Sport va ishchi otlarni mashq qildirish va ulardan foydalanish - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	47.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Sport va ishchi otlarni mashq qildirish va ulardan foydalanish

Купить

SPORT VA ISHCHI OTLARNI MASHQ QILDIRISH VA ULARDAN
FOYDALANISHReja:
1. Salt miniladigan otlardan foydalanish va mashq qildirish
2. Salt miniladigan otlarni ippodromda sinash
3. Og’ir yuk tortuvchi ot zotlari va ularning sifat lari
4. Og’ir yuk tortuvchi otlardan foydalanish tartibi , ularning i sh sifatlari. Ish otl arini
boqish

1. Salt miniladigan otlardan foydalanish va mashq qildirish
Yuqorida aytib o’tilgan ot zotlaridan tashqari salt miniluvchi ot zotlariga
Don, Budyonnov, Kustanay, Te r s k i y , Qorabair zotlari ham kiradi.
Salt miniluvchi otlar turiga qarab ular har xil tizimlarda mashq qil diriladi. Sof
qonli salt miniluvchi va boshqa tez yetishuvchan otlarning toylari minishga va
mashq qildirilishga 1,5 yoshligidan o’rgatila boshlaydi. Dastlab yugan solishga va
4–5 kundan k e y i n ularga chilgi, jaxaltiriq hamda egar urishga o’rgatiladi. Yosh
toylarni vazni 40–45 kg keladigan yosh bolalar o’rgatishi k ye rak.
Dastlab toylar katta yoshdagi otlar b i l a n birgalikda mashq qil diriladi, k e y i n
jinsi va yoshiga qarab guruhlarga ajratiladi.
Toylarni chavandozga yaxshi o’rgatishga uni erkalash, ovoz chiqarib kerakli
allyurda yurgizish, q o’ldan qand yoki non berishning ahamiyati g’oyat kattadir.
1,5 yoshli toylar ma’lum darajada chavandoz bilan mashq qilishni
o’rgangandan so’ng tizimli ravishda mashq qildirila boshlaydi. Dastlab ular 2–3
km sekin odimlatib va yo’rttirib yurgiziladi. Mashqni odimlatib boshlash va sekin
odimlatib tugatish shart. Kun oxirida ular sekin, to’rt oyoqlab (galop) chopishga
(kenter) o’rgatila boshlaydi. Qish faslida yer sirpanchiq bo’lib, qor bilan qoplangan
paytlarda soat 11 dan 12 gacha kenter chopish to’xtatilib, odimlatib va yo’rttirib
mashq qildiriladi. Bahorda ikki yoshli toylar kenter chopishda 1000 – 1500 m ga
so’ngra 2000 – 2500 m ga choptiriladi.
Agar 2 yoshli toylar 1000 – 1200 m masofani to’rt oyoqlab tez va erkin
chopib o’tsa, ular ippodromda si nash uchun yaroqli otlar deb hisoblanadi.
2. Salt miniladigan otlarni ippodromda sinash
Salt miniluvchi otlarni ippodromda mashq qildirishning yo’rtoqi otlarni
mashq qildirishdan birdan – bir farqi – ularni xo’jaliklardan shu otlarni minib
kelgan o’rgatavchilar va otboqarlar mashq qildiradi va sinaydi.
Poygaga tayyorlagan kishi ertalab otni faqat yetaklashi, musobaqaga 2–3
soat vaqt kolganda 900–100 gr konsentratli oziq va yarim chelak suv berishi kerak.
Musobaqa boshlanishiga 30 daqiqa qolganda o tlarga egar va yugan uriladi.
Chavandoz egar ustiga o’tirgach, o’rgatuvchi ayilni maxkam tortilganini tekshirib

