Sport mashqining tamoyillari - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Sport mashqining tamoyillari

Купить

Sport mashq ining tamoyillari
.
Reja
1. Yuksak ko’rsatkichlarga intilish.
2. Sportchi umumiy va maxsus tayyorgarligining birligi.
3. Sport mashqi jarayonining uzluksizligi.
4. Sport mashqi yuklamalarni asta-sekin ortib borishi.
5. Sport mashqi yuklamalarining to’lqinsimon o’zgarishi.
6. Sport mashqi jarayonining davriyligi (siklligi).

Tamoyillarning sport mashqi qonuniyatlari ekanligi, yuksak ko’rsatkichlarga
intilish, sportchi umumiy va maxsus tayyorgarligining birligi, sport mashqi
jarayonining uzluksizligi, sport mashqi yuklamalarni asta-sekin ortib borishi.Sport
mashqi yuklamalarining to’lqinsimon o’zgarishi.Sport mashqi jarayonining
davriyligi (siklligi).Sport mashqi tamoyillarining o’zaro aloqadorligi va h.k.
Sport mashqi barcha jarayonlar kabi o’zining qonuniyatlarini
(vazifasi)ni bajaruvchi tamoyillariga ega. Bu tamoyillar sport mashqini ko’p yillar
jarayonida o’rganilishi, to’plangan tajribalarni tahlili va jahonda sportda erishilgan
yutuqlarni shakllanish jarayonlarini asoslarini ilmiy tahlil qilishning natijalaridan
kelib chiqqan xulosalar deb hisoblash mumkin. Anashularga tayanib, sport mashqi
qo’yidagi asosiy tamoyillardan iborat.
Yuksak ko’rsatkichlarga intilish
Sport yuksak ko’rsatkichlarga intilish va ularni doimo yaxshilab borish
vazifasini nazarda tutadi. Jismoniy mashqlardan sport maqsadisiz foydalanilganda
natijalar imkon boricha yuqori darajada bo’lishi nazarda tutilmaydi. Sport
faoliyatida esa, eng yuqori natijaga erishish turli sportchilar uchun turlichadir.
Umumiylik esa, ularning har biri sport kamoloti yo’lida mumkin qadar ko’proq
natija sari intilishdadir.
Sport yutuqlari albatta shunchaki o’zicha muhim bo’lmay, balki kuch-
quvvat, qobiliyat, mahorat taraqqiyotining aniq belgili ifodasi sifatida muhimdir.
Yuksak sport natijalariga intilish shu munosabat bilan ulkan ijtimoiy-pedagogik
ahamiyat kasb etadi, chunki u insonning eng muhim hayotiy qobiliyatlarini eng
yuqori darajada takomillashtirishga intilish degan ma’noni bildiradi. Bunday
intilish sport faoliyatining barcha tashkiliy tomonlari va shart-sharoitlari bilan,
jumladan, sport musobaqalari tizimi va obro’ ortiruvchi rag’batlantirish choralari
bilan (boshlang’ich sport razryadi berilishidan to chempionlik oltin medaligacha va
yuksak sport ko’rsatkichlari uchun umumhalq olqishiga sazovor bo’lishigacha)
qo’llab-quvvatlab boriladi. (m: Muhammadqodir Abdullayev, Abdullo Tangriyev
va b.)

