Sport musobaqalari va sportchilarni tayyorlash tizimi - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	103.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Sport musobaqalari va sportchilarni tayyorlash tizimi

Купить

Sport musobaqalari va sportchilarni tayyorlash tizimi.
Reja :
1. Olimpiada sport musobaqalari
2. Sportchining musobaqa faoliyati
3. Musobaqa faoliyatining xususiyatlari
4. Sport mashqlariga moslashish.

Olimpiada sport musobaqalari
Sport musobaqalari o‘ziga xos faoliyat bo‘lib raqib-larning harakatini tartibga
solishda katta rol o‘ynaydi, ularning ayrim qobiliyatlarini ob’ektiv ravishda solish-
tirib ko‘rishga va jismoniy sifatlarni maksimal daraja-da namoyon bo‘lishini
musobaqa davomida harakatlanishni maksimal darajada ta’minlashga imkoniyat
yaratadi.
Sport hozirgi ko‘rinishda bir qator o‘ziga xos xususiyatlariga ega:
1) Sport musobaqalar faoliyatida, raqobat darajasini ketma-ket yutuqlarga
bo‘lgan talablarni ortib borishi, sport musobaqalarining tizimiga asoslanib tashkil
eti-ladi (yuqori ringga quyi musobaqalarda qatnashganlar qo‘yiladi yoki pastdan
yuqoriga).
2) Musobaqada bevosita bajariladigan harakatlarning, boshqarilish
sharoitlarini va yutuqlarini baholash usullarini tenglashtirish hisobiga amalga
oshiriladi. Bu tenglashtirish musobaqalar o‘tkazishning umumiy me’yor-lari
sifatida muayyan qoidalar bilan mustahkamlanadi. 3) Musobaqalashuvchilarni
hatti harakatlari noantogo-nistik raqobat tamoyillariga muvofiq tartiblashti-
riladi.
Sportchi tanlab olgan turidagi ko‘rsatkichlarni, individual holda o‘z
imkoniyatlariga qarab namoyish qiladi. Bu natijalar yo jismoniy g‘alabani yoki
raqibni yutish (ballarda, gollarda, ochkolarda va h.k.) natijasini yaxshilash uchun
vaqt birligida, masofada, og‘irlikda belgilanishi mumkin.
YUqori sport natijasi, sportni shu kundagi rivojlanishida inson
imkoniyatlarini etaloni bo‘lib hisoblanadi. Ularga taqqoslab har bir inson o‘zining
sport natijalarini solishtirib ko‘rishi mumkin va shunga asoslanib, natijalarni
yaxshilashni rejalashtirishi mumkin. YUqoridagilardan sport natijalarini etalonlik
va rag‘batlantiruvchi roli yaqqol ko‘rinadi.
Sport natijalari har doim ko‘p omillik hodisadir (bu esa ko‘pgina sabablarga
bog‘liq). Jamiyatdagi sport natijalari taraqqiyotiga ta’sir etuvchi omillar bo‘lib
hisoblanadi.
1) Sportchining individual talanti va yuqori natijaga tayyorgarlik darajasi.

2) Sportga tayyorgarlik tizimining samaradorligi, uni mazmuniga, taxlil
etilishiga va material - texnik tomondan ta’minlanganligiga.
3) Sport harakatining kengligiga va uni rivojlanishining umumiy ijtimoiy
sharoitlariga bog‘liq. Sport musobaqalarining xususiyatlarini o‘rganish, sport
sohasidagi mutaxassislarni qiziqtirib kelgan va hozirgi kunda ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotgani yo‘q.
Birinchidan - musobaqa sportni asosiy mazmunini tashkil etadi.
Ikkinchidan - sport musobaqalari, sport mashg‘ulotidan genetik va
bo‘ysunishi bo‘yicha “kattadir”. Ma’lumki, inson ma’naviyati va madaniyatini
rivojlanishida, har xil yakkama yakka kurash va sport elementlari o‘rtasida o‘yinlar
birinchi bo‘lib tashkil topgan. Keyinchalik esa ularni shakllari, uslublari va
elementlari tashkil topa boshlagandan keyin tayyorgarlik ko‘rash yo‘llari aniqlana
boshlandi. Hozirgi kunda sportda bu yo‘nalishni ko‘p soxasi bo‘yicha sportchilar
tayyorlashni ilmiy asoslangan tizimi tashkil qilinib sport mashg‘ulotlarini ham o‘z
ichiga oladi.
Uchinchidan - sport musobaqalari sportchining jismoniy taktik-texnik
imkoniyatlarini, zaxiralarini va sport jamoasini imkoniyatlarini aniqlashda
“Poligon” bo‘lib hisoblanadi. SHuning uchun faqat musobaqa vaqtida psixologik
qarama-qarshiliklarni engish uchun raqobatchilik hosil qilinadi hamda sportchini
musobaqa faoliyatini psixologik strukturasi aniq-lanadi. Musobaqalar tizimi o‘z
ichiga bir qator ofitsial va ofitsial bo‘lmagan musobaqalarni birlashtirib, sport
faoliyatini nisbatan alohida shakl sifatida tashkil qiladi. Bular ma’lum tartibda
o‘zining masshtabi, ahamiyati, sportchini tayyorlash bosqichlari va boshqa
sharoitlariga qarab bo‘linadi. Musobaqalarda asosiy o‘rinlarni absolyut
birinchiliklar (shaxsiy va jamoa) dunyo va olimpiada o‘yinlari ham egallaydi.
Bunday asosiy maqsadga yo‘naltirilgan musobaqalar sportchini tayyorlashga
ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi. SHunga ko‘ra, mashg‘ulotning ayrim
boskichlari rejalashtiriladi, yuqori sport natijalarga optimal ravishda tayyorlash
vaqti va boshqalar aniqlanadi. Boshqa ko‘pgina musobaqalar tayyorgarlik uchun

o‘tkaziladi. Sport mashg‘ulotlarini umumiy vaqtidan 10-15% musobaqa vaqtini
aniqlaydi.
Musobaqa faoliyati - bu tartiblashtirilgan raqobat bo‘lib, o‘z qobiliyatini
ob’ektiv ravishda solishtirish va maksimal darajada natija ko‘rsatilishini ta’minlash
hamda tartibga solishdir. Bu bir qancha maxsus xususiyatlarga ega:
1. Musobaqa tizimida raqobatni oshib borish darajasiga qarab hamda yutuqqa
bo‘lgan talabga nisbatan (dastlabki va ofitsial musobaqalarda) faoliyatini tashkil
qilishga.
2. Musobaqa o‘tkaziladigan vositalarni amalga kiritishda sportchini faoliyati,
shart-sharoiti va yutuqlarini baholash yo‘llarini tartiblashtirish, ma’lum qoidalar
hamda musobaqani umum me’yorlari bilan mustahkamlanadi.
3.Musobaqalashuvchilarni xulqini va o‘zini tutish tartibiga ham bog‘liq.
Sport musobaqalari - his-hayajon holatidagi ko‘rinishda bo‘lib hozirgi kunda
100 dan ortiq sport turibo‘yicha musobaqa o‘tkaziladi. Har qaysi sport turi,
musobaqa o‘tkazish uchun o‘zining metodik xususiyati, qatnashish sharti,
o‘tkazish qoidasi va g‘oliblarni aniqlash va boshqa talab qiladi.
Musobaqa qisman, sportchini tayyorlash tizimiga kiradi, chunki faqatgina
shaxsiy sport tayyorgarligiga ega bo‘lmasdan, ijtimoiy vazifalarni hisobga olgan
(targ‘ibot, ko‘rgazmalilik va b.q.) holda ham tashkil qilinadi.
Sport musobaqasi - o‘yin shaklida raqobat qilish shakli bo‘lib, jismoniy
tayyorgarligi, harakat malakasi va mashqlarni bajarish san’ati yoki o‘ylash va
tafakkur qilishni rivojlan-tirishni aniqlash maqsadida o‘tkaziladi
Atletik sport turlarida musobaqa g‘oliblarini aniqlash bo‘yicha 3 ta
sinfga bo‘linadi .
1-sinf natijani
instrument orqali o‘lchana - 3 guruxga
bo‘linadi 1.Natija. Mashq bajarishga ketgan vaqt
bilan aniqlanadigan

