Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 323.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Физическая культура

Продавец

Bohodir Jalolov

Sportga oid terminlarni qiyosiy o‘rganish (koreys va o‘zbek tillari materiallari)

Купить
SPORTGA OID TERMINLARNI QIYOSIY O‘RGANISH (KOREYS VA O‘ZBEK TILLARI MATERIALLARI) MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................3 I.BOB. TILSHUNOSLIKDA SPORTGA OID TERMINLAR BILAN BOG‘LIQ ILMIY-NAZARIY QARASHLAR ………..……….…………..........7 1.1. Sportga oid terminlar tadqiqi bo‘yicha nazariy yondashuvlar .......................7 1.2. Sport terminlarining tarixiy evolyutsiyasi ....................................................17 II.BOB. KOREYS VA O‘ZBEK TILIDA SPORTGA OID TERMINLARVA ULARNING QO‘LLANILISHI ..........................................................................28 2.1. Koreys va o‘zbek tilida sportga oid terminlar va ularning xususiyati ...........28 2.2. Koreys tilida sport terminlari qatnashgan matnlar ........................................38 XULOSA ...............................................................................................................45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ........................................48 0 ANNOTATSIYA Sport hozirgi kunga kelib har bir mamlakatning taraqqiyot darajasini belgilab beruvchi hamda uni jahon reytingida yetakchi o‘rinlarni egallashini ta’minlab beruvchi juda muhim soha hisoblanadi. Ota-bobolarimiz qadimdan kurash, olimpiada o‘yinlari, qo‘l bilan mushtlashuv va shu kabi bir qator sport turlari bilan shug‘ullanib kelishganligi tufayli aynan shu sportga oid bo‘lgan terminlar jamlanmasi paydo bo‘lgan. Mazkur ilmiy ishda sportga taalluqli bo‘lgan bir qator terminlar koreys va o‘zbek tillarida qiyoslangan va tahlil qilingan. 1 KIRISH Bitiruv malakaviy ishining dolzarbligi va ahamiyati. Jahon tilshunosligi zamonaviy konsepsiyasida lisoniy hodisalarni yangi ilmiy paradigma antroposentrizm qonuniyatlari chegarasida talqin qilish, madaniyatlararo aloqalarda dunyo tillari qatorida global tillar terminosistemasi birliklarining sosiolingvistik, kommunikativ-lisoniy, lingvomadaniy xususiyatlarini o‘rganish masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu borada sport konseptosferasiga mansub terminologiyani tafakkur doirasida chog‘ishtirish, terminlarning ijtimoiy shartlanganlik belgisi, ideografik funksionalligini umummilliy koliplar asosida mukoyasaviy taxlil qilish muhim dolzarblik kasb etishi bilan birga, terminlarning derivatsion qonuniyatlari, metalingvistik tizimlashtirilishi, terminologizasiyalanish dinamizmiga doir nazariyalarni ilmiy baholash imkonini beradi. Dunyo terminosferasi maydonida sport terminlari bo'lmagan tillar tizimida qo‘llanishining morfologik, lingvostilistik, leksikografik masalalariga doir ilmiy tadqiqotlarda mazkur kategoriyaga tegishli birliklarning leksik-frazeologik, universal, differensial, tavsifiy-tasnifiy belgilari mufassal o‘rganilgan. Ammo, mohiyatan va milliy tabiati jihatidan farqlanuvchi koreys va o‘zbek lingvomadaniy terminosferasi birliklarining kommunikativ-kognitiv, etnomadaniy xususiyatlari, leksik-derivativ tamoyillari, inson tafakkuriy va mantiqiy faoliyatining verballashuvi maxsuli bo‘lgan pragmatik belgilarining chog‘ishtirilishi madaniy- lisoniy voqeligida yuzaga keladigan sport terminlari shakl va mazmun chegaralarining funksional dinamizmi, polisemiya, omonimiya, variativlik qonuniyatlari doirasida terminlarning mantiqiy-konseptual qiymatini hamda istiqbollarini belgilash uchun xizmat qiladi. Ushbu bitiruv malakaviy ishi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021yil 19-maydagi “O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tillarni o‘rganishni ommalashtirish faoliyatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish 2 choratadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-5117-son Qarori, 2018-yil 5-iyundagi “Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ 3775-son Qarori, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 11-avgustdagi “Ta’lim muassasalarida chet tillarini o‘qitishning sifatini yanada takomillashtirish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi VMQ 610-son Qarori, 2018-yil 10-oktabrdagi “Oliy ta’lim muassasalarini o‘quv adabiyotlari bilan ta’minlash to‘g‘risida”gi VMQ 816-son Qarori hamda mazkur faoliyatga tegishli boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu bitiruv malakaviy ishi tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi. Bitiruv malakaviy ishining maqsadi koreys tilida mavjud bo lgan sportgaʻ oid terminlarni tizimli ravishda tadqiq etish, ularning semantik tasnifini amalga oshirish va ularning grammatik va leksik xususiyatlarini tahlil etishdir. Bitiruv malakaviy ishining vazifalari quyidagilardan iborat: - tilshunoslikda sportga oid terminlar bilan bog‘liq ilmiy-nazariy qarashlarni tahlil qilish; - sportga oid terminlarning tarixiy evolyutsiyasini o‘rganish; - koreys va o‘zbek tilida sportga oid leksikalar va ularning qo‘llanilishini tahlil qilish; - koreys tilini o‘qitishda talabalarning sportga oid yangi lug‘atlarni shakllantirish; - koreys tilida sportga oid yangi lug‘atlarni shakllantiruvchi mashqlar tizimini ishlab chiqish. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Koreys tili sport atamalari, leksikalariga bag‘ishlangan ilmiy ishlar soni cheklangan. Terminologiyaning tarixiy ildizlari, riivojlanish bosqichlari, terminlarning o‘ziga xosligi, ularning tasnifi va ularning tavsifi kabi masalalari tadqiqi yuzasida dunyo va shu jumladan o‘zbek tilshunoslarining hissalari ulkandir. Koreys tili umumiy atamashunosligidagi 3 maxsus leksika muammolariga, ushbu leksik birliklarning ayrim o ziga xosʻ xususiyatlariga, semantik va struktur belgilariga va tasniflanish masalalariga koreys tilshunoslaridan Van Li, Pan Wuyun, rus koreysshunoslaridan V.I.Gorelov, A.L.Semenas kabi olimlarning ilmiy tadqiqotlarida ko tarilgan. Sport ʻ terminologoyasi yo‘nalishida R.V.Vaynz 1 , R.Popov 2 , A.N.SHafoatov 3 , I.Xmelevskiy 4 , Z.Murzoyev 5 , E.Guriyeva 6 kabi chet el tilshunoslari hamda M.X.Boboyorov 7 , X.A.Sarimsoqov 8 kabi o‘zbek tilshunoslarining bu sohadagi ilmiy ishlari bilan ajralib turadi. Bunga qo shimcha tarzda, keyingi yillarda o zbek ʻ ʻ tilshunoslari tomonidan koreys tilining leksikologiyasi va morfologiyasining ba’zi masalalari bo yicha bir qator ilmiy ishlar bajarildi. Lekin shunga qaramay, koreys ʻ tilidagi aynan sport turlariga oid terminlarning yuzaga kelish sabablari, ularning tarkibiy, semantik va grammatik xususiyatlari alohida tadqiq etilmagan. Bitiruv malakaviy ishining obyekti. Koreys tilida sport jarayoni bilan bog‘liq terminlarning leksik-semantik jihatlari bitiruv malakaviy ishining predmetini tashkil etadi. Ishga manba sifatida koreys tili lug‘atlari, hozirgi koreys matbuotida va internet saytlarida chop etilgan publitsistik maqolalar hamda jonli til materiallari jalb etildi. Bitiruv malakaviy ishining predmeti. Koreys tilidagi sport jarayonida faol qo llanuvchi terminlarning semantik xususiyatlari, tarkibiy tuzilishi, kommunikativ ʻ jarayonda tutgan o rni bitiruv malakaviy ishining predmetini tashkil etadi. ʻ Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: 1 W ines R.W. Sporting Frenchness: Nationality, Race, and Gender at Play. A dissertation for the degree of PhD.