Yuksak ko’rsatkichlarga intilish sport mashqini shunga moslab tashkil qilish,
eng ta’sirli (mashqni ko’proq foyda keltirishi ma’nosida) vosita va uslubiyatlardan
foydalanish, nihoyat darajada chuqur ixtisoslanish yo’li bilan amalga oshiriladi.
Eng yuqori natijaga intilishda sport mashqining o’ziga xos belgilari:
- mashqlarni yuksak darajada bo’lishi, yuklama va dam olishning
davriylikdan iborat bo’lib almashib turishi va hokazolar – mavjud bo’lishini talab
etadi.
Sport mashqining yuqorida aytib o’tilgan qonuniyatlari sportdagi ko’p yillik
kamolot bosqichlariga bog’liq tarzda turlicha namayon bo’ladi. Dastlabki
bosqichlarda sport bilan umumiy tayyorgarlik yo’lida o’tkaziladi, bunda trenirovka
jarayoni sport ixtisoslashtirilishining yorqin ifoda etilgan belgilarga ega bo’lmaydi
– oliy ko’rsatkichlarga intilish uzoq kelajak xarakteriga ega bo’ladi. Organizmning
yosh jihatdan shakllana borishi va mashq darajasining yuksala borishiga qarab,
bunday intilish to kishi faoliyatini cheklab qo’yadigan yosh ulg’ayishiga bog’liq va
boshqa omillar sodir bo’lmaguncha to’liq ravishda amalga oshirilib boradi.
Yuqoridagi aytilganlardan ko’rish mumkinki, orta borishning umumiy
tamoili sport mashqi sohasida alohida mazmun kasb etar ekan. Uni sportning
ma’lum turida imkoniyat boricha maksimal darajada kamol topishni ta’minlash
talabi sifatida tushunish kerak. Bu esa chuqur ixtisoslashtirish zaruriyatini
anglatadi.
Sportda ixtisoslashish sport faoliyati jarayonida vaqt va kuch-g’ayrat
sarflashning shunday taqsimlanishi bilan xarakterlanadiki, bu sportning tanlangan
mazkur turini takomillashtirish uchun g’oyat qo’lay bo’lgani holda, sportning
boshqa turlari uchun bunday bo’lmaydi. Shu munosabat bilan sport mashqini
uyushtirishda shaxsiy xususiyatlarni hisobga olish g’oyatda muhimdir.
Sportchining shaxsiy moyilligiga muvofiq ravishda o’tkaziladigan ixtisoslashtirish
uning sport sohasidagi iste’dodini mumkin qadar to’laroq namoyon etishga hamda
sport qiziqishlarini qondirishga imkon beradi. (m: Muxammadqodir Abdullayev,
M.Safin). Aksincha ixtisosning xatto sportchining shaxsiy fazilatlariga mos

kelmaydigan bo’lishi sportchi va ustozlarning ko’pgina harakatlarini yo’qqa
chiqaradi.
Sportda yuksak ko’rsatkich faqat ijodiy izlanish sharoitidagina erishilish
mumkin. Yangi sport yutug’i hamisha u yoki bu darajada kashfiyotdir, sportchi
imkoniyatlardan foydalanishning yangi usullarini sport mashqining yangi
uslubiyatlarini kashf etishdir. Shuning uchun sportchidan ishga shunchaki ongli
munosabatda bo’lishigina emas, balki uning mohiyatiga chuqur tushunib
yetish va shunchaki faollik emas, balki doimiy, ijodiy tashabbus talab qilinadi.
Shuning uchun sport mashqiga rahbarlik qilishda onglilik va faollilikning umumiy
pedagogik tamoyili alohida ahamiyat kasb etishi tushunarlidir.
SPORTChINING UMUMIY VA MAXSUS
TAYYORGARLIGINING BIRLIGI
Sportda ixtisoslashish sportchining har tomonlama rivojlanishini inkor
etmaydi. Aksincha organizmning funksional imkoniyatlarini umumiy yuksaltirish,
jismoniy va ruhiy qobiliyatlarini har tomonlama rivojlantirish asosidagina
tanlangan sport turida mumkin qadar ko’proq yutuqqa erishiladi. Sport
amaliyotidagi butun tajriba ham, nazariy va eksperimental tadqiqotlarning juda
ko’p ma’lumotlari ham ana shuni ta’kidlaydi (A.N.Krestovnikov, G.V.Vasilyev,
N.G.Ozolin, A.P.Matveyev, N.N.Yakovlev va boshqalar).
Sport yutuqlari sportchining har tmonlama taraqqiy etganligiga
bog’liqligining ikkita asosiy sababi bor. Birinchidan, organizmning ajralmas
ekanligi – uning barcha a’zolari, tuzulma va funksiyalari faoliyat va taraqqiyot
jarayoniga o’zaro uzviy bog’liqdir. Qaysi jismoniy sifat ko’proq, qaysisiniki
kamroq rivojlanishi zarur ekani, har qaysi sport turining o’ziga xos nisbatda bo’lsa-
da, biron jismoniy qobiliyatni g’oyat yuksak darajada rivojlantirishi uchun
organizm funksional imkoniyatlari umuman yuksak darajada bo’lishi shart, ya’ni
har tomonlama rivojlanish jarayonidagina bunga erishish mumkin, degan umumiy
qonuniyat ham hamisha kuchda qoladi. Ikkinchidan turli harakat malakalari va
mahoratlari o’zaro hamkorlikda ishlaydi. Sportchi tomonidan o’zlashtirilgan

