Sport bilan shug‘ullanishga tanlashning fiziologik asoslari - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	57.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Sport bilan shug‘ullanishga tanlashning fiziologik asoslari

Купить

SPORT BILAN SHUG‘ULLANISHGA TANLASHNING FIZIOLOGIK
ASOSLARI.
Reja :
1. Sport bilan shug‘ullanishga tanlash haqida umumiy tamoyillar;
2. Sportchilik qobiliyatn6i bashorat qilish. Ideal sportchi etalonini
modellashtiri;
3. Ontogenezda ancha turg‘un bo‘lgan belgilarni tanlash;
4. Turli sport turlarida tanlash tizimi;

1. Sport bilan shug‘ullanishga tanlash haqida umumiy tamoyillar.
Jismoniy mashqlar har bir insonning hayotida muhim, lekin har xildagi
ahamiyat kasb etadi. Bu esa organizmning individual morfologik va funksional
xususiyatlariga bog‘liqdir. Masalan, jismoniy rivojlanishdan qolgan bolalar uchun
korreksiyalovchi jismoniy mashqlar zarur bo‘lsa, boshqalari uchun sport turi
bo‘yicha rekord natijalariga erishish imkoniyatiga ega bo‘lish sport bilan
shug‘ullanishni tavsiya qilish mumkin.
Sportga tanlash – bu tanlab olinadiganlarni qobiliyatini oldindan aniqlash
asosida sport faoliyatini bajarishishi mumkin ekanligini tasdiqlashdir va murabbiy
faoliyatining ajralmas qismidir. Tanlash usuli faqatgina yetarlicha tibbiy-biologik
nuqtai-nazardan asoslangan tamoyillar asosida bajarilgandagina samarali bo‘lishi
mumkin.
Sportga tayyorlash guruhiga bolalarni tanlashda takomillashmagan usullardan
foydalanish natijasida sportga tayyorlash guruhiga spott bilan shug‘ullanishga
qobiliyati bo‘lmagan bolalar ham tushib keladi. Bunday bolalardan yuqori sinfdagi
sportchilar tayyorlash uchun sarflanadigan mehnat va material vositalari samarasiz
hisoblanadi.
Bo‘ladigan musobaqalarda ishtirok etuvchi komandaga ishtirokchilar
tanlashning yana bir shakli mavjuddir. Tanlashning bu turi uzoq muddatli
bashoratlarni talab qilmaydi va uslubiy jihatdan juda oddiy.
Tayyorlash guruhiga dastlabki tanlash ikki yo‘l bilan bajariladi: jismoniy-
sport oriyentasiya yoki sport seleksiyasi shakllarida.
Jismoniy-sport mo‘ljallashuvning mohiyati bo'yicha qobiliyatli va
harakatchan bolalarni aniqlash, tayyorlash guruhidan qobiliyatli bolalarni tanlab
olish yo‘li bilan yuqori sport natijalariga erishish mumkin. Bunday bolalar ko‘p
emas, bor yo‘g‘i 3-5% ni tashkil etadi. Qolganlariga esa sog‘lig‘i va jismoniy
tayyorgarligi hisobiga olingan holda maxsus dastur asosida umumiy
sog‘lomlashtirish tayyorgarligi uchun tavsiya qilinadi.

Nozik, jismoniy rivojlanishi jihatdan ma’lum asoratli bolalar taklif qilinadi.
Bunday oriyentasiyaning birinchi bosqichi maktab yoshigacha bo‘lgan
muassasalarda mavjud bo‘lgan va tashkil qilingan tadbirlarni qamrab oluvchi 5-7
yoshli bolalarda o‘tkazish tavsiya qilinadi.
Yuqorida qayd qilingan turdagi tanlash asosida faqatgina murabbiylar
tomonidan istalgan, lekin kelajakdan ancha uzoq bo‘lgan xohishdir. Hozirgi paytda
sport seleksiyasidan keng foydalanilmoqda. Bu tanlash ancha tor doiradagi
masalalarni yechadi, ma’lum turdagi sport bilan shug‘ullanishiga yoki tanlangan
turdagi sportning navbatdagi bosqichiga tayyorgarlik ko‘rishga qodir ekanligi yoki
qodir emasligi aniqlanadi.
Sport seleksiyasining ikki turi farqlanadi: saralash va tanlovdan o‘tmaganlar.
Saralash – sportning ushbu turi bo‘yicha o‘z xohish muammolarini yecha olmagan
yoki sportning ushbu turi bilan shug‘ullanishni istamagan bolalar kiradi. Saralash
odatda maktabgacha bo‘lgan muassasalarda va maktablarda o‘tkaziladi va ajratish
uchun loyiq bo‘lmagan, lekin shug‘ullanishni istovchilar qatoridan tanlab olinadi.
Sportchilar tayyorlash guruhiga saralash tamoyili ko‘p yillardan buyon davom
etib kelmoqda va u ko‘p bosqichlidir. Yuqorida qayd qilingan dastlabki saralash
bosqichidan tashqari yana (ayrim paytlarda undan ham ko‘p) asosiy va hal qiluvchi
bosqichlari mavjud, bularni o‘tkazish paytida sportga tayyorlashning navbatdagi
ancha yuqori bosqichlarini egallashi mumkinligi tekshirib ko‘riladi va aniqlanadi
(21 .1.1.-rasm).
2. Sportchilik qobiliyatini bashorat qilish .
Saralashning ob’ekti bo‘lib, tanlab olingan shaxsni ushbu turdagi
faoliyatining bajarishdagi turli tuman o‘rtachadan yuqori bo‘lgan qobiliyatlari
hisoblanadi. Sportga tanlashda bita muammo hal qilinadi, ya’ni tanlab olingan
shaxs, tanlangan sport turi bo‘yicha tayyorgarlikning ma’lum muddatida o‘z
mahoratining oshira oladiki, sportchining yashirin imkoniyatlari qanday ekanligi

