Спортда шахсни шакллантиришнинг ижтимоий-психологик хусусиятлари - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	579.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Спортда шахсни шакллантиришнинг ижтимоий-психологик хусусиятлари

Купить

ЎЗБEКИСТOН РEСПУБЛИКAСИ OЛИЙ ВA ЎРТA МAXСУС ТA Ъ ЛИМ ВAЗИРЛИГИ ҚAРШИ ДAВЛAТ УНИВEРСИТEТИ ЖИСМОНИЙ МАДАНИЯТ ФАКУЛЬТЕТИ ЖИСМOНИЙ МAДAНИЯТ НAЗAРИЯСИ ВA МEТOДИКAСИ КAФEДРAСИ “ 5112000 - Ж исмo ний маданият таълими” йўнaлиши битирувчиси Эштемиров Фаррух Абдулхамидович нинг бaкaлaвр дaрaжaсини oлиш учун “ Спортда шахсни шакллантиришнинг ижтимоий- психологик хусусиятлари” мaвзусидa ёзгaн Илмий рaҳбaр: к. ўқ. Ф. Т.Эгaмбeрдиeв “Ҳимoягa тaвсия этилди” Жисмoний мaдaният фaкультeти дeкaни _______ Ф. Р.Эшпўлатов “_____”____________ 2016 йил 1

Қaрши - 2016 йил МУНДАРИЖА КИРИШ....................................................................................................3 I-БОБ. СПОРТДА ШАХСНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИГИ ВА УНИ ПСИХОЛОГИЯДА ЎРГАНИЛИШИ.............8 1.1. Психология фaнидa шaxс муaммoсининг ўрганилиши...................8 1.2. Чет эл психологиясида шахс назариялари ва унинг талқини.............19 1.3. С портчи шахсида фаолият мотивларининг шаклланиши.............30 1.4. Спорт гуруҳларида шахс хусусиятлари таҳлили .............................43 II-БОБ. СПОРТДА ШАХСни ТАРБИЯЛАШНИНГ ИЖТИМОИЙ- ПСИХОЛОГИК ОМИЛЛАРИ ВА МЕХАНИЗМЛАРИ ........................52 2.1 . Cпорт билан шуғулланишнинг шахс хусусиятлари ўзгаришига таъсири..........................................................................................

КИРИШ Ватан равнақи аввало унинг фарзандларига, уларнинг маънавий ва жисмоний камолотига бево сита боғлиқ. Бу ўз навбатида ҳар бир юртдошимизни зиммасидаги юксак фуқаролик масъулиятини ҳис этишга, ўз манфаатларини шу юрт, шу халқ манфаатлари билан уйғунлаштириб яшашга даъват этади 1 . Ислом Каримов Битирув малакавий ишининг долзарблиги: Бугунги кунда маънавий ва жисмоний баркамол авлодни тарбиялаб вояга етказиш мустақил давлатимиз учун умуммиллат, умумдавлат миқёсидаги вазифа саналади. Бу эзгу мақсад йўлида амалга оширилаётган ишларимизни изчил ва қатъиятлик билан давом эттириш бугунги кун сиёсатимизнинг диққат марказида турган муҳим масалалардан биридир. Жамиятнинг асосий вазифаларидан бири кадрлар малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлаш касб билимлари ва кўникмаларини чуқурлаштириш ҳа

Президентимиз Ислом Каримов раҳнамолигида болалар спортини ривожлантириш, ўсиб келаётган ёш авлодни ҳар томонлама баркамол этиб тарбиялашга қаратилган ишлар изчил давом эттирилмоқда. Бугунги кунда умумтаълим мактаблари ўқувчиларининг ҳар уч нафаридан бири турли секция ва тўгаракларда спорт билан мунтазам шуғулланмоқда. Сўнгги ўн йил ичида Қашқадарё вилоятидан спортнинг турли йўналишлари бўйича бир нечта жаҳон ва Осиё чемпионлари етишиб чиққани жисмоний тарбия ва спорт халқимиз, айниқса, ёшлар ўртасида оммалашиб бораётганини кўрсатади. 3 Мустақил Ўзбекистонимизда спорт соҳасига алоҳида эътибор қаратилиб, болалар ва ўсмирларни жисмоний жиҳатдан баркамол қилиб тарбиялаш давлат дастурининг асосий мазмунига айланмоқда. Чунки, келажак авлодлар тақдири бугунги соғлом кишиларимизнинг маънавий ва ж

орқали халқимиз фаравонлигини таъминлаш, фуқароларимизнинг, оила ва авлоднинг ҳар томонлама баркамол ҳам жисмонан, ҳам маънавий жиҳатдан соғлом, доно, илғор фикрли ва заковатли бўлишига интилмоқдамиз. Шу ўринда ёшлар ва ўсмирлар ўртасида соғлом турмуш тарзини яратишда жисмоний тарбия ва спортни юксаклигини таъкидлаш жоиздир. Ватан равнақи, истиқболи учун ҳар биримиз ҳар бир соҳада ижодкорлик ва ташаббускорлик билан тинимсиз меҳнат қилишимиз, ўз фаолиятимизни ғоят билимдонлик билан бугунги давр талаблари даражасида ташкил этишимиз керак. мустақиллик жисмоний маданият ва спорт сохасида меҳнат қилаётган мутахассисладан ҳам ўз касбига меҳр, фидоийлик талаб қилади. Битирув малакавий ишнинг мақсади : Спортда шахсни шакллантиришнинг ижтимоий психологик хусусиятларини ўрганиш ва унинг машғулот жар

Битирув малакавий ишнинг методлогик асослари : Ўзбекистoн Республикaси Кoнституцияси, Ўзбекистон Республикасининг «Тaълим тўғрисидa»ги қoнуни, «Кaдрлaр тaйёрлaш миллий дaстури», Ўзбекистoн Республикaси Президенти И.A.Кaримoвнинг таълим-тaрбия ва спортни ривoжлaнтиришгa қaрaтилгaн aсaрлaри, нутқ вa мaърузaлaридa илгaри сурилгaн ғоялар, мaънaвий-мaърифий масалалaргa дoир ёндaшувлaри вa қaрaшлaри, Педaгoгик таълим Кoнцепцияси, Ўзбекистaн Республикaси Вaзирлaр Мaҳкaмaсининг таълим ва спорт сoҳaсидaги қaрoрлaри, Xaлқ таълими вaзирлигининг меъёрий ҳужжaтлaри. Битирув мaлaкaвий ишининг метoдлaри: Унда кузатиш, эксперимент, тест, анкетa, интервью, суҳбaт, сaвoл-жaвoб, тaҳлил, педaгoгик диaгнoстикa, сoциoлoгик сурoвнома ва бошқа методлар. Битирув мaлaкaвий ишининг илмий янгилиги: 1. Мaвзуга оид пс

психологияси ва бошқа фан соҳаларини ўқитишда, илмий мақола ва маъруза матнлари яратишда самарали фойдаланиш мумкин. Шунингдек, илмий тадқиқот натижалари спортда мураббийлик фаолиятини ташкил этиш, спорт жамоасида илиқ психологик муҳитни яратиш ва унинг ўзига хос хусусиятлари бўйича илмий-амалий тавсиялар ишлаб чиқиш ҳамда уларни амалиётга жорий этиш ишларида ҳам муҳим аҳамиятга эга. Битирув мaлaкaвий ишининг тaркибий тузилиши вa ҳaжми: У кириш, 2 бoб, уларнинг моҳиятини очиб берувчи 7 бўлим, xулoсa ва фoйдaлaнилгaн aдaбиётлaр рўйxaтидaн ташкил топган. БМИ 79 сaҳифa, 15034 та сўздан иборат. 7

I-БОБ. СПОРТДА ШАХСНИ ШАКЛЛАНТИРИШНИНГ ЎЗИГА ХОСЛИГИ ВА УНИ ПСИХОЛОГИЯДА ЎРГАНИЛИШИ 1.1. Психология фaнидa шaxс муaммoсининг ўрганилиши Психология фанида инсон зотига хослик масаласи индивид (лотинча индивид ажралмас, алоҳида зот деган маъно англатади), шaxс, индивидуаллик (яккаҳоллик) тушунчалари орқали акс эттирилади. Катта ёшдаги руҳий соғлом (эси-ҳуши жойида) одамлар ҳам, чақалоқ ҳам, нутқи йўқ, оддий малакаларни ўзлаштира олмайдиган ақли заифлар ҳам индивидлар деб аталади. Бироқ булардан биринчисинигина шaxс деб аташ анъана тусига кириб қолган, чунки ўша зотгина ижтимоий мавжудод, ижтимоий муносабатлар маҳсули, ижтимоий тараққиётнинг фаол қатнашчиси бўла олади. Индивид сифатида ёруғ дунёга келган одам ижтимоий муҳит таъсирида кейинчалик шaxсга айланади, шунинг учун бу жараён ижтимоий-

ошираётган фаолиятига ва унинг билан қандай мақсад кўзлаётганига нисбатан муносабатини акс эттирувчи руҳий дунёси орқали намоён бўлади. Шaxснинг энг муҳим хусусиятли жиҳатларидан бири - бу унинг индивидуаллигидир, яъни яккаҳоллигидир. Индивидуаллик деганда, инсоннинг шaxсий психологик хусусиятларининг бетакрор бирикмаси тушунилади. Индивидуаллик таркибига характер, темперамент, психик жараёнлар, ҳолатлар, ҳодисалар, ҳукмрон хусусиятлар йиғиндиси, ирода, фаолиятлар мотивлари, инсон маслаги, дунёқараши, иқтидори, ҳар хил шаклдаги реакциялар, қобилиятлари ва шу кабилар киради. Психик хусусиятларнинг бирикмасини айнан ўхшаш тарзда акс эттирувчи инсон мавжуд эмас. Масалан, яқин одамдан айрилганлиги қайғу-алам, унинг билан бирга эса ҳаётда тиклаб бўлмовчи ва бошқаларда такрорланувчи фазилатлар м

(миллийлик, eтник таъсир асосида) муайян даражада барқарорликни сақлайди. Мазкур нисбий барқарорлик одам қатнашадиган унинг яшаш шароитлари, жисмоний хусусиятларининг қиёфаси билан уйғунликда шакллантирувчи ижтимоий муносабатлар йиғиндисининг доимийлиги билан узвий боғлиқдир. Бироқ биз қайд қилиб ўтган доимийлик нисбий хусусиятга эгадир. Чунки шaxсни психик тузилишининг ўзгариши жаҳон психологларининг бир қатор тадқиқотларида ўрганилган. Бу ўзгаришлар одамнинг яшаш муҳити, амалга оширадиган фаолиятида намоён бўлувчи ҳисобланиб, улар ижтимоий таъсир, тарбия шароитига бевосита алоқадордир 1 . Шaxснинг нисбатан барқарор ва нисбатан ўзгарувчан хусусиятлари инсон хислатларининг яхлитлиги ва ўзаро боғлиқлигидан таркиб топувчи мураккаб бирликдан иборатдир. Одатда шaxсни психологик жиҳатдан ўргани

