n
’ ‘
ikki maqom turi XIV-XV asrlarga kelib yuksak bosqichga ko tariladi, yangi
‘
17
Ibn Arabshox. “Amir Temur tarixi”, 2-kitob, 85-86 betlar.
31

kuylar bilan boyitdi. O n ikki maqom ko pgina kuylar birikmasidan tashkil‘ ‘
topgan bo lib, quyidagilarni o z ichiga oladi. Rost, Isfaxon, Iroq, Zirafkan,
‘ ‘
Buzruk, Hijoz, Buslik, Ushshoq, Xusayniy, Zangula, Navo, Nahoviy.
Musiqa san atining taraqqiyotini she riyat olamidan tashqarida
’ ’
tasavvur etib bo lmaydi. Musiqa va she riyat doimo bir-birini to ldirib kelgan.
‘ ’ ‘
Musiqa bilan she riyat o rtasidagi aloqani XV asrda yashab ijod qilgan shoir
’ ‘
Ahmadiy Sozlar munozarasi asarida ajoyib badiiy bo yoqlarda tarannum
“ ” ‘
etadi. Ahmadiy majoziy h arakterda yozilgan o zining bu asarida sozlar
‘
munozarasini beradi. Munozarada ishtirok etgan barcha so zlar : Tanbur, Ud,
‘
Chang, Qobuz, Rubob va boshqalar o zlaricha kerilib maqtanadilar. Nihoyat
‘
ularning munozarasiga Piri xarobat (soqiy) aralashadi va sozlarning har biriga
nasihatlar qiladi, ularning har birining o ziga xos fazilatlari borligini takidlaydi.
‘
Bu asar tarbiyaviy ahamiyatga ega bo lgan didaktik ijod maxsuli hamdir. Xullas,
‘
musiqa san ati taraqqiyotida XIV-XV asrlarda erishilgan muvaffaqiyatlar
’
xalqimizning ma naviy meros boyligi bo lib, avlodlar ongida badiiy estetik
’ ‘
qarashlar va oliyjanob insoniy fazilatlarni shakllantirishning muhim vositasidir.
XIV-XV asrlarning ulkan muvaffaqiyatlaridan biri tasviriy san atning
’
gurkirab o sganligi bo ldi. Bu davrda tasviriy san atda Kamoliddin Behzod,
‘ ‘ ’
Mirak Naqqosh, Qosim Ali, Maqsud Muzahhib, Xoja Muhammad Naqqosh, Shoh
Muzaffar va boshqalar barakali ijod qilganlar. Bu davrda Samarqandda o ziga xos
‘
miniatyura rassomchilik maktabi qaror topdi. Bu yerda gap faqatgina estetik
tuyg u tushunchasi bilan bog liq bo lgan maktab xususidagina emas, balki asl
‘ ‘ ‘
ma nodagi maktab haqidagi bormoqda. Turkiyadagi To pqopi Saroy va Berlin
’ ‘
kutubxonalarida saqlanayotgan Stambul albomi dagi ko’chirma va xomaki
“ ”
miniatyura nusxalari shundan daloldat beradi. XIV-XV asrga oid bu xomaki
nusxalar noziklik bilan aloxida shaxslar, daraxtlar, gullar, naqshlar, kichik
kompazitsiyalardan iborat bo lib, nihoyatda zukko ustalar ta rifidan qog ozga
‘ ’ ‘
tushirilgan hamda shogird rassomlar ulardan nusxa ko chirish bilan ishni davom
‘
ettiraverishgan. Bu rasmdagi chiziqlar uyg unligi, xatti-harakatlarning aniq
‘
32

berilishi, xar bir qiyofani o sha to g ri to rtburchak sahifada o z o rnini‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
topib joylashtirishi ustoz rassomlarning bemisl mahoratidan dalolat beradi.
Sharq miniatyura rassomchiligining rivojlanishi adabiyotning ravnaqi
bilan bevosita chambarchars bog liq edi. Musavvirlar ko pincha Firdavsiy,
‘ ‘
Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, keyinchalik esa Jomiy va Navoiy asarlariga
rasmlar ishlashadi. XIV asrga kelib esa ular Jome ut-tavorix , Tarixi
“ ” “
Rashidiy kabi zamonasining voqea va hodisalaridan bahs etadigan tarixiy
”
asarlarini bezay boshlashadi. Bu an ana temuriyzoda sultonlar zamonasida ham
’
davom etadi. Shu tariqa Sharafiddin Ali Yazdiyning Zafanoma si, Xotifiyning
“ ”
Temurnoma asarlari ham jangu jadal lavxalari bilan jilolandi. Juda kamdan
“ ”
kam hollar ilmiy asarlarda ham ayrim lavxalar paydo bo lib, Makka va Madina
‘
kabi muqaddas joylarning aksi ko rsatiladi. Bunday rasmlarda odamlar qiyofasi
‘
aks etmaydi. Biroq shuni aytish kerakki, badiiy asarlarda diniy ta qiqdan chetga
’
chiqilib odamlar qiyofasi bilan birgalikda ular qoshida turgan Muhammad
payg ambar ham aks ettiriladi. (Uning yuzi doim niqoblangan
‘ h olda ifodalanadi).
Sallolloxu alayhi vas-sallamning me rojga chiqishlariga oid lavhalar shular
’
jumlasidandir.
Ammo XV asr miniatyuralarining asosiy qismi sharq she riyatining
’
qahramonlarini ifodalaydi. Layli va Majnun, Xusrav va Shirin, Baxodir Rustam,
jang lavxalari, sulton saroyidagi majlis yohud uning o z mashuqasi bilan holatlari
‘
o z davri musavvirlarining eng asosiy mavzusi bo lib qolgan edi. Biz fikr
‘ ‘
yuritayotgan davrda tasviriy san at ijodkorlari tomonidan hayotiy va aniq
’
bo yoqlarda ishlangan Jomiy, Navoiy, Abdulla Xativiy, Behzod, Husayn
‘
Boyqaro, Bobur, Shayboniyxon va boshqalarning portret suratlarini ko ramiz.
‘
Kamoliddin Behzod o zining hayratomuz rassomchilik san ati bilan
‘ ’
Moniyi soniy (ikkinchi Moniy)
“ ” 18
va Sharq Rafayeli nomi bilan jahonga “ ”
mashhur bo lgan. U rassomchilikda Hirot maktabi ga asos soladi va ustoz
‘ “ ”
18
Moniy – afsonaviy Xitoy rassomi
33

san atkor sifatida Turkiston o lkasi, Eron, Ozor yurti va boshqa o lkalarda’ ‘ ‘
tasviriy san atning rivojiga katta hissa qo shadi.
’ ‘
Atoqli va mashxur rassom Kamoliddin Behzod tomonidan yaratilgan
shoir Abdullo Hotifiy, Husayn Boyqaro, Shayboniyxon portretlari, Sa diyning
’
Bo ston kitobi va Nizomiyning Xamsa siga ishlangan rasmlar bizgacha
“ ‘ ” “ ”
yetib kelgan va u hozir xalqning nodir yodgorliklari sifatida Toshkent, Sank-
Peterburg, London, Tehron, Kobul va boshqa shaharlarning muzey va
kutubxonalarida saqlanmoqda. Kamoliddin Behzod juda ko plab nomdor va
‘
qobiliyatli shogirdlar yetishtiradi. Sulton Muhammad Kamoliddin, Qosim Ali,
Shoh Muzaffar, Mahmud Muzahhib kabi musavvirlar shular jumlasidandir.
Xullas, O rta Osiyoda XIV asrning ikkinchi yarmidan boshlab qurilish
‘
va obodonchilik, me morchilik, xattotlik, musiqa va tasviriy san at ishlari tez
’ ’
taraqqiy eta boshladi. Xususan Samarqandda Bibixonim, Ko ksaroy masjidi,
‘
Shohizinda madrasasi, Kesh shahrida Oqsaroy, Samarqand atrofida Bog i shamol,
‘
Bog i Dilkusho, Bog inav, Bog i Chinor kabi bog lar, Amudaryo va
‘ ‘ ‘ ‘
Sirdaryoga ko priklar, karvon saroylari, rabotlar qurdirildi.ko plab madrasalar va
‘ ‘
xonaqolar, hammomlar barpo qilindi. Bulardan tashqari Ulug bek Temur davrida
‘
qurila boshlagan Bibixonim masjidi, Go ri Amir maqbarasini qurib bitkazdi.
‘
Lekin bu davrdagi eng nodir me morchilik san ati namunasi Ulug bekning
’ ’ ‘
falakkiyot rasadxonasidir.
34

2. XIV-XV asrlarda O‘ rta O siyoda boy madaniy merosning yaratilishi
1 .1.O rta Osiyoda ilm fan taraqqiyoti
‘ –
XIII asr boshida mo g ullar hujumi natijasida o ta tushkun ahvoldagi
‘ ‘ ‘
madaniy hayot XIV asrning ikkinchi yarmiga kelib asta-sekin jonlana boshladi.
Samarqand bu davrda Temur davlatining markazi sifatidagina emas,
balki Sharq va G arbdagi madaniy jihatdan eng rivoj topgan olim fozillari,
‘
madrasalari, bozorlari, bog u-rog lari bilan turli o lka vakillarini o ziga jalb
‘ ‘ ‘ ‘
etuvchi muhim ma naviy markazga aylandi.
’
Islom dini bu davrda Amir Temur va Temuriylar siyosatida,
mamlakatdagi ma naviy birlik, madaniy yuksalish, adolatni o rnatish va saqlash
’ ‘
ishiga qaratildi. Islom dini asosida shakllangan tasavvuf olimlari, ayniqsa,
naqshbandiya bu davr ma naviyatining g oyaviy asosi bo lib xizmat qildi.
’ ‘ ‘
35

Naqshbandiya islomga tayangan holda insonning axloqiy poklikka, mehnatga,
intilishga va bilim egallashga keng yo l ochib beruvchi g oyalarni targ ib qilib,‘ ‘ ‘
ma naviy-ijtimoiy hayotda muhim ijobiy ahamiyatga ega bo ldi. Bahouddin
’ ‘
Naqshband, Yoqub Charxiy, Xoja Muhammad Porso, Xoja Ahror kabi
naqshbandiya nazariyotchilavri shu davrda yashab ijod etdilar.
XIV asrning ikkinchi yarmi XV asrda Amir Temur va Temuriylar,
–
Shohrux, Ulug bek, Husayn Boyqaro davrlarida Movarounnahr va Xuroson islom
‘
doirasidagi mafkuraviy erkinlik, madaniyatga e tibor ilm-fan, adabiyot,
’
san atning tez rivoj topishiga olib keldi. Samarqandda rasadxona qurilib,
’
Ulug bek ilmiy maktabi shakllandi, aniq fanlar rivojida katta yutuqlar qo lga
‘ ‘
kiritildi. Qozizoda Rumiy, Koshiy, Ali Qushchi kabi olimlarning asarlari butun
musulmon olamiga mashhur bo ldi. Gumanitar ijtimoiy fanlar va rassomlik,
‘ –
xattotlik oliy cho qqilarga ko tarildi. Jomiy, Behzod, Abdurazzoq Samarqandiy,
‘ ‘
Mirxond Xondamir kabi mashxur adib, rassom, tarixchilarning nomlari boshqa
o lkalarda ham tez ma lum bo ldi. Fors tili o z mavqeini saqlagan xolda
‘ ’ ‘ ‘
adabiyotda turkiy tilning roli kuchayib ketdi.
Bu davrda turkiy tildagi she riyat sultoni Alisher Navoiy ijod etib,
’
o zining dostonlari, ilmiy-tarixiy asarlari bilan madaniyat tarixida o chmas iz
‘ ‘
qoldirdi.
Temuriyzoda shahzodalardan biri Shohrux Mirzo davrida Xurosonda
siyosiy-ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha rivojlandi, ko plab xayrli
‘
ishlar amalga oshirildi. Masjidlar, madrasalar, xonaqolar, rabotlar, sardobalar,
qishloq va qo rg onlash qurilib, mazkur qurilishlar vaqf mulklari bilan
‘ ‘
ta minlandi. Shohruh Mirzoning mo tadil ichki va tashqi siyosati Xurosonda
’ ‘
tinchlikning barqaror bo lishiga olib keldi. Bu davrda tijorat, hunarmandchilik,
‘
dehqonchilik yuqori darajada ko tarila boshladi. XIV-XV asrlarda Xurosonda
‘
kulolchilik san ati, sopol buyumlar bilan bir qatorda suv inshootlarida, o lkan
’ ’
binolar qurilishida ishlatiladigan sopol quvurlar, xilma-xil shakl va ranglar bilan
jilolangan sopol koshinlar ishlab chiqarish keng yo lga qo yildi.
‘ ‘
36