- Michigan University, 2010. Р. 223. 2 Попов Р.В. Русская спортивная терминология: На материале баскетбольной терминосистемы: дисс. ... канд. филол. наук Северодвинск, 2003. С.168., 3 Шафоатов А.Н. Таджикская спортивная терминология: автореф. канд филол. наук Душанбе, 2009. С.28. 4 Хмелевская И.Ю. Лексикографическое представление спортивно-игровых терминов на основе сопоставительного исследования французской и русской терминосфер спортивных игр. Екатеринбург, 2006. С. 24. 5 Мирзоев 3. Спортивные термины в таджикском и английском языках: дисс канд. филол. наук. Душанбе, 2005 С. 210. 6 Гуреева Е.И.Спортивная терминология в лингвокогнитивном аспекте дисс.... канд. филол. наук Челябинск, 2007.-C. 176 7 Boboyorov M. X. Mustaqillik davridagi sport atamalarining shakllantirilishi: filol. fan. nomz. diss. avtoref. Samarqand, 2009.; 8 Sarimsoqov X.A. Ingliz va o'zbek tillarida sport terminlarining chog'ishtirish tadqiqoti: f.f.f.d. (RhD) diss. avtoref. Toshkent, 2020. - B. 50 4 1. Koreys tilida sportga oid terminlar ilk bor tizimli ravishda tadqiq etilmoqda. 2. Ilk bor talabalarning sportga oid terminlari semantik jihatdan tasniflandi va ularning grammatik va leksik xususiyatlari tahlil etildi. 3. Sport terminlarining tarixiy evolyutsiyasi, shuningdek, sportga oid terminlarning kelib chiqish tarkibiy tuzilishining o‘ziga xos jihatlari tadqiq etildi. 4. Tadqiqot natijasida sportga oid terminlarning matnlarda uchraydigan terminlari tahlil qilinib, tarjimaning o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqildi. Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy tuzilishi. Mazkur bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan tashkil topgan. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan jami 29ta o‘quv qo‘llanmalar, adabiyotlar, lug‘at va internet saytlari joy olgan. Ishning umumiy hajmi 50 sahifani tashkil etadi. 5 I.BOB. TILSHUNOSLIKDA SPORTGA OID TERMINLAR BILAN BOG‘LIQ ILMIY-NAZARIY QARASHLAR 1.1 Sportga oid terminlar tadqiqi bo‘yicha nazariy yondashuvlar Terminologiya tadqiqot yo'nalishi sifatida XX asrning 30-40-yillarida paydo bo'lgan. Uning shakllanishining xarakterli jihati shundan iboratki, ham mahalliy, ham xorij fanining dastlabki terminologlari tilshunoslikdan yiroq, aniq fanlar bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan kishilar edi. Misol uchun, ilmiy-texnik terminologiyani o'rganishning kelib chiqishida ma'lumoti bo'yicha muhandislar D. S. Lotte va E. Vyuster bo'lgan. Buni osongina tushuntirish mumkin, chunki bu davr, birinchi navbatda, aniq fanlarning jadal rivojlanishi bilan ajralib turardi. Rasmiy ravishda qabul qilingan gostlar va maxsus ma'lumotnomalar yordamida bilimlarni mustahkamlash zarurati paydo bo'ldi. Yangi fan mahalliy fanning amaliy ehtiyojlari uchun mustahkam nazariy asosni talab qildi. D. S. Lotte, E. K. Drezen, A. F. Lesoxin, S. A. Chaplygin, G. O Vinokur, A. A. Reformatskiy. Ularning fundamental ishlari umumiy xarakterga ega bo‘lib, atama nazariyasi, uning tilning leksik tizimidagi o‘rni, shuningdek, ilmiy bilimlarning so‘zlashuv birligi sifatida terminga qo‘yiladigan talablarga bag‘ishlangan edi. Shu bilan birga, birinchi marta atama va so'zning belgilarini farqlash muammosi P. A. Florenskiy tomonidan qo'yildi. “Termin” maqolasi 1922-yilda yozilgan, faqat 2004-yilda nashr etilgan 9 . Olim atamani falsafiy nuqtai nazardan tadqiq qilgan, bilish jarayonida atamalarning o rni katta ekanliginiʻ ko rsatgan. ʻ Muallifning fikricha, “fan va falsafa bir til organizmining ikki qo‘li”, atama esa ilmiy bilimlarni jamlashga qodir bo‘lgan tafakkur cho‘qqisi, “pishgan so‘z”, “etuk so‘z”dir. Muallif atama va “kundalik so‘z” o‘rtasidagi farqni asoslab bergan. Aytishimiz mumkinki, ushbu maqola terminologik birlikning murakkab tabiatini tushunish uchun asos yaratdi. 9 Флоренский ; Составление и общая редакция игумена Андроника (А. С. Трубачева). — Москва : Издательство «Мысль», 2004. — (Философское наследие, том 133). — 685 6 Mahalliy terminologiyaning shakllanishi D.S.Lotte nomi bilan bog'liq. Aynan u terminologiyani o'rganish zarurligini oqlagan, shuningdek, terminologiyani o'rganishga tasniflash (statik) yondashuvning asoschisi bo'lgan. O'sha paytda atamaning shakli va mazmuniga "texnik", qat'iy talablar qo'yildi, bunda atama sifatidagi bunday belgining murakkabligi, ko'p qirraliligi va noaniqligi hisobga olinmaydi. Tadqiqotchi “Texnik terminologiyaning bevosita vazifalari”, “Texnik terminologiyani tashkil etish” asarlarida atamaga quyidagi talablarni qo‘yadi: qisqalik, aniqlik, sinonim va omonimlarning yo‘qligi, bir ma’nolilik; terminologiyaning atamalar evolyutsiyasini o‘rganish, atama shakllanishini o‘rganish va atamaning o‘ziga xosligini asoslash kabi vazifalarini belgilaydi. D. S. Lotte olingan terminologiyani, maxsus lug'atni olish sabablarini o'rganadi, qarzga olingan atamalarning turlari va atamalarning qarzga olinishi faqat o'ta og'ir holatlarda bo'lishi kerakligini va vaqt o'tishi bilan olingan maxsus belgini mahalliy so'z bilan almashtirishni to'g'ri ta'kidlaydi 10 . D.S.Lottening asosiy xizmati shundaki, u bu atamani ilmiy ob'ektga aylantirgan. Ushbu atama talablari 1990- yillardayoq tanqid qilingan. Yana bir tadqiqotchi G. O. Vinokur haqli ravishda terminologiyada funksional (dinamik) yo nalishning asoschisi hisoblanadi;ʻ so'zni atama va nomenklaturadan ajratish, atamaning muhim xususiyatlarini aniqlash muammolarini hal qildi. ("Rus texnik terminologiyasida so'z shakllanishining ba'zi hodisalari to'g'risida" maqola) 11 . Agar D. S. Lotte atamalar leksik tizimdagi maxsus so‘zlar degan fikrdan boshlagan bo‘lsa, G. O. Vinokur atamalar maxsus vazifadagi oddiy so‘zlar degan pozitsiyadan chiqqan. Kundalik sohadan maxsus sohaga o'tgan so'zlar terminologik vazifani bajaradi. Terminning asosiy xususiyati sifatida olim ilmiy tushunchaning “nom funksiyasi”ni ajratib ko‘rsatib, bu atama murakkab kontseptual tuzilma ekanligini, oddiy so‘z va nom esa mos ravishda kundalik tushunchani ifodalashini ko‘rsatadi. Bu G.O. Vinokur birinchi bo'lib atamaning 10 Лотте Д. С. Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных терминов и терминоэлементов. М.: Наука, 2 001 11 В инокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической тер- минологии / Г. О. Винокур // История отечественного терминоведения: классики терминоведения.- М., 1994. 7 kelib chiqishining sun'iyligi haqidagi fikrni bildirgan. Funktsional yo'nalish izdoshlari V. P. Danilenko, M. N. Volodina, V. M. Leychik va boshqalar kabi tadqiqotchilardir. 12 Rus terminologiyasining asoschilaridan biri A. A. Reformatskiy atamaning “ikki mohiyati”ga, uning ikki tizimga – “leksika” (til tizimi) va “logos” (tushunchalar tizimi) ga tegishli ekanligini ta’kidlab o‘tdi. atamaning kontseptsiya bilan o'zaro bog'liqligi atamasining asosiy funktsiyasi sifatida. Olim ko‘p qo‘llaniladigan so‘zlarning atamalarga o‘tishi va bu jarayon natijasida so‘zlarning monosemantizatsiyasi, ularning bir ma’nolilikka ega bo‘lib, ifodalilik va emotsionallikni yo‘qotishini ko‘rib chiqadi. 