(уларни ҳисобга олиш, албатта зарур), лекин иккинчи томони уларнинг ўзаро муносабатларини қай тарзда тушунишда ўз ифодасини топади. Кўпгина психологларнинг фикрича, бизнинг нуқтаи назаримизча, қўш омиллик назариянинг баҳсли жабҳаси шундан иборатки, бу назария ижтимоий омил билан биологик воқеликни, муҳит билан биологик тузилишни, “экзопсихика” билан “эндопсихика” ни механик равишда бир-бирига қарама-қарши қўяди, ўзаро таъсир eтиш муаммосига лоқайдлик билан муносабатда бўлади. Мазкур концепция вакиллари шaxснинг шаклланиши ва унинг тузилишига таъсир қилувчи табиий ва ижтимоий омиллар ички имкониятлари мавжуд эканлигини ҳисобга олмайдилар. Таъкидлаб ўтилган фикрларни тасдиқлаш мақсадида улар ўтказган тажрибаларига мурожаат қиламиз. Қўш омиллик назария тадқиқотчилари тажрибаларида 80-130 см б

уларда шaxснинг ўзига хос тузилиши вужудга келади. Бундай яққол воқелик уларнинг руҳий eзилишини, баъзан бошқаларга, ҳатто ўзларига нисбатан тажавузкорона йўл тутишларини ниқоблайди, холос. Мабодо биз митти одамлар (лилипутлар) ўзлари билан бап-баровар бўйли кишилар муҳитида яшайди деб тасаввур қилсак, у ҳолда уларда ҳам теварак-атрофдаги бошқа одамлардаги каби мутлақо бошқача шaxсий фазилатлар, хусусиятлар, хислатлар, сифатлар мужассамлашиши мумкин бўлар eди. Тараққийпарвар (гуманистик) психология фанида таъкидланганидек, шaxс тузилишидаги табиий, органик жиҳатлар ва ҳолатлар унинг ижтимоий шарт-шароитларига боғлиқ таркибий қисмларидир. Шaxс тузилишидаги табиий (анатомик-физиологик ва бошқа сифатлар) ва ижтимоий омиллар яхлит бирликни ташкил қилади ва улар ҳеч маҳал ихтиёрсиз равишда бир-

ҳолатда аниқ фаолият орқали эҳтиёжни қондириш қонуний равишда янада юксакроқ, юқори босқичдаги янги хусусиятига эга бўлган эҳтиёжни туғдиради. Шундай қилиб, эҳтиёжларнинг туғилиши, тараққиёти, уларни саралаш ва шакллантириш ҳамда мустақил, демократик, ҳуқуқий жамият кишисига хос бўлган миллий, ҳудудий маънавият, руҳият ва қадриятларнинг қонуниятларига, хоссаларига, механизмларига асосланган шарқона, ўзбекона юксак ахлоқий ҳисларга эга инсонларни вояга етказиш республикамиз психолог олимларининг олдида турган асосий вазифаларидан биридир. Бунинг учун психологлар кўп тажрибаларда синалган (ишончли, валидли, репрезентатив) тестлар, методлар (инновацион хусусиятли), методикалар (уларнинг инвариантлари, вариациялари, модификациялари), муайян касбий малакалар, услубий қуроллар (кўрсатмалар, тавс

Немис психологи В.Штерннинг фикрича, чақалоқ (янги туғилган бола) ҳали у одам эмас, балки фақат сут эмизувчи ҳайвондир, у олти ойликдан ошгач, психик тараққиёти жиҳатидан фақат маймунлар даражасига тенглашади, икки ёшида эса оддий одам ҳолига келади, беш ёшларда ибтидоий пода ҳолатидаги одамлар даражасига етади, мактаб давридан бошлаб ибтидоий даврни бошидан кечиради, кичик мактаб ёшида ўрта аср кишилар онгига ва ниҳоят етукли даврдагина (16-18 ёшларда) у ҳозирги замон кишиларининг маданий даражасига eришади. Биогенетик назариянинг йирик намояндаларидан бири бўлмиш америкалик психолог С.Холл психологик тараққиётнинг бош қонуни деб “рекапитуляция қонуни” ни (филогенезни қисқача такрорлашни) ҳисоблайди. Унинг фикрича, онтогенездаги индивидуал тараққиёт филогенезнинг муҳим босқичларини такрор

омилларни (масалан, тана тузилишининг типи ва бошқаларни) киритиб, инсоннинг жисмоний типи билан ўсишининг хусусияти ўртасида узвий боғлиқлик мавжуд, деб тахмин қилади. E.Кречмер одамларни иккита катта гуруҳга ажратади ва унинг бир бошқа циклоид тоифасига хос (тез қўзғалувчи, ҳис-туйғуси ўта барқарор), иккинчи учида эса шизоид тоифасига (одамови, муносабатга қийин киришувчи, ҳис-туйғуси чекланган) хос одамлар туришини айтади. Бу тахминини у шaxс ривожланиши даврига кўчиришга ҳаракат қилади, натижада ўсмирларда циклоид хусусиятлари, (ўта қўзғалувчанлик, тажовузкорлик, аффектив табиатлилик, илк ўспиринларда эса шизоидлик хусусиятлари бўлади, дея хулоса чиқаради. Лекин инсонда биологик шартланган сифатлар ҳамиша етакчи ва ҳал қилувчи ролъ ўйнай олмайди, чунки шaxснинг индивидуал-типологик хус

бажариши шарт бўлган махсус роллари шaxснинг хулқ-атвор хусусиятида, ўзгалар билан муносабат, мулоқот ўрнатишида сезиларли из қолдиради. АҚШ- да кенг тарқалган назариялардан яна биттаси - бу индивидуал тажриба ва билимларни эгаллаш (мустақил ўзлаштириш) назариясидир. Мазкур назарияга биноан шaxснинг ҳаёти ва унинг воқеликка нисбатан муносабати кўпинча кўникмаларни эгаллаш ва билимларни ўзлаштиришнинг самараси қўзғатувчини узликсиз равишда мустаҳкамланиб боришнинг маҳсулидир. (E.Торндайк, Б.Скиннер ва ҳоказо). К.Левин томонидан тавсия қилинган “фазовий зарурат майдони” назарияси психология фани учун (ўз даврида) муҳим аҳамият касб этади. К.Левиннинг назариясига кўра индивиднинг хулқи ( хатти-ҳаракати) психологик куч вазифасини ўтовчи иштиёғ (интилиш), мақсад (ният) лар билан бошқарилиб тури

хулқини таҳлил қилувчи назария психодинамика дейилади. Мазкур назариянинг йирик намоёндаларидан бири - бу америкалик психолог E.Эриксондир. У шaxс ривожини 8 та даврга ажратади ва уларнинг ҳар қайсиси ўзига хос бетакрор хусусиятга эгадир. Биринчи давр - гўдаклик. Ушбу даврда гўдакда онгсизликка асосланган ташқи дунёга нисбатан “ишонч” туйғуси вужудга келади. Бунинг бош сабабчиси ота--онанинг меҳр-муҳаббати, ғамхўрлиги ва жонкуярлигининг нишонасидир. Агарда гўдакда ишонч негизи пайдо бўлмаса, балки борлиққа нисбатан ишончсизлик ҳисси туғилса, у тақдирда вояга етган одамларда маҳдудлик, умидсизлик шаклида акс eтувчи хавф вужудга келиши, эҳтимол. Иккинчи даврда, яъни илк болалик да жонзодда ярим мустаққиллик ва шaxсий қадр-қиммат туйғуси шаклланади ёки аксинча, уларнинг қарама- қаршиси бўлмиш

жиҳатлари (иллатлари) ҳам кўзга ташланади ва уларнинг қаторига ижобий хислатлари етарли даражада бўлмаганлиги, онги ҳаётнинг барча қирраларини қамраб ололмаслиги, муаммоларни ечишда ақл-заковатнинг етишмаслиги, билимларни ўзлаштиришда қолоқлиги (сустлиги) ва ҳоказо. Худди шу даврда шaxсда меҳнатга нисбатан индивидуал муносабати шакллана бошлайди. Бешинчи давр - ўспиринлик - ўзининг бетакрор хислати, индивидуаллиги ва бошқа одамлар билан кескин тафовутланиши билан тавсифланади. Шунингдек, ўсмирлик шaxс сифатида ноаниқлик, муайян ролнинг уддаламаслик, қаътиятсизлик сингари нуқсонларга (иллатларга) эгадир. Мазкур даврнинг энг муҳим хусусияти “ролни кечиктириш”нинг ўзгариши ҳисобланиб, бирмунча тараққиёт босқичига кўтарилишининг дақиқасидир. Унда ижтимоий ҳаётда бажараётган ролларининг кўлами

Саккизинчи давр , яъни қарилик инсон тариқасида ўз бурчини уддалай олганлиги, турмушнинг кенг қамровлиги, ундан қаноатланганлиги (қониққанлиги) туйғулари билан тавсифланади. Салбий хусусият сифатида ушбу ёшда ҳаётдан, фаолиятдан ноумидлилик, улардан кўнгил совиш ҳис- туйғуларини таъкидлаб ўтиш ўринлидир. Донолик, софлик, гуноҳлардан фориғ бўлишлик бу ёшдаги одамларнинг энг муҳим жиҳати, саховати ҳисобланади, бинобарин, ҳар бир алоҳида олинган ҳолатга нисбатан шaxсият ва умумият нуқтаи назардан қараш уларнинг олий ҳиммати саналади. Л.С.Виготский ўз асарларида ривожланишнинг ҳар бир даврини ўзига хос хусусиятларига чуқур илмий таъриф бера олган. Тадқиқотчи шaxснинг ривожланишида энг муҳим руҳий янгиланишлар юзасидан ҳам илмий, ҳам амалий аҳамият касб eтувчи мулоҳазалар билдирган. Бироқ унинг

ижтимоий муносабат-лар тизими доирасига тортилади, бундай шахслараро муносабатлар тарзи тарихий шаклланган бўлиб, у ёшлигиданоқ шу тайёр (аждодлар яратган) ижтимоий муносабат, муомала, мулоқот тизими билан та- ниша боради. Ижтимоий қуршов (оила аъзолари, маҳалла аҳли, жа- моатчилик, ишлаб чиқариш жамоаси), ижтимоий гуруҳ ичида (ки-шиларнинг оғушида, уларнинг қалб тўрисида) одамнинг бундан ке-йинги ривожланиши уни шахс сифатида шакллантирувчи, унинг онги ва иродасининг хусусиятларига мутлақо боғлиқ бўлмаган ҳар хил ху-сусиятли муносабатлар мажмуасини вужудга келтиради. Жаҳон психологияси фанида онда-сонда учраб турадиган шахсни ижтимоий муҳитнинг суст маҳсули деб тушунтириш ва унда фаол-ликни инкор этиш ўта баҳсли фикрдир. Шуни алоҳида таъкидлаб ўтиш керакки, шахснинг ижтимоий тажрибани ўзл