Shohruh Mirzo mamlakat istiqbolini ko zlab Xitoy va Hindiston‘
hukmdorlari bilan diplomatik munosabatlarni yaxshilashga xarakat qildi. Mazkur
mamlakat elchilari Samarqand va Hirotda o z navbatida G iyosiddin Naqqosh
‘ ‘
raxbarligida Xitoyda, Abdurazzoq Samarqandiy boshchiligidagi elchilar
Hindistonda bo ldilar. Shohruh Mirzo Hirot madrasa va
‘ x onaqoh bino qildirdi. Bu
paytda poytaxt Hirot va umuman Xurosonda madaniy va miashiy qurilishlar keng
quloch yozadi.
Hirotda bir necha shifoxonalar mavjud bo lib, bularning qatorida yana
‘
ikkita Dorushshifo quriladi. Bu shifoxonalarning bittasi Shohruhning uchinchi
“ ”
xotini Mulkat og o (Mulk og o) tarafidan, ikkinchisi esa Shohruhning nabirasi
‘ ‘
Alouddavla (1417-1460) tomonidan qurdirilgan edi. Mulkot og o ham
‘
Gavharshodbegim kabi Hirotda Dorulhadis nomli xonaqoh, ikkita hammom,
“ ”
Hirotdan 8 farsax narida, Amudaryoga boradigan yo l ustida bitta rabot Balx
‘
shahrida bir madrasa qurdirdi.
Hirot qadim zamonlardan turli-tuman diniy va ilmiy kitoblarga boy
shaharlardan hisoblangan. Shohruh Mirzoning ham ajoyib kutubxonasi bo lgan.
‘
Bu kutubxonalar qimmatli asarlarga boyligi va xilma-xilligi bilan shuhrat
qozongan.
Umuman sohibqiron Amir Temur vafotidan keyin Movarounnahr va
Xurosonda Shohruh Mirzoning hukmdorlik davriga nisbatan osoyishtalik hukm
surdi. Binobarin, Amir Temur boshlab bergan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayot
o z rivojini topdi.
‘
Bu sulolaning buyuk namoyondalaridan biri Mirzo Ulug bek bo lib,
‘ ‘
O zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga binoan 1994-yil Mirzo
‘
Ulug bek tavalludining 600 yilligi munosabati bilan mamlakatimizda katta
‘
tantanalar va xalqaro ilmiy anjumanlar o tkazildi. Parijda ham YUNESKO qarori
‘
bilan uchrashuvlar va konferensiyalar bo lib o tdi.
‘ ‘
Ulug bek 1394-yilning mart oyida Eronning g arbidagi Sultoniya
‘ ‘
shahrida, bobosi Temurning harbiy yurishi paytida tug ildi. U Shohruh Mirzoning
‘
to ng ich o g li bo lib, unga Muhammad Tarag ay ismi berilgan, lekin
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
37

bolaligidayoq u Ulug bek deb atala boshlab, bu ism keyinchalik uning asosiy ismi‘
bo lib qoldi.
‘
Ulug bekning ustozlaridan biri, munajjim Mavlono Ahmad
‘
bo lganligini taxmin qilish mumkin chunki bu kishi Temurning saroyidagi eng
‘
yirik olimlardan bo lib, sayyoralarning kelajak ikki yuz yillik taqvimlari
‘
jadvallarini tuza olgan. Lekin Ulug bekning o zi keyinchalik asosiy asari
‘ ‘
bo lmish Ziji da faqat Qozizoda Rumiyni ustozim deb ataydi. Haqiqatdan
‘ “ ” “ ”
ham Qozizoda 1360- yilda tug ilgan bo lib, 20-25 yillarida ya ni Ulug bek
‘ ‘ ’ ‘
tug ilmasidanoq Temurning safiga o tadi. Natijada Ulug bek umrining ilk
‘ ‘ ‘
davridanoq Mavlono Ahmad va Qozizoda Rumiy kabi astronom va matematiklar
ta sirida ulg aydi. Shu sababli uning hayotida aniq fanlar muhim ahamiyat kasb
’ ‘
etadi.
Ulug bek yigirma yoshlarida o z davrining yirik olimlaridan bo lib,
‘ ‘ ‘
uning hokimligi davridagi muhim yangiliklar butun o rta asr madaniyati tarixida
‘
o lkan ahamiyat kasb etdi.
’
Sohibqiron Amir Temur Markaziy Osiyo va unga qo shni bo lgan
‘ ‘
yurtlarni birlashtirib, feodal tarqoqlikka barham bergach, Samarqandga tasarruf
etilgan barcha mintaqa va viloyatlardan mashxur olim va hunarmandlarni to play
‘
boshlagan. Uning maqsadi IX X asrlarda bo lgani kabi islom dunyosining
– ‘
ilmiy markazlari sifatida tanilgan Xorazm, Buxoro va Bog doddagi Bayt ul-
‘ “
hikma ilmiy maktablari an analarini Samarqandda tiklash bo lgan. Poytaxtda
” ’ ‘
Samarqandga kelgan barcha olimlarga ijod qilishlari uchun barcha qulayliklar
yaratilgan. Saroyda Amir Temur huzurida erkin ilmiy bahslar bo lib, g olib
‘ ‘
chiqqan olim va shoirlar rag batlantirilgan, sinovdan o tgan yirik olimlar yangi
‘ ‘
qurilgan madrasalarga mudarrislikka yuborilgan. Ilm-fanga, ma rifatga e tibor
’ ’
balandligi bois o sha zamonning ko pgina olimlari Samarqandga borishni
‘ ‘
o zlari uchun sharaf deb bilishgan.
‘ 19
Shundaylardan biri Markaziy Osiyo falsafiy
tafakkuri tarixida o chmas iz qoldirgan faylasuf Taftazoniydir. U 1322-yilning
‘
19
“Ma’naviyat yulduzlari” T.: 2001. 180 b.
38

safar oyida hozirgi Ashxabod shahri yaqinidagi Niso muzofotidagi Taftazon
qishlog ida tug ilgan. O n olti yoshigacha ilohiyot fanlarini, arab tili, nutq‘ ‘ ‘
san ati va mantiq ilmini o sha davrning mashxur olimlari Al-Ijiy va
’ ‘
mantiqshunos Qutbiddin ar-Roziy at-Taxtoniydan (1290-1365) o rganarkan,
‘
uning birinchi ilmiy asari esa Seraxs (Eron) olimlari orasida mashhur bo lib, bu
‘
asari orqali madrasa mudarrisi huquqini qo lga kiritgan. Shu davrdan boshlab u
‘
qariyb 30 yil davomida Movarounnahr va Xuroson bo ylab ko chib yurib, turli
‘ ‘
madrasalarda falsafa va mantiqdan dars bergan. So ngra Temur davlatiga binoan
‘
Samarqandga kelib umrining oxirigacha shu shaharda ijod etib, Temur saroyidagi
ko psonli ilmiy bahslarda faol qatnashgan. Manbalarda qayd etilishicha,
‘
Samarqandda yashagan mashhur faylasuf Mir Sayyid Sharif Jurjoniy va
Taftozoniy o rtasidagi ilmiy bahslar juda keskin va qiziqarli o tgan.
‘ ‘
Taftazoniyning ilmiy merosi o rta asrlar fanining barcha sohalarini o z
‘ ‘
ichiga olgan bo lib, Qur on tafsiridan boshqa asarlari arab tilida yozilgan bu
‘ ’
asarlardan XIV-XV asrning ikkinchi yarmigacha Movarounnahr va uning
atrofidagi madrasalarda o quv qo llanmasi sifatida foydalanilgan. Taftazoniy
‘ ‘
40 dan ortiq asarlar yozgan.
XV asr boshlarida Movarounnahrda shuhrat qozongan ulkan matematik
va astronomlardan biri Qozizodadir. Olimning to liq nomi Salohiddin Muso ibn
‘
Muhammad ibn Mahmud. Uning otasi Muhammad Xoja Afandi laqabi bilan
“ ”
ma lum bo lib, Salohiddinning bolalik yillarida vafot etgan.
’ ‘
Qozizoda Ulug bek madrasasida mudarrislik yillarida sayyid as-
‘ “
sanad deb tilga olinadigan Sayyid Sharif Jurjoniy nomli bir mudarris bilan
”
muloqotda bo ladi. Qozizoda u kishi bilan ko p mubohisa va munozara qilardi.
‘ ‘
Ba zan shunday bo lardiki, bu mubohisalarda ikala shaxs ham bir biriga nisbatan
’ ‘
ovozini ko tarar va tafovut, muxolifotga borardilar. Shunday hollarda Qozizoda
‘
Sayyid Sharifga nisbatan matematik fanlarda qudratsiz desa, Sayyid Sharif
“ ”
Qozizodaga ta bi matematik fanlarga mag lub va falsafiyotga mansub der
“ ’ ‘ ”
edi. Lekin ikkisi ham bir-birining asarlarini tahrir qilar va tortishuvga sabab
bo lgan masalalarni talabalar oldiga qo ygan edilar.
‘ ‘
39