aniqlanadi. Uni aniqlash uchun quyidagi ikkita xususiyatni hisobga olish zarur
bo‘ladi.
1. O‘zi xohlagan turda faoliyat ko‘rsatishi davomida talabga erishish uchun
mavjud bo‘lgan nishonalar, tuzilishi va funksional jihatdan avloddan avlodga
o‘tuvchi imkoniyatlar darajasi, ya’ni tanlash paytidagi jismoniy holatining
dastlabki darajasi inobatga olinadi;
2. Bolalarni 1,5-2 yil mobaynida kuzatish hisobiga irsiy nishonalarni
rivojlantirishdagi mashqlarga barham beraolishdagi shaxsiy imkoniyati jismoniy
sifatlarini rivojlanishi darajalari bilan aniqlanadi.
Tanlash bosqichlari:
21.1.1 -rasm. Sport tanlovi turlari va uni tashkil qilish tasviri

Faqatgina aynan ana shu xususiyatlarni hisobga olish, ushbu sifatlarni
rivojlanishi darajasini hal qiluvchi juda ishonchli bo‘lgan bashoratni ta’min etishi
mumkin.
Jismoniy holatni o‘rganish bo‘yicha dastlabki testlash o‘tkazilganidan keyin,
yoki shu sport turi uchun muhim bo‘lgan ko‘rsatkichlar navbati bilan eng
yuqoridan, eng pastgigacha qo‘yib chiqiladi. So‘ngra yuqori o‘rtacha va pastki
dastlabki darajalarga ega bo‘lgan guruhlar ajratiladi. Qator sport turlarida turli
yoshdagi bolalar uchun baholashning statistik normalari tasdiqlangan: yuqori,
o‘rta, past. So‘ngra 0,5; 1,5 va 2,0 yildan keyin aynan ana shu ko‘rsatkichlarning
qaytadan o‘lchanishi bajariladi va quyidagi formula bo‘yicha o‘sish tempi (T)
hisoblab chiqiladi. % 100 0 


g
g
X
X X
T
;
bu yerda, X
0 – 0,5-2 yilda o‘lchanishdagi oxirgi tanlash
X
g – dastlabki ko‘rsatkich.
Shunday qilib, biz yuqori, o‘rtacha va past baholash mumkin bo‘lgan o‘sish
tempini (% larda) ko‘rsatkichini olishimiz mumkin. Navbatdagi bosqich tavsiya
qilingan chizma bo‘yicha yashirin imkoniyatlarni aniqlash hisoblanadi (21.2.1-
jadval).
21.2.1-jadval
Sportchilarning yashirin imkoniyatlarini aniqlash chizmasi .
№ O‘rganiladigan ko‘rsatkichlarning
nisbati Qobiliyatlar tavsifi
1 Dastlabki yuqori daraja + yuqori o‘sishi Eng katta qobiliyat

tempi
2 Dastlabki yuqori daraja + o‘rtacha
o‘sishi tempi Katta qobiliyat
3 O‘rtacha dastlabki daraja + yuqori
o‘sish tempi Katta qobiliyat
4 Dastlabki yuqori daraja + o‘sishi tempi
past O‘rtacha qobiliyat
5 O‘rtacha dastlabki daraja+ o‘sish tempi
o‘rtacha O‘rtacha qobiliyat
6 Dastlabki daraja past+ o‘sish tempini
yuqori O‘rtacha qobiliyat
7 O‘rtacha dastlabki daraja+ o‘sish tempi
past Kichik qobiliyat
8 Dastlabki daraja past+ o‘sish tempi
o‘rtacha Kichik qobiliyat
9 Dastlabki daraja past+ o‘sish tempi past Juda kichik qobiliyat
Bunday tavsiyalar odatda bashorat qilish uchun rejalashtirilganligi ma’lum
bo‘lsada, jismoniy sifatlarning dastlabki darajasini rivojlanishi aynan shu turdagi
sport turi uchun zarur bo‘lgan yuqori darajada bo‘lishi va uning tempining yuqori
bo‘lishi ushbu sportchining kelajagi porloq ekanligidan shubhasiz dalolat beradi.
Quyidagi vazifalarning yechimi bilan tanlovning samaradorligi aniqlanadi: 1)
ideal sportchi etalonini modellashtirish; 2) tanlov mezonlari sifatida ideal sportchi
modelini tashkil qiluvchi belgilar orasidan ontogenezda eng turg‘un bo‘lganini
tanlash; 3) dastlabki o‘rganilgan mashqlar ta’sirini yo‘qotish; 4) biologik yetilish
tempini hisobga olish.
Ideal sportchi etalonini modellashtirish. Har qanday turdagi faoliyat uchun
organizmning tuzilishi va funksiyalarini ta’min etuvchi unga xos bo‘lgan talablar
qatori xosdir. Bu talablar yuqori malakali sportchilarni maxsus ish qobiliyatini
cheklovchi, organizmning aks ettiruvchi omilli tuzilmalar faoliyatida aks etiladi.