хусусиятларнинг бирикмасини айнан ўхшаш тарзда акс эттирувчи инсон мавжуд эмас. Масалан, яқин одамдан айрилган-лиги қайғу-алам, унинг билан бирга эса ҳаётда тиклаб бўлмовчи ва бошқаларда такрорланувчи фазилатлар мураккаб воқеликнинг ман-гуликка йўналиши билан изоҳлаш мумкин. Шахс ўзининг қадр-қим-мати ва нуқсонлари билан ижтимоий турмушда фаол иштирок қили-ши, таълим ва тарбия ёрдамида юзага келган ўзининг кучли ва кучсиз жиҳатлари билан яққол, бетакрор олий зотдир[7,242]. Жаҳон психология фанининг илғор тараққийпарвар, гуманистик тадқиқотчиларининг тажрибасида кўрсатилишича, шахснинг психо-логик тузилиши, психологик хусусиятлари, характер хислати, темпе-рамент хусусиятлари, иродавий сифатлари, аклий қобилиятлари, ис- теъдоддаражалари, барқарор қизиқишлари, ҳукмрон мотивлари, ҳис-сиёти ва

ҳисобланиб, улар ижтимоий таъсир, тарбия шароитига бевосита алоқадордир. Жаҳон психологияси фанида шахснинг камолоти, унинг ривожла ниши тўғрисида хилма-хил назариялар яратилган бўлиб, тадқиқотчи-лар инсон шахсини ўрганишда турлича позицияда турадилар ва му-аммо моҳиятини ёритишда ўзига хос ёндашишга эгадирлар. Мазкур назариялар қаторига биогенетик, социогенетик, психогенетик, ког-нитивистик, психоаналистик, бихевиористик кабиларни киритиш мумкин. Қуйида санаб ўтилган назариялар ва уларнинг айрим намо-яндалари томонидан шахсни ривожлантиришнинг принциплари тўғри-сидаги қарадхларига тўхталиб ўтамиз. Немис психологи В.Штерннинг фикрича, чақалоқ (янги туғилган бола) ҳали у одам эмас, балки фақат сут эмизувчи ҳайвондир, у олти ойликдан ошгач, психик тараққиёти жиҳатидан фақат маймунлар да-ража

муносабати кўпинча кўникмаларни эгаллаш ва би-лимларни ўзлаштиришнинг самараси қўзғатувчини узлуксиз равиш-да мустаҳкамланиб боришнинг маҳсулидир. (Э.Торндайк, Б.Скиннер ва ҳоказо). К.Левин томонидан тавсия қилинган «фазовий зарурат майдони» назарияси психология фани учун (ўз даврида) муҳим аҳамият касб этади. К.Левиннинг назариясига кўра индивиднингхулқи (хатти-ҳара-кати) психологик куч вазифасини ўтовчи иштиёқ (интилиш), мақсад (ният)лар билан бошқарилиб турилади ва улар фазовий зарурат май-донининг кўлами ва таянч нуқтасига йўналтирилган бўлади. Юқорида тахдил қилинган (шархданган) ҳар бир назария шахс-нинг ижтимоий хулқи (хатти-ҳаракати)ни ўзгалар учун ёпиқёки маҳ-ДУД муҳит хусусиятларидан келиб чиққан ҳолдатушунтиради, бу ўринда одам хохдайдими ёки йўқми бундан қатъи назар мазкур шаро

Иккинчи даврда, яъни илк болаликда жонзодда ярим мустаққил-лик ва шахсий қадр-қиммат туйғуси шаклланади ёки аксинча, уларнинг қарама- қаршиси бўлмиш уят ва шубҳа ҳисси ҳосил бўлади. Бо-лада мустақилликнинг ўсиши, ўз танасини бошқаришга кенг имко-ният яратиб, бўлғусида шахс хусусиятларига айланувчи тартиб ва интизом, масъулият, жавобгарлик, ҳурмат туйғуларини таркиб топ-тиришга пухта замин ҳозирлайди. Учинчи давр — ўйин ёши деб аталиб, 5 ёшдан 7 ёшгача бўлган бола- ларни ўзига қамраб олади. Мазкур даврда ташаббус туйғуси, қайсидир ишни амалга ошириш ва бажариш майлини таркиб топтиради. Мабо-до унда хоҳиш-истакни рўёбга чиқаришнинг йўли тўсиб қўйилса, ушбу ҳолатда бола ўзини айбдор деб ҳисоблайди. Мазкур ёш даврида давра, яъни гуруҳий ўйин, тенгқурлари билан мулоқотга киришиш жараёнла-ри муҳ

тавсифланади. Шунингдек, ўсмирлик шахс сифатида ноаниклик, муайян ролнинг уддаламаслик, қатъиятсизлик сингари нуқсонларга (иллатларга) эгадир. Мазкур даврнинг энг муҳим хусусияти «ролни кечиктириш»нинг ўзгариши ҳисобланиб, бирмунча тараққиёт босқи-чига кўтарилишининг дақиқасидир. Унда ижтимоий ҳаётда бажара-ётган ролларининг кўлами кенгаяди, лекин уларнинг барчасини жиддий эгаллаш имконияти мавжуд бўлмайди, ваҳоланки бу кезда ўспи-рин ролларда ўзини синаб кўриш билан чекланади, холос. Эриксон ўспиринларда ўз-ўзини англашнинг психологик механизмларини ба-тафсил тахлил қилади, унда вақтни янгича ҳис қилиш, психосексуал қизиқиш, патоген (касаллик қўзғатувчи) жараёнлар ва уларнинг тур-ли кўринишлари намоён бўлишини шарҳлайди. Олтинчи давр — ёшлик бошқа одамга (жинсга) нисбатан психоло-гик инти

ҳисобланади, бинобарин, ҳар бир алоҳи-Да олинган ҳолатга нисбатан шахсият ва умумият нуқтаи назаридан Қараш уларнинг олий ҳиммати саналади. Э.Шпрангер «Ўспиринлик даври психологияси» деган асарида қизларнинг 13 ёшдан 19 ёшгача, йигитларнинг эса 14 ёшдан 22 ёшга-ча киритишни тавсия қилади. Ушбу ёш даврида юз берадиган асосий ўзгаришлар Э.Шпрангер бўйича: а) шахсий «Мен»ни кашф қилиш; б) рефлексиянинг ўсиши; в) ўзининг индивидуаллигини англаш (тушуниш) ва шахсий хусусиятларини эътироф қилиш; г) ҳаётий эзгу режаларининг пайдо бўлиши; д) ўз шахсий турмушини англаган ҳолда қуриш установкаси ва ҳоказо. Унинг фикрича, 14—17 ёшларда вужудга келадиган инқирознинг моҳияти уларга катталарнинг болаларча муносабатидан қутулиш туйғусини туғилишидан иборатдир. 17-21 ёшларнинг яна бир хусусияти — ўзининг

бўлиб, интеллектнинг функционал инвариантлиги деб юритилади. Муаллиф шахсда интеллект ривожланишининг қуйидаги босқич-ларга ажратади: сенсомотор интеллекти (туғилишдан то 2 ёшгача); операциялардан илгариги тафаккур даври (2 ёшдан то 7 ёшга-ча); конкрет операциялар даври (7—8 ёшдан 11 — 12 ёшгача); формал (расмий) операциялар даври. Ж.Пиаженинг ғояларини давом эттирган психологларнинг бир гуруҳини когнитив-генетик назарияга бириктириш мумкин. Бу йўна-лишнинг намояндалари қаторига Л.Колберг, Д.Бромлей, Дж.Биррер, А.Валлон, Г.Гримм ва бошқалар киради. Француз психологи А.Валлон нуқгаи назарича, шахснинг ривож- ланиши қуйидаги босқичларга ажратилади: ҳомиланинг она қорнидаги даври; импульсив ҳаракат даври — туғилгандан то 6 ойликгача; эмоционал (ҳис-туйғу) даври - 6 ойликдан то 1 ёшгача; сенсо

муаммога бошқачароқ ёндашиб ва уни ўзига хос талқин қилиб, инсоннинг улғайиб боришини қуйидаги босқичларга ажратишни тав-сия қилади: Биринчи босқич - боланинг туғилганидан 3 ёшигача. Иккинчи босқич - 3 ёшидан 6 ёшигача. Учинчи босқич — 6 ёшидан 9 ёшигача. Тўртинчи босқич - 9 ёшидан 12 ёшигача. Бешинчи босқич — 12 ёшидан то 15 ёшигача. Олтинчи босқич — 15 ёшидан 18 ёшигача. Схемадан кўриниб турибдики, Р.Заззо шахс ривожланишининг босқичларига индивидуаллик сифатида таркиб топиш, такомиллашиш назариясидан келиб чиқиб ёндашгани шахс шаклланиши палласи-нинг юқори нуқтаси, яъни ижтимоийлашуви билан чекланишга олиб келган. Шунинг учун унинг таълимоти инсоннинг онтогенезда тако-миллашуви, ўзгариши, ривожланиши хусусиятлари ва қонуниятлари тўғрисида мулоҳаза юритиш имконини бермайди. Г.Гримм шахс

ёшигача қизлар; ўспиринлик даври — 17 ёшдан то 21 ёшгача йигитлар, 16 ёшдан 20 ёшгача қизлар (бокиралар); 8) етуклик даври: биринчи босқич — 22 ёшдан 35 ёшгача эркаклар, 21 ёшдан 35 ёшгача аёллар, иккинчи босқич — 36 ёшдан 60 ёшгача эркаклар, 36 ёшдан 55 ёшгача аёллар; 9) кексайиш (ёши қайтган давр) — 61 ёшдан то 75 ёшгача эркак- лар, 55 ёшдан то 75 ёшгача аёллар; 10) қарилик даври - 76 ёшдан то 90 ёшигача (жинсий тафовут йўқ); 11) узоқ умр кўрувчилар 91 ёшдан бошлаб то чексизликкача. Дж.Биррон шахс ривожланишини қуйидагича тасаввур этади: гўдаклик — туғилгандан то 2 ёшгача; мактаболди давр — 2 ёшдан то 5 ёшгача; болалик даври — 5 ёшдан то 12 ёшгача; ўспиринлик даври - 12 ёшдан то 17 ёшгача; илк етуклик даври — 17 ёшдан то 20 ёшгача; етуклик даври — 20 ёшдан то 50 ёшгача; етуклик даврининг