Ulug bek Jamshid Koshiydan Ziji Elxoniy haqida va Marog adagi‘ “ ” ‘
kuzatishlar haqida ko p eshitib, o zi rasadxona barpo etish va yangidan
‘ ‘
astronomik kuzatishlarni boshlashga tashabbus ko rsatadi. Rasadxona qurilishini
‘
Qozizoda bilan birga Jamshid Koshiy boshqaradi. Qurilish tugatilib, kuzatishlar
boshlaishi bilanoq Koshiy vafot etadi. Bundan so ng ishlarga ilmiy rahbarlik
‘
Qozizodaning zimmasiga yuklanadi. U ham kuzatishlar oxiriga yetkazilmasdan
vafot etadi. Endi kuzatishlarni davom ettirish navbati Ali Qushchi keladi va bu
ishda katta jonbozlik ko rsatib, ustozi Ulug bek bilan ishni nihoyasiga yetkazadi.
‘ ‘
Ulug bek rasadxonasining yetuk namoyondalaridan sanalgavn va
‘
Ulug bekdek buyuk olimni tarbiyalagan Qozizoda Rumiy qoldirib ketgan adabiy
‘
ilmiy meros bugungi avlodning oltin mulki hisoblanadi.
–
Jamshid ibn Ma sud ibn Mahmud G iyosuddin al Koshiy (ko proq
’ ‘ ‘
G iyosuddin al-Koshiy ismi bilan mashxur). XIV-XV asrda o z fanining
‘ ‘
bilimdonlari riyoziyotchilar, tabiblar va hunarmandlari bilan shuhrat qozongan
–
Koshonda tug ilgan. Uning bobosi Mahmud ibn Yahyo ibn al-Hasan al-Koshiy
‘
ham o qimishli bo lib, 1411-yilda Sherozda riyoziyot va astrologiyaga oid risola
‘ ‘
Iskandarning (Amir Temurning nabirasi) goroskopini tuzgan.
–
Koshiyning Hirot, ayniqsa Samarqanddagi ilmiy-tadqiqotlari, uning
matematika va astronomiya sohasida erishgan yutuqlari ,Temuriylar davrida
Xuroson va Movarounnahrda madaniy rivojlanish va turli yurtlardan kelgan
olimlarning erkin ilmiy faoliyati uchun keng imkoniyatlar yaratilganligining yana
bir muhim dalilidir.
Bu davrda o zbek mumtoz adabiyotida yorqin iz qoldirgan, betakror
‘
g azallar va qasidalar yaratgan yetuk iste dod egasi, lirik shoirlardan biri
‘ ’
Sakkokiy. U XIV asrning ikkinchi yarmida yoki XIV asrning oxirgi choragida
tug ilganini taxmin qilish mumkin.
‘
Sakkokiy ijodining gullagan davri Ulug bek hukumronlik qilgan
‘
davrlarga (1409-1449) to g ri keladi. Tarixdan ma lumki, buyuk munajjim va
‘ ‘ ’
yetuk davlat arbobi Mirzo Ulug bek ma rifatparvar podshoh bo lish bilan birga
‘ ’ ‘
ilm-fan, san at va adabiyot ahlining homiysi ham edi. Ana shu fikrdan kelib
’
40

chiqqan xolda aytish mumkinki, Sakkokiy Ulug bekdan panoh topgan allomalar‘
sirasiga kirib, uning ijodiy faoliyati odil podshoh bilan bog liqdir.
‘
Mavlono Lutfiy XIV-XV asrlardagi o zbek mumtoz adabiyotining
‘
atoqli namoyondasi bo lib, o zining o zbek va fors-tojik tillaridagi asarlari
‘ ‘ ‘
bilan Sharqda katta shuhrat qozongan so z san atkoridir. Shoirning hayoti va
‘ ’
ijodi haqida zamondoshlari Davlatshoh Samarqandiy, Shamsiddin Somiy,
Xondamir, Abulla Qobuliy kabi tazkiranavislarining asarlarida muhim qayd va
mulohazalar uchraydi. Xususan, Lutfiyni yaqindan bilgan, u bilan ustoz va
shogirdlik rutbasi bilan bog langan Alisher Navoiy asarlarida keltirilgan
‘
ma lumotlar g oyat qimmatlidir.
’ ‘
Temuriylar saltanati hukmronligi davrida Movarounnahr va Xurosonda
badiiy adabiyot ham yangi bosqichda ko tarildi. Shu davrda fors-tojik adabiyoti
‘
o zining yangi rivojlanish pog onasiga yerishgan bo lsa, o zbek adabiyoti
‘ ‘ ‘ ‘
Alisher Navoiy, Mavlono Lutfiy, Durbek, Hofiz Xorazmiy, Atoiy, Sakkokiy,
Gadoiy, Sayyid Qosimiy, Yaqiniy ijodlari misolida o z taraqqiyotining eng
‘
yuksak bosqichiga ko tarildi.
‘
Abdurahmon Jomiyning Haft avrang , A.Navoiyning Xamsa ,
“ ” “ ”
Hazoyin ul maoniy asarlari shu davr adabiyotining shoh asarlari edi. Jomiy
“ ”
yetti dostondan iborat to plamiga Haft avrang (Yetti taxt) deb nom qo yar
‘ “ ” ‘
ekan, Temuriylar sulolasidan yetti (Amir Temur, Xalil Sulton, Shohrux,
Ulug bek, Abulqosim Bobur, Abu Said, Mirzo Husayn Boyqaro) ni ko zda
‘ ‘
tutgan bo lsa, Navoiy o z Xamsa sini yaxlit holda Husayn Boyqaroga
‘ ‘ “ ”
bag ishlagan va bu bilan har ikki muallif ham shu davr hukumdorlariga
‘
o zlarining ma lum ma noda minnatdorchiliklarini namoyon etgan edilar.
‘ ’ ’
Temuriylar davridagi adabiy hayotning o ziga xos xususiyatlaridan biri
‘
adabiy jarayonning yagonaligi, unda turkiy tilda ijod qiluvchilarning ham, forsiyda
qalam tebratuvchilarning ham barobar va faol qatnasha olgani edi. Buni biz
A.Navoiynitng Majolis un-nafois tazkirasida yaqqol ko ramiz.
“ ” ‘
XV asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-madaniy va
adabiy hayotda yuz bergan ibratli xodisalardan biri Navoiy-Jomiy
41

munosabatlaridir. Bu ikki buyuk zot ijod sohasida xalqparvarlik va insonparvarlik
mavqeida turish bilan birga xalq, davlat ishlarida insof va adolatni yoqlar edilar.
Abdurahmon Jomiy g oyat sermahsul ijodkor bo lib, undan bizga‘ ‘
adabiyotning turli janrlariga fan va san atining rang-barang sohalariga oid boy
’
meros qolgan. Jomiy asarlari o z davridayoq Xuroson va Movarounnahr
‘
doirasidagina emas, boshqa mamlakatlarga ham keng tarqalgan edi. Ba zan
’
qo shni mamlakat podshohlari, masalan, Sulton Ya qub uning asarlarini so rab
‘ ’ ‘
maxsus elchilar yuborgan. Uning asarlari o z davrida va undan keyin ham ko p
‘ ‘
qo lyozma nusxalarda ko chirilgan. Masalan, O zbekiston Respublikasi Fanlar
‘ ‘ ‘
Akademiyasining Abu Rayxon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti fondida
Jomiy asarlarining XV-XVI asrlarda ko chirilgan o nlab qo lyozmalarini
‘ ‘ ‘
uchratish mumkin. Bunday qo lyozmalar Rossiya, Afg oniston, Eron va
‘ ‘
Yevropa mamlakatlaridagi boshqa qo lyozma fondlarida ham uchraydi. Taniqli
‘
sharqshunos Y.E.Bertels Jomiy monografiyasi da shoir asarlarining Toshkent
“ ”
kulliyoti asosida shoirning nomini keltiradi. 20
Abduraxmon Jomiy Temuriylar davri ilm fani va adabiyotining faxri,
Sharq she riyatini yuksaklikka ko targan so z san atkorlaridan biridir. U bir
’ ‘ ‘ ’
necha asrdirki, Navoiy bilan yonma-yon o zbek shoir va adiblariga ham ustozlik
‘
qilib kelmoqda va har doim shunday bo lib qoladi.
‘
XV asr jahon ma naviyatining buyuk siymosi Nizomiddin Mir Alisher
’
Navoiy bo lib uning asarlari turkiy tilning boyishiga yuksak hissa qo shdi.
‘ ‘
Bundan tashqari Alisher Navoiy Husayn Boyqaro tomonidan muxrdor
qilib tayinlangan paytda el xizmatida bo ldi. Keyinchalik uni vazir lavozimiga
‘
tayinlashdi. Navoiy el-ulus manfaati, shahar va mamlakat obodonchiligi,
madaniyat ravnaqi, adolat tantanasi uchun foydalanadiki, bularning barchasi
pirovard natijada Sulton Husayn davlatining barqarorligi va nufuzini ta minlaydi.
’
Hirot bu davrda nihoyatda ko rkamlashdi, xalq turmushi yaxshilandi,
‘
she riyat, nafis san at rivoj oldi talabalar uchun Ixlosiya madrasasi,
’ ’ “ ”
20
Hayetmetov A.“Ma’naviyat yulduzlari” T.: 2001. 220 b.
42

darveshlar uchun Xalosiya xonaqohi, bemorlar uchun Shifoiya shifoxonasi,“ ” “ ”
masjidi Jome yoniga Qorixona ( Dor ul xuffoz ) qurildi. Ulug amirning
’ “ ” ‘
kutubxonasida 70 dan ortiq xattot va musavvirlar qo lyozmalarni oqqa
‘
ko chirish, ularni badiiy bezash bilan band edilar. Hirotda yana Nizomiya ,
‘ “ ”
Marvda Xusraviya va boshqa madrasalar barpo etildi.
“ ”
Fors tilida birinchi Xamsa yozganini qayd etmaydi. Nizomiy
“ ”
vafotidan 100 yil o tib Hindistonda tug ilib o sgan forsiyzabon turk o g loni
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Xusrav Dehlaviy Nizomiy Xamsa siga birinchi bo lib tatabbu yozadi va
“ ” ‘
Xamsachilik an anasini boshlab beradi. Dehlaviy Xamsa si Nizomiyga
“ ” ’ “ ”
ajoyib sharh va undagi mazmunlarning yangicha talqini sifatida o zining ham
‘
falsafaning ham shuhratini olamga yoydi. Keyingi XIV-XV asrlar mintaqa
ma naviyati Xamsa an anasi ta sirida rivoj oldi, shoirning salohiyati va
’ “ ” ’ ’
iqtidori hech bo lmaganda Xamsa ning bir dostoniga javob yoza bilish bilan
‘ “ ”
o lchanadigan bo ldi. Bu jahon ma naviyati tarixida betakror hodisadir. Turkiy
‘ ‘ ’
adabiyotda Qutb va Xaydar Xorazmiylar boshlab bergan Xamsachilik
“ ”
an anasi o zining kamolini A.Navoiy ijodida topdi.
’ ‘
Navoiy o z ijodi bilan o zbek adabiyotining so nggi rivojini
‘ ‘ ‘
belgilabgina qolmay, Movarounnahr va Xurosonning butun ma naviy madaniyati
’
taraqqiyotiga juda katta ta sir ko rsatdi. Uning asarlari, she riyati qayta-qayta
’ ‘ ’
ko chirilib xalq orasida keng tarqalib, shoirlar uchun maktab vazifasini o tadi,
‘ ‘
madrasalarda keng o rganildi.
‘
XV asrning ko zga ko ringan adabiyotshunos olimlarning biri
‘ ‘
Davlatshoh ibn Abouddaula Baxtish al-G oziy as-Samarqandiydir. Uning tarjimai
‘
holiga oid ma lumotlar juda kam bo lib, Tazkirot un-shuaro (Shoirlar
’ ‘ “ ”
tazkirasi) asarida keltirilgan ba zi bir ma lumotlarga qaraganda, u yirik harbiy
’ ’
xizmatchi va davlat rabobi oilasida tug ilgan. Uni taxminan yashagan yillari
‘
1435-1495 yillarga to g ri keladi.
‘ ‘
Uning Tazkirat un-shuaro asarida VII-XV asarlarda yashab ijod
“ ”
qilgan 155 shoir haqida qisqacha, lekin nihoyatda qimmatli ma lumotlar
’
keltirilgan. Bu asar juda katta davr qariyb sakkiz yuz yil mobaynida Eron va
43