Ushbu omilli tuzilmalar materiallarida muxsus sport ish qobiliyati
mujasammlashgan barcha parametrlarni qamrab olgan ideal sportchi etaloni tashkil
etiladi. Tanlov mezonlari bo‘lib faqat modul tarkibiga kiruvchi belgilargina
kiritiladi. Masalan, kislorodni 1-daqiqada qabul qilishni muhim fiziologik
ko‘rsatkichlardan biridir, lekin u gimnastika yoki og‘ir atletikaga tanlashda tanlov
mezoni bo‘laolmaydi, chunki u sportchining maxsus ish qobiliyatini
chegaralaolmaydi.
Ideal sportchi modeli turli darajada gi qobiliyatlarni parametrlaridan iborat
bo‘ladi (21.2.2-jadval).
21.2.2 -jadval
Sportchi qobiliyatining darajalari
Qobiliyat darajalari Qobiliyat elementlari
1.Umumiy Sog‘ligini holati, jismoniy rivojlanish
xususiyatlari, ish qobiliyati,
motivasiya
2. Sport Umumiy Sport texnikalarini o‘zlashtirishga
charchoqni yengishga,
tiklanuvchanlik
Maxsus Har bir sport turiga xoslik
(spesifiklik)

Qobiliyatning dastlabki ikki darajasi sport tanlovining dastlabki bosqichida
ustuvorlik ahamiyatiga ega bo‘lsa, uchinchisi esa-navbatdagi barcha ya’ni ma’lum
sport turidagi mashg‘ulotlarga tanlashda ahamiyatliroqdir. Bu daraja sport
faoliyatining natijalari bilan tavsiflansada, hatto maxsus bo‘lsa ham, barcha sport
turlari uchun umumiy tavsifga egadir (21.2.3.-rasm).
21.2.3-jadval

Maxsus sport tayyorgarligi modeli parametrlarining chizmasi
21.3. Ontogenezda ancha turg‘un bo‘lgan belgilarni tanlash. Tanlashning
boshlang‘ich bosqichlarida ontogenezda o‘zining xususiyatlari bilan chidamligi,
turg‘unligi jihatidan ajralib turuvchi belgilardan tanlov mezonlari sifatida
foydalanish diqqatni o‘ziga jalb qiladi va muhim ahamiyatga ega. Masalan, 8-
yoshli o‘z tengqurlari orasida gavdasining uzunligi bilan ajralib turuvchi bola
voyaga yetganida ham ko‘pchilik holatlarda shunday qoladi. O‘zining stabilligi
bilan ajralib turuvchi parametrlar, katta darajada genetik jihatdan ta’minlanishi
bilan xarakterlanadi. Misol sifatida odamlarda bir qator morfologik belgilarning
irsiylanishini keltiramiz.
Morfometrik belgilarni avloddan-avlodga o‘tishi (ko‘pchilik mualliflar
bo‘yicha o‘rtacha ma’lumot %) (21.3.1-jadval)
21.3.1. -jadval
Irsiylanishi Morfometrik belgilar
85-90 Gavda uzunligi, yelka, qo‘l va

oyoqlarining uzunligi
80-85 Tanani uzunligi, yelka, o‘mrov, son va
oyoq panjalari
70-80 Tana og‘irligi, tos va sonlarning
kengligi, yelka suyagi va tizzalar
kengli
60-70 Yelka kengligi, boldir va bilaklar
60 va undan kam Bilaklar, kaft son va boldir yo‘g‘onligi,
yelka va o‘mrov, bo‘yin va dumba.
Fiziologik parametr orasida aerobli va anaerobli unumdorliklar va organizmni
gipoksik chidamlilik ko‘rsatkichlari jiddiy darajada genetik jihatidan
determinasiyalanganligidir. Jismoniy sifatlardan tezlik va portlaydigan kuch
aerobli va anaerobli chidamliliklar genetik nazorat ostida bo‘ladilar.
Turg‘un bo‘lmagan parametrlar, jiddiy darajada tashqi muhit ta’sirida
o‘zgaruvchan bo‘ladilar (masalan, statik kuch, yurakning qisqarish chastotasi).
Shuning uchun ulardan tanlovning boshlang‘ich bosqichlarida mezon sifatida
foydalanish mumkin emas, chunki ular ko‘p yillik mashg‘ulotlar davomida
maqsadli o‘zgarishlarga uchrashi mumkin. Uzoqligi bo‘yicha bashoratning 4 turi
farqlanadi: operativ -1-2 oyga, qisqa muddatli- 2-12- oygacha, o‘rta muddatli 1-4
yilgacha, uzoq muddatli- 4-8 yilgacha.
Operativ bashoratni mezonlari komandani navbatdagi musobaqalarga ishtirok
etishi uchun tanlovda foydalaniladi. Qisqa muddatli bashorat sport tayyorgarligini
navbatdagi bosqichini rejalashtirish uchun zarur. O‘rta va uzoq bashoratlarning
mezonlari tanlovning dastlabki bosqichlari uchun yaroqlidir.
Genetik determinasiyaning shafqatsizligi bilan ta’minlanuvchi belgilarning
turg‘unlik darajasi turli yo‘llar bilan aniqlanadi: shular orasidan ikki usuli juda
ishonchli hisoblanadi; egizaklar va longito‘dinalli (ya’ni uzoq muddatli
kuzatishlar) tadqiqotlar.