13 Asrning ikkinchi yarmida atama va terminologiyani o rganishga oid ko plabʻ ʻ asarlar nashr etildi. O‘sha davrda terminologiyaning bir qancha sohalari vujudga keldi, u mustaqil fan sifatida e’tirof etildi, atama uning semantikasi, morfologiyasi, so‘z yasalishining o‘ziga xos xususiyatlari nuqtai nazaridan ko‘rib chiqildi. Nazariy terminologiya atamalarning konseptual, rasmiy va funksional tomonlarini o‘rganadi; qo'llaniladigan terminologik lug'atlar va terminologik ma'lumotlar banklarini yaratish, atamalarni unifikatsiya qilish bilan shug'ullanadi. Agar atamashunoslikning shakllanish davrida umumiy nazariy muammolarga asosiy e’tibor berilgan bo‘lsa, 70-90-yillarda terminologiyani o‘rganishga ilmiy yondashuvlar differensiatsiya qilindi. Sport terminologiyasining o'ziga xosligi va uning sport muloqoti tilida tutgan o'rni. Rus sport terminologiyasi 19-20-asrlarning boshlarida paydo bo'lgan Biroq, uni o'rganishga bag'ishlangan asarlar hali ham kam. Kuchli sport davlati bo'lgan SSSRda sport atamalari sonining tez o'sishi kuzatildi, ko'plab sport turlarining terminologiyasi o'z-o'zidan rivojlandi. Bunga quyidagi omillar katta hissa qo‘shdi: mahalliy sportchilarning xalqaro musobaqalarda ishtirok etishi, mamlakatimiz va xorijlik mutaxassislar o‘rtasida aloqa o‘rnatilishi, bundan tashqari, sport bo‘sh vaqtni o‘tkazishning juda qulay va ommabop turi edi. Biroq, bizning fikrimizcha, 12 Мельников Г. П. Основы терминоведения / Г. П. Мельников. - М.: Изд-во РУДН, 2009.-116 c . 13 https :// ru . wikipedia . org / wiki /Терминология 8 sport terminologiyasining tizimli tabiati faqat so'nggi o'n yillikda shakllandi, bu sportni professional faoliyat turi sifatida tushunish bilan bog'liq (professional boks, professional xokkey). Bugun biz aniq aytishimiz mumkinki, sport terminologiyasiga ilmiy yondashuv qo'llaniladi. Buni so‘nggi yillarda ikkita umumiy izohli sport lug‘ati nashr etilgani ham tasdiqlaydi: “Sport atamalarining izohli lug‘ati” (F. P. Suslov, S. M. Vaytsexovskiy tuzgan) va “Sport terminologiyasi. Sport atamalarining izohli lug‘ati” (tuzuvchilar F. P. Suslov, D. A. Tishler). 14 Yuqori ixtisoslashtirilgan lug'atlar qatorida A.S.Rilovning "Futbol terminologiyasi" lug'at-ma'lumotnomasini nomlash mumkin, boshqa sport turlari bo'yicha lug'atlar tuzish ishlari olib borilmoqda. Sport atamalarini shakllantirish usullarini N. D. Andreev va V. L. Zambrjitskiy, I. M. Yurkovskiy, I. F. Protchenko, A. S. Rilovlar o'rgangan; sportning professional madaniyati A. A. Elistratovning nomzodlik dissertatsiyasining tadqiqot ob'ektiga aylandi; o'zlashtirilgan terminologiyani D. S. Lotte, V. M. Aristova o'rgangan. 15 Bir qator tadqiqotlar, jumladan, monografiyalar, dissertatsiyalar va maqolalarni tahlil qilib, biz sport terminologiyasini tavsiflovchi asosiy xususiyatlar ro'yxatini taqdim etamiz: 1. Ochiqlik. Deyarli barcha tilshunoslar sport terminologiyasining bu xususiyatini ajratib ko'rsatishadi. U boshqa faoliyat sohalaridan: tibbiyot, san'at, siyosat va ishlab chiqarish sektoridan tushunchalarni (va shunga mos ravishda atamalarni) erkin oladi. 2. Foydalanuvchilarning keng doirasi. Sport terminologiyasi eng ko'p qo'llaniladigan atamalardan biridir. U nafaqat mutaxassislar, balki muxlislar, shuningdek, sportdan juda uzoq bo'lgan odamlar orasida ham qo'llaniladi, u maxsus nashrlarda, radio va televidenieda, badiiy matnlarda metaforik ma'noda qo'llaniladi. 3. Dinamizm. Sport terminologiyasi jadal rivojlanmoqda: yangi sport turlari paydo bo'ladi (kyorling, sumo va boshqalar). ) atama tizimlari bilan eski atamalar 14 Толковый словарь спортивных терминов (Ф. П. Суслов, С. М. Вайтшековский) М.: Изд-во РУДН, 2009.-98 с. 15 https :// qomus . info / oz / encyclopedia / l / leksika / 9 yangilari bilan almashtiriladi (masalan, klassik kurash yunon-rum kurashi bilan almashtirilgan). 4. Sport terminologiyasining keng qo‘llanilishidan kelib chiqadigan umumiy adabiy lug‘atdan zaif chegaralanish. 5. Sport terminologiyasining baholovchi xarakteri. Terminga qo'yiladigan asosiy talablardan biri - konnotatsiyaning yo'qligi - sport atamalari juda ekspressiv, majoziy, hissiy, baholovchi bo'lib, bu ko'p jihatdan ushbu terminologiyaning o'z- o'zidan (tabiiy) kelib chiqishi bilan bog'liq. 6. Sinonimik atamalarning sezilarli sonining mavjudligi. Asosan, bu rus atamasiga xalqaro xorijiy til ekvivalenti qo'shilganda sodir bo'ladi. 7. Sport terminologiyasining sport-texnika faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, texnik terminologiyaga yaqinligi; harakatlarning bajarilishining to'g'riligiga asoslanadi. Hatto G. O. Vinokur ta'kidlagan: "Harakat va jarayonlarning nomlari texnik terminologiya tarkibida juda katta guruhni tashkil qiladi" 16 . Bu ikkala atama tizimidagi ko'p sonli fe'l atama birikmalari bilan ifodalanadi. Sport terminologiyasi sportning professional madaniyatining ajralmas qismi bo'lib, biz uni milliy madaniyat doirasidagi submadaniyat sifatida qaraymiz. Yuqorida yozganimizdek, kasbiy madaniyat o'z ichiga ramzlar, qadriyatlar, me'yorlar va mutaxassislarning xatti-harakatlari namunalarini, shuningdek, maxsus tilni o'z ichiga oladi. Rus tilshunosligida maxsus leksemalar qo'llaniladigan va ma'lum bir kasb vakillarining kommunikativ ehtiyojlarini ta'minlaydigan til muhitini belgilash uchun bir qator nomlar mavjud: "subtil", "subtil", "metatil", "maxsus til". , "maxsus maqsadlar uchun til", "professional muloqot tili". Biz oxirgi atamani ayniqsa muvaffaqiyatli deb bilamiz, chunki u maxsus lug'atning asosiy vazifasini - mutaxassislarning samarali muloqotini ta'minlashni ko'rsatadi. Ular alohida mutaxassisliklar terminologiyasini emas, balki "ma'lum bir kasbiy sohaga xizmat qiluvchi til vositalari majmuasini" bildiradi. 16 Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической тер- минологии / Г. О. Винокур // История отечественного терминоведения: классики терминоведения.- М., 1994. 10 Sportning maxsus lug'atining tabaqalanish modelini taqdim etishdan oldin, rus tilshunoslari asarlarida maxsus lug'atni tasniflash muammosi qanday hal qilinganligini ko'rib chiqaylik. Yondashuvlardan biri O.S.Axmanovaning “Umumiy va rus leksikologiyasining ocherklari” monografiyasida keltirilgan. 