Markaziy Osiyoda yashab ijod etgan shoir va adiblar faoliyatini tadqiq qabzasiga
olgan.
Tazkirat ush-shuaro yoki Tazkirai Davlatshohiy muqaddima,“ ” “ ”
xotima va yetti qismdan iborat.
Davlatshoh Samarqandiyning mazkur tazkirasi jamoatchilik e tiborini
’
ko pdan beri tortib kelmoqda. 1819-yildan bayon asarning ayrim parchalari
‘
Rossiya (V.A.Jukovskiy va F.Erdman), Fransiyada (Silvers de Sasi), Angliyada
(E.Broun va A.Falkoner), Turkiyada (Fahim Sulaymon afandi), Germaniyada
(Hammer) hamda Gollandiyada chop etilgan. Uning to la matni 1887-yili
‘
Bombayda Mirza Muhammad, 1901-yili Londonda E.Broun va 1958-yili Tehronda
Xoja Muhammad Ramazoniy tomonidan nashr etilgan.
1900-yili birinchi bor Xivada Muhammad Rafe tomonidan eski o zbek
‘
tiliga (Xorazm shevasida) o girildi. 1967-yili B.Ahmedov Tazkirat ush-
‘ “
shuaro tazkirasidan Mavrkaziy Osiyo va Xurosonlik 32 va 1981-yili 50dan ortiq
”
shoir hayoti hamda ijodiga oid ayrim parchalarni o zbek tiliga tarjima qilib,
‘
Davlatshoh Samarqandiy nomli kitobiga ilova qilgan.
“ ”
Davlatshoh Samarqandiy bilan umrguzaronlik qilgan olimu, davlat
arboblaridan bo lgan Husayn Boyqaro (1438-1506), Husayn Voiz Koshifiy
‘
(1440-1505) bo lib bular XV asrda Xuroson va Movarounnahr madaniyatining
‘
madaniyatining rivojiga katta hissa qo shgan hamda o z asarlari bilan so nggi
‘ ‘ ‘
avlodlarga katta ta sir ko rsatgan mashxur allomalardan bo lib tarixda qoldi.
’ ‘ ‘
Ular qomusiy ijodi bilan o z davri ma naviy yuksalishi yo lida faol xizmat qildi
‘ ’ ‘
va nafaqat O rta Osiyo, balki butun Sharoq umuminsoniy, madaniy boyliklarini
‘
kuchaytirishga sezilarli ta sir ko rsatdi.
’ ‘
Bu davrda Movarounnahr va Xurosonda XV asrdagi Renessans ya ni
’
uyg onish davri vakillaridan biri, Navoiyning shogirdi, Sharq Rafayeli , ulug
‘ “ ” ‘
musavvir va miniatyurasoz Kamoliddin Behzoddir.
Nafaqat musulmon sharqi xalqlari balki butun dunyo xalqlari san ati
’
tarixida sezilarli iz qoldirgan, uning taraqqiyotiga o zining barakali hissasini
‘
qo shgan zabardast musavvir Kamoliddin Behzod 1455-yilda Hirotda kambag al
‘ ‘
44

hunarmand oilasida dunyoga kelgan. Behzod ota-onasidan juda erta ajraldi. Uni
bolaligidayoq Hirotning mashxur musavviri Amir Ruhillo (Mirak naqqosh) o z‘
tarbiyasiga olib, tutingan otasi bo ldi va Kamoliddinga tuz-non berib, kiyim bosh
‘
bilan ta minlab, hartomonlama ilmli qilib voyaga yetkazadi. Yosh Kamoliddin
’
Mirak Naqqosh tarbiyasida, uning Hirotdagi Nigoristonda (san at akademiyasida)
’
naqqoshlik va miniatyurasozlik hunarining sir-asrorlarini o rgandi.
‘
Behzod miniatyura san ati tarixida maxsus maktab Behzod
’ “
maktabi ni yaratdi.
” 21
Behzod miniatyuralari uning tirikligidayoq va ayniqsa undan
so ng musulmon sharqida va g arbida ham bu san atning eng oliy yutug i deb
‘ ‘ ’ ‘
tan olindi hamda eng qimmatli san at asarlari sifatida mashxur bo lib ketdi.
’ ‘
Behzodning ijodiy merosini o rganuvchi mutaxassislar fikricha, uning
‘
hozirgacha ma lum bo lgan asarlari taxminan o ttizta rasm va rasmlar
’ ‘ ‘
turkumidan iborat, ulardan eng mashxurlari quyidagilardir:
1. Sharofiddin Ali Yazdiyning Zafarnoma siga ishlangan
“ ”
miniatyuralar.
2. Husayn Boyqaroning majlislari tasvirlangan muraqqadagi 40dan ortiq
go zal miniatyuralar.
‘
3. Abduraxmon Jomiyning Solomon va Ibsol asariga ishlangan
“ ”
rasmlar.
4. Amir Xusrav Dehlaviyning Xamsa siga ishlangan 33 ta ajoyib
“ ”
miniatyuralar.
5. Sa diyning Bo ston asariga ishlangan go zal rasmlar.
’ “ ‘ ” ‘
6. Nizomiy Ganjaviyning Xamsa asariga chizilgan noyob va benazir
“ ”
miniatyuralar.
7. Abdulloh Xotifiyning Temurnoma asariga chizilgan rasmlar.
“ ”
8. Sa diyning Guliston asarlariga ishlangan nafis miniatyuralar.
’ “ ”
9. Abduraxmon Jomiy tasviri.
10. Husayn Boyqaro tasviri
21
Usmonov O.“Ma’naviyat yulduzlari” T.: 2001. 220 b.
45

11. Shayboniyxon tasviri
12. Shoh Taxmasp tasviri
13. Shoir Abdulloh Xotifiy tasviri
14. Tuyalar j angi
15. Raqsi darvish (darvishlar raqsi)
16. Samarqandda madrasa qurilishi va hokazolar.
Behzod maktabining hozirgi zamondagi davomchilarini Afg onistonda‘
(Ustod Muhammad Said Mash al), Eronda (Karim Tohirzoda Behzod),
’
O zbekistonda (marhum ustod Chingiz Ahmarov) va boshqa sharq o lkalarida
‘ ‘
ham ko rish mumkin. Hozirda Sharq va Yevropa mamlakatlarida san at,
‘ ’
rassomchilik tarixini o rganishda miniatyura chizish tarixi, xususan, Behzod
‘
miniatyura maktabi alohida o rganiladi va tadqiq etiladi hamda maxsus
‘
maktablarda o qitilardi.
‘
Behzod nafaqat Sharq xalqlari musavvirchiligi tarixida, balki jahon rasm
san ati tarixida o chmas iz qoldirgan, o zining ajoyib va qimmatbaxo
’ ‘ ‘
miniatyura durdonalari bilan butun dunyo madaniyati tarixida salmoqli o rin
‘
olgan buyuk va zabardast san atkordir.
’
O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2000-
‘
yilda Kamoliddin Behzodning 545 yillik tavallud kuni keng nishonlandi.
Markaziy Osiyoning XIV-XV asr, ya ni Temur va Temuriylar davrida
’
yashab ijod etgan mohir tarixnavis, yozma yodgorliklaridan biri Amir Temur
topshirig i bilan yozilgan. Zafarnoma asarining muallifi Nizomiddin
‘ “ ”
Shomiydir.
Zafarnoma ning yozilish tarixi haqida shuni ta kidlash lavozimki,
“ ” ’
Mavlono Shomiyning o zi bergan ma lumotga ko ra hijriy 804 yili Amir Temur
‘ ’ ‘
uni huzuriga chorlab, o z yurishlari bitilgan yirik bir asar yaratishga undagan.
‘
Sohibqiron o sha davrga qadar munshiy va kotiblari tarafidan tuzilgan bitiklar uni
‘
qoniqtirmaganligini aytgan. Yozilajak asar bir tomondan avom xalqqa tushunarli,
sodda, ravon tilda va ayni paytda ma rifatli kishilar e tiboriga ham loyiq tarzda
’ ’
46

yozilishini o qtirgan Mavlono Nizomiddin bu ma suliyatni o z bo yniga’ ’ ‘ ‘
olgan.
Zafarnoma tarixiy asar sifatida XIV-XV asrlarda Temur va
“ ”
Temuriylar hukumronligi davridagi Markaziy Osiyo, Oltin O rda xonligi,
‘
Ozarbayjon, Eron, Afg oniston, Iroq, Suriya, Misr, Turkiya va boshqa
‘
mamlakatlar tarixiga oid voqealarni o z ichiga olgan. Asar muqaddimasida Amir
‘
Temur tarix sahnasiga chiqqan 1360-yilga qadar Markaziy Osiyoda hukmronlmk
qilgan Chingiziy hukmdorlar haqida qisqacha ma lumot berildi. So ngra Amir
’ ‘
Temurning XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asrning boshida qilgan
yurishlarining batafsil bayoni keltirilgan
Nizomiddin Shomiy Zafarnoma asari o zida jamlangan tarixiy
“ ” ‘
ma lumotlarning ishonchliligi XV
’ - XVI asrlardanoq boshqa asarlar uchun bosh
manbalardan biri bo lib xizmat qilgan. Bu asarlarning barchasini Markaziy Osiyo
‘
va Yevropaning taniqli olimlari o rganib tadqiq etishmoqda.
‘
Yuqorida nomlari tilga keltirilgan asarlarning barchasi rus, fransuz,
ingliz, hamda nemis tillarida tarjima qilinib, ko p bora nashr etilgan.
‘
Xullas, XIV-XV asrlarda O rta Osiyoda sodir bo lgan o zaro nizolar,
‘ ‘ ‘
taxt uchun kurashlar bo layotgan bir davrda ham ilm-fan, san at, adabiyot
‘ ’
sohalari o tgan asrlarga nisbatan ancha rivojlandi va bu davr keyinchalik
‘
Musulmon Renessensi degan atamaning paydo qilib keldi.
“ ”
47