digan sport turlari sport turlari
2.Natija. Uzunlik o‘lchami bilan
aniqlanadigan sport turlari
3.Natija. Og‘irlik o‘lchovi bilan
aniqlanadigan sport turlari
2-sinf. Natijali, ob’ektiv
ko‘rsatkichlar bilan aniqlab
bo‘lmay-digan sport turlari 2guruhga
bo‘linadi 1.Ko‘rish bilan natijani
aniqlanadigan sport turlari
2.SHartli ravishda qabul
qilingan qoida bo‘yicha
Bu guruh yana 3 kichik guruhlarga
bo‘linadi
1.Kichik guruhga - 2 raqib,
musobaqa vaqtida kontaktda
bo‘ladi (yakkama yakka
kurash) 2 raqib bir biri
bilan kontaktda
bo‘lmaydi (sport
o‘yinlari tennis) 3.Kichik guruhga partnyorlar va komanda
o‘yinida bir-biriga bevosita bog‘liq xolda
o‘ynash
3-sinf ko‘p kurash sport turlari 2guruhga
bo‘linadi 1.Bir sport turidan tuzilgan ko‘p kurash
(engil atletika, gimnastika)
2.Xar xil sport turidan
tuzilgan ko‘p kurash
Musobaqalarni turkumlarga bo‘linishi.
1.Ahamiyati bo‘yicha Tayyorgarlik, asosiy, maqsadli.
2.Mazmuni bo‘yicha E/atl, suzish va x.k. spartakiadalar, Olimpiada
o‘yinlari (majmuali)
3.Ko‘lami bo‘yicha Jamoa, tuman, shahar, viloyat va respublika
4.Idoralar yoki territoriya prinsipi
bo‘yicha “Dinamo” KSJ bo‘yicha, Respublika, SNG, Ovropa,
milliy, xalqaro, dunyo birinchiliklari
5.Hal qiladigan vazifasi bo‘yicha -nazorat

-klassifikatsiya
-tanlash
-birinchilk uchun
-ko‘rgazmalilik
6.Tashkil qilish xarakteri bo‘yicha Ochiq, yopiq, an’anaviy, matchli, sirtdan
tenglashtirilmagan
7.Sinov olish shakli bo‘yicha SHaxsiy, jamoa, shaxsiy – jamoa
8.O‘tkazish tizimi bo‘yicha Aylanma tizimida, chiqib ketish bilan, aralash
9.YOsh kategoriyalari bo‘yicha Bolalar o‘ smirlar , yosh sportchilar, kattalar, qarilar.
10.Qatnashuvchilarning jinsi
bo‘yicha Erkaklar uchun, xotin-qizlar uchun.
11.Qatnashuvchilarning kasbini
yo‘nalishi bo‘yicha Maktab, talabalar, harbiy va x.k.
12.Sog‘ligini og‘ish xarakteri
bo‘yicha Ko‘rlar uchun, karlar, yaqindan ko‘ruvchi, poliomilet
bilan kasallanganlar uchun.
Odatda eng muhim sanalgan yirik rasmiy musobaqalar sportchini
tayyorlashdagi davomiy jarayonning yakuni hisoblanadi. Ularda imkoni boricha
yuqori sport natijalariga erishish zarurati ko‘pincha bunday musobaqalarning
yuksak maqomini, shuningdek ularga tayyorgarlik tizimining tarkibi va mohiyatini
belgilaydi. Boshqa musobaqalar saralash, jamlash, tayyorlash yoki nazorat
xarakteriga ega bo‘lib, turli texnik-taktik vazifalarni bajarishi mumkin. Sport
musobaqalarining asosiy turlari va sportchini tayyorlash vazifalarini hal
etishga yo‘naltirilganligi
Tayyorlov Nazorat Jamlash
Saralash Asosiy, bosh,
kulminatsiya
Nomlari Vazifasi

Tayyorlov
musobaqalar -Musobaqa bellashuvi sharoitlariga moslashish;
-musobaqa bellashuvi sharoitida eng maqbul texnik usullarni ishlab
chiqish;
-musobaqa bellashuvini olib borish ning maqsadga muvofiq bo‘lgan
taktik ko‘rinishlarini tanlash;
-musobaqa tajribasiga ega bo‘lish;
-kuchli raqobat sharoitiga moslab ruhiy sifatlarni takomillashtirish
Musobaqalarning bu turi mashq jarayonida muhim o‘rin tutadi
Nazorat
musobaqalari -jismoniy, texnik, taktik, ruhiy tayyorgarlikning barcha tomonlarini
baholash asosida tayyorgarlik darajasini nazorat qilish;
-sportchi yoki jamoa musobaqa faoliyatining kuchli va zaif tomon
larini aniqlash;
-tayyorgarlikni borishiga (zarur bo‘lsa) tegishli tuzatishlar kiritish
Jamlash
musoba=alari -musobaqa faoliyatini andazasini ishlab chiqish;
-musobaqa faoliyatining turli ko‘rinish larini sinab ko‘rish;
Bu ayniqsa bellashuv olib borish tayyorgarligi va taktikasi (usuli)
turlicha bo‘lgan raqib bilan uchrashuvda foydalaniladigan yakka kurash va
sport o‘yinlariga taalluqli;
-asosiy musobaqalarni o‘tkazish mo‘ljallanayotgan sharoitga imkoni
boricha yaqin bo‘lgan holat yaratiladi.
Saralash
musobaqalari
asosiy, bosh,
kulminatsion
musobaqalar -asosiy musobaqalarda ishtirok ettirish uchun sportchilarni tanlash.
-g‘alabaga erishish yoki yuqori o‘rin egallash
v) oraliq -bunda yuqoridagi har ikkala usul aralashma xolda qo‘llaniladi;
Musobaqa o‘tkazishning u yoki bu usulini qo‘llash ushbu musobaqa
xaqidagi nizom bilan belgilanadi.

Musobaqa o‘tkazishning u yoki bu usuli musobaqa oldiga qo‘yilgan vazifa,
musobaqa yakunlanishi lozim bo‘lgan muddat; sportchilar (jamoalar) soni,
ularning sport tayyorgarligi, o‘quv ishlab chiqarishda bandligi va xududiy
joylashganligi, qatnash-chilar bellashuvini o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan joylar
(maydon) miqdori hamda albatta mablag‘ bilan ta’minlanishiga qarab belgilanadi.
Sport musobaqalari pedagogik, sport, metodik va ijtimoiy siyosiy vazifalarni
echishga yaqindan yordam beradi.
Sportchining musobaqa faoliyati m usobaqa faoliyatining tuzilishi
YOsh sportchilardan tortib mahoratli sportchilargacha musobaqa juda muhim
ahamiyat kasb etadi.
Musobaqalarga qatnashmay turib sport faoliyati xaqida gapirmasa ham
bo‘ladi.
Musobaqalar - sportchilar uchun, rag‘batlantiruvchi omil hisoblanadi va shu
paytning o‘zida sportchidan yuklamani tobora oshirib borish, irodani tarbiyalash,
sport kurashiga o‘rganish va mashq jarayonini nazorat qilishga o‘rgatadi.
Sportchining musobaqalarda ko‘p qatnashishi shunchalik tajribaga ega
bo‘lishligini amaliyot ko‘rsatib turibdi. Negaki sportning barcha turlari bo‘yicha
bellashuvlar soni ortib ketdi.
Masalan, yuqori mahoratli velosipedchi, sprinter yil davomida 200-250
martadan musobaqaga chiqadi. (D.A.Polishchuk, 1982).
Malakali suzuvichlarning musobaqa tayyorgarligi kun tartibi ham tig‘iz
bo‘ladi. Yiliga musobaqalar soni 25-30, davomiyligi 1 kundan 3-5 kungacha, 120-
140 martagacha startlar bo‘ladi (V.N.Platonov, 1986).
O‘z mohiyatiga ko‘ra asosiy hisoblangan, mashqlarning yakuniy nuqtasi
bo‘lgan bosh musobaqalar soni ko‘p bo‘lmasligi kerak (yiliga 3-4 marta, sport
o‘yinlari bundan mustasno). Bosh musobaqalar oddiydan murakkabga va
qiyinchiligiga qarab joylashtirilishi lozim. Ularni joriy yilga shunday joylash-
tirilish kerakki, bunda sportchi hal qiluvchi eng muhim musobaqaga doimiy
tayyorlanish imkoniyatiga ega bo‘lsin, musobaqalar orasida jismoniy hamda ruhiy