17 Tadqiqotchi maxsus lug'atni tilning leksik tizimining bir qismi deb hisoblaydi. Sport sohasidagi tushunchalar tizimini tashkil etish. Sport sohasidagi tushunchalar tizimi sport tushunchasiga asoslanadi, bunda biz sport faoliyatining muayyan turini tushunamiz An'anaga ko'ra, ikkita sport guruhini ajratish odatiy holdir: jamoaviy sport va individual sport. Ushbu tasnifning muhimligini tan olgan holda, biz sport terminologiyasi bo'yicha o'z kuzatishlarimizga tayanamiz va sport mashg'ulotlarini farqlash uchun yangi yondashuvni taklif qilamiz. Sportning o'ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, ularni dinamik va statikga bo'lish mumkin (tushunchalar tizimining ikkita korrelyatsiya qiluvchi quyi tizimi). Biz harakat faolligi bilan ajralib turadigan, sportchilardan jismoniy faollikni oshirishni talab qiladigan va ularning jismoniy fazilatlarini shakllantirish va rivojlantirishga asoslangan dinamik sport turlarini ko'rib chiqamiz! Statik sportlar harakatsizlik bilan ajralib turadi va hech qanday jismoniy sifatlarning mukammalligini yoki ularning kombinatsiyasini anglatmaydi. Dinamik sport turlari, o'z navbatida, yoz va qishga bo'linadi. Ushbu bo'limga muvofiq yozgi va qishki Olimpiya o'yinlari o'tkaziladi. Qishki sport turlari deganda qor yoki muzdan foydalaniladigan sport turlari tushuniladi, yozgi sport turlari bu shartlar talab qilinmaydigan sport turlaridir. Sport bilan shug'ullanish sportchining fiziologik xususiyatlari bilan bog'liq. U musobaqalarga optimal jismoniy shaklda yondashishi kerak - "sport musobaqasining har bir yangi bosqichida tegishli tayyorgarlik natijasida sportchi tomonidan qo'lga kiritilgan sport yutuqlariga optimal tayyorgarlik holati" Mashg'ulot jarayoni tsikllardan iborat bo'lib, ularning har biri o'ziga xos 17 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов / О.С. Ахманова. – 2-е изд., стер. – М : УРСС : Едиториал УРСС, 2004. – 571 с. 11 "o'zlashtirish bosqichlarining o'zgarishi, nisbiy barqarorlashuv va sport shaklini vaqtincha yo'qotish" ga ega. Raqobat mavsumi bir necha oyni o'z ichiga oladi. Musobaqa tugagandan so'ng, sportchilar sport formasini biroz yo'qotish bilan tavsiflangan o'tish davrini boshlaydilar. Keyin tayyorgarlik davri boshlanadi, uning maqsadi sport formasini shakllantirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish va rivojlantirishdir. Yil davomida bir nechta raqobat davrlari bo'lishi mumkin. Bugungi kunda sun'iy konki, sun'iy qor, sun'iy maysalar paydo bo'lishi bilan qishki sport turlari vakillari yozda, yozgi sport vakillari qishda musobaqalarda qatnashishi mumkin. Shunday qilib, "yoz" va "qish" sport nomlari juda shartli. Yozgi sport turlari musobaqa shartlariga ko'ra quruqlik, suv va havoga bo'linadi. Quruqlikdagi sport musobaqalari erda yoki yopiq joylarda o'tkaziladi. Suv sporti bo'yicha musobaqalar - suvda yoki suv ostida. Havo sporti musobaqalari havoda o'tkaziladi. Er usti sport turlari texnik jihozlanish darajasiga ko'ra yana uch sinfga bo'linadi: 1) maxsus vositalar ishlatilmaydigan sport turlari; 2) apparatlardan foydalanadigan sport turlari; 3) transport vositalaridan foydalanadigan sport turlari. Quruqlikdagi sport turlariga yugurish, uzunlikka sakrash kabi sport turlarini misol qilish mumkin. Ularning aksariyati kelib chiqishi bo'yicha eng qadimiy hisoblanadi (maxsus jihozlarga bo'lgan ehtiyoj tufayli). Ikkinchi darajali misollar - futbol, tennis, golf, gimnastika va boshqalar. Uchinchi sinf shunday sport turlaridan iborat: velosiped, motorsport, motorsport kabi. Ushbu sport turlari eng so'nggi hisoblanadi, chunki ular murakkab mashinalardan foydalanadilar. Suv sporti, quruqlikdagi sport turlari kabi uch sinfga bo'linishi kerak: 1) maxsus vositalardan foydalanmaslik; 2) snaryadlar yordamida; 3) transport vositalaridan foydalanish. Birinchi sinfga misol sifatida biz quyidagi sport turlarini beramiz: suzish, sinxron suzish, sho'ng'in. Ikkinchi sinfga suv polosi, suv osti sporti va boshqalar kiradi. Uchinchi toifadagi sport turlari suvda 12 motorli sport, eshkak eshish, yelkanli sport turlari bilan ifodalanishi mumkin. Havo sportlari yozgi sport quyi tizimining alohida turini ifodalaydi. Bunga misollar keltiramiz: deltplan, planer, vertolyot sporti, samolyot sporti, parashyutda uchish. Ularning ajralib turadigan xususiyati - murakkab texnik jihozlar, Sport atamalarining tematik tasnifi Terminologik tizimda belgilangan har bir tushuncha ma'lum bir mantiqiy toifaga kiradi. D.S.Lotte terminologik lug'atda tushunchalarning to'rtta toifasini ajratib ko'rsatishni taklif qildi: 18 1) ob'ektlar, 2) jarayonlar, 3) xususiyatlar, 4) miqdorlar Keyinchalik L.A.Kapanatze ularga yana beshta toifani qo'shdi: 1) shtatlar, 2) rejimlar, 3) o'lchov birliklari, 4) fanlar (va sanoatlar). 19 Tildan tashqari umumiy predmet-kontseptual xususiyat bilan bog‘langan leksik birliklar majmui ma’lum bir tematik guruhni ifodalaydi. Keling, sport terminologiyasining tematik guruhlari ko'rsatilgan toifalar bilan qanday bog'liqligini aniqlashga harakat qilaylik. Ushbu bo'limda sport atamalarining tematik guruhlarini ko'rib chiqing, shuningdek ularning so'z yasalish usullarini aniqlang. 1. Sport turlari va kichik sport turlarining nomlari. Bu sport terminologiyasidagi eng katta guruhlardan biri: bir necha ming sport turlari mavjud, ularning har biri o'z nomiga ega. Masalan, futbol, qo'l to'pi, tennis, snoubord, bodibilding, sho'ng'in va boshqalar kabi atamalar. Subsport - bu sport ichidagi turli fanlar deb ataydigan narsa. Masalan, chang'i sportining kichik turi - slalom, gigant slalom va pastga tushish, eshkak eshishning kichik turi - eshkak eshish, baydarka va kanoeda eshkak eshish. Qoidaga ko'ra, sportchiga bitta yoki hamma yo'nalish 18 Лотте Д.С. Основи построения научно- технической терминологии. Вопроси теории и методики.- М.: Изд- во Академии наук СССР,2001.--160с. 19 C . 76-93. 6. Капанадзе Л.А. Взаимодействие терминологической и обшеупотребителной лексики// Развитие лексики современного русского язика.- М.: Наука, 2007.--С.86- 103 13 bo'yicha musobaqalarda qatnashish imkoniyati beriladi. Qoida tariqasida, bu qarzga olingan shartlardir. Ushbu tematik guruh fanlar (va tarmoqlar) toifasiga mos keladi. 2. Sport arboblarining nomlari. Bu guruhga sport faoliyati ishtirokchilarining nomlari kiradi: sportchilar, murabbiylar va hakamlar. Sportning har bir nomi sportchining ismiga mos keladi, masalan: xokkeychi, voleybolchi, dzyudochi, shashkachi, g'avvos, bobsleyder. Bunday nomlar qancha sport nomlari bo'lsa, shuncha ko'p. Ba'zan bir atama turli sport turlari vakillarini nomlash uchun ishlatiladi: masalan, xokkeychi atamasi bandi va muzli xokkey o'yinchisini anglatadi. Ushbu tematik guruhga uslublar bo'yicha sportchilarning nomlari kiradi: brass, spinist; roli bo'yicha:hujumchi, himoyachi, yaxshiroq, orqa, darvozabon. Shuningdek, ushbu mavzuli guruhga hakam va murabbiy atamalariga murojaat qilish kerak, chunki hakam va murabbiy sport jarayonining bevosita ishtirokchilaridir. Sport figuralarining nomlarini shakllantirishda eng keng tarqalgan qo'shimcha -ist qo'shimchasi bo'lib, u sport turini (tennischi, beysbolchi, xokkeychi, suv polochisi) yoki amalga oshirish uchun muhim bo'lgan har qanday ob'ektni bildiruvchi atamaga biriktiriladi. faoliyat turlari (velosipedchi, avtoulovchi, rapierist). E'tibor bering, bu qo'shimcha chet eldan kelib chiqqan, shuning uchun u odatda o'zlashtirilgan so'zlarga biriktiriladi. Ingliz tilidan atama sifatida olingan boshqa chet tilidagi -er (freestyler, bodybuilder, surfer) 20 qo'shimchasi kabi, -ist qo'shimchasi esa lotin tilidan olinganligi sababli rus tilidagi o'zlashtirilgan so'zlarni birlashtiradi (masalan, inglizcha xokkeychi). Qo‘shimcha qilamizki, -er qo‘shimchali erkak so‘zlarida o‘zaro bog‘liq ayol so‘zlari bo‘lmaydi, ular faqat erkak ma’nosida qo‘llaniladi. Bu umumiy tilda kasb / mutaxassislik bo'yicha shaxslarni bildiruvchi otlarning bir qismi uchun ham amal qiladi: doktor, dirijyor, professor. Taqqoslash uchun, rus tiliga bog'liq bo'lgan polyak tilida ayol otlari har doim maxsus qo'shimchalar bilan tavsiflanadi: lekarz - lekarka, konduktor - konduktorka, professor - professorsorka. 