2 .2. Ulug bek va uning ilmiy maktabi ’
Ulug bek yashab ijod etgan davr XIV asr oxiri va XV asrning birinchi
‘
yarmi nafaqat Movarounnahr, balki dunyo tarixidagi muhim bir palla edi. Biroq
Movarounnahr, Xuroson va boshqa qo shni Sharq mamlakatlarining o sha
‘ ‘
davrdagi tarixi ko p jihatdan Ulug bekning bobosi Temurning faoliyati bilan
‘ ‘
bog liq edi.
‘
Ulug bek Samarqandda hokim bo lishi bilan, olimlarni, shoir va
‘ ‘
me morlarni to playdi. Lekin bundan ilm-ma rifat faqat Samarqandda bo lgan,
’ ‘ ’ ‘
degan xulosa kelib chiqmaydi. O sha davrning yetuk olimi Abdurazzoq
‘
Samarqandiyning aytishicha, Samarqand bilan bir qatorda Hirot ham Ulug bek va
‘
Shohruh davrida Sharqning yirik madaniyat markaziga aylanadi. Albatta, bunda
eng avvalo Ulug bekning xizmati beqiyos kattadir. U o z davrining yetuk
‘ ‘
olimlaridan biri bo lib yetishdi. Ulug bek hokimligi davridagi taraqqiyparvar
‘ ‘
yangiliklar butun o rta asr ma daniyati tarixida o lkan ahamiyat kasb etadi. U
‘ ’ ’
qadimgi yunon olimlaridan Platon (Aflotun), Aristotel (Arastu), Gippart (Ibarxus)
va Ptolemey (Batlimus)larning asarlarini va o z vatandoshlaridan Forobiy,
‘
Beruniy, Ibn Sino, Xorazmiy va Nasiriddin Tusiylarning asarlarini tahlil qilgan
edi. Rus akademigi V.V.Bartoldning aytishicha islom olamida Ulug bekkacha
“ ‘
hech bir podshoh olim bo lmagan . Tarixda ko p musulmon hokimlari
‘ ” ‘
olimlarga homiylik qilib, ularning ilmiy izlanishlariga sharoitlar yaratib berganligi
ma lum. Biroq, ularning barchasidan farqli o laroq, Ulug bekning o zi jiddiy
’ ‘ ‘ ‘
astronom va matematik bo lib, o z atrofidagi olimlar bilan hamkorlikda ijod
‘ ‘
etgan.
Ulug bek Movarounnahrni butun musulmon mamlakatlarining ilmiy
‘
markaziga aylantirishga harakat qildi. Samarqanddagi madrasaga Ulug bek tez
‘
orada mudarris va olimlarni to play boshlaydi va shu tariqa uning Samarqandda
‘
astronomik ilmiy maktabi shakllanadi. Bu maktabning asosiy mudarrislari ilmni
davom ettirishlariga to la sharoit mavjudligi uchun Temur davridayoq
‘
Samarqandga kelgan Taftazoniy, Mavlono Ahmad va Qozizodaning maslahati
48

bilan Ulug bek otasining mulki Xurosonning Koshon shahridan G iyosiddin‘ ‘
Jamshid Koshiyni keltiradi. Samarqandga Movarounnahrning turli shaharlaridan
va Xurosondan to plangan olimlarning soni 1417-yilga kelib 100 dan ortib ketadi.
‘
Ular orasida adiblar, muarrixlar, xattotlar, musavvirlar, geograflar bor edi. Lekin
astronomiya va matematika sohasidagi olimlar sharafliroq va obro liroq edi. Ular
‘
orasida Qozizoda bilan Koshiy eng salobatli va nufuzli edilar.
Mirzo Ulug bek temuriyzodalar ichida fan va madaniyat taraqqiyotiga
‘
eng ko p va salmoqli hissa qo shgan hukmdordir. U Samarqandda birinchi
‘ ‘
falakkiyotshunoslik akademiyasiga asos solgan siymo sifatida dunyoga nom
taratadi. Bu so zlar rivoyat yoki afsona emas, balki jahonning ulug allomalari
‘ ‘
tomonidan tan olingan haqiqatdir. Ulug bek akademiyasini tan olgan va dunyoga
‘
taratgan kishi bu fransuz yozuvchisi, faylasufi va tarixchisi Volter (1694-
–
1778)dir. Bo riboy Ahmedov o zining Ulug bek kitobida Volterning
‘ ‘ “ ‘ ”
quyidagi so zlarini keltiradi: Transoksianada uning o rniga taxtga chiqqan
‘ “ ‘
mashhur Ulug bek Samarqandda birinchi akademiyasiga asos soldi, yer kurrasini
‘
o lchashni buyurdi va falakiyotshunoslik jadvallarini tuzishda ishtirok etdi .
‘ ” 22
Chindan ham Ulug bek tomonidan qurdirgan rasadxona o z davrining
‘ ‘
akademiyasi bo lgan. Tarixchi olim, professor G.A.Hidoyatov bu haqda haq
‘
gapni aytgan: Samarqandda barpo etilgan Ulug bek rasadxonasi ulkan madaniy
“ ‘
yutuq bo lgan ediki, jihozi va ilmiy yutuqlari jihatidan unga teng keladigan
‘
rasadxona o sha davrda ham, undan ancha keyin ham yaratilmadi. Rasadxona
‘
1018 ta yulduz tasvirlangan katalog tuzildi, yulduzlarning belgisi o ndan
‘
to qqizgacha aniq bo lgan turish burchaklari sinuslari va tangenslari notarial
‘ ‘
qiymatlarining jadvallari, shuningdek yer hududidagi ko p sonli nuqtalar
‘
koordinatalari (kenglik va uzunlik)ni qamrab olgan jadvallar ishlab chiqildi
rasadxonada Ulug bekning bevosita raxbarligida o tkazilgan ishlar uning
‘ ‘
matematika, geometriya va falakiyotshunoslik sohasida chuqur bilimlar sohibi
ekanligidan guvohlik berar hamda bir qancha amaliy vazifalar yechimi uchun katta
ahamiyat kasb etardi .
” 23
22
Ahmedov B.“Ulug‘bek” T.: 1989. 112 b.
23
49

1420-yili Samarqand madrasasining tantanali ochilishida bo ladi.‘
Vasifiyning aytishicha, birinchi mudarris etib Mavlono Havofiy tayinlanadi.
Madrasa bitishiga yaqin qurilishda ishlayotganlar Ulug bekdan kim mudarris etib
‘
tayinlanadi deb so raydilar. Ulug bek javobida bu lavozimga barcha ilmlardan
‘ ‘
xabardor odamni topajagini aytadi. Shu yerda g ishtlar orasida iflos kiyimda
‘
o tirgan Mavlono Muhammad Ulug bekning so zlarini eshitib, shu mansabga
‘ ‘ ‘
o zi munosibligini aytadi. Ulug bek unga savollar berib qoniqarli javob
‘ ‘
olganidan so ng, uning bilimlaridan qanoat hosil qiladi va uni hammomga olib
‘
borib cho miltirish va yaxshi kiyimlar kiyintirilishini buyuradi. Madrasa
‘
ochilishida MavlonoMuhammad mudarris sifatida birinchi ma ruzasini o qiydi.
’ ‘
Bunda 90 ta olim hozir bo lgan bo lsa ham ma ruzani faqat Ulug bek bilan
‘ ‘ ’ ‘
Qozizoda Rumiy ikkovlari tushunadilar. Lekin asosiy ma ruzalarni Qozizoda
’
Rumiy, Ulug bek, Jamshid Koshiy va keyinroq Ali Qushchilar o qiydilar.
‘ ‘
Ulug bek tashkil qilgan Samarqand madrasasi va ilmiy to garagi sharq
‘ ‘
madaniyati va fani tarixida nihoyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Turli
xalqlarning madaniy rivojlanishiga katta ta sir ko rsatdi. Bu yerda ko plab
’ ‘ ‘
buyuk siymolar shakllandi. Jumladan, Xurosonning (Eron) Jom shaxrida 1414-yili
tug ilgan bo lajak ulkan shoir Jomiy Ulug bekning Samarqand madrasasida
‘ ‘ ‘
tahsil ko radi. U bu yerda Qozizoda Rumiy, Ulug bek va Ali Qushchi kabi ulkan
‘ ‘
o zbek
‘
olimlarining ma ruzalarini tinglaydi, ularning tarbiyasida bo ladi. Shu tariqa
’ ‘
o zbek olimlari Jomiyni shoir sifatida voyaga yetkazadilar.
‘
Rasadxona qurilishi 1420-yildan 1429-yilgacha davom etadi. Ulug bek
‘
rasadxonani loyihalash va qurishda ham o zi bevosita ishtirok etadi. U davlat
‘
ishlarini bajarish bilan birga madrasada ham ma ruzalar o qiydi. Odat bo yicha
’ ‘ ‘
u haftada bir marta astronomiya yoki matematikadan ma ruza o qirdi. Uning
’ ‘
chuqur bilimi, isbotlarining dalillarga asoslanganligi, mahorati va shu fanlarga
muhabbati tinglovchilarni hayratlantirdi.
50

Bundan tashqari Qozizoda Rumiy, G iyosiddin Jamshid Koshiy, Ali‘
Qushchilar bilan bir qatorda ustod Ismoil mavlono Ibrohim, Mavlono Bahriddin va
boshqa olimlar ham ma ruzalar o qirdilar.
’ ‘
Samarqand akademiyasi olimlari davrida eng taniqli va obro lisi
‘
Salohiddin Muso ibn Muhammad ibn Mahmud Qozizoda ar-Rumiy edi. Mashxur
riyoziyotchi va astronom deb sanalgan bu olim faylasuf sifatida ham yurtga yaxshi
tanilgan bo lib, uni Aflotuni zamon deb atashgan.
‘ “ ”
Ulug bekning matematika va astronomiya sohasida birinchi ustozlaridan
‘
hisoblangan Rumiy Kichik Osiyoning ya ni Rumning Burs shahrida 1360-yillarda
’
qozi oilasida dunyoga kelgan. 1
O z yurtida astronomiya va matematikadan
‘
yetarlicha keng bilimga erishgan Rumiy Xurosondalik kezlarida markazi
Samarqand bo lgan Movarounnahrda matematikaning rivojlanganligi haqida
‘
eshitib Samarqandga yo l oladi. Mashxur Asar al-Boqiya ning muallifi Solih
‘ “ ”
Zokiyning ma lum qilishicha, Rumiy Samarqandga XIV asrning oxirgi o n
’ ‘
yilligiga kelgan.
Qozizoda Rumiy Samarqandga Ulug bekning bobosi Temur saroyida astronom
‘
bo lib ishlagan mavlono Ahmaddan dars olib, o zining ilmu nujum bo yicha
‘ ‘ ‘
oldindan erishgan bilimlarini to ldirgan. Hijriy yil hisobi bilan 808yil (1405-1406
‘
yillar)da Ajab al-mandurfi axbari Temur (Temur haqida qiziqarli xabarlar)
“ ”
kitobining muallifi Ibn Arabshoxga o zi tuzgan va sayyoralarning holatlarini aks
‘
qilgan 200ta jadvali haqida yozgani ma lum.
’
Rumiyning Sharh al-chag miniy dan tashqari Al-majistiyning
“ ‘ ” “
bayoniga sharh , Astronomiya fani haqida risola , Sinus-kvadrant haqida
” “ ” “
risola , Astronomiya va geometriya haqida risola , Arifmetika haqida
” “ ” “
risola kabi asarlari bizgacha yetib kelgan bo lib, bu asarlarning ko pchiligi
” ‘ ‘
Istambul, Berlin, London, Tehron va Lelingrad kutubxonalarida hozirgacha
saqlanadi. M.E.Masson Qozizoda Rumiyning vafoti 1430-yillarda ro y bergan
‘
deb taxmin qiladi. Ayrim manbalar Rumiy 1437-yilda vafot etgan deb ma lum
’
qiladi.
51