dam olsin va bir musobaqada aniqlangan kamchiliklar mashq jarayonida keyingi
musobaqalargacha tuza-tilsin.
Musobaqa davrida sportchi ishtirokining soni eng avvalo sport turi
xususiyatiga bog‘liq. Sport turlarida musobaqalar (xaftasiga 1-2 musobaqa kunlari)
chidamlilikda alohida talablar qo‘yadigan va uzoqroq tiklanishni talab etadigan
sport turlaridagiga qaraganda ko‘proq o‘tkaziladi.
Sportchini musobaqalarda ishtirok etishga tayyorgarlik tizimida quyidagilarni
hisobga olish zarur:
- sportchi uchun musobaqalar hafsala bilan tanlanishi va asta-sekin
qiyinlashib boradigan bo‘lishi lozim;
- musobaqada kuch jihatdan teng bo‘lgan sportchilar qatnashish;
- yuqori darajadagi yutuqlarga erishish uchun zarur bo‘lgan miqdordagi
musobaqalarda qatnashish zarur;
- vaqtni u erdan bu erga kuchish va h.k.va kuchni ko‘p talab qiladigan
musobaqalarning ko‘payib ketishi mashq ishlarini cheklab, sportchi
tayyorgarligiga salbiy ta’sir etishi mumkin;
- musobaqalar taqvimi (kun, taqsimot, musobaqalar qiyinligi darajasi)
shunday sharoit yaratishi kerakki, bunda sportchiga katta imkon yaratilsin.
O‘tkazilayotgan barcha musoba-qalar shu maqsadga qaratilmog‘i zarur.
SHunday qilib, sport musobaqalari erishilgan yutuqlarni namoyish qilish,
ayrim sportchi va jamoaning yutuqlarini baholash va solishtirish usuli ekan.

Sportchilarni musobaqa vaqtidagi faoliyati musobaqa faoliyati deb
yuritiladi. Musobaqa faoliyati eng yuqori sport natijalariga erishishga
qaratilgan ayrim xarakat, usul, kombinatsiyalardan iborat, tayyorgarlikning
texnik, jismoniy, taktik, ruhiy integral darajasi bilan ta’minlanadi. Sport
musobaqalarida qatnashish musobaqa faoliyati ko‘rinishining shakli
hisoblanadi. Sport bellashuvi vaqti cheklangan raqiblik hisoblanadi, bu
jarayonda bellashayotganlarning qobiliyatlarini ob’ektiv ravishda
solishtiriladi. Musobaqa faoliyati
Sport
musoba
qa
larida
qatnash
ish Uning
ko‘rinis
hi
shakli
xisobla
na
di Bellashu
v
o‘tkazish
ning
cheklang
an vaqti Raqiblarnin
g
imkoniyatla
rini ob’ektiv
solishtirish
yo‘li bilan Sportna
tijalarig
a
erishish Uning
maqsad
i
hisobla
nadi
Musobaqa faoliyatining xususiyatlari
Raqobat darajasi va yutuqlariga bo‘lgan talabni asta-sekin ortib borishi
(sportchini yuqori darajadagi musobaqalarda natijalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
bog‘liqdir). Respublika miqyosidagi musobaqalarda qatnashish uchun viloyatda
o‘tkazilgan musobaqalarda tegishli o‘rin egallash zarur (tabiiyki, respublika
musobaqalarida viloyatlardagiga qaraganda g‘alaba uchun raqobat kuchli bo‘ladi).
Sportchilar harakatini bir xil shaklga keltirish orqali bellashuvlar, ularni
bajarish sharoitlari haqidagi nizom, sport turlari bo‘yicha musobaqa qoidalari bilan
belgilanadi:
-noantogonistik (do‘stona) raqobat (musobaqalar qoidalari) doirasida
bellashuv o‘tkazish tartibi (tarbiya).
5-jadval
Musobaqadagi vaziyatni tartibli ravishda
o‘zgarishi

Bellashuvning
o‘tgan vaziyati Bellashuvning
xozirgi vaziyati Bellashuvning
taxminiy bo‘lajak
vaziyati
Bellashuv jarayoni (sport musobaqasi) musobaqadagi vaziyatini tartibli
ravishda o‘zgartirib turishni anglatadi.
Hozirgi vaziyat holati keyingisining muvaffaqiyatini ta’minlaydi, shu
paytning o‘zida hozirgi vaziyat holati avvalgisiga bog‘liq bo‘ladi.
Sportchining musobaqa faoliyatini belgilovchi ji h at quyidagi tarkibiy
qismlardan iborat bo‘ladi :
- vaziyatni idrok etish
- raqib va sheriklarning yurish-turishi- o‘z ahvolining dinamikasi
- olingan axborot tahlili va uni musobaqalarning tajribasi va maqsadi bilan
solishtirish
- fikran asosiy qarorni qabul qilish
- fikran qabul qilingan qarorni amalga oshirish.
Masalan, kurashchining musobaqa faoliyatida quyidagicha ta’kidlanadi:
-kurashishining puxtaligi (qo‘llanilgan usullarning umumiy soni bo‘yicha);
-hujum harakatlarining samaradorligi;
-himoya harakatlarining samaradorligi;
-charchagan sharoitdagi harakatlarning samaradorligi va x.k.
Gimnastikachilarning musobaqa faoliyatida quyidagilarni ko‘rsatish
mumkin:
-majburiy harakatlarni bajarilishini maxsus talablarga mosligi;
-erkin dasturdagi mashqlar kompazitsiyasini ularning murakkablik darajasiga
mosligi;

-musobaqa dasturiga kiritilgan mashqlar tarkibiy qismlari va bo‘limlarini
bajarilishining mahoratligi;
-mashqlar orasidagi aloqaning murakkabligi va xosligi; -amplituda,
ma’nolilik, aniqlik va x.k.
100-200 metrlik qisqa masofaga yuguruvchi sportchining musobaqa
faoliyatida kamida to‘rtta quyidagi xislatlarni ko‘rsatish mumkin:
-start ishorasini tez ilg‘ay olish;
-start chizig‘idan (past startdan taxminan 30 metrgacha) lahzada tezlay olish;
-katta tezlik bilan yugurish;
-finishning samaradorligi.
Suzuvchining jahon rekordi darajasidagi musobaqa faoliya-tining (100 metrga
erkin usulda suzish) taxminiy taxlili.
Bu erda tarkibiy qismini ajratib ko‘rsatish mumkin:
1.Startning samaradorligi (dastlabki 7.5 metrni suzib o‘tish vaqti);
2.Startdan masofaviy suzishga o‘tish chog‘idagi tezlik (m/s);
3.Masofaviy suzish uchastkasidagi tezlik (m/s);
4.Masofaviy suzishda burilishga o‘tishdagi tezlik;
5-6. Burilishning samaradorligi (15 metrni suzib o‘tish vaqti bo‘yicha ya’ni
7.5 m burilish shitigacha va 7.5 daqiqadan keyin);
7.Burilishdan masofaviy suzishga o‘tishdagi tezlik (m/s);
8.Masofaviy suzish uchastkasidagi tezlik (m/s);
9.Masofaviy suzishdan finishga o‘tishdagi tezlik (m/s);
10.Finishning samaradorligi (oxirgi 7.5 m masofani suzib o‘tish vaqti
bo‘yicha).
Sportchini tayyorlash tizimiga tavsif.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyingi yillarda
Prezdentimiz sportni rivojlantirish va uni ommaviyligini oshirish to‘g‘risida katta
g‘amxo‘rlik qilmoqda.
Bu borada sport taraqqiyotining bugungi bosqichida biz shunday
xususiyatlarni ko‘ramizki, ular sportchini tayyorlash jarayoniga jiddiy ta’sir