harakat malakalari va mahoratlari doirasi qanchalik keng bo’lsa (albatta, tanlangan
sport turining o’ziga xos xususiyatlariga bog’liq bo’lgan ma’lum me’yorda)
harakat shakllarining yangi shakllarini yaratish va ilgari o’zlashtirilganlarini
takomillashtirish uchun shunchalik qulay asos mavjud bo’ladi. Yangi harakat
shakllari ilgari tarkib topgan shakllar asosida paydo bo’ladi va ularning u yoki bu
unsurlarini o’z ichiga oladi. Xilma-xil harakat koordinasiyalarini qiyinchiliklarni
yenga borish natijasida harakat faoliyatini yana ham takomillashtirish qobiliyati,
mashqlanishni rivojlanishi yana ham muhimroqdir.
Demak, sportda takomil topishning obyektiv qonunlari sport mashqining
chuqur ixtisoslashtirilgan jarayon bo’lishi bilan birga, har tmonlama rivojlanishga
olib kelishini talab qiladi. Shunga ko’ra sport mashqida umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarlik bir-biriga mahkam qo’shib olib boriladi.
Shu narsa muhimki, umumiy va maxsus jismoniy tayyorgarlikning organik
hamohangligi faqat sport takomilining qonuniyatlariga javob beribgina qolmay,
balki hamma narsa insonni har tomonlama o’stirishga qaratilgan tarbiya tizimining
umumiy qonuniyatlariga ham mos keladi. Shuning uchun umumiy va maxsus
jismoniy tayyorgarlik birligini shaxsni har tomonlama rivojlantirishning umumiy
tamoyilini sport mashqida aniq ifoda etadigan sport maktabining eng muhim
tamoyili deb qarash zarur.
Sportchini umumiy va maxsus tayyorgarligining birligi degan so’z sport
yutuqlariga erishishga hamda oqibat natijada sportdan tarbiya vositasi sifatida
foydalanishga ziyon yetkazmay turib, bu birlikning qaysidir tomonini sport
mashqidan olib tashlab bo’lmaydi, demakdir. Umumiy va maxsus tayyorgarlikning
birligi, shuningdek, ular mazmunining bir-biriga bog’liq ekanligi bilan ham
ifodalanadi, chunki umumiy jismoniy tayyorgarlikning mazmuni, yuqorida
ko’rsatib o’tilganidek, tanlangan sport turining xususiyatlariga qarab belgilanadi,
maxsus tayyorgarlikning mazmuni esa umumiy tayyorgarlik natijasida paydo
bo’lgan shart-sharoitlarga bog’liq bo’ladi.
Umumiy va maxsus tayyorgarlik birligini dialektik tarzda qarama-qarshi
birlik sifatida tushunmoq kerak. Mashq qilish vaqtida bu birlik tomonlarining har

xil nisbati ishga birdek foyda keltiravermaydi. Har bir aniq holatda ma’lum me’yor
mavjud bo’lib, uning buzilishi sportda taraqqiyotga erishishga halaqit berdi. Bu
me’yor tanlangan sport turining o’ziga xos xususiyatlariga hamda boshqa bir qator
shart-sharoitlarga bog’liq. Amalda mashq jarayonining ayrim bosqichlarida
umumiy tayyorgarlikka yetarli baho bermaslik hollarini ham, unga haddan tashqari
ko’p o’rin berib yuborish hollarini ham kuzatish mumkin. Bu yana shu bilan
murakkablashadiki, umumiy va maxsus tayyorgarlikning optimal nisbati doimiy
bo’lib qolmay, balki sport takomilining turli bosqichlarida qonuniy sur’atda
turlicha o’zgarib turadi. Hozircha bu muammo garchi to’liq hal etilmagan bo’lsa-
da mazkur o’zgarishlarning asosiy tendensiyalari aniqlab chiqilgan. Mazkur
muammoning qanday hal etilishini bir yillik va ko’p yillik mashqni tuzilishiga
xarakteristika berilishi munosabati bilan maxsus ishlab chiqiladi.
MAShQ QILISh JARAYONINING UZLUKSIZLIGI
Sport mashqi jarayonining uzluksizligi qo’yidagi asosiy holatlar bilan
tavsiflanadi:
1) sportda mashq qilish jarayoni tanlangan sport turida kamolotga erishish
maqsadida butun yil va ko’p yillar mobaynida surunkasiga davom etadi:
2) navbatdagi har bir mashq mashg’ulotining ta’siri bundan ilgarisining «izi»
ustiga boradi:
3) mashg’ulotlar o’rtasidagi dam olish oralig’i ish qobiliyatini tiklash va
o’stirishning umumiy tendensiyasini kafolatlaydigan darajada bo’lib, goho ish
qobiliyati qisman tiklanib ba’zan yetmay turib mashg’ulot o’tkazishga ham yo’l
qo’yildi.
So’ngi ikki holat ayrim ma’noda bahsli bo’lib, shuning uchun izoh talab
qiladi. Navbatdagi har bir mashq mashg’ulotining ta’siri ilgarisining «izi» ustiga
qo’shilishi haqida gapirlganda «izi» so’zini organizmda mashq mashg’ulotlari
natijasida yuzaga keladigan va oqibat natijada sportchi organizimining ish
qobiliyati yuksalishda, uning fazilatlari, malakalari va mahoratlarining
rivojlanishida o’z ifodasini topadigan ijobiy o’zgarishlar (fiziologik, bioximik va