20 http://www.Google.ru 14 Rus tilidagi qo'shimchalar, qoida tariqasida, og'zaki o'zaklarga qo'shiladi. Biz ushbu qo'shimchalarni sanab o'tamiz: -un (yuguruvchi, jumper), -ets (eshkakchi, suzuvchi), -nik (himoyachi), -shchik (poygachi), -tel (uchuvchi, itaruvchi), -shchik (qilichchi). Bu guruhning ko pgina atamalari metonimik ko chish asosida vujudgaʻ ʻ keladi. Bu shaxsga tegishli qismning (buyumning, o'q-dorilarning) nomi qo'shnilik asosida shaxsga o'tkazilsa sodir bo'ladi. Keling, ikkita misol keltiraylik. Raqam atamasining asosiy ma’nosi tomoshabinlar, jurnalistlar va hakamlar uchun qulaylik yaratish maqsadida sportchi formasiga biriktirilgan raqamdir: “...har ikkala Stendning ham orqa tomonida 18-raqam bor” . Biroq, sport terminologiyasida bu so'z ikkinchi ma'noga ega bo'ldi - har qanday raqam ostida qatnashadigan sportchi: "Mehmonlarning 68-soni qisqa vaqtga o'yinni tark etishdi: u keyingi smenada allaqachon muz ustida edi. lab tikilgan." 21 3. Texnik va taktik usullarning nomlari. Bu sport terminologiyasining eng ko'p tematik guruhi bo'lib, u turli harakatlar va harakatlarni bajarish asosida sport faoliyatining o'ziga xos xususiyatlari bilan izohlanadi. To'g'ri tashkil etilgan harakatlar tartibi g'alaba keltirishi mumkin. Har bir sport o'z ifodasini turli texnik va taktik usullar orqali topadi. Masalan, otish, chimchilash, blokirovka qilish, hujum qilish, manevr qilish, qarshi qabul qilish atamalari, shuningdek, texnika va taktika atamalarining o‘zi. 1.2 Sport terminlarining tarixiy evolyutsiyasi Sport tarixi jahon xalqlari madaniy tarixining qismidir. Sport tarixi fani qadimgi zamondan to hozirgi kungach а bo'lgan davrlarda sportni kelib chiqishi, rivojlanishi va taraqqiy etishining umumiy qonuniyatlarini o'rganadi. Sportga oid tarixi tarixiy fanning mustaqil sohasi, sportga doir ilmiy bilimlarning muhim qismidir. Sport tarixi jamiyat madaniyatining tarkibiy qismi sifatida vujudga kelishi va tarkib topishi haqida ma'lumotlar beradi. Sport tarixi fani qadim zamonlardan boshlab, shu kungach а turli xalqlarda sport taraqqiyotining umumiy qonuniyatlarini aniqlash va o'rganish bilan shug'ullanadi. Uning vazifasi turlich а tarixiy davrlarda 21 https://uz.m.wikipedia.org/wiki/sport 15 sport nazariyasi va amaliyoti, sport shakllari, usullari, vositalari va kishilarning sport sohasidagi faoliyatining tahlilini berishdan iborat. Sport tarixi to'rtta asosiy davrlarga bo'linadi: I. Qadimgi dunyoda sport ( mill.av. VIII ming.- mil. IV asr). II. O'rta asrlar davrida sport ( V- XVII asrlar). III. Yangi davrda sport ( XVIII- XIX asr oxiri). IV. Eng yangi davrda sport ( XX asrning boshlari hozirgi kungach а ). 22 Ilm, fan va texnika taraqqiyoti hozirgi kunda jadallik bilan rivojlanib borar ekan, jamiiki insonlarni turli soxalardan xabardor bo‘lishga undabgina qolmay, tilshunoslikning leksik katlamini boyitadi, shuningdek, nutkda qo‘llanilayotgan qator lisoniy birliklarni jamlab tobora kengaytiradi, kundalik hayotga hamohang bo‘lishini shartligini ifodalaydi. Tilshunoslikning eng dolzarb, murakkab, nazariy va amaliy ahamiyatga ega yo‘nalishlaridan bo‘lgan terminologiyaning rivojlanishi, shakllanishi, albatta, o‘ziga xos qonuniyatlar asosida paydo bo‘ladi, umumxalk tilining leksikasi negizida rivojlanadi hamda boyishi uchun xizmat qiladi. Ma’lumki, “terminologiya” lotincha “terminus” va grekcha “logos” so‘zlaridan olingan bo‘lib, “terminlar haqidagi fan” ma’nosini bildiradi. A.D.Xayutin Ingliz tilining terminologiya so‘zi ilk bor nemis etimologik olimi lug‘atiga asoslanib, S. Shyutz 23 tomonidan ko‘llanilganini ta’kidlaydi. Uning aniklashicha, ushbu so‘z ingliz, fransuz tillarida X ІѴ SH asr oxirlarida, rus tilida esa XIX asr boshlarida iste’molga kirgan. Ma’lumotlarga ko‘ra, avstriyalik terminolog va esperantolog olim Oygen Vyuster texnikaga oid terminlarni o‘rganib, o‘z monografik tadqiqoti orqali terminshunoslik maktabiga asos solgan. X.Felber dunyodagi birinchi terminologiya bo‘yicha xalqaro o‘kuv qo‘llanmasini chop ettiradi (Fransiyaning poytaxti Parijda, 1984 yil). Qolaversa, Yevropa tilshunosligi rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan, Jeneva universitetining professori, shveysariyalik tilshunos olim Ferdinand de Sossyur nazariyasida, Jeneva tilshunoslik maktabi 22 https :// uz . m . wikipedia . org / wiki / sport 23 N ishonov P.P. Frantsuz va o'zbek tillari yuridik terminologiyasining qiyosiy-tipologik tadqiqoti. Fiole. fan. nom. diss. avtoref. T., 2009. B.8. 16 vakillari Sh.Balli, A.Seshening ilmiy asarlarida, fransuz sosiologik maktabi namoyandalari A.Meye, J.Vandriyes kabilarning ilmiy ishlarida terminlar terminologiya haqida ilmiy-nazariy karashlarni kuzatish mumkin va O.S.Axmanova «Lingvistik terminologiya boshka xar kanday terminologiya kabi terminlarning oddiy majmui emas, balki o‘ziga xos semiologik tizim» ekanligini ta’kidlaydi. 24 Termin (lot. terminus chek, chegara) - ilm-fan, texnikaning biror soxasiga xos muayyan bir tushunchaning anik va barqaror ifodasi bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmasidir" 25 . V.N.Shevchuk terminga kuyidagicha ta’rifni beradi: «Termin - bu so‘z bo‘lib, o‘rta asrlarda «aniqlash», «ifodalash» degan ma’nolarni bildirgan, qadimiy fransuz tilida mavjud bo‘lgan «terme» leksemasi «so‘z» degan ma’noni ifodalagan» 26 . Darhaqiqat, «terminologiya» so‘zi ko‘p ma’noli bo‘lib, u terminlarni o‘rganadigan fan bo‘lishi bilan birga, ma’lum bir soha terminlarining majmuini o‘rganadi. N.Marchuk «termin va terminlarni o‘rganadigan fan degan ta’rifga ko‘prok «terminshunoslik» so‘zi ham kelishini, «terminografiya» esa mos leksikografiyaning bir qismi bo‘lib, terminshunoslik bilan uzviy bog‘langan holda terminologik lug‘atlar tuzish to‘g‘risidagi fan ekanligini asoslaydi 27 . D.Xodjayeva 28 «... termin va atama so‘zlari bir-biriga yakin tushuncha ifodalashiga qaramay, ular aynan bir xil so‘zlar emas va ularni almashtirib ko‘llab bo‘lmaydi. Shu nuktai nazardan kelib chikib, termin so‘zini ko‘llash maqsadga muvofiq» deb ta’kidlaydi. Haqiqatan ham, termin so‘zi o‘rnida ba’zan atama so‘zini qo‘llash hollari uchraydi. Bizning nazarimizda ham bu to‘g‘ri emas, chunki «termin» va "atama" tushunchalari o‘zaro yaqin ma’noni ifodalagandek tuyulsa-da, «atama» «termin» so‘ziga nisbatan tor semani ifodalaydi, «termin» bo‘lsa muayyan tushunchaning anik va batafsil koidasini beradi. Shu o‘rinda tilshunoslikda ko‘plab olimlar tomonidan «termin» va «kategoriya» ga bo‘lgan munosabatning turlicha ekanligini aytish mumkin va mazkur masala buyicha tilshunoslar aniq bir fikrga kelishi 24 Axmanova O.S. Terminologiya lingvistikasi. Lingvistik entsiklopediya M., 1990.- S. 509 25 O'zbek tilining izoxli lug'ati. Toshkent: O'ZME, 2008.- B . 73. 26 Шевчук В.Н. Производные военные термины в английском языке. М., 1983. - С. 6. 27 М арчук Ю.