ko‘rsatadilar va trener bilan sportchi oldiga yangidan-yangi murakkab vazifa va
topshiriqlarni qo‘yadilar bu vazifa va topshiriqlarni esa, o‘z navbatida, mashq
jarayonini tashkil qilshning eng munosib shakl va usullarini izlab topishga majbur
etadi:
-bugungi sportchilar erishgan yuksak ko‘rsatkichlar darajasini yanada
yuksaltirish uchun, olamni eng yuqori malakali sportchilar tayyorlash uslubini,
shuningdek, sportchini tayyorlashda uzoq yillardan beri qo‘llanilib kelayotgan
bugungi tashkiliy-metodik usulni xam batamom takomillashtirish talab qilinadi.
-Eng yirik sport musobaqalarida erishilgan yutuqlarning natijalari tobora
oshib borayotgani sababli, musobaqa kurashlari nihoyatda keskinlashib ketdi. Bu
hol sportchilarning texnik va amaliy mahoratini samaradorligi, barqarorligi va
ustuvorligiga, ularning ustma-ust bo‘lib turadigan ma’suliyatli startlar sharoitda
axloqiy irodaviy va ruhiy tayyorgarlikka bo‘lgan talabni benihoya oshiradi.
-YUksak malakali sportchilar maxsus jismoniy tayyorgar-likning shu qadar
yuksak cho‘qqisiga chiqqanlarki, endi undan yuqoriroqqa ko‘tarilish eng og‘ir va
eng murakkab vazifa bo‘lib qoldi, shunga ko‘ra, maxsus jismoniy tayyorgarlik
samaradorligini oshirish zahiralarini qidirish va shu bilan birga umuman, mashq
jarayoni tizimida yangicha usul va uslublar zarur bo‘lib qoldi.
-Mashq yuklamalarni hajmi va shu qadar kattalashib, og‘irlashib ketdiki, uni
yillik sikl doirasida, hamda uning har bir bosqichi ichiga oqilona singdirish
masalasi ko‘ndalang qilib qo‘yildi. SHu bilan birga, mashg‘ulot samaradorligini
oshrishning birdan bir usuli deb e’tirof etilgan munosabatda bo‘lish zarurati
tug‘ildi. SHunga ko‘ra birinchidan, turlicha imtiyozli yo‘nalishlarda bo‘lgan
yuklamalar o‘rtasidagi eng ko‘p foyda beradigan nisbatini, ikkinchidan, mashqlarni
tashkil qilishning yangi usullarini qidirish zarurati vujudga keldi, zero bunday
mashqlar sportchida energiya zahirasining sarflanishi va qayta tiklanishi
o‘rtasidagi aniq munosabatga suyangan holda, uning organizm faoliyatidagi
moslanish imkoniyatlarini to‘la amalga oshirish uchun eng maqbul sharoitni
ko‘zda tutadi.

-mashqning metodik masalalarini hal qilishda fanning vazifasi oshdi yuqori
malakali sportchilarni tayyorlab etkazish, sportchi organizmidagi hayotni
ta’minlovchi funksional uslublarga to‘la qonli ta’sir ko‘rsatish va bunday
uslublarni o‘ta yuksak faoliyat darajasiga ko‘tarish bilan bevosita bog‘liqdirki,
endilikda sportchini zamonaviy usulda tayyorlab etkazishning o‘ta murakkab
muammolarni ilmiy-metodik ma’lumotlarsiz, faqat sog‘lom aql va hissiyotga
suyangan holda hal qilib bo‘lmaydi.
SHart-sharoit
Ilm olish Sportchi Mashg‘ulot
Rivojlanish Musobaqalar
Tarbiya Trener Kuchni tiklash
Ilmiy metodik
ta’minot guruhi Ta’minot
guruhi Moddiy texnik va
xo‘jalik ta’minoti
guruhi
Sportchini tayyorlab etkazish usullari ilmiy-metodik asoslar majmui,
shuningdek, sportchilarni muayyan mutaxasislar bo‘yicha tayyorlashni izchillikni
bilan amalga oshiruvchi tashkilotlar (muassasalar) xamjihatligi samarasidir.
1. YUqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki, yuksak malakali sportchini
tayyorlashga shart-sharoit sportchi-murabbiy majmui yagona asosiy negiz
hisoblanadi. Bu majmua ichida eng katta yuklama sportchining zimmasiga tushadi,
chunki aynan shu sportchi bir qator harakatlar (ilm olish, rivojlanish, tarbiya,
mashg‘ulot, musobaqa, oragnizmini qayta tiklash) ta’siriga to‘qnash kelishi kerak.
Vaholanki, sportchi o‘ziga mustaqil shaxs sifatida murabbiysiz, moddiy-texnik va
xo‘jalik ta’minoti, ilmiy metodik ta’minot, guruhlarisiz musobaqaga tayyorlana
olmaydi. Bugungi sportchining har taraflama (ham jismoniy, ham aqlan, ham
ahloqan) rivojlanishi, shuningdek, jismoniy, texnik taktik, aqliy, funksional
jihatdan tayyorlangan bo‘lishini talab qiladi .

Tashkilotchi
Musobaqa va o‘quv yig‘inlarni
uyushtirish G‘oyaviy-
tarbiyaviy
ishlar Muvofiqlashtirish xizmati
Tashkilotlar bilan muloqot Kadrlar tayyorlash va
qayta tayyorlash
Rejalashtirish xaqidagi
ma’lumotlarni to‘plash va taxlil
qilish Bo‘sh vaqt va xordiq
chiqarish
2. Sportchini tayyorlab etkazish uslublarini ko‘zdan kechirish uchun biz bu
faoliyatni tashkiliy jihatiga murojaat qilaylik.
Ko‘rinib turibdiki, g‘oyaviy-tarbiyaviy ish va ahloqiy-irodaviy hislatlarining
tarbiyalash birinchi o‘ringa qo‘yilgan, zero ushbu faoliyatlar yaxshi yo‘lga
qo‘yilgan taqdirdagina, o‘zini, trenerni, komanda a’zolarini, raqibini va
boshqalarni amaliy hurmat qilishi mumkin. Murabbiy bilan sportchi yuqorida
ko‘rsatilganidek ezgu vazifalarni rivojlantirish bilan bir paytda, sport qonunini
buzuvchilarga qarshi, ichkilikbozlik, bezorilik, faxsh va o‘zga ahloqsizlarga qarshi
hamma joylarda ham muntazam ravishda kurash olib borishlari kerak. Sportchilar
orasida bosar-tusarini bilmay qolgan, og‘zi katta, mutakabbirlar, chempionlik
shaxsiga sig‘inishni talab qiluvchilar hali ko‘p uchrab turadi. Sportchilar
tarbiyasining to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmaganligi, modalar ketidan quvish,
sportchilarimiz sha’niga (ayniqsa, chet ellarda) dog‘ tushirish kabi salbiy
qilmishlar mavjud.
Musobaqalar va o‘quv yig‘inlarini rejalashtirishni ham albatta tashkiliy ish
deb hisoblash kerak. Bu har qanday sport ishida eng mas’uliyatli jarayondir.
Musobaqalarni shunday rejalashtirish kerakki, ular sport mashg‘ulotlari
o‘tkaziladigan muddatlarga albatta mos tushishi, o‘z amaliyotiga qarab tadrijiy
ravishda o‘tkazilsin, shuningdek, eng yirik musobaqalarning qanday sharoitda