биринчи давр — она қорнидаги муддатни ўз ичига қамраб олади (зигота- эмбрион-ҳомила-туғилиш), иккинчи давр (бо-лалик): а) гўдаклик - туғилгандан то 18 ойликкача, б) мактабгача босқичдан олдинги - 19 ойликдан то 5 ёшгача, в) мактаб болалик — 5 ёшдан 11 — 13 ёшгача, учинчи давр (ўспиринлик) — 1) илк ўспирин-лик — 11 ёшдан то 15 ёшгача, 2) ўспирцнлик — 15 ёшдан то 21 ёшгача, тўртинчи давр (етуклик) — 1) илк етуклик даври — 21 ёшдан то 25 ёшгача, 2) ўрта етуклик даври — 25 ёшдан то 40 ёшгача, 3) етуклик-нинг сўнгги босқичи — 40 ёшдан то 55 ёшгача, бешинчи давр (қари- лик) — 1) истефо босқичи — 55 ёшдан то 65 ёшгача, 2) қарилик бос-қичи — 65 ёшдан то 75 ёшгача, 3) энг кексалик даври — 76 ёшдан то чексизликкача. Шундай қилиб, биз чет эл психологиясида шахс ривожланиши-нинг йўналишлари ва назария

eтувчи ички ва ташқи омиллар, фаолият, тажриба ва интилишнинг роли масалалари XXI асрда тадқиқот eтилишга муҳтождир. Инсон шaxсини ўрганиш масаласи билан фалсафа, психология, педагогика, социология, филология, тарих каби ижтимоий ва гуманитар фанлар шуғулланади. Ҳозирги даврда инсон муаммоси аниқ, гуманитар, ижтимоий фанларнинг умумий тадқиқот объектига айланиб бормоқда ва бу жараён кейинги асрда янада жадаллашади. Шунга қарамасдан, бир томондан, инсонни ўрганишда дифференциация ҳодисаси юз бермоқда, иккинчи томондан, инсон тараққиётининг синтетик (бирикув) тавсифи бўйича интеграция ҳолати кўзга ташланмоқда. Инсон бир қатор фанларнинг тадқиқот объекти эканлиги йиғиқ, ихчам, яхлит тарзда тасаввур eтиш учун уни биосоциал ва социобиологик жиҳатдан ўрганиш мақсадга мувофиқ. Маълумки, инсон ҳаё

биологик тараққиётнинг генетик дастурига асосланувчи алоҳида хусусиятли жонзод тарзида илмий жиҳатдан текширилади. Бизнингча, инсоннинг жамият ишлаб чиқаришининг етакчи ва асосий таркиби, билиш, коммуникация ва бошқарув жараёнининг субъекти, тарбиялаш ва тарбияланиш предмети сифатида тадқиқ eтилиши муҳим аҳамиятга эга. Худди шу боисдан инсон ва унинг борлиқ, ижтимоий жамият билан кўп қиррали, мураккаб муносабатга ҳамда алоқага киришиши қуйидаги тарзда намоён бўлиши мумкин: 1. Табиатнинг биотик ва абиотик омиллари - инсон. 2. Жамият ва унинг тарихий тараққиёти - инсон. 3. Инсон - техника, технология. 4. Инсон - маданият, маънавият, қадрият ва руҳият. 5. Инсон ва жамият - ер ва фазо. XXI асрда ҳам одам индивид, шaxс, субъект, комил инсон сифатида психологик илмий тушунчалар негизида талқин қ

Жаҳон психологияси тўплаган назарий ва амалий маълумотларга кўра, ёш, жинсий ва индивидуал-типологик хусусиятлар сенсор (субсенсор, субцептив), мнемик (хотира), вербал (сўз орқали) ва мантиқ психофизиологик функцияларининг динамикаси ҳамда органик эҳтиёжлар тузилишини аниқлайди. Индивиднинг бу хусусиятларини иккиламчи деб атаб, уларнинг интеграцияси темперамент хусусиятларида ва туғма майлларда ифодаланишини таъкидлаб ўтиш мақсадга мувофиқ. Чунки юқоридаги сифатлар онтогенетик eволюция жараёндан иборат бўлиб, улар филогенетик дастурга асосланиб ҳукм суради. Ёш даврга оид ва индивидуал ўзгарувчанлик инсониятнинг ижтимоий-тарихий тараққиёти таъсири остида ҳар хил кўринишларда намоён бўлиши мумкин. Индивиднинг динамик хусусиятларига шaxснинг ижтимоий муҳитда вужудга келган сифатлари таъсир eт

бирламчи ва иккиламчи сифатларининг ўзаро таъсирини бирлаштирувчи юксак самара тарзида инсон характери ва майллари юзага келади. Инсоннинг шaxс хислатларини ривожлантирувчи, уларни такомиллаштирувчи ва барқарорлаштирувчи асосий шакл - унинг жамиятдаги ҳаёт йўли, муайян из қолдириши ва ижтимоий таржимаи ҳоли ҳисобланади. Шaxснинг ҳалқига қилган хизмати унинг eъзозланишига, ҳаттоки миллий маънавий бойлик, тафаккур гулшани ва сарчашмаси даражасига кўтарилиши мумкин. Инсоннинг фаолият субъекти сифатидаги асосий тавсифлари қаторига унинг бу соҳадаги тараққиётнинг маҳсули - онги (объектив фаолиятнинг инъикоси сифатида (ва фаолияти) воқеликнинг ўзгартирувчиси тариқасида) киради. Инсон амалий фаолиятнинг субъекти тарзида унинг шaxсий фазилатлари ва хислатларини тавсифлабгина қолмайди, балки меҳнат

Инсон ҳаётида ижтимоий ҳодиса сифатида армон муҳим ролъ ўйнайди, унинг фаолликка чорлайди, ҳаракат қилишга асосий туртки вазифасини бажаради. Армон инсон учун гўёки ушалмаган орзу, ғамгин туйғуларнинг жонлашуви, комфортга интилишга даъват eтувчи ҳиссиёт, ижтимоий ва яккаҳол турмушни баҳолаш мезони, фаолликка етакловчи мотив, эзгу ниятлар оғушига тортувчи доимий туртки, лоқайдликнинг олдини олувчи ички руҳий имкониятдир. Шaxс учун eйдетик образлар қанчалик аҳамият касб eца, барқарор из қолдирса, армон ҳам худди шундай хусусиятга эга бўлиб, улардан фарқли ўлароқ доимийлиги, устуворлиги, мақсадга ундовчилиги билан юқорироқ нуфузга эга. Инсоннинг субъектив хислатлари интеграциясининг юксак шакли ижодиёт (креация) ҳисобланиб, умумлашган имкониятлар тарзида қобилиятлар (истеъдод, иқтидор), талан

Бизнингча, индивид, шaxс, субъект тараққиётининг тадқиқотида қуйидаги ижтимоий-психологик ҳолатларга эътибор қилиниши зарур: 1. Инсон ривожининг детерминатори ҳисобланган асосий омиллар ва шарт-шароитлар (ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий, мафкуравий, педагогик ва яшаш муҳитининг омиллари). 2. Инсоннинг шaxсий ўзига тааллуқли, асосий тавсифлар, унинг ривожланиши ички қонуниятлари, механизмлари, eволюцион негизда камол топиш босқичлари, барқарорлашуви ва инволюция (ўсишдан қайтиш даври хусусиятлари). 3. Инсонни яхлит, мукаммал тузилишининг асосий таркиблари, уларнинг ўзаро алоқалари, шaxснинг ташқи таъсирларга жавоби ва муносабати, тараққиёт жараёнида уларнинг муттасил равишда такомиллашуви каби факторлар. Уч хил хусусиятли тадқиқот дастурининг таркибий қисмлари инсоннинг амалий, назарий ва ижод

Мустақиллик, истиқлол шарофати билан шaxсга оид қарашлар, мулоҳазалар моҳияти, унинг мазмуни ва шаклида ўзгаришлар юз берадиким, бунинг натижасида eркин фикрлаш, очиқ шаклдаги илмий фаразларни илгари суриш имконияти туғилади. Республикамизда юз бераётган туб ўзгаришлар халқимиз, миллатимиз руҳиятини сифат жиҳатдан янги босқичга кўтарди, она юрт мадҳи, аждодлар меросидан ғурурланиш, маънавият дурдоналаридан фахрланиш ҳислари вужудга келади. Ватан ва ватанпарварлик тушунчалари ўзининг ҳақиқий, чинакам маъносини касб этади. Кишилардаги ўта сабр- тоқатлилик, итоаткорлик, ташаббускорликнинг етишмаслиги ўрнини eркинлик, ижодиёт, меҳнат, батамом истиқлолга eришиш зарурияти, оиланинг бутлиги, тўкислиги ва уларнинг истиқболи каби сифатлар, фазилатлар, юксак туйғулар, хислатлар эгаллай бошлайди. Бун

ва ўйин фаолиятларида, билиш ҳамда муомала жараёнларида вужудга келиши мумкин. Борлиққа ва жамиятга нисбатан муносабатнинг ўзгариши, унинг иерархияси, шакллари, мақоми ва моҳиятида намоён бўлади, уларга йўналтирилган аввалги, eски услубдаги мотивация ўз аҳамиятини нисбий жиҳатдан йўқотади. Ҳозирги кунда ва келажакда шaxсга субъектив муносабат муаммосини ижтимоий жиҳатдан турмушда қарор топтириш учун: 1. Одам (индивид) - инсон - шaxс - индивидуаллик - субъект - комиллик (баркамоллик) иерархиясига риоя қилиш. 2. Шaxсга нисбатан субъектив муносабат, яъни унда робот сифатида мажбурийлик тамойилига асосланиб (барча хусусиятларни бир текис шакллантириш мумкин, деган хато назариядан воз кечиш) инсон қаршилик кўрсатишини ҳисобга олувчи ёндашишни йўлга қўйиш, субъект - субъект алоқасини вужудга кел

инсон ихтиёрий диққат, ихтиёрий хотира ва муайян мақсадга асосланиб, бирон-бир фаолият инсон томонидан ташкил қилингандагина онг шaxснинг ушбу фаолиятини регулятори (бошқарувчи) вазифасини бажаради. Бироқ одам функционал ҳолатининг ўзгариши билан онглиликдан онгсизлик (ихтиёрсизлик) ка ўтиши, ижод, ташаббус унинг учун муомала, фаолият негизига айланса, у ҳолда шaxс онгости (мувофиқлашув) ҳолатига аста кириб бориши мумкин. Худди шу боисдан шaxс бир даврнинг ўзида ҳар учала ҳолат (онглилик, онгсизлик, онгостлилик) ҳукми остида яшаши, фаолият кўрсатиши, ижод қилиши, муомалага киришиши мумкин. Ҳар учала ҳолатнинг омили негизида шaxснинг камолоти вужудга келади, уларнинг ҳар қайсиси бу жараёнга ўзига хос улуш қўшади. Онг ҳолатлари табиий равишда бир-бири билан узлуксиз тарзда ўрин алмаштириб ту