morfologik o’zgarishlar) deb umumiylashgan ma’noda tushunish kerak. Demak,
ikkinchi holatning ma’nosi mashq, mashg’ulotlari haddan tashqari uzaytirib
yuborishlariga yo’l qo’ymasliklari ilgarigi ta’sir etishlar natijasi saqlana borishini
ta’min etishdan va shu yo’l bilan sport faoliyatida uzluksiz yuksalish uchun shart-
sharoitlar yaratishdan iboratdir.
Uchinchi holatning ahamiyati yuqorida muntazamlilikning umumiy
tamoyilini tahlil etilishi munosabati bilan yo’l-yo’lakay tushuntirib o’tilgan edi.
Bunda, sport mashqi vaqtida, yuklama bilan dam olishni almashtirib turish
tizimining o’ziga xos tomonlarini ta’kidlab o’tish kerak. Gap shundaki,
sportchining trenirovka mashg’ulotlari, hamma vaqt faqat ish qobiliyati to’la
tiklangan va «o’ta tiklangan» sharoitda o’tkazilavermaydi. Vaqti-vaqti bilan ish
qobiliyati ham to’la tiklanmagan sharoitda, bir necha trenirovka mashg’ulotlari
samarasini jamlashga yo’l qo’yiladi. Buning ma’nosi organizmga alohida yuksak
talab qo’yish va natijada navbatdagi dam olish vaqtida ish qobiliyatini yuksak
darajaga ko’tarishdir.
Keyingi yillardagi sport amaliyoti va olib borilgan ilmiy tadqiqotchilar
hamda tajribalarning ma’lumotlari, sport mashqida yuklamalarning bunday rejimi
ma’lum sharoitlarda rasional hisoblanish mumkin ekanligidan dalolat beradi.
Bunda charchoqni tamomila qondirish uchun, yetarli darajada dam olish
sportchining oldindan mashq ko’rganligining yuqori bo’lishi bilan birgalikda tibbiy
va puxta pedagogik nazoratlarni muntazam o’tkazib turish albatta shartdir.
Shunday qilib, umumiy qoida-navbatdagi har bir mashq mashg’ulotini ish
qobiliyatini to’la tiklab va «o’ta talab» bo’lgandan keyin boshlash – sport
mashqida maxsus xususiyatda bo’ladi. Bu yerda mazkur qoida har bir
mashg’ulotga alohida tatbiq etilishi shart bo’lmay, balki bir necha
mashg’ulotlardan iborat mashg’ulotlar shodasiga tatbiq etiladi. Bu ana shu
shodalar jamlangan ulkan bitta yuklama hisoblanadi. Bu shodadagi
mashg’ulotlarning miqdori va ular o’rtasidagi oraliqlarning kattaligi ko’pgina
shart-sharoitlarga, jumladan mashqning davr va bosqichlariga bog’liqdir.