Uzoq muddatli kuzatishlarda belgilarning aniqligini qator yillar davomida har
yili yetarli darajada ishonchli bo‘lgan bolalar guruhida tekshiriladi. Turg‘unlik
ko‘rsatkichlari bo‘lib bolalikni har yili (yuvenilli) bilan voyaga yetgan (definitivik)
yoshlar orasidagi belgilari bo‘yicha korreksiyasi koeffisenti xizmat qiladi.
Egizaklar usulida esa belgilarning genetik jihatidan ta’minlanish darajasi
aniqlanadi. Miqdoriy jihatidan baholashni esa monozigotali (bir zigotali) va
dizigotali (ikki zigotali) egizaklardagi ichki qo‘shaloq belgilarning farqlarini
ishonchlilik nisbatini aks ettiruvchi Xolsinger (H 2
) koeffisiyenti beradi. U quyidagi
formula bilan aniqlanadi: N 2
=(MЗ D 2 2 3    ): 32
D 
; bu yerda 2 
– o‘rtacha
kvadratdagi kvadratik og‘ish, ya’ni dispersiya hisoblanadi.
Tanlov o‘tkazish paytida tekshirishlardan olingan ko‘rsatkichlarni to‘g‘ri
baholash muhim ahamiyatga ega. Bu borada, ikkita omilni hisobga olish diqqat
e’tiborni o‘ziga jalb qiladi: oldindan o‘rganilgan va biologik yetilishning templari.
Oldindan o‘rganilganlarning turli tumanligi dastlabki mashqlarni (mashq
bo‘lmagan harakatlar) bir xildagi nishonlarga ega bo‘lganligi tufayli, ushbu
nishonlar bilan ta’minlangan qobiliyatlarning darajasi keskin farq qilishi mumkin.
Biologik yetilish templarini hisobga olish ko‘rsatkichlar darajasini tekshirish
paytida aniqlanadi, ya’ni tanlov mezonlarini har bir yoshda pubertat davrida ancha
kuchli biologik yetilishi tempiga bog‘liqdir.
« Pubertatli sakrash » davrida akseleratlar o‘lchamlari organizmni asosiy
fiziologik tuzilishlarning unumdorligi bo‘yicha vaqtinchalik ustunlikka ega
bo‘lsalarda, voyaga yetish davrining boshida esa bu belgi va ko‘rsatkichlar past
darajalarga tushib qoladi. Shuning uchun tanlov mezonlarini ahamiyatini kalendar
bo‘yicha emas, balki biologik yosh bilan baholash zarur bo‘ladi. Bundan tashqari
biologik yetilishning templari tanlashda mustaqil mezon bo‘lib xizmat qilishi
mumkin.
Sport tanlovini tashkil qilish usulining umumiy nizomi ma’lum turdagi
sportga tanlovni tashkil qilish tezligini ishlab chiqishda quyidagi holatlardan kelib
chiqish tavsiya qilinadi:

1. Sportga bo‘lgan qobiliyatni 10-12 yoshda aniqlash mumkin, lekin 6-8
yoshdan boshlab uning ba’zi elementlarini bashorat qilish mumkin. Bashoratning
ishonchliligi sensitiv davrida pasayadi
2. Tanlov uzoq muddatli, ko‘p bosqichli jarayon.
3. Har bir sport turiga tanlovning maxsus tizimi xosdir. Tanlovni texnologik
jihatdan tashkil qilish tizimi navbatma-navbat aniq bajariladigan zanjirli
harakatlardan iborat.
4. Kelajak va bosqichlar bo‘yicha sportchi modelini tanlash va ishlab chiqish
5. Bashoratdan uzoqlik diapazonlari bo‘yicha tanlov mezonlarini guruhlarga
bo‘lish
6. Aynan ushbu bosqich uchun mezonlar tanlash.
7. Bolaning dastlabki o‘rganilganligi va biologik yoshini hisobga olgan holda
ko‘rsatkichlarni tekshirish va baholash.
8. Bosh mezonlar bo‘yicha zarur ko‘nikmalar o‘lchamining va
rajalashtirilayotgan tayyorgarlik bosqich davrida uni ish bajarish samarasini
aniqlash.
9. Sportga loyiqligi haqida qaror qabul qilish .
4. Turli sport turlarida tanlash tizimi
Sport tayyorgarligi omillarining o‘ziga xos xususiyati har bir tur uchun
alohida yoki sport turlari guruhlari uchun tanlash tizimining ishlab-chiqish
zaruratini keltirib chiqaradi.
Misol tariqasida asiklik kombinasion mashqlar vakili bo‘lgan gimnastikaning
sport turlari uchun belgilangan tanlov tizimidan birining tuzilishi xususiyatlarini
ko‘rib chiqamiz. Mavjud bo‘lgan bir necha variantlardan jiddiy darajada
asoslangani va deyarlik doimo foydalanib kelayotgani, sport tanlovini 3 bosqichda
farqlanadi: dastlabki , asosiy va hal qiluvchi .
Tanlovning boshlang‘ich bosqichi sportga tayyorgarligi dastlabki davrini
kechishi davomida 5-7 yoshda amalga oshiriladi. Bunday tayyorgarlikni asosiy

vazifasi testlash natijasida dastlabki yoki oldindan o‘rganilgan mashg‘ulotlarni
ta’sirini bartaraf qilishdan va tanlovda ishtirok etuvchi bolalarni o‘rganiluvchanligi
haqida qo‘shimcha axborotlar olishdan iboratdir. Qo‘yilgan vazifalarga ko‘ra
tayyorgarlikning hajmi va xarakteri ko‘p variantlidir: testlovchi mashg‘ulotlarda
maxsus mezoniy tayyorgarlik ko‘rishni qamrab oluvchi 6 ta mashg‘ulotlardan
dastlabki sport tayyorgarligini 3-6 oygacha davom etadigan bosqichi. Bu tanlash
bo‘lgandan keyin ushbu sport turi mashg‘ulotlari bilan shug‘ullanishi uchun tanlab
olingan bolalar dastlabki ixtisoslashgan tayyorgarlikga kirishadilar, qolganlari esa
umumiy jismoniy tayyorgarlik mashg‘ulotlarini bajarishni davom etadilar.
Tanlanuvchi eng avvalo sog‘lom bo‘lishi zarur, qaysiki usiz katta mashqlarni
yuklamalarni bajarish turlicha moslashishi va funksional ko‘rsatkichlarga muhim
e’tibor beriladi.
Murrakkab koordinatsiyalanuvchi sport turlariga tayyorgarlik bosqichlari
bo‘yicha tanlov mezonlari 21.4.1-jadvalda ko‘rsatilgan.
21.4.1 -jadval.
Tanlov
bosqichlari Sport tayyorligi bosqichlari Tanlov mezonlari
Joriy Rejalashtiruvchi
1.Boshlang‘ich Dastlabki Boshlang‘ich sport
ixtisoslashuvi Salomatlik holati, tana o‘lchami va
proporsiyasi, egiluvchanlik
harakat koordinatsiyasi,
vestibulyar chidamlilik, oliy asab
faoliyati xususiyatlari, sport
motivasiyasi
2.Asosiy Boshlang‘i
ch sport
ixtisoslashu
vi Chuqurlashtiril-gan
sport tayyorgarligi 1-bosqich mezonlarini aniqlash,
semirishga moyillik,
o‘rganuvchanlik, sport natijalarini
o‘sishi, tayorgarlik mashqlarini
bajarilishi, tayyorgarlik
3. Hal qiluvchi Chuqurlash Sport mahoratini 1 va 2- bosqichlar mezonlarini