(iqlim, joyning dengiz sathidan qancha balandligi, vaqt mintaqasi va boshqa)
o‘tkazilishi ham hisobga olinishi kerak. Musobaqalarni yillik sikl rejasiga to‘g‘ri
taqsimlash, sport natijalarining o‘sishini jadallashtiradi, musobaqa sharoitiga
moslanishiga imkon tug‘diradi.
Yillik siklda yuqori tasnifli sportchilarni rasmiy musobaqa va startlarga
chiqish va mashg‘ulot kunlarida erishilgan hajmi.
Sport
turlari Musobaq
a
kunlarini Startlar
soni Sport
turlari Musobaqa
kunlarini
soni Startla
r soni
Gimnas
tika 25-30 210-
250 futbol 70-85 70-85
Suvga
sakrash 25-35 275-
360 Stol
tennisi 75-80 380-
420
Qilichboz
lik 30-40 415-
480 Suv
polosi 60-65 60-65
O‘quv yig‘inlarini tashkil qilish va o‘tkazish uslubi ham musobaqalar darajasi
(rangi)ga bog‘liq: bunday yig‘inlarda bajariladigan har bitta ish nihoyatda puxta
o‘ylanishi kerak. Masalan: sportchilarni yig‘in o‘tkaziladigan joyga olib borish;
mashg‘ulot kunlarning puxta rejalashtirilgan tartibi, dam olish; ovqatlanish tartibi,
mashq o‘tkaziladigan joylar va hokazo ishlar. Bulardan tashqari, tarbiyaviy ishlar,
tibbiy hizmat, ilmiy-metodik ta’minot amalga oshiriladi. Yig‘inlar turlicha
yo‘nalishda bo‘lishi mumkin: o‘quv-mashq yig‘ini, kuch yig‘ish yig‘ini, nazorat-
tayyorgarlik yig‘ini, musobaqa yig‘ini va hokazo. SHuni ham aytib o‘tish joizki,
yig‘in bo‘ladigan joylarda sportchi uchun yaxshi sharoit yaratish lozim.
O‘quv-yig‘inlarini uyushtiruvchilar boshqa tashkilotlar bilan yaxshi aloqa
o‘rnatgan bo‘lishlari zarurSport haqida ma’lumotlar yig‘ish va ularni tahlil qilish
yo‘li bilan, nafaqat sportning bugungi mavqeini, shuningdek, kelajagini ham ko‘z

oldimizga keltirishimiz mumkin. Bu o‘rinda turli xil muvoffiqlashtirish xizmatlari
mujassamlanadi (murabbiy, sportchi, shifokor, psixolog, metodist va boshqalar
ular yangi texnik harakatlarni tuzilishi, amaliy murakkab mashg‘ulotlarga
funksional tayyorgarlik, psixologik tayyorgarlik kabi masalalarni birgalikda hal
qiladilar, ya’ni sportchilar 2005 yilning modelini tuzadilar.
Terma komandalarni bunday mutaxassislar bilan ta’minlash uchun hamma
erda muntazam ravishda yangi kadrlar tayyorlash va eski kadrlarni qayta
tayyorlash ishlarini olib borish kerak. Hozirgi kunda terma komandalar uchun oliy
toifadagi trenerlarning malakasini oshiruvchi bir yillik kurslar ochilmoqda. Sport
hakamlaridan nainki, hakamlik mahorati, balki shuningdek jismoniy, funksional
tayyorgarlik ham talab qilinmoqda. Murabbiylar uchun ilmiy va metodik
konferensiyalar o‘tkaziladi, oliy darajadagi mutaxassislarni taklif qilish yo‘li bilan
murabbiylar tajriba almashadilar va vaqti - vaqti bilan qayta attestatsiya qilinib
turiladi.
O‘quv yig‘inlari va musobaqalar paytida sportchilarning bo‘sh vaqti va dam
olishini to‘g‘ri tashkil qilish va samarali o‘tkazish zarur. Terma komandalarda
g‘oyaviy-siyosiy tarbiya ishlari, komanda a’zolarining yoshiga qarab turlicha olib
boriladi.
Sportchilarning g‘oyaviy-siyosiy tarbiyasi tarkibiga nazariy seminarlar,
siyosiy axborotlar, muhim ahamiyatli sanalarga bag‘ishlangan kechalar va shu
singari tadbirlar kiradi. Inqilob ishtirokchilari, fuqarolar urushi va mehnat
qaxramonlari, sport faxriylari bilan bo‘ladigan uchrashuvlarni nihoyatda puxta
o‘ylab uyushtirish kerak bo‘ladi.
Yig‘in mavsumida mehnat tarbiyasiga e’tiborni qaratish lozim (xona, sport
zalida, sport maydonchasida navbatchilik qilish, baza xududini ozoda saqlash,
kelgan qurilish materiallarini mashina va vagonlardan tushirish, zallarni, sport
anjomlarni ta’mirlash, oshxonada, yotoqxonada navbatchilik qilish va boshqalar).
9-jadval
Moddiy-texnik ta’minoti
Baza qurilishi Sport formasi bilan ta’minlash

Mashg‘ulot uchun
joy tayyorlash Anjom-uskunalarni
takomillashtirish, trenajerlar
yaratish
Apparatlar bilan
ta’minlash O‘quv yig‘inlari va musobaqalar
o‘tadigan
joylarda xo‘jalik ishlari.
Sportchini tayyorlash tizimida moddiy-texnika ta’minoti muhim ahamiyatga
ega. Sport bazalarini yaratish va ularni to‘ldirish, mashg‘ulot joylaridan hamma
vaqt ham omilkorlik bilan to‘g‘ri foydalanish, sport anjomlarini sotib olish axborot
beruvchi, tahlil qiluvchi maxsus apparatlar bilan ta’minlanishi kerak. Sport
anjomlarini ishlab chiqarish va ular bilan sport ahlini ta’minlash masalalari yaxshi
yo‘lga qo‘yilmagan, sport ashyo -anjomlari (ham standart, ham nostandart
anjomlar, ham bolalar uchun mo‘ljallanganlari)ning sifati past, trenajyor uskunalari
etishmaydi.
Sport formalari, anjomlari, uskunalari o‘zgarmoqda, sport natijalarining
bo‘lg‘usi qiyofasi ham o‘zgarmoqda.
Tibbiy ta’minot
Jismoniy mashq yuklamasiga chidamlilik xolatini operativ va
chuqur nazorat qilish
Kasallikni oldini olish
(profilaktik) tadbirlar Davolash tadbirlari
Tiklanish

Hozirgi shifokorlar sportchining mashg‘ulotga chidamlilik holati haqida faqat
o‘z amaliy ko‘rsatkichlari bilan chegaralanib sportchining umumiy mashg‘ulotga
qay darajada chidamli ekanligi xaqida gapirmaydi.
Muntazam ravishda shifokor ko‘rigidan o‘tib turish (bu vazifani davolash
fizkultura dispanserlari bajaradi), davolash pedagogik kuzatuvlar, o‘z salomatligini
o‘zi nazorat qilish va oliy darajadagi sportchilarni tayyorlash jarayonida
qo‘llaniladigan boshqa majmuali nazorat shakllari (masalan bosqichma bosqich va
joriy majmuali tekshiruvlar) eng muhim ahamiyatga egadir Bu ishlarinng hammasi
har bir sportchi uchun berilgan yuklamaga qanchalik chiday olishini aniqlashda,
yuklamalarni me’yorga solishda va ularning og‘ir engilligini, shuningdek, mashq
qilayotgan shaxsning yoshini va jismoniy xususiyatlarini hisobga olgan holda
mashq jarayonini rejalashtirishda katta yordam ko‘rsatadi.
SHifokorlar profilaktika ishlari bilan shug‘ullanmay-dilar, rejalashtirish
sifatining pastligi uchun javob bermay-dilar, ularning shaxsiy tayyorgarlik rejalari
nomigagina tuzilgan o‘quv mashq yuklamalari ustidan nazorat qilish saviyasi past.
Sportchining salomatligi, funksional holati, uning psixologik jihatdan
musobaqalarga shayligi va shu kabi boshqa jihatlari haqida amaliy ma’lumot yo‘q.
Tibbiy nazoratning vazifasi-sportchilarni har yili dispanser ko‘rigidan
o‘tkazish, funksional tayyorgarlik sinovlarni ishga solish, nazoratni musobaqaga
tayyorgarlik oldidan o‘tkazib, keyin kamida 3-4 oyda bir martadan joriy kuzatuv
o‘tkazilib turilishi joiz.
Sportchining ish qobiliyati samarali tiklash va oshirishga qaratilgan tadbirlar
quyidagilardan iborat:
a) organizmning qattiq charchashi va o‘ta zo‘riqishini bartaraf qiluvchi
maxsus gigienik tadbirlar (bu tadbirlar, kuch-quvvatni tiklovchi pedagogik
vositalar deb ham yuritiladi).
b) psixologik tadbirlar. Sportchi ruhiy holatini tartibga solishning psixo-
profilaktik va psixo-terapevtik usullari autagen (mustaqil mashq, ruhiy holatni
tartibga soluvchi (psixore-gulyasiya) mashq, gipnoz bilan uxlab dam olish).
Sportchining izzat-nafsiga qattiq tegmaslik, uning ruhiyatini avaylash uchun qulay