Mashq jarayonini bunday zichlash tufayli mashg’ulotlarning umumiy
miqdori anchagina ortib, ayrim vaqtlarda (yetarli darajada yuksak malakali
sportchilarda) haftasiga 6 ta, va undan ortiq martaga yetadi. Albatta bunda barcha
mashg’ulotlar asosiy emas va nagruzka jihatidan teng bo’lmaydi. Ularning
ba’zilari olg’a tomon odimlashga, ya’ni sportchilarning yangi marralarni
egallashlariga xizmat qilib, ularga eng yuksak mashq talablari qo’yiladi. Boshqa
ba’zi mashg’ulotlar esa qo’shimcha ahamiyatga ega bo’ladi. Asosiy mashqlar agar
ular chidamlilikni tarbiyalashga ko’proq qaratilgan bo’lmasa, odatda umumiy ish
qobiliyati tiklangan va ortgan sharoitda olib boriladi. Qo’shimcha mashg’ulotlar
esa g’oyat xilma-xil sharoitlarda o’tkazilishi mumkin. Chunki ularning ma’lum
qismidan hatto dam olishning faol shakli sifatida ham foydalaniladi.
SPORT MAShQI YuKLAMALARINING ASTA-SEKIN ORTIB
BORIShI
Inson taraqqiyotini boshqarish jarayonida funksional yuklamalarni doimiy
suratda yuksaltirib borish zaruriyati to’g’ilishi yuqorida ko’rsatilib o’tilgan edi.
Tug’ilgan buzoq misoli bu sport mashqi uchun nihoyatda to’g’ridir, chunki sport
yutuqlarining darajasi (boshqa sharoitlar teng bo’lganda) mashq talablari darajsi
mutanosibdir. Sport mashqi jarayonida jismoniy yuklamalar ham, texnik, taktik va
iroda tayyorgarligi sohasidagi talablar ham ortib boradi. Sportchining tobora
mukammalroq va murakkabroq malaka va ko’nikmalarni egallab borishga,
jismoniy va ma’naviy kuch-quvvatini tobora ko’proq namayon qilishga safarbar
etadigan vazifalarni izchillik bilan bajarilishi ana shundan dalolat beradi.
Sport mashqida, jismoniy tarbiyaning boshqa turlaridan farqli o’laroq,
yuklanishlar faqat asta-sekingina emas, balki maksimal suratda ham o’sib boradi.
«Maksimum» eng yuqori so’zini bu yerda sport bilan ko’p yillar davomida
shug’ullanilganda yuklamaning istiqboli ko’paya borishi ma’nosida ham, sport
taraqqiyotining har bir yangi bosqichida eng ko’p yuklamalardan muntazam
ravishda foydalanib borish ma’nosida ham tushunmoq kerak. Sport mashqining
mazkur xususiyati, uning ilmiy prinsipi sifatida birinchi marta A.N.Krestovnikov

tomonidan ta’riflangan. Mashq yuklamalarining ta’siri ostida organizmda sodir
bo’ladigan o’zgarishlarning miqdori ish qobiliyati «o’ta tiklanishi»ga bog’liq
ekanligining topilishi, bu tamoyilini tasdiqlangan eng muhim omil bo’ladi.
«Maksimal yuklama» deganda ko’pincha «haddan tashqari ko’p», batamom
charchatib tashlaydigan yuklama tushuniladi. Uni organizmning funksional
qobiliyatlari chegarasidagi, hyech qachon uning moslashuv (adaptasion)
imkoniyatlaridan tashqari chiqmaydigan yuklama deyish to’g’riroq bo’ladi. Agar
sportchi mashq qila turib, o’zining moslashuv imkoniyatlari me’yoridan chiqib,
«haddan tashqari charchab qolsa» va buning natijasida o’ta mashq ko’rganlik
holatiga tushib qolsa, unda mazkur yuklama maksimal emas, balki haddan tashqari
yuklama bo’ladi. Maksimal yuklama esa, organizmga uning fiziologik
me’yorlariga to’la mos tushadigan talablarni qo’yib, mashq ko’rganlikni eng
yuqori darajaga ko’taruvchi omil hisoblanadi.
Maksimal yuklamaning aniq miqdor o’lchami, tabiiyki, sportchining
oldindan qay darajada mashq ko’rganligiga, uning shaxsiy xususiyatlariga hamda
sport turining xususiyatlariga bog’liq. Masalan, yugurishga endi o’rganayotgan
stayer uchun bir mashg’ulotda 10-15 kilometr atrofida yugurish maksimal
hisoblansa, yuksak malakali stayerlar bir mashg’ulotda 60 kilometr va undan ortiq
masofani bemalol bosib o’tadilar, kichik razryadli shtangachilarning trenirovka
mashg’ulotlari vaqtida maksimal nagruzka kamdan-kam 10 tonnaga boradi, eng
kuchli og’ir atletikachilar esa bu miqdorni 20-30 tonnaga va undan ortiq darajaga
(og’irlik toifasiga qarab) yetkazadilar. Bunda shtanganing o’rtacha og’irligi 130-
180 kilogramm va undan ortiq bo’ladi. Hozirgi zamon sport amaliyoti mashq
yuklamalarining risional miqdori haqidagi ilgarigi tasavvurlarni ancha o’zgartirib
yubordi. Insonning imkoniyatlari va ularning taraqqiy etish darajasi eng dadil
taxminlardan ham yuksakroq bo’lib chiqdi. Shu munosabat bilan oshirilgan mashq
yuklamalari amalda tobora kengroq va dadil qo’llanilmoqda, yuklamalar miqdori
ayrim mashq mashg’ulotlarida ham, haftalik, oylik, yillik jami mashg’ulotlar
ma’nosida ham ortib bormoqda. Yaqindagina faqat yetakchi sportchilar ishlatib