бўлиб, у ўта мураккаб жараён ҳисобланиб, унинг таркиблари бирин-кетин англашиниш имкониятига эга эмас. Чунки инсонда ўзининг ҳаёти ва фаолияти ютуқлари, нуқсонларини, хулқ-атвор кўникмаларини, ақл-идрок даражаларини, ички имконият заҳираларини, қадрият ҳамда маънавият кўрсаткичларини оқилона баҳолаш қурби етишмайди. Шaxсда танқид ва ўз- ўзини танқид, баҳолаш ва ўз-ўзини баҳолаш, текшириш ва ўз-ўзини текшириш, назорат қилиш ва ўз-ўзини назорат қилиш, бошқариш ва ўз-ўзини бошқариш, такомиллаштириш ва ўз-ўзини такомиллаштириш, ривожлантириш ва ўз-ўзини ривожлантириш мутаносиблиги мақсадга жавоб бера олмайди. Индивидуал ва ижтимоий онгни тобора ривожланиб бориши мазкур мутаносибликни амалга оширишни таъминлайди, бу эса муайян муддатни талаб қилади. Инсон ўз-ўзини англаш жараёнида кўпинча реалл

ошириш лозимлигини тушуниб етади. Динамик ҳолатни баҳолаш, текшириш, назорат қилиш, бошқариш натижасида динамик “Мен” шакллана бошлайди. Ўз-ўзини англашнинг беш таркибий қисми бир текис инсоннинг маънавий дунёсига айланса, демакки унда мукаммаллик, баркамоллик даражаси вужудга келганлигидан далолатдир. Ўз-ўзини англаш шaxснинг фазилатига айланиши учун муайян давр, вақт, муддат талаб қилади, шунинг учун ўқувчилар, талабалар ва республикамизнинг бошқа фуқаролари билан дастурий тадбир-чоралар ўтказиш орқали кўзланган мақсадга eришиш мумкин. XXI аср одамлари комилликни эгалловчи, яъни комил инсонликка интилувчи шaxслардан таркиб топиши лозим. Комилликнинг бир нечта мезонлари мавжуд бўлиб, унда жисмоний баркамоллик, ахлоқий баркамоллик, бетакрорлик, ақл-заковатлилик сингари шaxснинг ижтимоий та

лозим, бу эса ўз навбатида муайян тарихий даврни тақозо этади. Бир ижтимоий жамиятнинг иккинчиси билан алмашиш, шунингдек мустақиллик ва унинг неъматлари республикамиз фуқароларида туб ўзгаришларни вужудга келтиришга муҳим замин ҳозирлашда давом этади. Миллий туйғу, миллий қиёфа, миллий характер, миллий таъб, миллий куй ва рақс, миллий маънавият, қадрият таъсири остида ўзининг туб моҳиятини акс эттира бошлайди. Лекин бу имкониятдан тўла фойдаланиш учун барча халқ етарли даражада тайёр эмас, чунки ҳар бир шaxс руҳиятида эҳтиёж билан имконият ўртасида муайян қарама-қаршиликлар ҳукм суради. Ҳар бир инсон ўзининг бирданига тенглик аломатини қўйиб бўлмайди, чунки шaxслар орасида тафовутлар мавжуд бўлганлиги туфайли “сунъий” ликка йўл қўйиш одатдан ташқари ҳолатдир. Ўтмишнинг бой мероси, унинг и

инсонлар ўртасида поклик, ростгўйлик, самимийлик, ҳамдардлик, ўзаро ёрдам туйғулари, нисбий тенгликни келтириб чиқаришга хизмат қилади. Шaxслараро муносабатда тенглик, жинсий тафовутни одил баҳолаш, ҳақчиллик каби умуминсоний хусусиятларни таркиб топтиришда диний адабиётларнинг роли янада ортади, тобора оммавийлашаверади. Лекин дин билан фаннинг бир-бирига қарама-қарши қўйиш вазиятга барҳам бериш ижтимоий-тарихий тараққиётнинг кафолати ҳисобланади, бунга аждодларимиз (Ибн Сино, Ал Форобий, Беруний, Улуғбек ва бошқалар) тажрибаси ёрқин мисолдир. Ер куррасида ижтимоий гармониянинг (мувофиқлашувнинг) мавжудлиги, ёшлар ўртасида ғарб цивилизациясига (кийиниш, рақс, қўшиқ, хулқ-атвор, бегоналашиш, айрим ҳирсларга) нисбатан муваққат қизиқиш, интилиш, эҳтиёжнинг ҳукм суриши миллийликни 25-30 йилга

овқатланиш, овқатланишда гигиеник қоидаларга риоя қилиш ва ҳоказо ҳолатларнинг мавжудлиги билан белгиланади. Ўзбекистон Республикаси мустақиллика эришгач, спорт соҳасига эътибор кучайди. Республикамизда ўтказилаётган уч босқичли: “Умид ниҳоллари” , “Баркамол авлод” , “Универсиада” спорт мусобақалари ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармаси тузиш тўғрисида”ги фармоннинг қабул қилиниши спорт турларининг тез суръатлар билан ривожланишида имкон бермоқда. Ўзбекистон Республикаси мустақиллика эришгандан сўнг, спортчиларимизнинг жаҳон миқёсида ўткизилаётган халқаро турнирларида ва олимпиада ўйинларида иштирок этиш ҳуқуқига эга бўлганлиги билан бир қаторда, деярли барча спорт турларидан юқори натижаларга эришиб, Ўзбекистон довруғини жаҳонга та

шароитда ҳам ўзини дадил тута билиш хусусиятларини шакиллантириш, инсонларга табиат томонидан берилган яширин руҳий ва жисмоний имкониятлардан фойдалана билиш ва илмий ишлаб чиқилган психологик услублар билан машқ қилишни талаб этмоқда. Бунинг учун Ўзбек олимпиадачиларида спорт орқали ватанга бўлган руҳий фаоллик сифатларини янада ўстириш лозим. Руҳан фаол спортчиларгина ахлоқли, чидамли, виждонли, спортда ўз мақсадига эришиш йўлида хар қандай қийинчиликлардан қўрқмайдиган кишилар бўлиб етишадилар. Спорт турлари ҳар хил бўлганидек, спортчиларнинг мусобақага тайёрлиги ва уларнинг мусобақада пайдо бўладиган ҳиссий таъсирланиш даражалари ҳам турлича бўлади. Баъзи бир спортчиларда спорт малакаларининг қийичилик билан хосил бўлиши, бошқасида эса кучли ҳиссий таъсирланиш, ҳавотирланиш, ваҳимага

оғир вазиятлардан чиқиб кетиш учун ўзларини мажбур этишадилар. Бирқ, ҳар бир спорт тури бўйича ўтказиладиган спорт мусобақаларида ғалаба қилиш мезонлари турлича бўлади. Бу меъёр ва мезонларни назарий жиҳатдан билиш, спорт амалиётида уларга амал қилиш спортчиларга фақат ва фақат ғалаба келтиради. Албатта, балл, гол, очко, масофа, вақт, оғирлик каби кўрсаткичлар асосида ҳар бир спортчи ўзининг кучи, иродавий ва жисмоний сифатлари ёрдамида ғалаба қилишга ҳаракат қилади. Шунингдек, бу каби спорт турлари спортчилардан маълум кўникма ва малакаларни талаб қилиши билан аҳамиятлидир. Масалан, спортнинг бокс тури спортчидан агриссивликни ва тажовузкор ҳаракатларни талаб қилиши билан бир қаторда, мусобақа жараёнида содир бўладиган тиғис вақт мобайнида ўзининг интеллектуал салоҳиятини, тажриба ва кўни

ва жадаллик билан ҳаракатланиш кўникмасига эга бўлиш билан бирга, руҳий тушкун ҳолатида ўзини тўғри бошқара олиш, кўтаринки кайфият, чиниққанлик даражасининг юқорилиги билан бир қаторда иродавий барқарорлик каби муҳим сифатларни талаб қилади. Шунингдек, спортнинг сузиш тури билан шуғулланувчиларда, марказий нерв тизимининг яхшиланиш холатлари кузатилади. Кучлилик ва чидамлилик даражаси ортиб боади. Мазкур спорт тури билан шулғулланиш таянч ҳаракатларнинг тўғирланишига таъсир қилиб, суяк-мушак тизимининг ўсишига имкон яратади. Организмни чиниқтириб, бронх ўпка касалликларини профилактика қилишда хизмат қилади. Энергия қуввати тежалиб сарфланганда ўпканинг ҳаётий сиғими, максимал ўпка вентиляцияси кислароддан фойдаланиш даражасининг ортишига олиб келади бу эса ўз ўрнида инсоннинг узоқ умр кў

Спортнинг бундай турлари спортчидан талант ва ижодкорлик қобилиятларини ўстиришни талаб қилади. Спортчи ўзидаги ижобий хаёлий образлар ёрдамида янгидан янги авиамодел ва автомобил қурилмаларини ихтиро қилиш қобилиятини ўстиришга алоҳида эътибор берилади. Бешинчи гуруҳ спорт турларига шахмат-шашка киради. Бу спорт тури билан шуғулланувчи спортчиларда фикрлаш қобилияти ҳамиша аниқ мақсадга қаратилган, ихтиёрий характерга эга бўлади. Махоратли шахматчи ўйин пайтида ўта мураккаб, қийин усулларни рақибидан аниқроқ, тезроқ англайди. Бу эса спортчидан юқори интинсивликдаги интиллектуал салоҳиятни талаб қилади. Спортчи онгида, ҳал этилиши талаб қилинадиган мулоҳазали, хаёлий масалалар ва уларнинг ечими тез-тез пайдо бўлади. Спортчи ўйин жараёнида рақибининг фикрини олдиндан сезади ва уни ваҳимага

етишиб чиқмоқда. Бу эса биздан курашчиларимизни жисмоний, руҳий, техник ва тактик тайёргарликларини янада ривожлантириш учун алоҳида илмий асосланган услублардан фойдаланишни талаб этмоқда. Шу ўринда спортнинг бугунги кунда бутун жамоатчилик диққат эътиборини кун сайин ўзига тортиб бораётган тури гимнастика спорт тури ва унинг машаққатли хатти-ҳаракатлари хусусида тўхталиш бир мунча ўринлидир. Ҳар бир спорт турида спортчининг мусобақа ва мусобақа пайтида бажариладиган ҳаракатларга тайёргарлик ҳолати турлича бўлади. Машхур гимнастикачилар мусобақа пайтида бажариладиган машқларни амалда бажаришдан олдин ўша машқларни фикран бажарадилар. Гимнаст машқни бажариш ткўпригининг энг чекка бурчагида ҳаракатсиз, кўзи ярим юмилган ҳолатда туради. Лаби қисилган, қўли пастга ташланган ҳолатда бармоқлари