ko’radi. H akamning uchinchi ko’ng’irog’idan so’ng chavandoz otni 300 – 400 m
masofaga tez choptirib musobaqaga tayyorlaydi.
Ikki yoshli otlarni sinashda uni qamchilash yoki oyoqlar bilan turtish m an
etiladi . Otning tezligi chopish aylanasining h amma qismlarida deyarli bir xil
bo’lishi kerak. Chopish masofasini to’g’ri hisobga olish, otning qobiliyatini yaxshi
o’rganish va uni to’g’ri taqsimlash chavandozning ma h oratiga bog’lik. Ot finishga
kelgandan so’ng sovitiladi. Ikki yashar ayg’irlarni sinashda chavandozning
og’irligi egar bilan birgalikda 57 kg, 3 yosh ar uchun 58 kg, katta yoshli otlar uchun
59 kg, biyalarni sinashda esa chavandozning og’irligi 2 kg oz bo’lishi lozim.
3. Og’ir yuk tortuvchi ot zotlari va ularning sifat lari
Sovet og’ir yuk tortuvchi ot zoti 1952 yilda zot sifatida topilgan. Zotning
kelib chiqishida Pochinkova va Mordva ot zavodlari hamda Vladimir viloyati
xo’jaliklari muhim rol o’ynaydi. Bu zot mahalliy otlarni Belgiyaning brabanson
og’ir yuk tortuvchi ayg’iri bilan chatishtirib yaratilgan.
Sovet og’ir yuk tortuvchi zoti o’zining eksteryer afzalliklari, konstitusiyasi va
mahsuldorligi bilan Belgiya otidan k e s k i n farq qiladi, u nisbatan kichik, quruq,
harakatchan, temperamentlidir. Bu zot ko’p yashaydi, 2,5– 3 yoshda ishlatila
boshlaydi. 3 yoshda urchitilishga ko’yiladi. O’zbekistonda tarqalmagan.
Vladimir og’ir yuk tortuvchi ot zoti Vladimir va Ivanovo viloyatlari
xo’jaliklarida xalq mehnati natijasida yaratiladi. Bu zotni yaratishda Shotlandiyadan
Kleydestal og’ir yuk tortuvchi ot zoti ko’plab sotib olingan. Mustaqil zot sifatida
1946 yilda tasdiqlangan. Konstitusiyasi zich, ayrimlarniki qo’pol; boshi uzun va
quruq, ko’pincha " Q uchkor kalla" shaklida; bo’yni uzun. Yaxshi sharoitda 1,5
yoshli toylarning vazni 500 kg keladi. Uch yoshida rivojlanishdan to’xtaydi.
O’zbekistonning tog’li Zomin, Baxmal zonalarida joylashgan mahalliy
korabayir otlarining go’sht mahsuldorligini yaxshilash uchun ularning biyalari
Vladimir zot ayg’irlari bilan chatishtirilgan.
Rus og’ir yuk tortuvchi zot 1952 yilda mustaqil zot sifatida tasdiklangan. Bu
zot Ukraina va Ural zavodlarida yaratilgan. Bu zotni yaratishda Belgiya tog’

ardeni, Brabanson, Persheron zotl ari , Orlov y o’rtoqisi va Ukrainaning mahalliy
otlaridan keng foydalanilgan.
Rus og’ir yuk tortuvchi zot boshqa og’ir yuk tortuvchi zotlardan
konstitusiyasining quruqligi va tanasining kichikligi bilan farq qiladi. Tirik vazni
550–600 kg keladi. Tez qarimaydi, ayg’ir va biyalarini 20 yoshga q adar nasl olish
uchun qo’llash mumkin.
Undan tashqari Kleydestal, Brabanson, Arden, Persheron ot zotlari e’tiborga
loyiq. Hozirgi vaqtda Persheron zoti dunyo miqyosida eng ko’p tarqalgan zotlardan
biri hisoblanadi. Issiq iqlim sharoitiga boshqalarga nisbatan tez moslashadi. Vazni
1000 kg keladi.
4. Og’ir yuk tortuvchi otlardan foydalanish tartibi , ularning i sh sifatlari.
Ish otlarini boqish
Og’ir yuk tortuvchi otlar og’ir va o’rta og’irlikdagi yuklarni tashishda
ko’llanilib , xo’jalikdagi eng og’ir yumushlarni bajarish uchun ishlatiladi.Otlarni
xo’jalikda ishlatishning ikki xil usuli mavjud: aravaga qo’shib va ustiga yuk ortib
ishlatish.
Otlar asosan traktor va boshqa qishlok xo’jalik mashinalari bilan ishni
bajarishning iloji bo’lmagan kichik joylarda ishlatiladi. Otlar kuchidan rasional
foydalanish uchun ularni yil davomida bir meyorda ishlatish zarur. Otlarning ish
kuni 8–10 soatga teng bo’lib, ular kunduzi 2–3 soat dam olish kerak.
Og’ir yuk tortuvchi otlarni mashq qildirish ba’zi bir tomonlari bilan boshqa
zot otlarni mashq qildirishdan farq qiladi. Bunda e’tibor asosan ularning ish
qobiliyatini oshirishga qaratiladi.
Og’ir yuk tortuvchi ot zotlarini tizimli mashq qildirish ilk bor 1926 yilda
boshlandi va 1930 yilda Yilqichilik ilmiy tekshirish instituti tomonidan tizimli
mashq qildirishning sxemasi ishlab chiqildi. Bu sxemada og’ir yuk tortuvchi
otlarning ish qobiliyatini oshirish anik ko’rsatilgan edi. Og’ir yuk tortuvchi ot
toylari onasidan ajratilgach, birinchi yili guruhlarga bo’linib, ayg’ir va biyalar bilan
birgalikda yilqida, ikkinchi yili alohida – aloxida mashq qildiriladi. Og’ir yuk