Н. Компьютерная лингвистика. М.: Восток-Запад, 2007. С.317 28 Xodjaeva D . I . Tilshunosliklarining leksikografik tahlili ( ingliz , rus va uzbek tillari izohli lugatlari materiallari misolida ), diss philol . fanat , falsafa tabib . T ., 2018 yil . 6.19. 17 muammo bo‘lib qolmoqda. B.A.Rayzberg «Kategoriya tabiat hodisalarining universal xususiyatlari va munosabatlarini ifoda etadigan fundamental ilmiy tushunchadir» 29 , deb ta’riflaydi. Yunoncha so‘zdan olingan «katigoriya» - «so‘z», «belgi» ma’nolarini anglatib kelgan kategoriya va termin orasida turli semantik xususiyatlar mavjud. Bilamizki, fanda kategoriya ma’lum bir ilmiy hodisa yoki yo‘nalishga xos bo‘lgan tushuncha, lingvistik kategoriya esa keng ma’noda har kanday umumiy xususiyat bilan ajralib turadigan til elementlari guruhi hisoblanadi. Terminlar tillararo milliy-madaniy umumiylik, xususiylik, mushtaraklik va farklarni yorqin ifodalaydi. Kategoriyalar konseptlarni turli xil holatda ma’lum bir madaniy o‘zaro bogliklik doirasida birlashtiradi. Shu o‘rinda V.G.Gak terminning mohiyatini ochib, uning til lug‘aviy tizimidagi o‘rni keng ekanligini aniklaydi, terminga mutlako o‘zgacha, bir qarashda anglash va idrok etish kiyindek tuyuladi, deb aytgan fikriga ko‘shilamiz va nazarimizda, haqiqatan ham terminni murakkab, keng kamrovli, idrok etish qiyin bo‘lgan lisoniy birlik, deb aytish o‘rinlidir. Terminologiya bu maxsus lug‘atning tipologiyasi, kelib chiqishi, shakli, mazmun-ma ь nosi va faoliyati, shuningdek, foydalanish, tartibga solish va yaratish nuktai nazaridan o‘rganadigan fan hisoblansa, qiyosiy terminologiya chegaralarini belgilash mushkul bo‘lgan tilshunoslikda baxs-munozaralarga sababchi bo‘layotgan, tillarning o‘zaro ta’sir etish jarayonini anglashda ko‘mak beradi, ma’lum bir tilda bir mavzu doirasiga mansub bo‘lgan maxsus so‘zlar to‘planganida terminologiya hosil bo‘ladi. Qiyosiy tilshunoslik tillarning universal xarakterlarini o‘rganish bilan bog‘liq bo‘lgan fan, tarixiy tilshunoslik tillarning paydo bo‘lishi, rivojlanishi va o‘zgarishini o‘rganuvchi fan bo‘lsa, kiyosiy terminologiya esa, tilshunoslik fanida yangi yo‘nalishlardan biri desak, mubolag‘a bo‘lmaydi. Sport sohasining terminologik tizimi yuzasidagi tadqiqot tahlili natijasida shuni aytish mumkinki, sport terminologiyasining boyitilish usullari hamda manbalari, uning uslubiy jixatlarini o‘rganish jarayonida keng lug‘at boyligiga ega ekanligi ayon bo‘lib, o‘zining ichki konuniyatlari asosida tadrijiy rivojlanishi bilan 29 Р айсберг . Современный социально-экономический словарь. М., 2012. - С. 210. 18 chambarchas bog‘liq bo‘ladi. Sportning tarixi, sport so‘zining kelib chiqishi, sport terminologiyasi va ularning shakllanishi xamda madaniy-tarixiy tarakkiyoti, sportning ahamiyati, sport turlari, sport terminlarining turli tizimli tillar doirasida o‘rganilishi, sport milliy turlarini xalqaro sport maydonida keng targib kilish, sport terminologiyasi hamda sport tilidagi bilimlarga ega bo‘lishda termin, terminshunoslik, kiyosiy terminologiya mohiyatini anglash, belgilangan tartibda tadqiq etish muhim sanaladi. Bugungi kunda «sport» termini doirasida anglashiladigan voqea hodisalarning rivojlanish dinamikasi sohasida amalga oshirilgan ishlar katorida sport terminlarining fransuz va o‘zbek tillari tizimida har biriga oid umumiy va milliy belgilarini aniqlash davlatlararo va xalqaro sport alokalarini mustahkamlash hamda jismoniy tarbiya va sportga doir xorijiy investisiyalar, grantlarni jalb etish ishlarini kengaytiradi. Bilamizki, sport tarixi qadimgi davrda jismoniy tarbiyaning vujudga kelish xususuyatlarini o‘rganishdan boshlanadi. Insoniyatning eng kadimgi davr tarixi 3- 3,5 million yil avval boshlanib, milodiy IV asrgacha davom etgan. Ma’lumotlariga ko‘ra, odamzod dastlab Afrika, Janubiy va Janubiy-Sharkiy Osiyoda paydo bo‘lgan, keyinrok esa Osiyo va Yevropaning boshka xududlariga kirib borgan. 30 O‘rta Osiyoda ham eng qadimgi odamlarning yashashlari uchun kulay sharoitlar mavjud bo‘lgan. Turli mustahkam va o‘tkir uchli yengil nayzalarning, o‘k va kamonning paydo bo‘lishi ovchilikning takomillashuvi va ovning rivojlanishiga olib kelgan. Mehnat bilan bog‘lik bo‘lgan turli musobakalar tashkil etilib, ilk bor mexnatning jins va yoshga karab bo‘linishi amalga oshirilgan. Hindular kabilasida kauchuklardan koptoklar, maxsus chana yasaganlar. Sharkiy Afrikadagi ibtidoiy kabilalarda langarcho‘p bilan sakrash va yugurib kelib balandlikka sakrash musobakalari o‘tkazilgan. Shimoliy Va Janubiy Amerikada yevropaliklarning istilosiga kadar rezina koptok, chavgon va raketkalardan foydalanib o‘ynaladigan yozgi va kishki o‘yinlarni tashkil etishgan. Yirik olim va faylasuf Aristotel insonning ruhi va tanasi ajralmas holda bog‘liq ekanligini tushuntirib, jismoniy tarbiyaning akliy tarbiya bilan hamohangligini ta’kidlagan. Demokrit sport 30 https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Sport 19 insonning shakllanishida muhim o‘rin egallaydi, deb bildirsa, Sokrat mustahkam sog‘lik ko‘pgina illatlardan saqlashga kafolat berishini aytadi. Qadimgi grek shifokori Gippokrat ta’biri va ta’limi bo‘yicha, jismoniy mashklar bilan shug‘ullanish turli xil kasalliklarni oldini olish va davolashda muxim ahamiyatga egadir. Tarixga nazar solsak, fillar bilan korrida, terili arkon tortish, pankration, baliqchilar kurashi, gladiatorlar jangi singari eng qadimiy sport turlari, shuningdek, sport terminologiyasining shakllanishi sportning rivojlanishi bilan bir vaktda kechgan, bunda albatta, kaysi mamlakatda va kachon u yoki bu sportning keng tarqalishiga bog‘liqligi sabab bo‘ladi, deb aytish mumkin. Darxakikat, fransuz olimi Jan-Fransua Sablayrolles aytganidek, «sport atamalari jamiyat tili evolyusiyasiga moslasha boradi va shakllanadi, kundalik hayotda va tilda o‘sib .». Figurali uchish . Elita sportining maqsadi yirik sport musobaqalarida mumkin bo'lgan eng yuqori sport natijalariga (yoki g'alabalarga) erishishdir . Sportning o'zini boshqa dam olish turlaridan aniq ajratib turadigan aniq ta'rif yo'q , garchi kontseptsiya chegaralarini aniqlashga urinishlar bir necha bor qilingan. Rabelais "desporter" so'zini "zavq qilish" ma'nosida ishlatgan . Zamonaviy ma'noda bu so'z shotlandiyalik psixiatr Tomas Arnold tomonidan qo'llanila boshlandi , u jismoniy mashqlarning inson salomatligiga ta'sirini o'rgangan. 