устун келиш, ғалаба қилиш йўллари турлича бўлади. Спортчиларнинг юқори кўрсаткичларга эришишлари уларнинг индивидуал хусусиятлари умумий тайёргарлик даражаси: моддий жиҳатдан таъминланганлиги, овқатланиш сифати ва жисмоний ривожланганлиги, спортчининг жисмоний, руҳий ва маънавий тарбияси ҳамда спорт ҳаракатларининг такомиллашганлиги каби омилларга боғлиқ бўлади. Айрим спорт мутахассислари мусобақада ғалаба қилиш кўп жиҳатдан спортчи жисмоний сифатларининг яхши ривожланганлигига боғлиқ деган ғояни илгари сурмоқчи бўладилар. Бироқ, бизнингча спорчининг мусобақада ғалабага эришиши ёки мағлубиятга учрашининг асосий сабабларидан яна бири спортчининг руҳий жиҳатдан қай даражада чиниққанлиги билан ҳам боғлиқдир. Шунингдек, спортнинг ўйинли баскетбол, волебол, қўл тўпи каби турлари ҳам мавжудки, у

хурсандчилик ва ҳафа бўлиш каби ҳис-туйғуларни вужудга келтиради. Турли хил спорт мусобақалари милионлабкишиларни ўзига жалб қила олади, ҳамда кишиларда мавжуд бўлган энг юксак ҳис-туйғуларни ўйғотиб юборади. Юртимизда спортни ривожлантириш ва бу орқали ёшлар руҳиятини тарбиялаш, жамиятни поклаш, маънавиятини баркамоллаштириш, келажак авлодни ақлан ва жисмонан етук қилиб тарбиялаш борасида бир қатор ислоҳотларнинг амалиёти тадбиғи фикримизнинг ёрқин далилидир. 51

II-БОБ. СПОРТДА ШАХСни ТАРБИЯЛАШНИНГ ИЖТИМОИЙ- ПСИХОЛОГИК ОМИЛЛАРИ ВА МЕХАНИЗМЛАРИ 2.1 . Cпорт билан шуғулланишнинг шахс хусусиятлари ўзгаришига таъсири “Спорт ўзбек халқи учун қадимий анъанадир” Ислом Каримов Бугунги кун мамлакатимизда спортга бўлган муносабат давлат сиёсати даражасига кўтарилдики, буни республикамизда анъанавий тарзда ўтказилиб келаётган “Умид ниҳоллари”,“Баркамол авлод”, “Унивесиада ” каби мусобақалар мисолида кўришимиз мумкин. Давлатимиз учун асосий ва пировард мақсад ёшларимизни жисмонан соғлом, руҳан тетик, маънавияти юксак баркамол авлод сифатида шакллантириш, шунингдек, мамлакатимизни спорт орқали бутун жаҳонга танитиш ҳисобланади. Бундай мақсадларга эришишда спортчиларни нафақат жисмоний тайёргарлиги, балки уларнинг шахслар аро муносабатга киришишларида руҳий, ахл

давлатимиз томонидан бекамукўст яратиб берилган. Жисмоний тарбия ва спорт бизда таълимнинг ажралмас қисми бўлиб ҳисобланади. Бундан ташқари мактабларда турли спорт тўгараклари мунтазам равишда ишлаб туриши таъминланган. Спортнинг барча турлари мужассамлашган юқорида таъкидлаб ўтганимиз, “Умид ниҳоллари”,“Баркамол авлод”, “Унивесиада ” каби Республика миқёсида ўтказиладиган мусобақалар мисолида кўришимиз мумкин. Спорт психологияси билан боғлиқ бўлган масалалар қадим вақтларда ҳам мавжуд бўлган. Қадимда Грецияда жисмоний бақувват қуллар танлаб олиниб, уларни ҳаёт-мамот жангига тайёрлашганлар. Шунинг давоми сифатида кейинчалик Грецияда олимпиада ўйинлари ташкил қилинди. Шарқда ҳам полвонлар ўртасида турли хил спорт мусобақалари, беллашувлар ўтказиб турилган. Саройларда полвонлар сақланилганли

туришлари лозим бўлади. Бу психологик нуқтаи-назардан олиб қаралганда ҳам фодалилигини, миядаги “оптимал қўзғалиш ўчоқлари“нинг ўрин алмашиб туриши, ториозланиш ва қўзғалиш марказларининг ҳам ўзгариб туриши ижобий жараён бўлиб ҳисобланади. Шунингдек, йирик ишлаб чиқариш корхона ташкилотларида фаолият юритаётган инсонлар ўртасида спорт мусобақаларининг жорий қилиниши, ишчиларда толиқиш кайфиятини камайтириб, эмоционал кўтаринки кайфиятни вужудга келтиришга замин яратиш билан бир қаторда, инсон диққатини, идрокини кучайтириб, иродавий сифатларнинг ўсишига ёрдам беради. Спортчида иродалилик, ғалабага интилувчанлик, эпчиллик, ўзини тута билишлик, чидамлилик каби сифатларнинг шакилланишида спорт машғулотларининг ўрни ва аҳамияти жуда катта. Шу маънода спортчига хос характер-хислатлар спорт фаол

кетади. Спорт фаолияти жараёнида ҳаракат анализаторларининг ишлаши ҳам такомиллашиб, бажарилаётган ҳаракатлдарни аниқлаш ва тасаввур қилишга олиб келади. Маълумки бир мақсадли англанган натижага эришиш учун қилинаётган жисмоний машқларни англаш, фақат уни бир бутун холда эмас, унинг айрим бажарилаётган қисмларига ҳам тааллуқли бўлади. Жисмоний ҳаракатларни бажаришга юқори малака хосил қилган спортчи машқларни бажариш давомида йўл қўйган энг кичик техник хатоларни ҳам англаши ва кейинги машқларда уни тузатишга ҳаракат қиладилар. Буларнинг ҳаммаси спортдаги ҳаракат малакалари машқлар жараёнида керакли даражада такомиллаштирилган аниқ, тез ва кам энергия эвазига бажариладиган, англанган хатти-ҳаракатлар деб қабул қилишга асос бўлади. Спорт машқлари ва ўргатишнинг психологик таҳлилида, шахснин

Спортчининг пишиб етилганлигининг яна бир муҳим белгиси унда ижобий ҳиссиёт – техник холатларнинг устунлиги, бардамлилик кайфиятларини юқори даражага кўтарилиб боришлигидир. Спорт формасини психологик тахлил этиш катта амалий аҳамиятга эга бўлиб, спортчи ўзининг жисмоний холатини назорат қилиш, бошқариш каби усулларни билиб олади. Ортиқча узилиб қолиш холатининг олдини олади. Шунингдек, спорт психологиясида спорт фаолиятининг тарбиявий аҳамиятини ўрганиш катта аҳамият касб этади. Бир қатор тадқиқотлар шуни кўрсатадики, спорт фаолиятининг характерли хусусиятида тез кучли ва аниқ ҳаракатлар бажарилаётганда, ўз гавдвсини ҳар томонлама бошқараолишидир. Шу хусусияти билан спорт фаолияти меҳнат фаолиятидан айтарлича фарқ қилади. Кўпгина меҳнат жараёнлари шу фаолият турини бажариш учун мақбул бўл

ривожланишига маълум ёшлардагина ижобий таъсир кўрсатиши, агар бу давр ўтказиб юборилган бўлса, таъсири бўлмаслиги иумкин. Масалан, ўсмирлик ва ўспиринлик ва йигитлик ёшлари шахснинг жисмоний кучларини намоён этиш билан боғлиқ даврлардир. Айнан шу даврда жисмоний имкониятларнинг нгамоён бўлиши, шахснинг кейинги руҳий хусусиятларининг шакилланиши учун жуда муҳимдир. Спорт билан шуғулланиш шахсда тиришқоқлик ва зўр беришлик қобилиятларини ўстиради. Спорт билан шуғулланиш жараёнида спортчи зарурий ҳаракат кўникмаларини эгаллайди, тезлик ва катта куч талаб қиладиган мускул зўриқишларида иродавий кучланишни намоён этиши онгли равишда чарчоқлик ҳиссини, қўрқув ва ўз кучига ишонмаслик билан боғлиқ салбий эмоцияларни бартараф этишга ёрдам беради[14,313]. Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш керакки, спорт

ҳақида мулоҳаза юритишдан эътиборан психология фан сифатида ривожлана бошлади. Кузатиш методи. Психология фанида бу методнинг объектив (ташқи) ва субъектив (ўзини ўзи) кузатиш турлари мавжуд. Инсон психикасидаги ўзгаришларни кузатиш учун қуйидагилар амалга оширилади: 1) кузатишнинг мақсади, вазифаси белгиланади; 2) кузатиладиган объект танланади; 3) синалувчининг ёши, жинси, касби аниқланади; 4) тадқиқот ўтказиш вақти режалаштирилади; 5) кузатиш қанча давом этиши қатъийлаштирилади; 6) кузатиш инсоннинг қайси фаолиятида (ўйин, ўқиш, меҳнат ва спортда) амалга оширилиши тавсия қилинади; 7) кузатишнинг шакли (якка, гуруҳ, жамоа билан ўтказилиши) тайинланади; 8) кузатилганларни қайд қилиб бериш воситалари (кундалик, суҳбат дафтари, кузатиш варақаси, магнйтафон, видеомагнитафон, видеоаппарат, фо

иродаси, ҳис-туйғусининг ўзгариш хусусиятлари, ғалабага интилиши, ўзининг ҳаракатини идора қила олиши юзасидан материаллар йиғиш мумкин. Ишчининг дастгоҳ ёнидаги фаолиятини кузатиш натижасида унинг ўз диққатини тақсимлаши, қийин дамларда ўзини тутиши, имо-ишоралари, ташқи қўзғатувчидан таъсирланиш даражаси ҳақида кенг маълумотлар йиғилади. Катта спорт билан шуғулланувчи спортчиларнинг мулоқот жараёнини кузатиш уларнинг характери, нутқ фаолияти, ҳис-туйғуси, экстравертлиги ёки интровертлиги, қизиқувчанлиги ва руҳиятининг бошқа хусусиятларини аниқлаш демакдир. Ташқи кузатишда баъзан тафаккур бўйича ҳам маълумотлар олиш: иш устидаги кайфиятини, фикрнинг муайян объектга йўналтирилганини, ташқи қўзғатувчилар таъсирига берилмасликни, чеҳрадаги ташвиш ва ибтиробни, кўздаги ғайри табиийликни, шуни