-tirilgan
sport
tayyorgar-
ligi takomillashtirish aniqlash, imkoniy va jinsiy
reaksiya belgilarining rivojlanishi,
sport natijalari darajasi va
turg‘unligi, funksional
tayyogarlik.
Sport gimnastikasi mashg‘ulotlari bilan shug‘ullanuvchilar orasidan
jismoniy rivojlanishi jihatidan sust rivojlangan tipdagi tana uzunligi va tirik vazn -
o‘sish indeksi past yoki o‘rtachadan past, qizlar o‘rtasida ko‘krak-astenik, o‘g‘il
bolalar o‘rtasida mezomorf konstitutsiyali ishonch bildiradi.
Tanlovni mezonlari sifatida harakat koordinatsiyasi qobiliyati va u bilan uzviy
bog‘liq bo‘lgan oliy asab faoliyati va sensor tizimlarining, qaysiki
qo‘zg‘aluvchanlik va markaziy asab tizimining oliy bo‘limlari neyronlarining
harakatchanligi hamda shartli reflektor faoliyati kabi xususiyatlar muhim
ahamiyatga ega.
Sport gimnastikasining barcha turlarining tanloviga dastlabki bosqichida
mezonlar sifatida koordinatsiyaga oid test ko‘rsatkichlari olinadi. Bu testlardan
foydalanishni haqiqiy ekanligiga ishonch hosil qilish bilan zarurdir.
Harakat sezuvchanligi va vestibulyar sensor tizimlariga test vaqtida diqqat
qilish yoki e’tiborga olish hajmini hisobga olish tavsiya qilinadi.
Ma’lumki, vestibulyar sezuvchanlikni aniqlash texnik jihatdan mumkin emas,
shuning uchun sezuvchanlik bilan vestbulyar turg‘unlik (chidamlik)ni aniqlash
uchun maxsus testlardan foydalaniladi.
Tanlovning empirik usullari mezonlar sifatida harakatlanish sifatlari
ko‘rsatkichlaridan foydalanish mumkin. Ammo bunday ko‘rsatkichlar, ya’ni
umumiy epchillik, qo‘llar koordinatsiyasi, mushaklarning statik kuchi, mahalliy
chidamlilik va boshqalar genetik jihatidan kam ta’minlangan va ulardan tanlovda
foydalanishning samarasini pasaytiradi. Sport motivasiyasini namoyon qiluvchi
sifat – egiluvchilik bo‘lishi mumkin.

Chuqur tayyorgarlik ko‘rish bosqichidan oldin sport gimnastikasining
turlarida tanlovni asosiy bosqichi odatda 9-10 yoshlarda amalga oshiriladi. Yog‘
to‘qimalari jamlanishga moyillik, sport texnikalarini o‘rganish, katta tayyorlanish
yuklamalarini yenga olish kabi qo‘shimcha ravishda qator mezonlar kiritiladi.
Maxsus jismoniy tayyorgarlikning harakat testlari yordamida jismoniy
tayyorgarlikni testlash zamonaviy va samarali hisoblanadi. Bundan tashqari bosh
mushak guruhini kuchini va ularning statik chidamliligini o‘lchash uchun
polidinamometriyani ham tavsiya qilish mumkin.
Tanlovning hal qiluvchi bosqichida sport qobiliyatlar oliy darajada gi
sportchilarni tanlash uchun imkoniyatlar beradi. Bu tadbir sport mahoratini
takomillashtirish bosqichi oldidan o‘tkaziladi. Boshlang‘ich va asosiy bosqichlar
mezonlari asosida qayta tekshiruv tashkil qilinadi, jinsiy va jismoniy rivojlanish
kabi yangi belgilar aniqlab olinadi. 13-14 yoshli qiz gimnastikachilarda musbat
belgi bo‘lib biologik yosh bilan texnik mahorat darajasi orasidagi aniq korreksiya
hisoblanadi. Eng maqbul bashoratga oid belgilardan bo‘lib qiz bolalarga 12-13
yoshgacha va o‘g‘il bolalarda 14-15 yoshgacha «o‘sishning sakrash»ini
bo‘lmasligi hisoblanadi.
Tanlovning hal qiluvchi bosqichida sport bilimdonlarini bashorat qilishda
sport musobaqalarini natijalarining darajasi va turg‘unligi bosh ahamiyatni kasb
etadi. Funksional jihatdan tayyorgarlik darajasi ma’lum darajada gi ahamiyatga ega,
chunki spesifik chidamlilikni namoyon bo‘lishi unga bog‘liqdir.
Sportning siklik turlarida tanlash usullari qator xususiyatlari bilan farq
qiladi, qaysiki ular uchun chidamlilikni turli xildagi ko‘rinishlarini takomillashishi
xaraterlidir (o‘rta va uzoq masofalarda yugurish, suzish)
O‘rta masofaga yuguruvchilar uchun nisbatan uzoq muddat davomida
yuqori tezlikda yugurishning saqlash qobiliyati xarakterlidir.
Ish qobiliyatining omiliy tuzilmalari odatda umumiy chidamlilik (aerobli ish
qobiliyati-45% ga yaqin) va uzoq sprintga tayyorlik darajalaridan tashkil topadi, bu
esa aerobli samaradorlikni xaraterlaydi. O‘rtacha masofalarga yosh
yuguruvchilarni tanlash va ularning qobiliyatini bashorat qilish maqsadida umumiy