kelgan yillik yuklma hajmi endilikda o’rta malakali sportchilar uchun me’yor
bo’lib qolmoqda.
Yuklamani oshirishda asta-sekinlik va maksimal yuklamani qo’llash, garchi
ular o’rtasida qarama-qarshiliklar bo’lishi mumkin bo’lsada, bir-birini inkor
etmaydi. Maksimal yuklamalardan foydalanish dastlabki tayyorgarlik jarayonida
ularning asta-sekin yuksala borishining natijasi bo’lmog’i kerak. Aks holda
maksimal yuklamalar salomatlikni mustahkamlash va sport yutuqlarini o’stirish
ishiga qarama-qarshi bo’lib chiqadi. Yuklamaning chegarasi har doim
organizmning mazkur taraqqiyot bosqichidagi imkoniyatlariga muvofiq ravishda
belgilanishi kerak. Sport mashqi natijasida organizmning ishlash qobiliyati va
moslashuv imkoniyatlarining osha borishiga qarab yuklamaning maksimumi asta-
sekin ortib boradi: oldingi bosqichda maksimal bo’lgan ko’rsatkich undan keyingi
bosqichda oddiy nagruzka bo’lib qoladi. Misol: Uchinchi razryadli shtangachi
uchun 90 kg maksimal bo’lsa, sport ustasi uchun u oddiy yuklama bo’ladi.
SPORT MAShQI YuKLAMALARINING TO’LQINSIMON
O’ZGARIShI
Mashq yuklamalarining ortib borishi jarayonida, yuqorida aytib o’tilgandek,
ularning hajmi va shiddatligi o’zgaradi. Lekin ularning o’sa borishi barcha
bosqichlarda birdek parallel ravishda bo’lmaydi. Ma’lum bosqichlarda hajm
ko’proq yuksalsa, boshqalarida shiddatlik ortadi. Bu nisbatan uncha katta
bo’lmagan mashq jarayonlari uchun ham, ko’p yillik sport faoliyat uchun ham
xarakterlidir.
Biroq sportchi butun umri davomida yuklamani cheksiz orttirib bora
olmaydi. O’zbekiston sportchisining asosiy faoliyati – yaratuvchi mehnat. Ana shu
mehnat bilan sport mashg’uloti muvofiqlashmog’i kerak. Yosh o’tishi bilan tana
a’zolarining ish qobiliyatlari va imkoniyatlarining tabiiy suratda pasayib borishini
ham hisobga olmoq kerak. Bularning hammasi mashq yuklamalarini parametr
(ko’rsatkich)larining maksimal qiymati odatda bir-biriga mos kelmaydi. O’rtacha
va ayniqsa, katta «to’lqin»larda dastlab hajm ko’rsatkichlari (bir hafta va bir oy