Суҳбат методи. Бу метод билан инсон психикасини ўрганишда суҳбатнинг мақсади ва вазифаси белгиланади, унинг объекти ва субъекти танланади, мавзуси, ўтказиладиган вақти аниқланади, якка шахслар, гуруҳ ва жамоа билан ўтказиш режалаштирилади, ўрганилаётган нарса билан узвий боғлиқ савол-жавоб тартиби тайёрланади. Суҳбатнинг бош мақсади муайян бир вазият ёки муаммони ҳал қилиш жараёнида инсон психикасидаги ўзгаришларни ўрганишдир. Суҳбат орқали одамларнинг тафаккури, ақл- заковати, хулқ-атвори, қизиқиши, тийраклиги, билим савияси, эътиқоди, дунёқараши, иродаси тўғрисида маълумотлар олинади. Суҳбат методининг ижобий жиҳатлари билан бирга айрим заиф томонлари ҳам мавжуд. Қайтариқ сўзлар, «ғализ» иборалар, нутқнинг тезлиги, фикрнинг мавхумлиги, зерикарлилиги муваффақиятсизликка сабаб бўлади. Шуни

Тест методи. Тест - инглизча сўз бўлиб, синаш, текшириш демакдир. Шахснинг ақлий ўсишини, менталитетини, қобилиятини, иродавий сифатлари ва бошқа психик хусусиятларини текширишда кўлланиладиган қисқа масала, топширик, жумбоқ, сюжетли расм ёки шакл тест деб аталади. Тест айниқса инсоннинг қандай касбни эгаллаши мумкинлигини, касбга яроқлилиги ёки яроқсизлиги, истеъдодлилар, иқтидорлилар ва ақли заифларни аниқлашда кишиларни саралашда кенг қўлланилади. Тест методининг қиммати тажрибанинг илмийлик даражасига, текширувчининг маҳоратига ва қизиқишига, йиғилган психологик маълумотларнинг объективлиги ва уларни илмий тахлил кила билишга боғлиқдир. 1905 йилдан, яъни француз психологи А. Бинэ ва унинг шогирди А. Симон инсоннинг ақлий ўсиш ва истеъдод даражаларини ўлчаш имконияти борлиги ғоясини олғ

Роршах, Розенцвейг, Кэттелл, Вартегг, Векслер, Мейли, Айзенк, Анастази, Равен ва бошқалар ижодининг намуналарини киритиш мумкин. Психологияда тестлар қуйидаги туркумларга, турларга ажратилган ҳолда кўлланилади. Энг кенг тарқалган тестлар қаторига: 1) Билим, кўникма ва малакаларни эгаллаганлик даражасини аниқлашга каратилган диагностик методлардан бири мақсадга, ютуққа эришув тестлари ёки педагогик тестлар деб номланади; бу тур ҳаракат тестлари ёзма тестлар, оғзаки тестлардир. 2) Инсоннинг ақл-идроки, ақл-заковати, ақлий қобилияти ва фикрлаш даражасини ўлчашга мўлжалланган тестлар интеллект тестлари дейилади; улар вербал ва новербал шаклларда тузилган бўлиб, ақлий имконият, уқувчанлик, топқирлик, зеҳн, фаросатлилик, ақлий тараққиёт даражасини аниқлаш учун хизмат қилади; тест топшириқлари йў

расм чизиш турларига ажратилади. Шахснинг ички дунёси моҳиятини субъектнинг шахсан ўзи тўлароқ намойиш этишга хизмат қилади. Шундай қилиб, тестлар қаторига ютуққа мақсадга эришиш тестлари улар дарсликларда берилган билим, малака даражаларини баҳолашга қаратилган, интеллект тестлари ақлий тараққиёт даражасини ўлчашга мўлжалланган, шахслилик тестлари инсон иродаси, эмоцияси, қизиқиши, мотивацияси ва хулқини баҳолашга йуналтирилган диагностик методлардан иборатдир, шахе «лойиҳаси» проектив тестлари саволларга битта аниқ жаврб бериш талаб қилинади, жавобларни таҳлил қилиб шахс хусусиятларининг «лойихаси» ипшаб чиқилади ва булар қаторига қобилият тестлари, хотира тестлари киради. . Тажриба (эксперимент) методи. Бу метод турли ёшдаги ва касбдаги одамларнинг психикасини чуқурроқ, аниқроқ тадқиқ қ

ипгчанлик қобилиятлари, мутахассисликка ярокдилиги муаммоларини ҳал қилиш назарда тутилади. Табиий шароитларда инсон психикасини ўрганишда синалувчилар (боғча болалари, мактаб ўқувчилари, ишчилар, деҳқонлар, зиёлилар, бизнесменлар, фермерлар, илмий ходимлар ва ҳоказолар)нинг ўзлари бехабар бўлиши, таълим жараёнида берилаётган билимлар тадқиқот мақсади мувофиқлаштирилиши, катта ёшдаги одамларга тарбиявий таъсир ўтказиш (интеракция) кундалик меҳнат тарзи доирасида амалга оширилиши, завод ва фабрикада эса моддий маҳсулот ишлаб чиқариш самарадорлигини оширишга қаратилиши лозим. Хулоса тариқасида таъкидлаш жоиз бўлса, умумий психология таркибида фаолият юритиб, психологиянинг баржа сохаларида ўзининг ажралмас ўрнига эга эканлигини алоҳида таъкидлаш жоиздир [16,208] . Мазкур тестларнинг барча со

имкониятларини ўзи баҳолаш, кучларни сафарбар қилиш, натижаларнинг кутилмавий даражаси ва улар ў ртасидаги қонуният, ташаббускорлик. Сўровнома 42 та тасдиқдан иборат бўлиб, м етодикани қўллашдан олдин синалувчилар бирон-бир мураккаб спорт топшириқларини бажариш билан машғул бўлишлари лозим. Унинг дастлабки босқичи бажариб бўлингач, сўровномани тўлдириш талаб қилинади. Юқоридаги барча методикалар орқали тўпланган маълумотларнинг омилли умумий тахлилини амалга ошириш учун компьютер SPSS дастуридан фойдаландик. Бу эса спортчи ўспиринлар шахси психикасининг умумий тавсифини баён этишга имкон туғдирди. Шахс эҳтиёжларининг қондирилиши ва фаолият натижаларидан кўзланган мақсадга эришишда унинг мотивлари муҳим аҳамиятга эга. Шахснинг ички фаолият бошқарувидаги мотивация, қизиқиш, майл, установка в

Мотивациянинг йўналганлик даражасини экспериментал ўрганиш унинг умумлашган тузилмасига қараб изланишни ифодалаганлиги боис, ҳар қандай одамда ўзига хос интилишга мойиллик шаклланади. Спортчилар фаолиятининг мотивлари психологик тушунча бўлиб, инсоннинг ички сифаьларини аниқ бир фаолият турига нисбатан уйғонишидир. Шунингдек, мотивлар ҳар хил бўлади: - спорт мусобақаларининг фаолият мотивлари; - аҳлоқийлик интизомлилик мотивлари; - ишонтириш мотивлари; - спортчиларнинг рақибига нисбатан муносабат мотивлари; - мураббий ва томошабинларга нисбатан бўлган мотивлар; - мусобақалашиш мотивлари; - ғалабага эришиш ҳамда ўз ҳаракатларидан қониқиш мотивлари ва ҳоказо. Спортчининг фаолитидан кўзлаган мақсади, бу фаолити унга ижтимоий муҳитдаги статусини билишга қандай таъсир этади. Ўзлигини англашдек

натижаси таққосланади. Айтиб ўтиш жоизки, тадқиқотда синалувчиларга таклиф қилинган спорт топшириқлар уларнинг ҳаётий муаммоларига нисбатан фарқ қилса-да, аммо мураккаб вазиятларни келтириб чиқариши билан уни ёритишга имкон беради, деб ҳисоблаймиз. Чунки ҳар қандай муҳит ва шарт-шароит субъект учун мураккаб функцияларга ва ҳал этиш йўлига эга мотивацияларни келтириб чиқаради, Муаммоли вазиятларнинг шахсга ҳамда унинг билиш фаолиятига ўтказадиган умумий таъсири ижтимоий хусусиятли ва индивидуал аҳамиятта эгадир, ўзини ўзи англаш, ўзини ўзи муҳофаза қилиш, ўзини ўзи намойиш этиш ”Мен” қадриятлари доирасидаги бир қатор эҳтиёжларни юзага чиқаради. Ушбу эҳтиёжларга кўра, субъект ўз олдидаги вазифаларнинг мураккаблиги ва аҳамиятини ҳамда талаб қилинадиган вақт, куч ва имкониятларини баҳолайди. Б

3 Топшириқларнинг мураккаблиги 95% 40% 4 Ирода кучи 98% 65% 5 Натижаларга эришганлик даражасини баҳолаш 40% 60% 6 Имкониятларни баҳолаш 90% 70% 7 Кучларни сафарбар қилиш даражаси 85% 80% *Р≤0,05; 3.1-жадвалдаги акс эттирилган натижаларни қуйидагича таҳлил қилиш мумкин. Мусобақалашув мотиви назорат гуруҳи қатнашчиларида ўр тача даражадан юқорилиги (96%), фаолиятда эса юксак кўрсаткичларга эга бўлишга интилиш ижобий хусусиятни англатади. Бу уларнинг спорт билан шугулланиш, мусобақа жараёнларига кўп иштирок этиш ушбу мотивга ижобий таъсир этади. Назорат гурухдагилар сингари фаолият натижалари (50%) нисбатан паст кўрсаткични кўриш мумкин. Ёш хусусиятларига кўра, назорат гурухидагилар эксперимент гурухдагилар сингари фаолият 68

натижаларнинг юқори бўлишига даъво қилишларини эътироф этиш мақсадга мувофиқ.. 020406080100 1 2 3 4 5 6 796 60 95 98 40 90 85 50 35 40 65 60 70 80Эксперимент Назорат 1- Мусобақалашув мотиви; 2-Фаолиятни ўзгартириш мотиви; 3- Топшириқларнинг мураккаблиги; 4- Ирода кучи; 5-Натижаларга эришганлик даражасини баҳолаш; 6- Имкониятларни баҳолаш; 7-Кучларни сафарбар қилиш даражаси. Муаммоларга ёндошиш шахсдан фаолият йўналишини ўзгартиришни тақозо қилади. Вазиятларга мослашиш эса ўз навбатида ечимларнинг турли жабҳага асосланган бўлишини талаб этади. Фаолиятни ўзгартириш мотивлари субъектнинг айни дамда бажараётган ҳатти-ҳаракатларини тўхтатиб, янгисига ўтиш жараёни кечинмаларини изоҳлайди. Ушбу мотив бўйича назорат гуруҳи кўрсаткичлари муттасил тарзда машғулотларда иштирок этиш ва айнан бир фаоли