chidamlilikni namoyon bo‘lishi harakatlanuvchi yugurish testlaridagi o‘sish
templarining natijalari kabi integral mezonlarga ishonch bildiradi. II-III razryadli
yuguruvchilarda tinchlik paytida nafasni ushlab turishi va 1000 m ga sport natijasi
bilan dinamik ish bajarish paytidagi ko‘rsatkichlari orasida yuqori bog‘lanish
kuzatiladi. O‘smirlarning yugurishga chidamlilik qobiliyatini faqatgina 1,5 yillik
ixtisoslashtirilgan mashg‘ulotlardan keyin bashorat qilish mumkin, bu bashorat
faqat umumiy va sportga chidamlilik darajalarini aniqlabgina qolmay, balki
ularning o‘sish templarini ham hisobga oladi. Energiya bilan ta’minlashning
aerobli va anaerobli mexanizmlarini hajmi va quvvati parametrlarining hamda
ularning funksional samaradorligini testlash juda muhimdir (21.4.2.-jadval).
Bunday ko‘rsatgichlar orasida kislorodni o‘zlashtirish hajmini bevosita va bilvosita
aniqlash usuliga, va uni ushlab turish yoki kritik tezligi maksimal anaerobli quvvat
ko‘rsatgichlarini laktatni jamlanish tezligi va uning maksimal o‘lchamini aniqlash,
imkoniyati bo‘lgan kislorod taqchilligi va uning tez (alaktatli) va sekin (laktatli)
fraksiyalarni aniqlash va ishning samaradorligini kompleks ko‘rsatkichlarini
aniqlashlar ishonch bildiriladi (21.4.2-jadval).
Suzishga tanlash usuli jiddiy xususiyatlarga ega. Yuqori sport razryadiga ega
bo‘lgan suzuvchilar juda yaxshi jismoniy rivojlanishga egadirlar: baland bo‘y,
proporsional tana tuzilishi va o‘pkaning tiriklik sig‘imi yaxshi gidrodinamik
sifatlarni ta’min etadi.
21.4.2-jadval
Funksional samaradorlik darajasini komplks baholash chizmasi.
Test nazorati
natijasi Qondagi sut kislotasining
miqdori Baho, ballarda
Yuqori (<X-δ) Kichik 9
O‘rta 8
Katta 7
O‘rtacha (X±δ) Kichik 6

O‘rta 5
Katta 4
Past (>X+δ) Kichik 3
O‘rta 2
Katta 1
Suzishdagi muvaffaqiyatlar odatda, suvdagi og‘ir kuchlanishlarini
rivojlantirish o‘lchamlari, aniqlanuvchi sportchining kuchlilik borasidagi
tayyorgarlik darajasi bilan ta’minlanadi. Kuchlilik imkoniyatlarini baholash uchun
foydalaniladigan testlarga: balandlikka sakrash, joyidan turib uzunlikka sakrash,
mushaklarni og‘irlik ko‘tarish, statik kuchini aniqlash, qo‘llarni turli holatlarida
eshkak eshishdagi asosiy yuklamani olib berish kabi testlar mashg‘ulotlar kiradi.
Tendensiyalarda 30- soniyalik ishda tezlik kuchlilik chidamlilikni va 3 – daqiqalik
trenajordagi ishda kuchlanishga chidamlilikni baholash, suvda bir qo‘liga, bir
oyog‘iga og‘irlik bog‘langan va to‘liq koordinatsiya paytlaridagi baholar
jamlangandan keyin kuchlilik imkoniyatlaridan foydalanish koeffitsenti va
koordinatsiya koeffitsentlari hisoblanadi. Bu paytda suzish texnikalarini ratsional
ravishda to‘liq egallanishi chidamlilik, tezlik va kuchlilik imkoniyatlarini to‘liq
rivojlantirish imkoniyatini to‘liq ta’minlovchi bo‘g‘inlarning harakatchanligi
muhim rol o‘ynaydi. Yelka bo‘g‘inlaridagi harakatchanlik qo‘lni orqaga
qaytarishdagi olinadigan minimal kenglik bilan aniqlanadi.
Suzishga bo‘lgan sport qobiliyatini bashorat qilish imkoniyatlarini beruvchi
turg‘un belgilar qatoriga tana skeletining o‘lchamlari, bug‘unlarning
harakatchanligi, jismoniy (aerobli va anaerobli) ish qobiliyati, gidrodinamik
sifatlari, kuchlilik ko‘rsatkichlari va shaxsiy psixologik xususiyatlarini kiritish
mumkin.
Tanlovning turli bosqichlarida yuqori toifadagi suzuvchilarni oxirgi
jismoniy jihatdan tayyorlanganligi modeli deb ataluvchi, ushbu modelga
kiruvchi ko‘rsatkichlarning turg‘unlik darajalari hamda biologik rivojlanish
xususiyatlarini nazarda tutilish kerak.