ichidagi mashq ishlarining umumiy miqdori) apogey (eng yuqori nuqta)ga yetadi,
keyin hajm sokinlashadi va kamaya boradi, ana shu holatda esa, shiddatlikning har
bir ko’rsatkichlari (mashg’ulotlarning harakat zichligi, harakatlarning tezkorlik va
kuch-quvvat tavsifi va boshqalar) eng yuqori qiymatga yetadi.
Kichik «to’lqin»larda eng yuqori yuklamalarning aksini ko’ramiz: dastlab
tezkorlik – kuch xarakteridagi (ya’ni shiddatliroq) mashg’ulotlar, keyinroq esa
hajmi ko’proq mashg’ulotlar o’tkaziladi. Bu umumiy tendensiyalar mashq
jarayonidagi u yoki bu mashqlarning o’rni va roliga qarab turlicha namoyon
bo’ladi.
Sport mashqidagi yuklamaning to’lqinsimon o’zgarishining sabablari ilgari
jismoniy tarbiyaning umumiy tamoyillarining bayon etilishi munosabati bilan
qisman tushuntirib o’tilgan edi. Bunda kichik «to’lqin»lar avvalo charchash va
kuch-quvvatni tiklash jarayonlarining o’zaro aloqasi natijasida paydo bo’lishini
hisobga olish kerak. Bu jarayonlar sportchi organizmida mashq ta’siri ostida hosil
bo’ladi va mikrosiklarda nagruzka hamda dam olishni almashtirib turish,
shuningdek, yuklama miqdori va xarakterini o’zgartira borish zaruratini ko’rsatadi.
Shu bilan bir qatorda hayot va faoliyatning umumiy rejimi, fiziologik
jarayonlarning tabbiy ritmi tufayli organizm funksional holati vaqt-vaqti bilan
o’zgartirib turishi ham muhim rol o’ynaydi.
Katta va o’rta «to’lqin»lar avvalo kechikib sodir bo’ladigan transformasiya
qonuniyatlari tufayli paydo bo’ladi. Organizmdagi turli organlar va sistemalarning
moslashuv o’zgarishlari trenirovka nagruzkalari dinamikasidan orqada qolib
ketayotgandek yuz beradi. Shuning uchun organizm funksional imkoniyatlarini
mutanosib orttirish maqsadida, yuklamalarni sistematik o’zgartirib turish zarur
bo’lib qoldi, kechikib sodir bo’ladigan transformasiyani, jumladan, yuklamaning
oylik hajmlari dinamikasi bilan sport natijalari dinamikasini solishtirib,
keltirganidek tashqi ko’rinishda kuzatish mumkin. Natijalarning eng ko’p yuksala
borishi yuklama hajmining eng ko’paygan davriga mos kelmaydi – qilingan ish
hajmi sport natijalarini yuksaltirishga o’tishga qadar anchagina vaqt o’tishi talab
etiladi. Shu misolning o’zida yuklamalar shiddatligining dinamikasi sport natijalari

dinamikasi bilan ko’proq bevosita aloqador ekani ham ko’rinib turibdi: natijaning
o’zgarishi deyarli shu zahoti shiddatlikning xuddi shu yo’nalishda o’zgarishini aks
ettiradi. Biroq bunday holatda yuklama hajmi kamroq rol o’ynaydi, degan xulosa
chiqmasligi kerak. Sport natijasi pirovardida hajmga ham, shiddatlikka ham birdek,
lekin turlicha nisbatda bog’liqdir. Yuklamalar hajmining o’sib borishi keyingi
yutuqlar uchun poydevor yaratishda ko’proq rol o’ynaydi, shiddatlikning o’sib
borishi esa, o’zlashtirilgan hajmlar bazasida sport yutuqlarini amalga oshirish
ishida yetakchi rol o’ynaydi.
Mashq yuklamalarining to’lqinsimon o’zgarishi, ular hajmi bilan shidatligi
o’rtasidagi qarama-qarshilikni eng yaxshi hal etish imkonini beradi. Bunday
dinamika hajmi «to’lqin» apogeyi bilan shiddatlik «to’lqin»i apogeyini vaqt
jihatidan bir-biridan ajratib, yuklamani barcha ko’rsatkichlarining qiymati eng
katta bo’lishiga erishishi imkonini beradi. Shu bilan birga u monelik ham qiladi,
chunki yuklamani nisbatan kamaytirib turishni muntazam o’z ichiga oladi va shu
bilan ish qobiliyatini to’liq tiklab olish uchun ham mashq ko’rganlik to’xtovsiz
o’sa borishi uchun ham zarur shart-sharoitini ta’min etadi.
Amalda yuklamalar dinamikasidan u yoki bu «to’lqin»larning «tushib
qolish» hodisasini kuzatish mumkin. Buni barcha hollarda mashq qonuniyatlaridan
chekinish, deb bo’lmaydi. Mashq jarayoni ba’zi bir bo’laklarida kichik va o’rta
«to’lqin» larni yuklamalar dinamikasining boshqa shakllari «bosqichli», «to’g’ri
chiziqli» bilan almashtirilishi ham mumkin. Biroq bunga faqat ayrim xol sifatida
yo’l qo’yiladi. Umumiy tendensiyada esa, yuklamalar dinamikasi, albatta,
to’lqinsimon yoki shunga o’xshash shaklga kiradi, «to’lqin»larning turli
elementlari orasidagi nisbat esa, sport mashqining bosqich va davrlariga qarab
o’zgarib turadi.
Mashq yuklamlari dinamikasining to’lqinsimon xarakteri sport mashqining
yuqorida ko’rib chiqilgan boshqa qonuniyatlari bilan, ularning oliy
ko’rsatkichlarga yo’naltirilganligi, mashq talablarining asta-sekin va ayni vaqtda
maksimal orta borishi, yuklamalar uzluksizligi va dam olishi bilan, rasional suratda
almashinib turishi bilan bevosita aloqador. Mana shu qonuniyatlarning barcha