мумкинлиги маълум бўлди. Эксперимент гуруҳидагиларда эса бир фаолиятдан иккинчисига ўтиш унчалик муаммо вужудга келтирмаслигини кўрсатмоқда(60%, 35%). Уларда фаолиятга кўп томонлама ёндошиш ҳаракат доираларининг кенглиги бундай натижаларнинг келиб чиқишига имконият туғдиради. Ҳаётий масалаларда ҳам спорт билан шуғулланувчи шахсларнинг психомотор фаолияти яхши ривожланганлиги боис, бир фаолият туридан иккинчисига тезроқ ўта оладилар. Аксинча, назорат гурухидагилар эса эмоционал-иродавий жиҳатларини тарбияламаганлигилари ва боне маълум қийинчиликларга учрайдилар деб ҳисоблаймиз. Сабаби, шахс фаолияти натижаларининг юксак булиши унинг узига муносабати, узини тартибга солиши ва узини бошқаришига боғлиқ. Тадқиқотимиз методикасининг яна бир жабҳаси айнан топширикдарнинг мураккаблик кўрсаткичлари

39 41 20 1 2 3 И мконият ларни баҳолаш Нат иж аларга эришганлик дараж асини аниқлаш К учларни сафарбар қилиш дараж асиСпортчилар ўз кучига ишонтириш, тўғри бажарган машқларни баҳолаш, мажбурлаш, мусобоқалашиш, ўз-ўзшж рағбатлантириш, қийин машқларни мустақил бажартиришга ўргатиш, ўзига-ўзи таъсир этиш, ўз-ўзини хурсанд қилиш, ўзига-ўзи бйруқ бериш услубларидан фойдаланиш натижасида иродавий чидамлиликни ошганлигини кўриш ( 98 % балл) мумкин. Синалувчиларимиз "ирода кучи" бўйича ўртачадан юқори кўрсаткичга эришганликлари ўзларини ҳаёт сарҳадларига тайёрлаётганлик ифодасидир. Фаолиятни амалга оширишда ва ўзини ўзи тарбиялапвда иродавий кучнинг аҳамияти етакчи ўринга эга. Натижаларга эришганликни баҳолаш эксперимент гуруҳида (умумий 40% ) назорат гуруҳида эса (умумий 60 % балл), каби

гуруҳидагилар фаолият натижаларини баҳолашда ҳали етарлича тайёр эмасликнинг гувоҳи бўламиз. Шундай бўдса ҳам, уларда ўз имкониятларини баҳолаш анча юқори натижаларни ифодаламоқда (эксперимент гуруҳида 95 % балл, назорат гурухда 60 % балл). Айтиш жоизки спортчи ва уларнинг тенгдошлари ўз имкониятларини 5 тачадан юқори баҳолашлари фаолият ҳаракатларини бажаришга журъатлари бўлса-да, аммо тўлиқ амалга оширишда чекланишларга, таянч ва йўналтирувчи кучга зарурат борлиги сезилиб турибди. Лекин, спортчилар ўйинда ҳар-хил тактик ҳаракатлар билан шуғулланганлиги, ўз организмининг чиниққанлиги ва жисмоний имконияти ҳақида тўғри хулоса чиқариши: хавфли вазиятларда ўзини тўғри бошқаришда ўз организмининг «хохишига» мувофиқ «Мен бошқ а бажармайман» деган фикрини «Мен бажаришим керак» деган фикри билан

йўналтириш зарурдир. Қуйида тадқиқотимиз моҳиятини очиб берувчи иккинчи методика Э лерснинг мағлубиятдан қочиш мотивациясини аниқлаш ва муваффақиятга эришиш мотивациясини ташхис қилиш методикалари бўйича эксперимент ва назорат гуруҳлари натижалари таҳлили. Элерснинг мағлубиятдан қочиш мотивациясини аниқлаш методикаси 3.2-жадвал. Т.р Эксперимент гуруҳининг Ф.И.Ш. Балл Назорат гуруҳининг Ф.И.Ш. Балл 1 Асадов Бекзод 16 Рўзиев Жавлон 10 2 Асророва Миржахон 17 Рўзиева Лайло 11 3 Абраева Севинч 16 Сатторова Феруза 15 4 Абдумуродов Дамир 20 Сайфуллаев Жўрабек 14 5 Бердиёрова Эъзоза 19 Сатторова мафтуна 12 6 Бобомуродов Ахмад 18 Тошев Хосилбек 11 7 Эркинов Асадбек 20 Турдимуродов Руслан 13 8 Хусанова Фозила 17 Худойбердиев Жамшид 12 9 Хамидов Нодир 16 Юсупова Хосила 12 10 Ибрагимов Хасан 18 Тоиров

Элерснинг мағлубиятдан қочиш мотивациясини аниқлаш методикаси 05101520 1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23Эксперимент Назорат Элерснинг муваффақиятга эришиш мотивациясини ташхис қилиш методикаси бўйича эксперимент ва назорат гуруҳлари натижалари таҳлили . 3.3-жадвал. Т.р Эксперимент гуруҳининг Ф.И.Ш. Балл Назорат гуруҳининг Ф.И.Ш. Балл 1 Асадов Бекзод 17 Рўзиев Жавлон 9 2 Асророва Миржахон 17 Рўзиева Лайло 11 3 Абраева Севинч 20 Сатторова Феруза 11 4 Абдумуродов Дамир 21 Сайфуллаев Жўрабек 12 5 Бердиёрова Эъзоза 19 Сатторова мафтуна 10 6 Бобомуродов Ахмад 19 Тошев Хосилбек 10 7 Эркинов Асадбек 18 Турдимуродов Руслан 11 8 Хусанова Фозила 20 Худойбердиев Жамшид 12 9 Хамидов Нодир 20 Юсупова Хосила 12 10 Ибрагимов Хасан 17 Тоиров Азизбек 9 74

11 Ибрагимов Хусан 19 Ўктамов Илёсбек 9 12 Исроилова Севинч 17 Рашидова Амина 10 13 Муродуллаева Мафтуна 17 Махманазарова Шахло 11 14 Муминова Севинч 16 15 Неъматуллаев Темур 20 16 Қосимов Абдулазиз 18 17 18 19 20 21 22 23 Натижалардан кўриниб турибдики, эксперимент гуруҳи спортнинг барча турларидан хабардорлиги, машқлар натижасида иродавий сифатларнинг қарор топиши мобайнида дунёқараши ва ҳаётга бўлган нуқтаи назарлари назорат гуруҳи аъзолариникига нисбатан юқори кўрсаткичга эришганликларини номоён қилди. Эксперимент гуруҳидагилар спорт билан шуғулганликлари учун мағлубиятдан қочиш ва муваффақиятга эришиш мотивациясилари жуда яхши ривожланганлигини юқорида келтирилган диаграммаларда кўрсатди. Бу билан назорат гкуруҳи аъзолари мазкур мотивацияларга мутлоқ аҳамиятсиз 75

эмас, улар ҳам ўз имкониятлари ва фаолиятлари даражасида мағлубиятдан қочиш ва муваффақиятга эришиш мотивациясиларига муносиб равишда иш кўрадилар. ХУЛОСА Бугунги кун мутахассисларнинг илмий тахлиллари натижасида назарий- ташкилий билим ва амалиётни ўзлаштириш босқичларини, қуйидаги технологик тартибда амалга оширилиши тафсия этилмоқда. 1. Ҳар бир одамнинг ўз саломатлигини мустаҳкамлашида шахсан ўзи маъсул эканлигини жисмоний маданият таълими орқали англаб олишини таъминлаш. 2. Ҳозирги замонда экалогик бузилишлар, ташқи муҳитнинг ифлосланиши, табиий ва технологик ҳалокатларнинг ўсиши, инсон 76

жисмоний саломатлигининг олдига янгича талабларни қўяётгани ҳақида билимга эга бўлаётганини таъминлаш. 3. Жисмоний тарбия ва спортни мамлакатда ривожлантириш, инсон саломатлигини янада мустаҳкамлашга қаратилган давлат раҳбарияти томонидан қабул қилинаётган қонун, фармон, қарорлардан ўз вақтида хабардор бўлиш, уларга қўйилаётган талабларни мамлакатда истиқомат қилаётган ҳар бир фуқаро ўзи учун белгилаб берилган тегишли кўрсатмаларни бажаришни таъминлаш ўзининг бурчи эканлигини билиш. 4. Ҳар бир инсон ўзининг жисмоний имкониятларини билиши, унинг спорт машқи ва мусобақалари шароитида юксак натижани намойиш этишга, таййрлашга оид илмий-назарий-амалий билимларга эга бўлиш. 5. Ҳар бир киши ўзининг турмуш-тарзи шароитида қайси жисмоний ҳаракат амалларидан қандай фойдаланганда ўзини жисмоний риво

4. Каримов И.А . Бу муқаддас ватанда азиздир инсон. - Тошкент: Ўзбекистон, 2010. 5. Каримов И.А. Озод ва обод Ватан, эркин ва фаровон ҳаёт – пировард мақсадимиз. 8-жилд.-T.: Ўзбекистон, 2000 й. 164 б 6. Каримова В.М. Ижтимоий психология асослари. Т.: Фан, 1994 й. 143 б 15.Каримова В.М. Оиланинг ижтимоий психологик муаммолари. “XXI Аср психологиясининг назарий ва амалий муаммолари”ни ўрганишга бағишланган, Республика илмий-амалий конференцияси. Тошкент 2012. 242- бет. 7. Ж.Эшназаров. Жисмоний маданият тарихи ва бошқариш. –Т:. Фан ва технология. 2008й. 388-б. 8. Исмоилова З.К. Тарбиявий иш методикаси. Т:. Истиқлол, 2003й. 9. Машарипов Й., О.Иброҳимов. Спортчиларни жисмоний ва руҳий чиниқтиришда спортнинг аҳамияти. Болалар ва ёшлар ўртасида жисмоний тарбия ва спортни ривожлантиришнинг долзарб

14. Блудов Ю.М.и др . Методики психодиагностики в спорте: Учеб.пособие/В.Л.Маришук, . -М.: Просвешение, 1990. 15. http :// e - adabiyot . uz / jahon /183- yuksak - manaviyat - engilmas - kuch . html 16 . http :// turkistonpress . uz / article /12965 17. http :// www . philol . msu . ru //~ rlc 2001// ru / sch _14 htm . 79

Купить