Tanlovchi birinchi bosqich tayyorgarlik boshlangunga qadar muhim
morfometrik belgilar bo‘yicha ajraladi. Suzishga o‘rganishning boshlang‘ich
bosqichidan keyin (36 darsdan keyin) suzuvchanligi, silliqligi, muvozanat
saqlashlari aniqlanadi. Chidamlilikni rivojlvnish darajasini faqatgina 1,5-2 yil
suzish bilan shug‘ullanganidan keyin spesefik testlar yordamida aniqlash mumkin.
Tanlovni 2-bosqichi 2-yillik shug‘ullanishdan keyin o‘tkaziladi. Bu bosqichda
faqatgina test o‘tkazish bo‘yicha qo‘yilgan mutloq ko‘rsatkichlarga e’tibor
berilmay, balki dastlabki testlash natijalariga nisbatan o‘sish ham hisobga olinadi.
Testlash dasturiga, suvda bog‘langan og‘irlikni ko‘tarish, maksimal tezlikka qisqa
intervalli dam olish yo‘li bilan (45,30,15s)4x50 m masofani suzib o‘tish vaqtining
umumiy baholari qo‘shimcha ravishda qo‘shiladi. Tanlov mezonlari sifatida
aerobli unumdorlik parametrlarini aniqlash ham maqsadga muvofiqdir. Bevosita
yoki bilvosita kislorodning daqiqalik hajmini testlash albatta zarur. Odatda
masofani suzib o‘tganidan keyin emas, balki testdan keyingi 15-20 soniya
davomida aniqlab, so‘ngra bir daqiqaga sarhisob qilish maqsadga muvofiqdir.
RWS 130usul tamoili bo‘yicha suzish tezligi puls 170 zarb bir daqiqada tezlikni
oshiruvchi 2-3 yuklama yordamida (masalan, 3x200m, 150, 140 va 130s
davomida) va kelgusida V
170 aniqlash bilan aniqlash tavsiya etiladi. Qon
tarkibidagi laktatni aniqlash aerobli mehanizmni samaradorligini yaxshi aks
ettiruvchi anaerob almashinuvining porogi o‘lchamini sarhisob qilish imkoniyatini
beradi, yuqori tezlikda 4x50 m masofaga va 15 soniyalik dam olish intervalini
testdan keyin aniqlash esa glikolitik hajmi haqida gap yuritish imkonini beradi.
Tanlov uchun yuqori qiymatga ega bo‘lgan ko‘rsatgichlardan bo‘lib yuqori
sport natijalari bilan korrelyasiyalanuvchi ko‘rsatkichlar hisoblanadi va ular bu
paytda yetarlicha turg‘unlik xususiyatga ega bo‘ladi. Ular qatoriga: tortish kuchi va
oqim tezligi 0,6-0,8 m/s bo‘lganida gidrokanaldagi ko‘tarish kuchi, bu maxsus
kuch ko‘rsatgichi hisoblanmay balki suzuvchanlik qobiliyatini ham ko‘rsatadi.
Tanlovda asosiy e’tibor suzish qadamini hisobga olishga qaratiladi, chunki u
operativ nazorat qilish usuli hisoblanadi. Qiz bollar uchun 10 yoshdan va o‘g‘il
bolalar uchun 12 yoshdan test dasturlariga glikolitik quvvatning mexanik

ekvivalentini hisoblanuvchi ∑ t 4x50 m , standart suv maksimal ishlarini bajarish
paytda CO
2 (YexcCO
2 ) ortiqcha ajralish ko‘rsatgichi funksional samaradorlik va
iqtisodiy ko‘rsatgichlar sarhisobi kabi ko‘rsatgichlar qo‘shilishi mumkin.
Qizlar uchun 10-13 yosh va o‘g‘il bollar uchun 13-15 yoshda tanlash uchun
muhim mezon bo‘lib biologik yetilish darajasi bo‘lib qoladi. Mo‘tadil yoki
sekinlashgan jinsiy yetilish belgilarida yuqori darajada gi funksional va jismoniy
rivojlanishga ega bo‘lgan bolalarga ishonch bildiriladi (F.Yngier, 1991).
Test dasturlari xuddi tanlovning ham antropometrik va gidrodinamik
mezonlarni, bevosita fiziologik usullar yordamida yoki ularning ergometrik
analoglari yordamida olingan quvvatning ko‘rsatkichlarini, aerobli glikolitik va
alaktatli mexanizmlarni hajmi va samaradorligini ham qo‘shish kerak bo‘ladi.
Suzuvchilarning porloq kelajagi jismoniy rivojlanishi, kuchli tayyorgarligi va
maxsus ish qobiliyatining umumiy miqdorini baholash asosida aniqlanadi,
qaysikkim bular uchun maxsus mezoniy normativ shkalalari ishlab chiqilgan.
Sportchini takomillashtirish bosqichiga tanlashda o‘ta qobiliyatli xalqaro
darajada gi natijalarga erishishi mumkin bo‘lgan suzuvchilarni ajratib oladi.
Tanlovning bu bosqichida jismoniy va funksional imkoniyatlarni bashorati yuqori
ishonchlilik kasb etadi.
Ammo sportda erishiladigan natijalarni darajasi turli darajada gi mashg‘ulotlar
seriyasi sharoitidagi ekstremal omillarni yengishda sportchining ruhiy jihatdan
ishonchliligiga jiddiy darajada bog‘liqdir. Ushbu bosqichdagi test dasturlari
avvalgi bosqichdagi ko‘rsatgichlarni qamrab oladi. Bu paytda ayrim
ko‘rsatkichlarni rivojlanish darajasi baholanadi, so‘ngra esa morfometrik, kuchlilik
va ushbu ko‘p bosqichdagi tekshiruvlaridagi funksional ko‘rsatgichlarning yig‘indi
bahosi baholanadi. Ayrim bashoratlar umumiy suzishdagi bo‘lajak natijalar
bashoratiga qo‘shiladi.
Sport o‘yinlariga tanlash (voleybol misolida) quyidagi asosiy jihatlarni
qamrab oladi:
Morfologik. Voleybolchilar uchun tana uzunligining o‘lchamlari muhim
ahamiyatga ega; bu paytda bo‘yinning balandligini ustunligi voyaga yetgan