Samarqand akademiyasining ikkinchi buyuk allomasi G iyosiddin‘
Jamshid ibn Ma sud ibn Mahmud al-Koshiy bo lib, u Koshon (Eron)da
’ ‘
tug ilgan. Bu o lka Temur tomonidan 1387-yilda zabt etilgan edi. G iyosiddin
‘ ‘ ‘
Jamshid Samarqandga Koshondan tashrif buyurgan. Koshonda yaxshi ta lim olib,
’
Iroqning ko p shaharlarini kezgan va Samarqandga kelgunga qadar riyoziyat va
‘
astronomiyadan yetarlicha ma lumotga erishgani, uning bu sohalar bo yicha
’ ‘
yozgan asarlaridan ma lum bo ladi. 1408-1410 yillarda ro y bergan oy
’ ‘ ‘
tutilishlarini kuzatib, ularning tafsilotlari olimning Shohruhga bag ishlab 1414-
‘
yilda bitgan. Ziji Haqoniy dan taklim Ziji Elxoniy asarida keltirilgan.
“ ” “ ”
Shundan sharqshunos akademik Bartold, Koshiy Hirotda Shoxruhning saroyida
ham ishlagan bo lsa kerak, deb tahmin qiladi. Mazkur oy tutilishlarining
‘
haqiqatdan ro y berganligini nemis astronomi T.Oppolserning Tutilishlar
‘ “
kanoni (1887-yili chop etilgan) kitobi tasdiqlaydi.
”
Mashhur sharqshunos olimlar A.P.Yushkevich va B.A.Rozenfeldlar
Ulug bek maktabi olimlarining hayoti va faoliyatini o rganib, Jamshid Koshiy
‘ ‘
haqida ushbu so zlarni bitganlar: Jamshid al-Koshiyning Samarqandga
‘ “
kelgunga qadar kechgan butun faoliyati, go yo yangi Ulug bek rasadxonasiga
‘ ‘
aynan raxbarlik uchun maxsus tayyorgarlik maktabini o tagandek edi va shuning
‘
uchun ham Ulug bek tomonidan uni Samarqandga taklif etilishi ayni muddao
‘
bo ldi .
‘ ” 24
Koshiyning Samarqand rasadxonasida o tkazgan astronomik
‘
kuzatishlari
Ziji Ko ragoniy dan joy olgan jadvallar, kuzatish natijalarida aks qilgandan
“ ‘ ”
tashqari, astronomiya va matematikada e lon qilgan 19 ta risolasining
’
mazmunidan ham o rin olgan. Bu asarlarning ro yxati G.P.Matviyevskaya va
‘ ‘
B.A.Rozenfeldlarning Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovya
“ ”
kitobida keltirilgan. Bu asarlar ichida Arifmetikaga kalit , Bir gradus
“ ” “
sinusining aniqlash haqida risola , Shohruhga bag ishlangan Haqon zijining
” ‘ “
24
1
Mamadazimov Mamadmuso “Ulug‘bek va uning rasadxonasi”. T.:1994y. 73 b.
52

Elxon zijining takomillashganidir , Koshiy ziji , Astronomiya haqida” “ ” “
risola , Astronomiya fanining qisqacha bayoni risolalari uning nomini
” “ ”
jahonga tanitdi.
G iyosiddin Koshiyning vafot etgan yili aniq emas. Sharqshunos
‘
X.Zuter (1848-1922) o zining Арабские математики и астрономи и -
‘ “
труди” maqolasida Koshiyning o‘limi 1437-yilda ro‘y bergan deb taxmin qiladi.
Sharqshunos B.Rozenfeld Koshiy 1429-yilda vafot qilgan deb yozadi.
Astronom G‘.Jalolov esa nemis olimi sharqshunos Brokkelman fikriga qo‘shilib,
Koshiy 1440-yilning boshida olamdan o tgan, deb ma lum qiladi.
‘ ’
Ma lumki Koshiyning vafotidan so ng ko p o tmay Qozizoda Rumiy
’ ‘ ‘ ‘
ham vafot etadi. Shunday so ng Ulug bek rasadxona boshlig i qilib Ali
‘ ‘ ‘
Qushchini tayinlaydi.
U haqida Ziji Ko ragoniy ning so zboshisida shunday so zlar
“ ‘ ” ‘ ‘
yozilgan: Yoshlikning gullagan va navqiron davrini o tayotgan Ali ibn
“ ‘
Muhammad al-Qushchi fan va bilimning jang maydonida xuddi qilichdek o tkir,
‘
uning ilmiy ishlariga raxbarlik qila olishiga ishonch shu qadar kuchliki, u haqda
gapirib, Ali Qushchining shuhrati, yaqin vaqt ichida, o z mamlakatimiz va
‘
dunyoning boshqa qismlari bo ylab keng taraladi, deb bemalol aytish mumkin .
‘ ” 25
Olimning to la ismi sharifi Alouddin Ali ibn Muhammad al-Qushchi
‘
bo lgan.
‘ 1
Ali Qushchi taxminan 1402-yilda Samarqandda tug ilib, yoshligida ‘
Ulug bekning tarbiyasida bo lgan va unda astronomiyaga qiziqish uyg otishda
‘ ‘ ‘
ustozining roli katta bo lgan. Ali ibn Muhammadga Qushchi taxallus
‘ “ ”
berilishining boisi dastlab u saroyda ovchi (burgut ovlovchi) lavozimida
ishlaganidan deb ma lum qiladi tarixiy manbalar. Ulug bek uni o ziga yaqin
’ ‘ ‘
olib o g lim deb atagan. Astronomiyaga katta qiziqish bildirib, rasadxonada
“ ‘ ‘ ”
ishlay boshlagach, vaqt o tishi bilan u Ulug bekning ilmiy hamkoridan yaqin
‘ ‘
do stiga aylangan. Karmanada qo shimcha ta lim olib qaytgach, o z ichiga
‘ ‘ ’ ‘
sadoqat bilan kirishib Ulug bekning ishonchli shogirdi va yordamchisi bo lib
‘ ‘
25
Mamadazimov Mamadmuso . “Ulug‘bek va uning rasadxonasi”.T.:1994y. 73 b.
53

qolgan. Astronomik kuzatishlarga mohirligi va chuqur bilimi evaziga o z“ ‘
davrining Bitlimusi (Ptolemeyi) degan taxallus olgan.
” Ali Qushchi
Astronomiya ilmi haqida risola , Geometrik masalalar va astronomiya ,
“ ” “ ”
Ulug bek Zijiga sharh , Samo pog onalari , Astronomiyadan bosh
“ ‘ ” “ ‘ ” “
xulosa kabi astronomik va turk sultoni Muhammad Al iga bag ishlangan
‘
Arifmetikadan Muhammad risolasi , Hisob (arifmetika ilmi haqida risola),
“ ” “
Arifmetikaning qaymog i , Geometriya haqida risola , Arifmetik qoidalar
“ ‘ ” “ ” “
va geometriya haqida ko rsatmalar risolasi kabi matematik asarlarning va
‘ ”
Xitoynoma deyiluvchi tarixiy asarning muallifidir. Tarixchi Abdurazzoq
“ ”
Samarqandiy Koshondan Samarqandga taklif etilgan yana bir astronom haqida
yozadi. Uning nomi Mo yiddin bo lib, Ulug bek tomonidan rasadxonaga ishga
‘ ‘ ‘
taklif etilgunga qadar astronom olim sifatida Sharqqa tanilgan Abdurazzoq
–
Samarqandiyning ta rifi bilan aytganda, mavlonoi muazzam o zidan so ng
’ “ ” ‘ ‘
astronomik maktabni meros qilib qoldirgan edi.
Jumladan, uning o g li Mansur ham astronom bo lib, boshqa ko p
‘ ‘ ‘ ‘
asarlari bilan birga taniqli olim, Chag miniyning Mulaxxas iga Qozizoda
‘ “ ”
Rumiy tomonidan bitilgan Sharh al-Mullaxas ga tavsif yozgan Nizomiddin
“ ”
Abdal Ali ibn Muhammad ibn al Husayn al-Birjondiy uning shogirdi hisoblanadi.
Biroq na Ziji Ko ragoniy ning so zboshisida va na Samarqand
“ ‘ ” ‘
rasadxonasi tarixi haqidagi boshqa manbalarda Koshonlik Mo yiddin va uning
‘
o g li Mansur haqidagi to laroq ma lumot uchraydi.
‘ ‘ ‘ ’ 26
Ulug bek astronomiya maktabining so ngi vakillaridan biri, Qozizoda
‘ ‘
Rumiyning (otasi tomonidan) va Ali Qushchining (onasi tomonidan) nabirasi
Mahmud ibn Muhammad ibn Qozizoda Rumiy edi. Tarixda Mirim Chalabiy nomi
bilan tanilgan bu astronom Samarqandda tug ilib o sdi. Biroq umrining so ngi
‘ ‘ ‘
yillarini Turkiyaning Guliopol, Adrianopol va Bursada o tkazdi. 1525-yilda
‘
Adri ano polda vafot etdi. Uning Ulug bek Zijiga sharh , Qiblaning azimutini
“ ‘ ” “
aniqlash to g risida risola , Sinus kvadrant haqida umumiy risola lari sulton
‘ ‘ ” “ ”
26
Ahmedov A. “Ulug‘bek hayoti va faoliyati” T.: 1991.
54

Boyazidga bag ishlab yozilgan. Mirim Chalabiyning Almugantaratli kvadrant‘ “
haqida risola , At-Tusiyning Elxon Zijiga sharh , Shikoziy kvadrantidan
” ” “
(asturlabidan) foydalanishini o rganish haqida risola , Kvadrant haqida
‘ ” “
umumiy risola , Zarqaliy asturlabi haqida risola kabi ilmiy merosi bilan o rta
” “ ” ‘
asr astronomiya tarixida chuqur iz qoldirgan.
Xullas, Ulug bek tashkil qilgan Samarqand akademiyasi va ilmiy
‘
to garagi Sharq madaniyati va fani tarixida nihoyatda muhim ahamiyat kasb etdi
‘
va bu turli xalqlarning madaniy, ilmiy rivojlanishiga katta ta sir ko rsatdi.
’ ‘
55