psixologik mikroiqlim yaratish, rahbarlar, trenerlar, hodmlar sportchiga nisbatan
xushmuomila bo‘lishlari kerak. Bundan tashqari, ruhiy keskinlikni bartaraf
qiluvchi usullar va mashg‘u-lotlardan, dam olishning turli xil ko‘ngilochar
vositalaridan foydalanish lozim bo‘ladi.
v) har turli jismoniy omillardan va organizmni qayta tiklash apparatlaridan
keng ko‘lamda va kompleks usulda foy-dalanish.
g) tarkibida yuksak biologik qiymatga ega iste’mol preparatlari bo‘lgan
taomlardan, quvvat va salomatlikni tiklash uchun xizmat qiluvchi maxsus ozuqa
omuxtasidan, shuningdek, inson organizmida modda almashinishi oralig‘ida
iste’mol qilinuvchi ozuqalar (qahrabo va limon kislotasi)dan, biokimyoviy
jarayonga ta’sir etuvchi preparatlardan foydalanish. 11-jadval
Ilmiy metodik ta’minot
Sport turi xossalarini tadqiq
qilish Bo‘lg‘usi sportchilarning
modelini tuzish
Sport taraqqiyoti
yo‘nalishlarini oldindan
ko‘ra bilish Raqiblar haqida ma’lumot
to‘plash
Sport formalarini mashq harakatlariga mosligini
boshqarishga qaratilgan maslahatlar
Sportning barcha turlarini idrok qilish g‘oyat mushkul, hamma turlarini
boshqaruvchi umumiy qonuniyatni sportchi chuqur o‘rganishi shart.
SHuningdek, sport kelajagini oldindan ko‘ra bilmay, mashq-lar kuch tiklash
jarayonini to‘g‘ri va ilmiy tarzda rejalash-tirilmay turib sportni rivojlantirib
bo‘lmaydi.
Sportchini kurashga tayyorlash tizimini ilmiy-uslubiy jihatdan ta’minlash
uchun, birinchi navbatda bo‘lg‘usi sportchining modelini tuzish zarur. Sportning
ko‘p turlari bo‘yicha (yugurish, suzish, disk va nayza uloqtirish, balandga va
uzunlikka sakrash, velosiped poygasi, bo‘lib qatnashgan va boshqalar), modellar

ishlab chiqilgan. Ayni paytda, u turlarning tarkibiy qismi va o‘lchamlari ham
tayyorlangan bo‘lib trenerlar sportchilarni harakat texni-kasidagi holatlarni
to‘g‘rilash chog‘ida, hamda sportchini boshqa turli xil vositalar bilan musobaqaga
tayyorlayotgan chog‘larida mazkur o‘lchamlarga suyanishlari mumkin.
Terma komandalarni ilmiy jihatdan ta’minlash, MDX bo‘yicha o‘tkaziladigan
hamda mas’uliyatli xalqaro musobaqalarga tayyorlash jarayonida, har qaysi
nomdor sportchining jismoniy xususiyatlari, mashq qilish usullari. qanday
yuklamaga qurbi etishi, turmush tarzi va o‘zga jihatlari imkoni boricha to‘laroq
ma’lumot oli zarur. Bu sohada raqib komanda yoki raqibni uslublarini bilish
razvedkasi tobora rivojlanib borishi kerak.
Ta’minot bilan shug‘ullanuvchi ilmiy-uslubi guruh mashq jarayonini
boshqarish, sportchining sport formasiga kirishishi, sport formasining dinamikasi
bo‘yicha albatta o‘z mulohazasini aytishi kerak.
12-jadval
Murabbiy
Mashg‘ulotlar o‘tkazish
Saralash Mashg‘ulot strategiyasi
Natijani rejalashtirish YUklamalarni rejalashtirish
Mashg‘ulot jarayonini
boshqarish Nazorat

Murabbiy, sportchining harakat a’zolari faoliyatini shakllantirishga jismoniy
sifatlarini tarbiyalashga qaratilgan mashq jarayonini amalga oshiradi, mashg‘ulot
usuli yordamida sportchini tartibli ravishda musobaqalarga tayyorlash masalasini
va sportchi faoliyatining rivojlanishini boshqarishda pedagogik jarayonini
ifodalovchi moslovchi masalalarni hal qiladi.
Murabbiy mashg‘ulot jarayonini amalga oshirar ekan, sport dargohida faqat
istiqbolli bolalarni vijdonan tanlab olish (bu pedagogik, ijtimoiy, psixologik,
metodik–biologik usullardan tarkib topgan xarakterlar majmuining tashkiliy–

metodik tadbirlari tizimi bo‘lib, sport mutaxassisligiga tanlanayotgan bolalarning
iste’dodi va qobiliyati mazkur usullar yordamida aniqlanadi), ularning qaysi sport
turiga layoqatli ekanligini aniqlash (hozirgi paytda sportning 16 turi bo‘yicha
bolalarni saralashning ham miqdoriy, ham sifatiy tuzilmasi aniqlangan) farz va
qarzdir. Lekin har qanday vaziyatda ham trener bolalarni sportga tanlarkan,
ulardagi ijobiy omillar yig‘indisiga e’tibor berishi va albatta bolaning astoydil
ishtiyoqli, mehnatga layoqati va o‘ziga xos xislatlarini hisobga olishi shart.
Har bir trener sportchini tayyorlab etkazishda uning shaxsiy iste’dodi va
alohida xususiyatlariga suyangan holda, o‘z usuli bo‘yicha ish ko‘radi. SHuni ham
aytish kerakki, trener har qancha tajribali bo‘lsin hamma vaqt ham har qanday
sportchidan mashhur sportchi etishtira olmaydi. Masalan: 100 metrga yugurishda
bir xil natijaga (10.1-10.2 soniya) erishgan sportchilar: A.Xarri, Merchi va Robert
Xeyeslar agar bitta trener bilan mashq qilganida bormi, ulardan uchta sprinter etib
chiqishi amri mahol edi. Juda nari borsa, ulardan faqat bittasi yuqori natija
ko‘rsatishi mumkin edi.
Hozirgi trenerlar mashq va musobaqa yuklamasini rejalashtirishni o‘rganib
olganlar, lekin sportchi kuchini to‘plashni rejalashtirishni mutlaqo bilmaydilar bu
jarayoni o‘z holiga tashlab qo‘yilgan, ya’ni sportchi kuch yig‘ish usullarini o‘zi
qidiradi (massaj, sauna, passiv dam, nazoratsiz ovqatlanish - xullas, kuch
tiklanishning butun rejimi).
Biroq, eng yuqori malakali katta trener ham sportchi bilan munosabat qilgan
va o‘z asosiy mutaxassislik burchini bajarayotgan chog‘ida, bir qator ob’ektiv
qiyinchiliklariga duch keladi.
Murabbiy mustaqil ravishda sportchidan mashq paytida yuz berishi mumkin
bo‘lgan har qanday tasodiflarni xotirjamlik bilan qarshi olishni talab qilarkan,
uning ortiq darajada hayajonlanishiga, achchiqlanishiga, o‘zboshimchalik qilishga
mutloqo yo‘l qo‘ymasliligi kerak.
Mashg‘ulot jarayonini omilkorlik bilan samarali boshqa-rishning asosiy sharti
mashg‘ulot jarayonining tarkibiy qism-larini doimiy ravishda tahlil qilishdir.
Bunday tahlilning asosiy tomoni quyidagilardan iborat:

1.Sportchilar tomonidan bajarilgan hamma ishni hisobga olish;
2.Sportchining ahvolini (uning mazkur ishga munosabatini) nazorat qilish,
bunday nazorat natijasida sportchining holati haqida jismoniy, texnikaviy
malakasining sifatiy rivojlanish sur’ati haqida va mashq yuklamalarini qay
darajada bajara olishi haqida xolis ma’lumotlar olish mumkin.
Tavsiya qilingan yuklamalar sportchi organizmi imkoniyat-lariga mos
tushganini bildiruvchi alomatlar: uning yaxshi kayfi-yatda bo‘lishi, xamma
narsadan xafasalasi pir bo‘lishi, mashqdan ko‘ngli sovishi mumkin. YUklamalarni
organizmining funksional holatiga qanchalik mos tushganini puxta aniqlash uchun
quyidagi usullardan foydalanish lozim bo‘ladi: mashg‘ulotlarni qiyosiy tahlil
qilish, aql-farosatni nazorat qilish, sportchining o‘z-o‘zi-ni nazorat qilishi, shifokor
nazorati
Sport mashqlariga moslashish.
Birinchi bor adaptatsiya (lotincha - moslashish) tushunuchasi Selening (bu
tushunchani aniqlab bergan Kanadalik olim) umumiy moslashish holati haqidagi
ta’limotida ochib berilgan.
Adaptatsiya sindromi (alomati)ni Sele tananing qo‘zg‘aluvchi ta’siriga
nisbatan noodatiy javobi deb tushuntiradi. Bu holat quyidagicha kechadi:
Xavotir-rezestentlik-oriqlash (rezestenlik-tanani muhit-
ning turli ziyon keltiruvchi omillari ta’siriga bardoshligi).
Xavotir davriga tananing me’yor va g‘ayritabiiylik darajasida o‘ta
safarbarligiga xos xususiyatidir. Agar bu ta’sir kuchi to‘xtamasa, bir qancha
vaqtdan keyin tana imkoniyati tugab, uning sezish quvvati so‘nadi.
Og‘ir jismoniy yuk tufayli (stress holati) Adenozintri-
fosfor kislotasi (ATF) zahirasining kamayishi kuzatiladi, natijada mahsulotlarining
parchalanish nisbati qolgan qismiga qaraganda ortib ketadi, bu esa moslashishning
asosini tashkil etadi. Moslashish jarayonida bir-biraga bog‘liq maxsus o‘zgarishlar
kuzatiladi. Masalan, jismoniy kuch ta’siri ostida yurak og‘irligi 20-40% ga ortishi
mumkin, bu bilan bog‘liq ravishda yurak mushagining ingichka tomir tarmoqlari
ham kattaradi.

Moslashuvning har bir darajasini o‘z chegarasi bor. Agar qo‘zg‘atuvchining
kuchi borgan sayin ortib ketaversa, unda yangi muhim holat o‘rniga
moslashishning buzulishi vujudga keladi, negaki moslashishning vazifaviy zahirasi
tamom bo‘ladi.
Moslashish aks moslashish bilan almashinadi. SHundan kelib chiqadiki, sport
bilan shug‘ullangan ortiqcha og‘irlik tana va uning ayrim qismlarini zo‘riqishga
olib keladi. Bu doimiy natija bo‘lmay dam olish va ish rejimiga qat’iy rioya
qilinmasa, og‘irlik va tiklanishni to‘g‘ri bir-biriga munosib ravishda olib boril-
magan chog‘da yuzaga keladi.
Mashqning uzoq muddatli dasturini ishlab chiqishda sportchining moslashish
zahiralarini tiklanish va saqlanish shaxsiy xususiyatlari bilan qat’iy ravishda
muqobillashtirish-
dagi tashqi omillar hisobga olinishi lozim.
Tez (beqaror) va uzoq muddatli (nisbiy barqaror) moslashish kabi ikki
turdagisi mavjud.
Ma’lum yuklamaga javoban sportchi tanasidagi siljishlar sport amaliyotidagi
tez moslashishga misol bo‘lishi mumkin. Zero, mashq qilmagan sportchida bu
siljishlar mashq qilganga nisbatan past bo‘ladi, negaki uning tanasi mashq qilgan
sportchinikiga nisbatan kamroq yuklama ostida ishlashga moslashgan. SHuning
uchun yuqori darajada mashq qilgan (sport imkoniyatlari yuqori bo‘lgan)
sportchilar yuqori natijalar ko‘rsata oladi.
YUqorida keltirilgan misolda turli darajadagi, ya’ni XTSU va 3-razryadli
sportchilarning osoyishtalik va 400 m masofaga yugurganidan keyin tanasidagi
asosiy a’zolarning qiyosiy ko‘rsatkichi berilgan.
Nima sababdan ko‘rsatilgan masofani XTSU kamroq tayyorgarlik ko‘rgan
sportchiga nisbatan tezroq bosib o‘tdi, degan savol tug‘iladi. Buni birinchi
navbatda uning tanasining yuqori funksional imkoniyatlari bilan tushuntirish
mumkin.
YUgurgandan keyin XTSU yurak urishi minutiga 210 ga, 3 razryad
sportchisiniki esa 180, nafas olish nisbati minutiga 120 l va 75 ga teng bo‘ladi,

yuksak malakali sportchining qon aylanish hajmi 30 l bo‘lgan bo‘lsa, ixtisosligi
pastroq sportchiniki bori yo‘g‘i 20% bo‘ladi, ham kislorod iste’mol qilish farqi
minutiga 20 ml/kg qabilida belgilanadi.
Bejiz emaski, tananing yuqori jismoniy ish qobiliyatini ta’minlovchi asosiy
a’zolarining bunday imkoniyati masofani yuqori tezlikda yugurib o‘tishga yo‘l
ochadi.
To‘qimaning sodda chizmasi
Hozirda to‘qima tushunchasi bu tarkibiy oqsillardan iborat bo‘lgan yarim
qattiq suyak, ko‘pchilik “naychali”, maxsus turli xildagi oddiy va murakkab
molekulasi suyuqliklar aylanib yuradigan murakkab tarkibdan iborat. Undan
modda-quvvatli, hamda axborot aloqalari amalga oshiriladi.
To‘qimalar faoliyati ko‘pincha kimyoviy reaksiyalar bilan bog‘liq, ularning
har biri o‘zining oqsil-fermenti ta’siri ostida kechadi. Oqsillar RNK namunalari
qoliplar bo‘yicha ribosomalarda sintezlanadi (hosil bo‘ladi) ular DNKdagi bir
gendan nusxa olish yo‘li bilan hosil qilinadi.
Genlarda to‘qimalar faoliyati jarayonini boshqaruvchi maxsus yo‘riqnomalar
va turli oqsillarning namunalari mavjud.
Mushak tolalarining (to‘qimalarining) bir qisqarish kuchi uch omil bilan
belgilanadi:
-kuchli tashqi qo‘zg‘atuvchi

-avval “sarflangan” ferment og‘irligi
-“ta’minlovchi” tarkiblar berayotgan kuchning mavjudligi.
Bioximiklar oqsillarni oddiy molekulalarga bir xildagi tezlik bilan
parchalanishini aniqladilar. Uning kattaligi “yarim parchalanish davri” sifatida
belgilanadi.
YUqorida aytganimizdek yangi oqsil “ishchi elementlardan” “talaba
bo‘lganda” ribosomalarda hosil bo‘ladi. Oqsil fermentining har bir molekulasi
qanchalik tarang ishlasa, yangisini paydo bo‘lishga extiyoj shunchalik kuchli
bo‘ladi. Bu holatda yangi oqsilni paydo bo‘lishi uni parchalanishidan o‘zib ketadi,
bu oqsil ferment og‘irligini ortishiga, shuningdek to‘qima vazifasining
kuchayishiga olib keladi. Oqsil hosil bo‘lishiga ehtiyoj kamayganda esa, oqsil
parchalanishi uning hosil bo‘lishidan o‘zib ketish holati yuz beradi.
Birinchi holatda biz mahoratning ortishi, ancha yuqori og‘irlikka moslashish
jarayonini kuzatgan bo‘lsak, ikkinchi holatda mahoratni moslashishni susayishini
kuzatamiz.
Moslashish bosqichlari.
Tezlik bilan ro‘y beradigan moslashish reaksiyasida quyidagi uch bosqich
kuzatiladi:
1-bosqich berilgan ishni bajarilishini ta’minlovchi funksional tizimlar
faoliyatini jadallashtirish bilan bog‘liq yurak urishi, nafas olish, kislorod yutish,
laktat to‘planish va x.k. kuchayishi.
2-bosqich qordagi funksional tizimlarning faoliyatini mo‘‘tadillashuvini
ifodalaydi. Tananing nisbatan muqobil holatini ko‘rsatadi.
3-bosqich tana faoliyatiga (javobiga) ehtiyoj va uni ta’minlash orasidagi
muvofiqlikni buzilishi bilan bog‘liq. Bu ishchi tizimlar va a’zolarning harakati
hamda faoliyatlarning asabiy boshqarish mexanizmlarini charchashi, shuningdek
kuch zahiralarini nihoyalanishini ifodalaydi.
Tez moslashishning uchinchi bosqichiga ish bilan bog‘liq talablarni tanaga
qayta-qayta yuklanaverishi uzoq muddatli moslashuvning shakllanishiga,