100 dan ortiq xalqaro sport federatsiyalarini birlashtirgan “ SportAccord ” xalqaro konventsiyasi sayti sportning ta'rifini taqdim etadi, unda quyidagi mezonlar mavjud: raqobat elementi; tasodif yoki omad elementiga asoslangan qoidalar yo'qligi; ishtirokchilar va tomoshabinlarning salomatligi va xavfsizligi uchun keraksiz xavfni bartaraf etish; tirik mavjudotlarga qasddan zarar yetkazish; zarur asbob-uskunalar bo'yicha yagona ishlab chiqaruvchining monopoliyasining yo'qligi. Sportning torroq ta'rifi 2006 yildagi " Buyuk Olimpiya Ensiklopediyasi " tomonidan berilgan , unga ko'ra jismoniy komponent sport tushunchasida markaziy o'rinni egallaydi; Qisqacha aytganda, sport "turli jismoniy mashqlar va ularning komplekslari bo'yicha musobaqalar, shuningdek, ularni tashkil etish va o'tkazish 20 tizimi" deb ta'riflanadi. Olimpiya entsiklopediyasi qisqacha tavsifni keng talqin bilan birga olib boradi, u haqiqiy musobaqalar va ularni tashkil etish tizimlaridan tashqari , musobaqalarga tayyorgarlik ( mashq ), inson faoliyatining ushbu sohasidagi o'ziga xos ijtimoiy munosabatlar va ijtimoiy ahamiyatga ega natijalarni ham o'z ichiga oladi. bunday faoliyat. Antik davrda sport: Bir qator nazariyalar umuman jismoniy madaniyat va xususan sportning kelib chiqishini tushuntirishga harakat qiladi:  F.Shillerning kelib chiqishida turgan va keyinchalik Bucher, Groos va Letourneau tomonidan ishlab chiqilgan "o'yin nazariyalari" butun insoniyat madaniyatini, shu jumladan jismoniy madaniyatni o'yin faoliyatining rivojlanishi deb hisoblaydi. Zamonaviy falsafada o'yin nazariyalarining eng mashhur tarafdori Yoxan Huizingadir. G. Spenserning "ortiqcha energiya nazariyasi" o'yin nazariyalari bilan qo'shiladi , bu ham ularning xilma-xilligi deb hisoblanishi mumkin; ushbu nazariyaga ko'ra, ortiqcha energiyani bo'shatish kerak bo'lgan ibtidoiy odam harakatlarni yaxshilagan (o'yin va raqs), bu esa buni eng muvaffaqiyatli amalga oshirishga imkon berdi.  "Sehrgarlik nazariyasi" (Reynak, keyinchalik Dim, Kerbet, Gillette) jismoniy madaniyatning paydo bo'lishini mehnat va ovchilikka taqlid qiluvchi raqslar va sehrli marosimlarni o'rganish va takomillashtirish zarurati bilan bog'laydi.  "Urush nazariyasi" (Berk) jismoniy tarbiya va sportni jangovar harakatlar uchun zarur bo'lgan jismoniy shakl va ko'nikmalarni rivojlantirish vositasi deb hisoblaydi.  Materialistik nazariya yoki "mehnat nazariyasi" ( G. V. Plexanov tomonidan taklif qilingan va N. I. Ponomarev tomonidan ishlab chiqilgan) mehnat faoliyati turlarini deyarli barcha zamonaviy jismoniy tarbiya va sport turlarining manbalari deb hisoblaydi. 31 31 https://ru.m.wikipedia.org/wiki/Sport 21 Bugungi kunga qadar topilgan g'or san'atining ko'pla b namunalarida ritualistik marosim sahnalari tasvirlari mavjud. Ushbu tasvirlarda tasvirlangan harakatlarni faqat zamonaviy sport tushunchasiga bog'lab bo'lmasligiga qaramasdan, o'sha paytda ham sport mashg'ulotlarini eslatuvchi harakatlar va marosimlar mavjud bo'lgan degan xulosaga kelish mumkin. Frantsiya, Afrika va Avstraliyada joylashgan bu tasvirlar 30 000 yil oldin yaratilgan. Mo'g'ulistonda eramizdan avvalgi VII ming yillikka oid topilgan. e. olomon qurshovida bo lgan polvonlarning tosh o ymakorligi.ʻ ʻ Yaponiyada topilgan qoyatosh rasmlari qishloq xo'jaligidagi diniy marosimlar bilan bog'liq bo'lgan sumo uslubidagi duellarni tasvirlaydi. Sportning zamonaviy ta'rifiga mos keladigan faoliyatlar Xitoyda miloddan avvalgi 4000 yildayoq mavjud bo'lganligini ko'rsatadigan ob'ektlar va inshootlar mavjud. Ko'rinishidan, gimnastika qadimgi Xitoyda mashhur sport turi bo'lgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda. e. Oddiy odamlar orasida "ju ke" mashhur bo'lgan jamoaviy to'p o'yini, uning doirasida 70 tagacha zarba va 10 tagacha qoidabuzarlik turlari ajratilgan. Shumer tsivilizatsiyasi arxeologlarga qadimgi Mesopotamiyada kurashning mashhurligidan dalolat beruvchi bir qator artefaktlarni qoldirdi , jumladan, taxminan besh ming yil avvalgi tosh barelyeflar va Xafajidan bronza haykalcha . , polvonlar tasvirlangan va miloddan avvalgi 2600 yillarga oid. Qadimgi Misrdagi Beni Hasan qabrlaridagi kurashchilarning go'zal tasvirlari xuddi shu davrga tegishli bo'lib , bundan 4,5 ming yil avval kurashda eng zamonaviy tutqichlar qo'llanilganligini ko'rsatadi. Bu davrdagi tasvirlar liviyaliklar va nubiyaliklar kurash o'yinlarida ishtirok etganliklari, shuningdek, hakamlar mavjudligini ko'rsatishi mumkin. Qadimgi tasvirlar hatto hukmdorlarni tanlashda ham foydalanilgan bo'lishi mumkin bo'lgan irqlarning dalili sifatida ham talqin qilinishi mumkin. Qadimgi Forsda poloni eslatuvchi chautam nomli ot o‘yini bo‘lgan . . Bu o yin, shuningdek, shaxmat, o q otish, nayza ʻ ʻ uloqtirish, kurash va yugurish o g il bolalarga sud huzuridagi maxsus o quv ʻ ʻ ʻ uylarida o qitildi. ʻ 22 Markaziy Amerikada Mesoamerikan to'p o'yini , shu jumladan Olmeklar orasida - miloddan avvalgi 14-asrda rivojlangan. To'pni tananing turli qismlari yoki tayoq bilan urishga ruxsat berilgan turli xil o'yinlar mavjud edi, baland balandlikda turli uchlarida mustahkamlangan halqalari bo'lgan o'yin maydonchalari zamonaviy basketbol o'xshashligi mavjudligini ko'rsatadi. To'p o'yini Amerika xalqlari tomonidan munozarali masalalarni (jumladan, hudud bo'yicha nizolarni) hal qilish uchun ishlatilgan va ko'pincha, ayniqsa, Mayya madaniyatining gullagan davrida marosim xarakteriga ega edi ; o'yindagi mag'lubiyat qurbon bo'lgan mag'lublar uchun o'limga aylanishi mumkin edi. Qadimgi Yunonistonda allaqachon turli xil sport turlari mavjud edi. Kurash , yugurish , disk uloqtirish va aravada o'tkaziladigan musobaqalar eng katta rivojlanishga erishdi . Ushbu ro'yxatga ko'ra, harbiy madaniyat va harbiy san'at qadimgi Yunonistonda (va nafaqat u erda) sport bilan bevosita bog'liq edi. Miloddan avvalgi 776 yildan beri har to'rt yilda xuddi shu joyda . e. Olimpiya o'yinlari Peloponnesdagi Olimpiya deb nomlangan kichik bir qishloqda bo'lib o'tdi . Barcha Hellas uchun eng qadimgi umumiy bo'lgan Olimpiya o'yinlariga qo'shimcha ravishdasport bayrami, tabiatdagi davlatlararo eramizdan avvalgi VI asrda tashkil etilgan. e. Pythian , Nemean va Isthmian o'yinlari . Keyinchalik, Rimning Gretsiya ustidan hukmronligi davrida , Oktavian tomonidan tashkil etilgan Aktion o'yinlari va Domitian tomonidan tashkil etilgan Kapitolin o'yinlari keng ko'lamli sport tadbirlariga qo'shildi , ammo Rim davrida, umuman olganda, sport to'xtatildi. ommaviy xarakterga ega bo'lishi. O'rta asrlar va Uyg'onish davridagi sport : Evropada nasroniylik butparastlikni almashtirgandan so'ng, sport tanazzulga yuz tutdi. Cherkov ta'limoti ruhni buzish va odamni Xudodan uzoqlashtirish uchun tanani rivojlantirish mashqlarini ko'rib chiqdi. Korinfliklarga , kanonik xristian matnida shunday deyilgan: Sizning tanalaringiz sizda yashaydigan Muqaddas Ruhning ma'badi ekanligini, sizda Xudodan borligini va siz o'zingizniki emasligini bilmaysizmi?.. Shunday ekan, Xudoni tanangizda ham, qalbingizda ham Xudoni ulug'lang. . 23 Bu so'zlar , Nikea Kengashida mustahkamlangan, keyingi davrdan tubdan farq qiladigan, inson tanasiga nisbatan ilk nasroniy yondashuvini aks ettiradi . Agar birinchi masihiylar uchun tana Muqaddas Ruhning ma'badi bo'lsa, keyinchalik ruhni qutqarish uchun dunyoviy narsalardan voz kechish g'oyasi g'alaba qozondi, undan asketizm va "tananing o'limi" talablari paydo bo'ldi. Jismoniy mashqlarning gunohkorligi haqidagi fikr paydo bo'ldi. Cherkov otalaridan biri Tertullian o'zining "Ko'zoynaklar haqida" risolasida yozgan: Stadionda sodir bo'layotgan hamma narsaga uyalmasdan qarash mumkin emas: mushtlashish, oyoq osti qilish, Xudo suratida yaratilgan odamning yuzini buzadigan shapaloq va boshqa janjallarga. Dinni hurmat qilgan holda, siz disk otish bilan birga keladigan g'azablangan yugurishni, g'azablangan harakatlarni ma'qullamaysiz ... Kamtarlikni hurmat qilgan holda, siz ulardan foydalanadiganlarning behudaligiga xizmat qiladigan tana kuchlarini ko'z-ko'z qilmaysiz va ular kimga qarshi bo'lsa, o'shalarni kamsitadi. yo'naltirilgan ... Xristianlik Rim imperiyasining davlat diniga aylantirilgandan so'ng , qadimgi jismoniy madaniyat tanazzulga yuz tutdi va 394-yilda imperator Teodosius davrida Olimpiya o'yinlari va Olimpiya xronologiyasidan voz kechildi. Kelajakda sport musobaqalari vaqti-vaqti bilan, faqat maxsus ruxsatnoma bilan va asosan imperiyaning sharqiy qismida (oxirgi marta 520 -yilda) o'tkazildi. 