tortuvchi otlarni tekis yo’llarda chana, turli tipdagi aravalarga qo’shib mashq
qildirish kerak.
H ayotining dastlabki 5 oyida toylarni 20–30 kg tortish kuchida odimlatib va
sekin yurttirib harakatlanishga o’rgatiladi. Oy sayin og’irlik va bosib o’tadigan
masofa ko’paytirib boriladi. Ippodromning mashq rejasida 2 yoshli otlarni mashqlar
nixoyasiga yetay deb kolganda ikki kun 8 km masofaga kuchli mashq qildirish
belgilangan. Mashq oxirida tortish kuchi yengil otlar uchun 170 kg ga og’ir otlar
uchun 230 kg ga yetkaziladi. 2,5 yoshli otlarning ish qobiliyati kompleks
rivojlanishi kerak.
Sinashning quyidagi usullari mavjud: ma’lum tortish kuchida otlarning
odimlash va yo’rtish qobiliyatini; 200m masofani 200–300 kg tortish kuchida bosib
o’tish qobiliyatini va maksimal tortish kuchini aniqlash. Bo’lar otning rivojlanish
darajasini aniqlashga yordam beradi.
Tezlik bo’yicha sinalganda ot 2 km masofani 7 daqiqada yo’rtib bosib
o’tsa "3" baho, shu masofani 18 daqiqada odimlab bosib utsa "4" baho, tortish
kuchi bo’yicha sinalganda esa 200 m masofani ma’lum ish normasida bosib
o’ tganda "4" baho ko’yiladi.
Nasldor og’ir yuk tortuvchi otlarning maksimal tortish kuchini sinashda
A.B.Voykov asbobidan foydalaniladi.
Otlardan ish hayvoni sifatida keng foydalaniladi. Chunki, otlar
yilning hamma fasllarida har kanday ob–havo sharoitida va har kanday yo’lda
maksimal darajada ish bajara oladi. Otning ishi uning tortish kuchi va bosib o’ tgan
masofasiga qarab belgilanadi.
Ish otlarning tortish kuchi . Otning arava yoki og’ir yuk tortib yurish
qobiliyati uning tortish kuchi deb ataladi. Tortish kuchi otlarnig sog’ligi, mashq
q i lganlik darajasi va semizligiga b o g’lik. Otlarning tortish kuchi xaqiqiy, normal
va maksimal tortish kuchi sifatida 3 ga bo’linadi:
– xaqiqiy tortish kuchi deganda otni sinaganda yuk tortishda sarflangan kuchiga
aytiladi.

– normal tortish kuchi deganda normal oziqlanish sharoitida otlar oylar
mobaynida sarflagan tortish kuchi tushuniladi. Bunday sharoitda ot o’z v a z n i n i
normal saklaydi.
– m aksimam tortish kuchi deb otlarning sog’ligiga zarar keltirmasdan
har zamonda bir marta maksimal darajada sarflangan eng yuqori tortish kuchiga
aytiladi. Tortish kuchi dinamometr bilan aniklanadi.
Otlarning tortish kuchi ularning vazniga bog’lik, ammo normal tortish kuchi
kichik otlarda ko’prok bo’ladi. 400 kg keladigan mayda otlarda tortish kuchi o’z
og’irligining 15% i ni, 500 kg li o’rta og’irlikdagi otlarda 14% i ni, 600 kg li yirik
otlarda 13% ini tashkil qiladi.
Professor Goryachkin V. P. quyidagi formulani tavsiya etadi.
Q
P = –––– +12
9Bunda: R –
me’yor (norma)
Q – otning tirik vazni
12; 9 – o’zgarmas koeffisiyentlar

Otlarning absolyut bajargan ishini aniqlash yo’li bilan, shu ishni
kancha vaqt ichida bajarganiligini xam bilish muhim. Buning uchun quvvat
degan mahsus tushuncha qabul qiling. Ya’ni quvvat deb otning ma’lum vaqt
ichida bajargan ish miqdoriga aytiladi :
R PS
N= –––– = –––– =PV
T T
Bunda: N – quvvat, km/s oniya
R – mexanik ish
T – vaqt
K – tortish kuchi
S – masofa.