shuningdek sport faoliyatini ta’minlovchi tana a’zolari tizimi va faoliyatini
munosiblikdan chetlashuviga olib keladi.
Uzoq muddatli moslashishning shakllanishi tez moslashish kabi uch
bosqichda kechadi. Mashq paytida ortiqcha zo‘riqish oqibatida mashq jarayonining
tuzilishi tizimiga putur etgan bo‘lsa to‘rtinchi bosqich vujudga kelishi mumkin.
1-bosqich tez moslashishni ko‘p marta qaytariladigan samaralarini
umumlashtirish asosida uzoq muddatli moslashishi mexanizmlari kuchaytiriladi;
2-bosqich reja asosida takrorlanadigan doimiy o‘sib boruvchi (ma’lum
doirada) yuk asnosida harakatdagi a’zolar va to‘qimalarda tarkibiy hamda
vazifaviy o‘zgarishlar jadal kechadi;
3-bosqich a’zolar faoliyatining yangi darajasini ta’minlash uchun zarur
bo‘lgan zaxira mavjudligida ifodalangan uzoq muddatli moslashishning muhim
bosqichidir;
Maqsadga yo‘naltirilgan mashq boshida moslashish jarayoni tez kechadi.
Keyinchalik turli a’zolar va qismlarning rivojlanish darajasini ortib borishi asosida
uzoq muddatli moslashishning shakllanish tezligi susayadi.
Tayyorgarlik yillari
Funksional zahiralarning zonasi nisbatan keyingi moslashishini
kuchaytiruvchi doiralar nisbati
Bu qonuniyat tayyorgarlikning ayrim bosqichlarida ham shuningdek mezo va
makro sikllarida ham, uzoq yillik tayyorgarlik davomida ham ro‘y beradi.

ko‘p yillik tayyorlanish bosqichi.
Sportchining qancha malakasi yuqori bo‘lsa, undan
keyingi moslashuv imkoniyati doiralari, sportda sport
yutuqlarini oshirish ma’nosini anglatadi. Funksional
zaxiralar 2-keyingi moslashishini kuchaytiruvchi doiralar.
Moslashish ko‘nikish o‘zgarishlari turli yo‘nalishlarda
ro‘y berishi mumkin.
4 - chizma. Sportchi tanasidagi moslashish o‘zgarishlarini yo‘nalganligi.
Y u rak qon - tomir tizimini moslashuvi
YUrak og‘irligini (yurak gipertrofiyasi) kattalashuvi bilan bog‘liq yurakning
qisqarish qobiliyati kuchayadi.
Tananing yangi imkoniyatlariga nafas olish va qon aylanish tizimi ham
moslashadi.
Mushaklarning qizg‘in ishlash paytida nafas olish 15-20 martaga ortadi, nafas
olish kuchining o‘sish hisobiga nafas olish harakatli quvvati oshadi, turli Мослашиш
маъноси
функционал
заҳиралар билан
боғлиқ,
спортчининг
организмидаги
максимал
Аъзо ва тўқима -
ларни нг
тарк и би й
қисмларини тўпла-
Функционал ти-
зимларнинг му-
таносиб ҳара-
катини такомил-
лаштириш Мослашиш
ўзгаришлари
қўйидаги
йўналишларида руй
бериши мумкин Ҳаракатнинг
мувофиқлаш-
тирувчи
таркибини
Фаолият
шароитларига (машқ,
мусобақага) руҳий
куникиш

og‘irlikdagi jismoniy yukka chidamlilik qobiliyati asosi sifatidagi MPK
ko‘rsatkichi o‘sadi.
-moslashish jarayoni nafaqat sportchiga yuksak natijalarga erishishgagina
imkon berib qolmasdan, balki og‘irlikka chidashning qolipdagi yuklamalar
mashg‘ulot ta’siriga ega bo‘lmay qoladi, ulardan mashqlarga chidamlilikni
saqlashga imkon beruvchi vosita sifatida foydalanish mumkin.
-mashg‘ulotlar orasida yo‘l qo‘yilgan uzoq tanaffuslar moslashish yutuqlari
darajasini pasaytiradi.
-sportchi tanasini moslashishi yuklama tarkibi va y o’ nalishi bilan bog‘liq
yo‘nalishda ro‘y beradi
YUklatish
miqdori (hajmi) YUklatishning shiddati
(jadalligi) Moslashishni yo‘nalganligi
Katta Kam yoki o‘rta CHidamlilikni o‘stirish
Kichik Submaksimal maksimal Kuch, tezlik sifatlarini o‘stirish
Moslashish jarayonining davomiyligi
Tez, bir necha soat davomida modda almashuvining ayrim substratlari
moslashadi.
Kam tezlikda 10 - 14 kun davomida jigar va mushaklarda quvvat zahirasi
ko‘payadi, yurak qon tomir tizimi moslashishga boshlaydi.
Sekin 4 - 6 hafta davomida mushak og‘irligi o‘sa boshlaydi, tarkibida oqsil
miqdori ko‘payadi.
Quyidagi qonuniy aloqalarni anglab etish sport fanining asosiy vazifalaridan
biri hisoblanadi (chizma 5).
Tashqi omillar etarli darajadagi jadallik va ma’lum hajmda bo‘lgandagina
moslashish jarayoni ro‘y beradi.
Moslashish jarayoni - yuklama va dam olishni to‘g‘ri tashkil etish natijasidir.
YUklama ta’siri, funksional va quvvat zahiralarini sarflash oqibatida tananing
funksional imkoniyatlari (vaqtinchalik) pasayadi. Ko‘pincha dam olish bosqichida

amalga oshiriladigan moslashish jarayonini shakllanishi uchun etakchi
qo‘zg‘atuvchi hisoblanadi.
O‘z faoliyatini faqatgina boshlayotgan sportchilarda yangi, noodatiy
yuklarga moslashish jarayoni etuk mutaxassis sportchi-larga qaraganda tezroq
kechadi. Buni tajribali sportchilarda mashq va musobaqa yuklamalariga
moslashish jarayonini yuqori, mosla-shishning keyingi kuchayish imkoniyatlari
doirasi bir muncha qisqarganligi bilan tushuntirish mumkin.
Mashq qilishda funksional imkoniyatlarning
ortishi Mashq qilmaslik-funksional imkoniyatlarning
pasayishi
Tashqi qo‘zg‘atuvchi - kuchli Tashqi qo‘zg‘atuvchi kuchsiz
“ishchi” a’zolar yuqori kuchlanishda ishlaydi “ishchi” a’zolar va ularning qismlari
funksiyasi pasayadi
Oqsil fermentini sintez bo‘lishiga yuqori
darajadagi “ehtiyoj” bor (to‘qima darajasida) YAngi oqsil sintez bo‘lishiga
“ehtiyoj” pasayadi, eski oqsil esa “yarim
parchalanish” tezligi bilan parchalanadi
YAngi oqsilning paydo bo‘lishi (uning
miqdori) “yarim parchalanish” tezligini
oshiradi Resintez sintezdan o‘zib etadi
A’zo o‘sadi A’zo o‘sadi

Asosiy adabiyotlar.
1. A.Abdullayev. Sh.Xonkeldiyev. Jismoniy tarbiya nazariyasi va
metodikasi. Toshkent. 2005 u
2.
R.S.Salomov. Sport mashg'ulotlarining nazariy asoslari. T. 2005 yil
3. Maxkamdjonov K.M. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi. T.
2008.
4.
R.S.Salomov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. T. 2014 y.
5. R.S.Salomov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. (II-jild) T.
2015 y.
6. R.S.Salomov, Y.Y.Aripov. Maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi
uslubiyati asoslari. T. “Molya” 2011 y.
7. U.S.Do’sanov. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi . O’quv
qo’llanma Tashkent 20 19 y

Sport musobaqalari va sportchilarni tayyorlash tizimi

Купить