sport mashqini tashkil etishning eng muhim asosi sifatida ayniqsa, muntazamlik
hamda rivojlana borish tamoyillari munosabati bilan doimo hisobga olib turilishi
kerak.

SPORT MAShQI JARAYONINING DAVRIYLIGI
Davriylik, ya’ni ma’lum mashg’ulotlarning, bosqichlarning, davrlarning
nisbatan to’la takrorlanib turishi sport mashqi jarayonining butun strukturasi uchun
xarakterlidir. Sport mashqining katta (mekro, yillik va yarim yillik) o’rta (mezo)
hamda kichik (mikrosikl) davrlari bo’ladi. (Bu haqda sport mashqining davrlanishi
movzusida kengroq to’xtalamiz).
Mikrosiklar bir necha kun, ko’pincha bir hafta davom etadi. Ularning
strukturasiga ta’sir etadigan juda ko’p shart-sharoitlardan eng muhimlarini
ko’rsatib o’tamiz. Bulardan birinchisi yuklamalar dinamikasining kichik
«to’lqin»larini hosil qiladigan faktorlarning o’zidir.
Ikkinchidan o’zaro optimal aloqada bo’lgan turli yo’nalishdagi mashqlarni takror
tatbiq etish zaruriyatidir. Sport mashqida nimagadir ortiqroq qaratilgan turli
mashqlar bir qancha mashqlardan foydalinadi, bunda ularning mashg’ulotlarda
qanday to’plangani va bir-biri bilan qanday tartibda almashinib turishiga ham aslo
befarq qarab bo’lmaydi. Masalan. Tezkorlik mashqlarini ko’p hollarda chidamlilik
mashqlari bilan bir mashg’ulotda bajarish to’g’ri bo’lmaydi. Ular turli
mashg’ulotlarda to’plangan bo’lsa, tezkorlikni rivojlantirishga mo’ljallangan
mashqlar bajariladigan mashg’ulotlar asosan chidamlilikka ahamiyat beriladigan
mashg’ulotlardan oldin bo’lsa, eng yaxshi samara beradi. Boshqa mashg’ulotlarga
nisbatan ham shu kabi ma’lum navbat tartibi saqlanishi kerak. Bular bari
mikorsikllar strukturasida o’z ifodasini topadi.

Asosiy adabiyotlar.
1. A.Abdullayev. Sh.Xonkeldiyev. Jismoniy tarbiya nazariyasi va
metodikasi. Toshkent. 2005 u
2.
R.S.Salomov. Sport mashg'ulotlarining nazariy asoslari. T. 2005 yil
3. Maxkamdjonov K.M. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi. T.
2008.
4.
R.S.Salomov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. T. 2014 y.
5. R.S.Salomov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. (II-jild) T.
2015 y.
6. R.S.Salomov, Y.Y.Aripov. Maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi
uslubiyati asoslari. T. “Molya” 2011 y.
7. U.S.Do’sanov. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi . O’quv
qo’llanma Tashkent 20 19 y

Sport mashqining tamoyillari

Купить