sportchilarda saqlanib qoladi. O‘yin darajasiga qo‘lning va barmoqlarning uzunligi
ma’lum ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari tananing komponentlari o‘lchami va
oyoqlarning shakli ham hisobga olinadi.
Psixofiziologik. Tanlovni barcha bosqichlarida operativ fikrlash, kinestetik
sezuvchanlik va emosional irodali jarayonlarni baholash kerak bo‘ladi.
Psixofiziologik sifatlar o‘yin faoliyatini asosini tashkil etadi, ular dinamikasining
texnika taktik tayyorgarlik kabi o‘yin samaradorligini muvoffaqiyatini aniqlab
beradi.
Jismoniy tayyorgarlik. Jismoniy tayyorgarlik darajasi standart testlar bilan
aniqlanadi: yuqori start bilan 30 m ga yugurish va «almashinuvchi yugurish»
(6x5m); 6 nuqtadan yo‘nalishini o‘zgartirib «archa» tuzimi bo‘yicha maydon
bo‘ylab yugurish (92m); tezlik va tezlik chidamlilik voleybol maydonchasi bo‘ylab
tez joyini o‘zgartirish test bo‘yicha (test 9-3-6-3-9); joydan yuqoriga va yugurib
kelib sakrash; joyidan balandlikka sakrash; seriyali sakrashlar (maxsus
chidamlilik) va boshqa testlarda aniqlanadi. Tanlovni boshlang‘ich bosqichida bu
testlarning ahamiyati ortiqcha baholash mumkin emas, chunki hali o‘rganish
jarayoni davom etayotgan davrdir. Tanlovni boshlang‘ich bosqichida texnika
taktik tayyorgarlik, qobiliyatlilik belgilarini aniqlash sifatiga emas balki ko‘nikma
va mahoratlar kompleksi sifatida aniqlanadi. Hal qiluvchi bosqichda bu turdagi
tayyorgarlik eng ahamiyatli mezonlardan biri hisoblanadi.
Tanlovning barcha bosqichlarida musobaqalik faoliyatini baholash muhim
ahamiyatga ega: bu vaqtda hujumdagi va himoyadagi harakatlarning samaradorligi
o‘zaro aloqada bo‘lgan harakatlar jangi sifatidagi hisobga olinadi.
Pedagogik jihatlar tanlovchi bosqichlariga bog‘liq holda o‘ziga chidamlilik,
sportga taluqliligi yoki voleyboll o‘ynashga qobiliyatliligi o‘yinga ishtirok
etadigan va trenirovkadagi xulq-atvorni kuzatish tayyorgarlikning turli tomonlarini
pedagogik tadqiq qilish va o‘yin faoliyati samaradorligining intervalini baholash
o‘z ichiga oladi.
Ijtimoiy jihatlar. Komandaga xos bo‘lgan guruhdagi rivojlanish
muammolarini, mos kelishi, karvonboshlik va boshqalarni baholash bilan

xarakterlanadi.
Tibbiy jihatlar. Sog‘liq holatini tahlili, biologik yoshini aniqlash bilan
xarakterlanadi.
Shunday qilib, har bir sport turi bo‘yicha tanlovda omillarni tasvirlovchi ish
qobiliyatini chegaralovchi testlarning mutaxassislari mavjuddir.
Adabiyot
1. Azimov I.G., Sobitov SH.S. Sport fiziologiyasi. T., 1993, 253 b.
2. Agadjanyan N.A., Tell L.Z. Sirkin V.I., CHesnokova S.A. Fiziologiya
cheloveka. Uchebnik. – S. Pb., «Sotis», 1998, 527. s.
3 . Batuev A.S. V ы sshaya nervnaya deyatelnost. M., 1991, 324 b.
4. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka (ob щ aya sportivnaya,
vozrastnaya): - Moskva, «Sport», 2015, 610 s.
5. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya sporta. - Spb, 1991. 229 s.
6. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. M.: Fizkultura, obrazovanie i
nauka. 2001.
7. Kots Ya.M. Sportivnaya fiziologiya. Uchebnik dlya IFK, Moskva: FiS,
1986, 240 b.
8. Tkachenko B.I. Osnov ы fiziologii cheloveka. S.P. 1994.
9. Uilmor D., Kostill D.L. Fiziologiya sporta i dvigatelnoy aktivnosti. M.,
1997 (per s angl), 504 b.
10. Stuart Y. Fox. Human physiolohical. WKB and Oxford. – England., 1993,
438 s.
11. Smirnov V.M., Dubrovskiy V.I. Fiziologiya fizicheskoo vospitaniya i
sporta. – Moskva, «Vlados press», 2002, 605 s.
12. Yngier F. Maximal oxygen uptake asou predictor of performance ability in
wonen and men elite cross country skiers. – Scandinavian Yournal of Medicine. –
Science of sports. 1991, №1, 25-30 pp.

Sport bilan shug‘ullanishga tanlashning fiziologik asoslari

Купить