2.3. Ulug bek Ziji asarining jahon sivilizatsiyasida tutgan о‘rni“ ‘ ”
Ulug‘bek ilmiy merosining eng asosiy, ma’lum va mashxuri uning “Zij”i
bo‘lib, bu asar “Ziji Ulug‘bek”, “Ziji jadidi Ko`ragoniy” deb ham ataladi. “Zij”dan
tashqari uning matematik asari “Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola”,
astronomiyaga oid Risolayi Ulug bek (yagona nusxasi Hindistonda, Aligarh
“ ‘ ”
universiteti kutubxonasida saqlanadi) va tarixga doir Tarixi arba ulus (To rt
“ ” ‘
ulus tarixi) asaridir.
Ulug bek Zij i o z tarkibiga ko ra VIII-IX asrlarda boshlangan
‘ “ ” ‘ ‘
astronomik an anani davom ettirsa ham ilmiy darajasi ularga nisbatan beqiyos
’
balanddir. Bu asar ikki qismdan: keng muqaddima va 1018 sobit yulduzning o rni
‘
va holati aniqlab bergan jadvalladan iborat bo lib, muqaddimaning o zi mustaqil
‘ ‘
to rt qismni tashkil qiladi.
‘
Muqaddimaning boshida Qur ondan yulduzlar va sayyoralarga taalluqli
’
oyatlar keltiriladi. Ulug bek bu bilan astoronomik kuzatishlarning zarurligini
‘
g oyaviy asoslamoqchi bo ladi.
‘ ‘
Zij ning birinchi kitobi Tarix, ya ni xronologiyaning ma rifati
“ ” “ ’ ’ ”
deb nomlangan maqolasi yetti bobdan iborat bo lib, u eralar va kalendar
‘
masalalariga bag ishlangan. Bu boblarda islomda qo llaniladigan asosiy era-
‘ ‘
hijriy era, suryoniy-yunoniy era, Jaloliy era, xitoy va uyg ur erasi, forsiy-
“ ” ‘
qadimiy era va bu eralarda keltirilgan sanalarni biridan biriga moslashtirib
ko chirish hamda bu eralardagi mashxur kunlar haqida baxs yuritiladi.
‘
Ikkinchi kitobi Vaqtlar va unga taluqli nimarsalar deb nomlangan
“ ”
maqola 22 bobdan iborat. U asosan matematik va sperik astronomiya masalalariga
bag ishlangan. Ikkinchi va uchinchi boblarda o rta asrlar uchun eng aniq
‘ ‘
bo lgan sinuslar va tangenslar jadvallari keltiriladi. Maqolaning to rtinchi bobida
‘ ‘
Ulug bek ekliptikaning (falak ul-burj) osmon ekvatoriga (muaddan unnahor)
‘
og ish burchagining miqdorini keltiradi. Bu haqda bunday deydi : Bizning
‘ “
kuzatishimizcha, eng katta og ish (ya ni ekliptikaning ekvatoriga og ishi)
‘ ’ ‘
burchagini yigirma uch daraja o ttiz daqiqa o n yetti soniya topdik . Ulug bek
‘ ‘ ” ‘
56

topgan bu miqdor o rta asrlar davri uchun ancha aniq edi. Shuni ham aytish‘
kerakki, bu burchakning miqdori barcha davr astronomlari uchun katta ahamiyatga
ega edi, chunki yoritgichlar va yashash joylarining aniq koordinatlarini topish shu
burchak miqdoriga bog liq edi.
‘
Zij ning uchinchi maqolasi 13 bobdan iborat bo lib, faqat
“ ” ‘
astronomiya masalalariga bag ishlangan. Bunda quyosh, oy va besh sayyoraning
‘
harakatlari haqida bahs yuritiladi. Asarda keltirilgan jadvallarning aksariyati shu
maqolaga ta a luqlidir. Bu jadvallar orasida eng ahamiyatga ega bo lgani 13-bobda
‘
keltirilgan va Turg un yulduzlarning uzunlama kenglama bo yicha holatlarini
“ ‘ ‘
aniqlash deb atalgan yulduzlar jadvalidir.
”
Yuqoridagi ma lumotlardan ko rinib turibdiki, Ulug bekning
’ ‘ ‘
yulduzlar jadvali o rta asrlar davridagi eng nodir va eng mukammal jadvaldir. Bu
‘
ma lumotlar Ulug bek rasadxonasida yulduzlar globusi yasalgan degan xulosaga
’ ‘
ham oliyu keladi.
Zij ning oxirgi Yulduzlarning doimiy harakati deb nomlangan
“ ” – “ ”
to rtinchi maqolasi ikki bobdan iborat va u asosan ilmi nujumga bag ishlangan.
‘ ‘
Ulug bek Zij i o rta asrlardagi eng mukammal astronomik asar
‘ “ ” ‘
bo lib, tezda zamondoshlarining diqqatini o zida jalb etdi. Eng avval bu asar
‘ ‘
Samarqandda Ulug bek atrofida to plangan olimlar ijodiga ta sir ko rsatdi.
‘ ‘ ’ ‘
Zij ni o rganish shuni ko rsatadiki, u asosan amaliy qo llanishga
“ ” ‘ ‘ ‘
mo ljallangan bo lib, nazariy masalalarni bayon etishni Ulug bek oldiga
‘ ‘ ‘
maqsad qilib qo ymagan. Shuning uchun bo lsa kerak Zij ni birinchi bo lib
‘ ‘ “ ” ‘
Samarqand olimlarining o zi, xususan Ali Qushchi sharxlaydi. Undan keyingi
‘
shaharlarni Miram Chalabiy va Husayn Birjondiylar yozadi.
1449-yili Ulug bekning fojeali halokatidan so ng Samarqand olimlari
‘ ‘
asta sekin yaqin va o rta sharq mamlakatlari bo lib tarqalib ketadilar. Ular
– ‘ ‘
o zlari borgan yerlarga Samarqand olimlarining yutuqlarini va Zij ning
‘ “ ”
nusxalarini ham yetkazadilar.
57

Xususan, Ali Qushchi 1473-yili Istanbulga borib, u yerda rasadxoga
quradi. Shu tariqa Ulug bek Zij i Turkiyada tarqaladi va Turkiya orqali‘ “ ”
Yevropa mamlakatlariga ham yetib boradi. 27
Hozirgi kundagi ma lumotlarga ko ra Zij ning 100ga yaqin forsiy
’ ‘ “ ”
nusxasi va 15dan ortiq arabiy nusxasi mavjud. O rta asrlarda yozilgan hech bir
‘
astronomik yoki matematik asar bunchalik ommaviy va keng ma lum
’
bo lmagan. Zij musulmon mamlakatlarining deyarli barchasida o rganilgan
‘ “ ” ‘
va sharxlangan. Uni sharxlagan olimlardan quyidagilarning nomlarini eslatish
mumkin: Shamsiddin Muhammad ibn Abul Fath as-So fiy al-Misriy (vaf.tar145),
‘
Abdulqodir ibn Ro yoniy Lohijiy (vaf,1519), Mir Chalabiy, Abdulali Birjandiy,
‘
G iyosddin Sheroziy.
‘
Zij ning G arbiy Yevropa faniga ham ta siri katta bo ldi. Umuman
“ ” ‘ ’ ‘
olganda G arbiy Yevropa Temur va uning farzandlarin, ayniqsa Ulug bekni XV
‘ ‘
asrdanoq bilardi. Ali Qushchining Istambuldagi faoliyati tufayli Ulug bekning
‘
olimligi haqidagi xabar ham Yevropaga tarqaldi.1638-yili Istambulga ingliz olimi
va sharqshunosi, Oksford universitetining Jon Grivs (1602-1652) keladi.
Qaytishida u o zi bilan Ulug bekning Zij ining bir nusxasini Angliyaga olib
‘ ‘ “ ”
ketadi. 1648-yili avval Zij dagi 98 yulduzning jadvalini chop etadi. O sha
“ ” ‘
yilning o zida Grivs Zij dagi geografik jadvalni ham nashr etadi. 1650-yili esa
‘ “ ”
u Zij ning birinchi maqolasining lotincha tarjimasini nashr etadi. Grivs 1652-
“ ”
yili mazkur oxirgi ikki ishni qayta nashr etadi.yana bir ingliz olimi va sharqshunos
Tomas Hayd (1636-1703) Zij dagi turg un yulduzlar jadvalini 1665-yili
“ ” ‘
forscha va lotinchada nashr etadi. Shunisi diqqatga sazovorki Hayd Gvirsning
ishlaridan butunlay bexamar edi. Demak Zij ning nusxalari qandaydir yo llar
“ ” ‘
bilan unga ham yetib kelgan. Zij Ko ragoniy ning Quyosh, Oy va sayyoraning
“ ‘ ”
holatlariga tegishli jadvallar, shuningdek, mingdan ortiq bevosita ko rinadigan
‘
jadvallarning jadvali, aksariyat hollarda Samarqand rasadxonasi olimlarining
bevosita kuzatishlarining natijalari bo lib, o rta asr bevosita kuzatishlarning
‘ ‘
27
Ahmedov A. “Ulug‘bek” Toshkent.”Fan” nashriyoti 1991y. 62-bet.
58

natijalari bo lib, o rta asr astronomiyasining eng aniq jadvallaridan‘ ‘
hisoblanardi.shu boisdan Ziji Ko ragoniy ning qo lyozmasi o rta asrda turli
“ ‘ ” ‘ ‘
joylarda katta tezlik bilan ko chirilib ko paytirila boshlandi. Bobur Ulug bek
‘ ‘ “ ‘
Ziji haqida gapirib XVI asrda dunyoda eng keng tarqalgan astronomik
”
jadvallardan bo lganligini ta kidlaydi. Ayniqsa, Ulug bek Ziji ga tegishli
‘ ’ “ ‘ ”
yulduzlar katalogi aniqligi bilan keyingi asrlarda ko p g arb astronomlarida katta
‘ ‘
qiziqish uyg otdi.Shunday bo lishiga qaramay Ulug bek Zij i umuman
‘ ‘ ‘ “ ”
olganda to liq ravishda o rganilmagan va biror zamonaviy tilga to liq tarjima
‘ ‘ ‘
qilinmagan.Manbalarda Ulug bek bu asarini o limidan biroz oldin tugatgan
‘ ‘
degan ma lumot qayd etilgan.
’
Shu tariqa Ulug bek davrida Movarounnahr va Xuroson hududidagi
‘
ijtimoiy taraqqiyot yuksak madaniy va ilmiy ko tarilishga olib keldi. Bu
‘
ko tarilishni hozirgi fanda O rta Osiyo Xuroson va Eron uyg onish renessansi
‘ ‘ ‘
deb ataladi.
Bu ilmiy madaniy ko tarilish O rta Osiyo ikki daryo oralig i bilan
‘ ‘ ‘
bog liq bo lib, u ham bo lsa o z ibtidosini Ulug bekning XV asr boshida
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Samarqanddagi ilmiy faoliyatidan oladi. Bu bir yarim asrlik davr o rta asr
‘
xalqlarining ma naviy va moddiy madaniyati tarixida nihoyatda chuqur iz
’
qoldirdi va hozirgi kunda ham bu xalqlarning madaniy rivojlanishning asosida
turadi. Shuning uchun ham O rta Osiyo xalqlari Ulug bek va uning
‘ ‘
safdoshlaridan abadiy minnatdordirlar.
Samarqand etagida Ulug bek va uning maktabi tomonidan ishga tushirilgan
‘
rasadxonadan koinot qariga tashlangan nazar faqat sharqdagina emas, balki jahon
fani madaniyatining ochilmagan qo rig i ni ochish Koinotni o rganishga
“ ‘ ‘ ” – ‘
qo yilgan buyuk bir qadam bo ldi. Shu ilk qadam sababli bo lib, Yevropada
‘ ‘ ‘
birin-ketin yirik, yaxshi jihozlangan rasadxonalar ishga tusha boshladi. Polshada
olam tuzilishining geliotsentrik nazariyasi, Milanda Koinotning cheksizligi va
unda Quyosh sistemasi oddiy bir yulduzning yo ldoshlari bilan tashkil etgan
– ‘
sistemasi ekanligi g oyasini, Germaniyada osmon jismlarining massalarini
‘
59

hisoblash usuli kabi muhim kashfiyotlar vujudga kelishida Samarqand
astronomlari sababchi bo ldi.‘
Shunday ekan ajdodlarimizga munosib voris bo layotgan biz yoshlar
‘
ularning bizgacha yetib kelgan ilmiy merosini avaylab asrashimiz va uni
ko paytirishdek ulug ishlarga bel bog lab kirishish oliy burchimizdir.
‘ ‘ ‘