V – tezlik.
Quvvatning o’lchov birligi sifatida ot kuchi olingan. (1 ot kuchi – 75 kg
m/ soniya ). Tirik vazni 500 kg keladigan otlar uchun bir ot kuchi normal
hisoblanadi.
Otlarning uzok vaqt ish qobiliyatini yo’qotmasligi va qisqa dam olishdan
so’ng o’z kuchini qayta tiklashi ularning chidamlilik (ishchanlik) qobiliyatini
belgilaydi. Agar buning aksi bo’lsa, otning charchashi tushuniladi. 450–500 kg
keladigan o’rta vaznli otlar uchun aravani yoki k/x mashinalariga qo’shib ishlatish
uchun bir kunga quyidagida ish normasini belgilash mumkin:
Yengil ish 700000 – 1500000 kg/m
O’rtacha ish 1500000 – 2000000 kg/m
Og’ir ish 2000000 – 3000000 kg/m
Ish otlar i ning baquvvatligi . Otlarning to’g’ri yo’lda ish bajarish tezligi
ma’lum vaqt ichida bosib o’tilgan yo’lning masofasiga qarab aniqlanadi:
S
V= ––––
T V – harakat tezligi (km/soat yoki m/s oniya )
S – bosib o’tilgan yo’l
T – sarflangan vaqt
Xakikiy, o’rtacha va kommerik (shartli) tezliklar mavjud.
Xakikiy tezlik deb otning ma’lum vaqt ichida ko’rsatgan tezligiga
aytiladi. Ot odimlab ish bajarganda soatiga 4–7 km ni bosib o’tsa – xaqiqiy ,
yo’rtib ish bajarganda esa soatiga 9–15 km ni bosib o’tsa – o’rtacha, shoshib ish
bajarganda siatiga 20–25 km ni bosib o’tsa kommerik tezlikni ko’rsatishi mumkin. Ot
1600 m masofani 2 daqiqa 10 s oniya da bosib o’tsa, bu tezlik u ning o’rtacha tezligini
anglatadi .
Bir manzildan ikkinchi manzilgacha yetgunga qadar bo’lgan o’rtacha shartli
tezlik kommerik tezlik deb aytiladi. Tortish kuchi, harakatlanish tezligi va

ish bajarish vaqti o’rtasida uzviy bog’lanish mavjud. Tezlik oshganda tortish
kuchi kamayadi.
Ish otlarini boqish . Ish otlari bajarayotgan ishning miqdori va sifatiga qarab
oziqlantiriladi. Ot qancha ko’p ish bajarsa, organizmi shuncha ko’p energiya
sarflaydi, natijada ozuqaga ham talabi oshadi.
Otlar minib ishlatilganda soatiga 12–15 km tezlikda bosib o’tilgan har bir
km yo’l va 100 kg tirik vazniga 0,0267 kg oziq a birligini sarflaydi. Har bir
kilogramm oziq a birligida 80 mg xazmlanuvchi protein, 4–5 g kalsiy, 4–5 g fosfor,
10–15 mg karotin moddalari bulishi shart.
I shlatilayotgan otlar oriq bo’lsa, beriladigan ozuqa normasini 3 – 4 kg oziq a
birligi hisobida ko’paytirishni talab qilinadi. Ishlatiladigan bo’g’oz va emizikli
biyalar rasionidagi oz u q a tarkibida kamida 115 g xazmlanuvchi protein, 7–8 g
kalsiy, 5–6 g fosfor va 25 mg karotin bo’lishi kerak.
Rasiondagi oz u q a larni ma’lum tartibda b e r i s h ish otlar i ozuqani yaxshi h azm
qilishini ta’minlaydi. Otlarning oshkozoni nisbatan kichik bo’lgani uchun ular
odatda 3 marta oziqlantiriladi va sug’oriladi. Otalarga kechqurun h ashak, ertalab
va tushda konsentrat oz u q a lar berish yem – xashak isrof bo’lishiga c h e k ko’yish
hamda otlarning normal holatda bo’lishini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. Otlar
issiq kunlari sutkasiga 60 l suv ichishi mumkin . Y o z pay t ida ish otlari yaylovda,
yoki otxonada ko’k o’t bilan boqiladi. O’zbekiston sharoitida og’ir ishda
ishlatilmaydigan otlar a s o s a n q u r u q yo k i xo’l beda bilan boqiladi. Og’ir ishlarda
ishlatiladigan otlarga esa bedadan tashqari konsentrat, shirali va vitaminlarga boy
oz u q a lar b e r i ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar:1. Tashtemirov R. M., Narziyev B.D., 3. Uzakova D.P. Ot treningi asoslari .
O’
quv qo’llanma. Samarqand, 2009

Sport va ishchi otlarni mashq qildirish va ulardan foydalanish

Купить