60

X U L O S A
Mazkur bitiruv malakaviy ishda uyg onish davrining ikkinchi bosqichi‘
bo lgan O rta Osiyodagi XIV-XV asrlar davri tarixi tadqiq qilindi. Ishning
‘ ‘
asosiy qismdan kelib chiqib, quyidagi xulosalarga kelindi:
- XIV-XV asr boshlarida Samarqand, Hirot, Buxoro va G ijduvon kabi
‘
bosh shaharlarda Amir Temur an analari davom ettirilib, olimu muhandis, shoiru
’
bastakor, me moru binokor va naqqoshu musavvirlar serqirra ijod etishdi.
’
Mamlakatning ravnaqi, ma naviy kamolotida ilm-fan va san at muhim o rin
’ ’ ‘
egalladi.
- Temuriy shahzoda Mirzo Ulug bek Samarqand va Buxoro ilmu
‘
ma rifat dargohiga aylantirdi. O z zamonasining dorilfununi hisoblangan
’ ‘
Samarqand, Buxoro, G ijduvon madrasalarida diniy va dunyoviy fanlardan
‘
ta lim berildi, Shamsuddin Havofiy, Qozizoda Rumiy, G iyosiddin Jamshid,
’ ‘
Ulug bek, Ali Qushchi kabi yetuk olimlar Samarqand akademiyasiga ilmu
‘
toliblarga saboq berishdi va bu davrdagi O rta Osiyo xalqlarining jahon
‘
sivilizatsiyasiga o z hissasini qo shdi.
‘ ‘
- Badiiy uslub jihatdan adabiyot nihoyatda takomillashib, yangi
pog onaga ko tarildi. Zamonaning yetuk shoirlari Sakkokiy, Lutfiy,
‘ ‘
Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Atoiy, Durbeklar nasr va nazmda ko plab
‘
nodir asarlar yaratishdi. Durbekning Yusuf va Zulayxo , Lutfiyning Gul va
“ ” “
Navro z , Alisher Navoiyning asarlari badiiy adabiyotimizning beqiyos
‘ ”
durdonalari hisoblanadi.
- Bu davrda O rta Osiyoda kitobot, xattotlik, musavvirlik, lavvoxlik
‘
(lavxa chizish) va sahhoflik (muqovasozlik) san ati nihoyatda taraqqiy etdi. Mir
’
Ali Tabriziy, Sulton Ali Mashhadiy, Mir Ali Kitob, Mirak Naqqosh, Qosim Ali
kabi xattot, musavvvir, lavvohlar o z sohasining jonkuyarlaribo lishdi. Ayniqsa,
‘ ‘
Kamoliddin Behzod asos solgan Hirot musavvirlik maktabi o lkan yutuqlarga
’
erishdi.
- Musiqa san ati XIV XV asrlarda san atning boshqa turlari va
’ – ’
she riyati bilan uzviy aloqada yangi taraqqiyot pog onasiga ko tarildi. Mohir
’ ‘ ‘
61

san atkor mashshoqlar, bastakor, hofizlar tomonidan bebaho san at asarlari’ – ’
vujudga keldi. Musiqa sohasida mutaffakkir Alisher Navoiy Isfahoniy kuyini,
“ ”
Ulug bek Bulujiy , Shodiyona , Ahloqiy kuylarini ijod qilishdi.
‘ “ ” “ ” “ ”
- XIV-XV asrlarda Qashqa vohasining asosiy shaharlari Kesh va
Qarshida qadimdan an anaviy tus olgan ilm fanga va uning taraqqiyotiga, katta
’
e tibor berildi.
’
Sharq uyg onish davri madaniyati, ma rifati islom dini ruknlari,
‘ ’
talablari asosida rivojlangan bo lib, davrining ziyo maskani hisoblangan, gullar
‘
nomini olgan Shahrisabz ilm va marifatning asosiy markazlarida biriga aylanib,
sharafli ilm va odob qubbasi nomini oldi.
“ ”
Xullas, XIV asrning oxiri XV asr O rta Osiyo, aniqrog i,
‘ ‘
Movarounnahr va Xuroson tarixida o rta asr uchun oliy darajadagi madaniy
‘ –
manaviy yuksalish davri bo ldi. Bu yuksalish O rta Osiyoda uyg onish
‘ ‘ ‘
davrining tiklanishi va oliy darajadagi sivilizatsiyaga qo shgan hissasi bilan atash
‘
mumkin. Bu yuksalishlar xalqimizning keyingi madaniy rivojlanishiga katta zamin
yaratdi.
62

TAVSIYALAR
1. Tarix fakulteti talabalarining bilimlarini yanada chuqurlashtirish uchun
XIV-XV asrdagi yangi uyg onish davriga oid kurslar kiritish.’
2. Mirzo Ulug bekning boy ilmiy ma naviy-ma rifiy merosini yoshlar
’ ’ ’
o rtasida targ ibot qilishni yanada rivojlantirish.
’ ’
3 .Amir Temur va Temuriylar davlatida madaniy yuksalishga ta sir etuvchi
’
siyosiy-ijtimoiy, iqtisodiy, ma naviy va g`oyaviy omillarini o`ziga xos jihatlarini
’
alohida va qiyosiy jihatdan o`rganish maqsadga muvofiqdir.
4. XIV-XV asrlarda O rta Osiyodagi yaratilgan memoriy obidalarni avaylab
’
asrash, muhofaza qilish maqsadida xalqimiz o`rtasida targ`ibot va tashviqot
ishlarini amalga oshirish.
63

ADABIYOTLAR RО‘YXATI
1. О‘zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. Toshke nt .: “О‘zbekiston”, 2010
y.
2. Karimov I.A. О‘zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. T oshkent .:
“О‘zbekiston”, 2011 y.89 b.
3. Karimov.I .A. Amir Temur davridagi bunyodkorlik va hamkorlik ruhi bizga
namuna bo`laversin ( YUNESKO qaror gohidagi Temuriylar davridagi ilm-“
fan, madaniyat va maorifning gullab- yashnashi ko`rgazmasining ochilish
”
marosimida so`zlagan nutqi.1996 yil,24 aprel, Parij ).Bunyodkorlik yo`lidan. 4-
tom. Toshk ent .: O`zbekiston ,1996 y
” ”
4. Karimov.I .A. Amir Temur haqida so`z.Toshken t .: O`zbekiston , 1996 y
“ “
5. Karimov.I.A Amir Temur-faxrimiz,g`ururimiz.Yangicha fikrlash va ishlash
davr talabi. 5-tom.Toshk
– ent .: O`zbekiston , 1997 y. “ ”
6. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yо‘q. Toshkent.: Sharq”, 1998 y.
7. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshk ent .: “Ma’naviyat”,
2008 y.
8. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish
va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi. Toshken t .: “О‘zbekiston”,
2010 y.
9. Karimov I.A. 2012 yil Vatanimiz taraqqiyoti yangi bosqichga kо‘tariladigan yil
bо‘ladi. //О‘zbekiston ovozi, 21.02.2012 y.
10. Karimov I.A. Bizning yо‘limiz demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va
modernizatsiya jarayonini izchil davom ettirish yо‘lidir. Toshk ent .:
“О‘zbekiston”, 2012 y.
11. Ahmedov B. Ulug‘bek. T.:1991 y.
12. Ahmedov B. Ulug‘bek. T.: “Fan”, 1991 y.
13. Ahmedov B. Ulug‘bek Muhammad Tarag‘ay. T.: Abdulla Qodiriy nomidagi
xalq merosi nashriyoti, 1994 y.
14. Ahmedov B. Amir Temur. Tarixiy roman. T.: Abdulla Qodiriy nomidagi xalq
merosi nashriyoti, 1995 y.
64

15. Amir Temur va Temuriylar davrida madaniyat va sa`nat.T.:G`.G`ulom
nomidagi adabiyot va sa`nat nashriyoti, 1996 y.
16. Ahmedov B. Amir Temurni yod etib. T.: O`zbekiston 1996 y.“ ”
17. Ahmedov B. Sohibqiron Temur (Hayoti va ijtmoiy-siyosiy faoliyati).
T.:Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti,1996 y.
18. Ahmedov B. Amir Temur va Ulug‘bek zamondoshlari xotirasida.
T.: “О‘qituvchi”, 1996 y.
19. Ashrafiy Muqaddima.Temur va Ulug`bek davri Samarqand miniatyurasi.T.:
G`afur G`ulom nomidagi adabiyot va sa`nat nashriyoti, 1996 y
20. Amir Temur-faxrimiz, g`ururimiz.T.:” O`zbekiston”,1998 y
21. Amir Temur Yevropa elchilari nigohida. T.:“G‘afur G‘ulom” nashriyoti,2007 y.
22. Бартольд В.В. “ Улугбек и его время”. Т.: 1964 й.
23. Bo`riyev O.Temuriylar davri yozma manbalarida Markaziy Osiyo.( Tarixiy-
geografik lavhalar.) Masul muharrir : A.O`rinboyev.T .:”O`zbekiston”,1996 y
24. Bо‘riyev O. Bunyodkor sohibqiron. //Huquq va burch. 2011 y, №4, 30-31-b.b.
25. Bо‘riyev O. Amir Temur davrida О‘rta Osiyo elatlari. //Sohibqiron yulduzi.
2012 yil, 1-son. 80-96-b.b.
26. Ivanin M. Ikki buyuk sarkarda: Chingizxon va Amir Temur. T.: “Fan”, 1994 y.
27. Ibn Arabshoh. Amir Temur tarixi. T.:1998 y.
28. Mо‘minov I. Amir Temurning О‘rta Osiyo tarixida tutgan о‘rni va roli. T.:
“Fan”, 1993 y.
29. Mamadazimov M. Ulug‘bek va uning rasadxonasi. T.: “О‘zbekiston , 1994 y.
”
30. Ma naviyat yulduzlari. T.:2001 y.
’
31. Muhammad Ali. Amir Temur solnomasi. T.:2008. 50- b .
32. Norqulov N.Temuriylar davri madaniyati tarixidan lavhalar. Xorazm , 1996.
” ”
33. Ravshanov P. Oila sha ni yoxud Amir Temur va temuriylarning oila obro si
’ ‘
va bardavomligi yo lida olib borgan ishlari xususida. //Qashqadaryo, 2012 y,
‘
27 aprel.
34. Rajabov M. Biz bilgan va bilmagan Temur. //Qarshi DU xabarlari. 2012 yil, 1-
son. 39-43-b.b.
65

35. Somon yо‘li. Adabiy –tarixiy majmua. Amir Temur hayotiga bag’ishlana di. T.:
“Kamalak”, 1992 yi l .
36. Temur va Ulug‘bek davri tarixi. Bosh muharrir: Ahmadali Asqarov. T.:
“Meros”, 1996 y.
37. Temur tuzuklari. Т.:2009.
38. Xudoyqulov M., Tilovov F. Amir Temur davlati va uning jahon tarixida tutgan
о‘rni. Qarshi, “Nasaf”, 2004. 15-19 b.b.
39. Choriyev A. Sohibqiron ma’naviyati. T.: 2011 y.
40. Sharafiddin Ali Yazdiy. Zafarnoma. T.:1997 y.
41. Shamsuddinov R., Karimov SH. Vatan tarixi.1-jild T.: “Sharq”, 2010 y.
42. www.ziyonet.uz
43. www.google. ru
44. www.ref.uz
45. www.ziyouz.com
66

Купить