529-yildagi keng ko'lamli xalq g'alayonlaridan so'ng imperator Yustinian deyarli barcha jismoniy tarbiya tashkilotlari va muassasalarini, shu jumladan mashhur Afina gimnaziyasini yopdi. G'arbiy dunyoda sportning rivojlanishi asrlar davomida to'xtab, faqat Uyg'onish davrida tiklandi. Xuddi shu davrda jismoniy madaniyat Evrosiyoning narigi chekkasida - Konfutsiylik ta'siri ostida insonning jismoniy rivojlanishiga qiziqish pasaygan Xitoyda ham to'xtab qoldi. Bu davr Xitoy terapevtik gimnastikasining juda ko'p turli yo'nalishlarga bo'linish davri edi. S a r i q s a l l a q o z g o l o n ʻ ʻ i saboqlari Xitoydagi Jin huku matini qurol olib yurishni taqiqlashga undadi , bu esa xalq o rtasida qurolsiz ʻ kurashning yangi shakllarining paydo bo lishiga, shuningdek, tayoq bilan ʻ 24 qilichbozlikning rivojlanishiga olib keldi. 6-asrda Shaolin jang san'atlari maktabi paydo bo'ldi, keyin Xitoyning boshqa joylarida buddistlar ko'magida shunga o'xshash maktablar paydo bo'ldi. rohiblar va hatto keyinchalik, eramizning ikkinchi ming yillik o'rtalarida, oddiy odamlar tomonidan qurol olib yurishni taqiqlash Yaponiyada qit'ada rivojlanganidan farqli jang san'atlarining paydo bo'lishiga olib keldi. Mo'g'ullar hukmronligi davrida ( Yuan sulolasi) Xitoyda harbiy tayyorgarlik bilan bog'liq boshqa sport turlari - ot minish, kamondan otish va turli kurash turlari ham keng tarqaldi. Qurol bilan ham qurolsiz dehqonlarga qarshi janglarda yutqazishni boshlagan yapon samuraylari o z navbatida “ju-jutsu”ʻ (G arbda – “jiu-jitsu”) deb nomlangan qurolsiz kurash tizimini ishlab chiqdilar. ʻ Xristian cherkovining jismoniy madaniyatga rasmiy salbiy munosabatiga qaramay, hokimiyat nafaqat G'arbiy Evropada asosiy harbiy kuch bo'lgan ritsarlik tayyorlashni rag'batlantirishi, balki xalq o'yinlari va musobaqalariga ham ko'z yumishi kerak edi - xususan, nemis yerlarida va Irlandiyada o yinlar an anasi ʻ ʼ saqlanib qolgan.12-asrning ikkinchi yarmigacha. Pravoslavlik hukmron bo'lgan hududlarda odamlar orasida mashhur o'yin-kulgiga bo'lgan munosabat yanada bardoshli edi . Yuqori o rta asrlar ʻ va keyinchalik Uyg onish davrida ʻ G arbiy ʻ Yevropada feodal zulmining zaiflashishi bilan turli mamlakatlarga o xshash ʻ umumiy xalq jismoniy madaniyati, jumladan yugurish, sakrash, og irlik otish va ʻ kurash shakllandi. XIII asrda allaqachon yugurish yo'laklari mavjud va konkilarni tashkiliy ishlab chiqarish boshlanadi va XIV asrda turli xil to'p o'yinlarining tavsiflari mavjud - tennis , beshlik , bandibol , futbol (Angliya va Italiyada o'yin "kalsio" deb nomlangan), bouling , otilish . Gildiya madaniyati mavjud bo'lgan shaharlarda gildiyalar o'rtasida ishtirokchilarning asosiy kasbi bilan bog'liq bo'lgan fanlar - eshkak eshish, suvga sakrash, sho'r suvda suzish , qurol ustalari o'rtasida qilichbozlik va boshqalar bo'yicha musobaqalar o'tkazildi. G'arbiy va Markaziy Evropada Uyg'onish davri boshlanishi bilan inson tanasining uyg'un rivojlanishiga qiziqish qaytadi. Piyoda askarlar muntazam armiyalarning asosi sifatida ritsarlik o'rnini egallaydilar va mashhur musobaqalar orasida otish turnirlari (kamon va kamondan ham, o'qotar quroldan ham) va qilichbozlik muhim o'rinni 25 egallaydi. 16-asrda Italiyada individual o yinlar qoidalari (shu jumladan kalsio) vaʻ mashg ulot usullarining batafsil tavsifi bilan risolalar nashr etildi. ʻ Frantsiyada o'sha asrda tennisning peshvosi bo'lgan jeu de paume gullab-yashnadi . Asrning oxirida Frantsiyaga tashrif buyurgan ingliz zamondoshi, to'p maydonchalari u erdagi cherkovlardan ko'pligini yozgan. Niderlandiyada konkida uchish ham xuddi shunday mashhur o'yin-kulgiga aylandi II.BOB. KOREYS VA O‘ZBEK TILIDA SPORTGA OID TERMINLAR VA ULARNING QO‘LLANILISHI 2.1. Koreys va o‘zbek tilida sportga oid terminlar va ularning xususiyati. Sport tilida xalqaro termin elementlariga aylangan yunon-lotin morfemalari o‘z kelib chiqishiga ko‘ra standart termin elementi vazifasini bajaradi. Bu shartlar Yevropaning aksariyat davlatlarida, jumladan, O‘zbekistonda ham qabul qilingan. Shuni ta'kidlash mumkinki, sport terminologiyasida inglizcha so'zlar ko'pchilikni tashkil qiladi. O‘zbek tilida lug‘at, ayniqsa qo‘shma so‘zlarda keng tarqalgan: “darvozabon” – “qo‘l to‘pi”. Bu o`zlashtirishlar bilan birga ularning o`zbek tilidagi muqobillari – “qo`l to`pi” sintagmik atamasi yoki bitta leksema ham mavjud: "darvozabon". Terminlarning vazifasi faqat semantik tahlil bilan cheklanmaydi. Terminlar muammosiga, jumladan, sport terminologiyasiga ham turli tomonlardan 26 qarash kerak. Uni genetik (terminologiyada nutq qismi) dan boshlab leksik- semantik va lingvodiktik jihatdan ko'rib chiqish kerak. Maxsus nomlarning yasalish jarayonida atamalarning yasalishi haqida gap ketganda, morfologik usul bilan yasalganida ma’lum bo‘lgan tayyor standart elementlar yordamida atama hosil bo‘lish hodisasini alohida ajratib ko‘rsatish kerak. mavjud modellar asosida shakllanish (affiksatsiya). Masalan, o‘zbek tilining izohli lug‘atida sport sohasiga oid atamalar mavjud. Xususan, kurash so‘zi bilan bog‘liq tushunchalar quyidagicha berilgan: Kurash. Nokdaun, g'alaba qozonish uchun muayyan kelishuvga asoslangan ikki kishi o'rtasidagi raqobat. "U jangda raqibini yon tomonga oldi, ammo raqib o'rnidan turdi va u yon tomonga olib ketilgan holatga tushib qoldi". (A.Qahhor, Ko'shchinor chiroqlari). "Elmurod sahn o'rtasida to'planishgan yoshlar tomonga ketdi. Bu yerda kurash boshlangan bo'lib, Davlatyor bilan Mamurjon bel olishmoqda edi." (P.Tursun, O'qituvchi). "Kurashga tushmoq, yigitish yoki yutih chiqish uchun o'zaro bellashmok, kurashmoq. U yerda bolalar kurash tushishadi, chillak uynashadi." (E.Raimov, Ajab kishloq). "Da, sen gitlerchilar bilan kurash tushgani kelganmiding? - kuldi Bektemir." (Oybek, Kuyosh qoraymas). Yiqitishga asoslangan bellashuvlarning umumiy nomi, sportning shunday turi kurashdir 32 . Sport tilining tahlili quyidagilar yordamida tuzilgan sport atamalariga bag'ishlangan: so'zning prefiks qo'shimcha tuzilishi, qisqartma va semantik, so'z yasash usullari. Morfologik hosila doirasida shakllanishning eng keng tarqalgan usuli bu qo'shimcha bo'lib, unumdorligi 20-asr oxirida sezilarli darajada kamaydi. Shunga asoslanib, biz ikkita eng samarali prefikslar guruhini ajratamiz: 1) g'ayritabiiy va ortiqcha ma'nosi bilan 2) qarama-qarshilik va inkorning umumiy ma'nosi bilan. Sport atamalarini shakllantirishda eng ko'p uchraydigan prefikslar kamroq topish mumkin. Qo'shma predmet ma'nosi bilan atamalarni yaratishda prefiks qo'shimchasini hosil qilish usuli sof qo'shimcha yoki prefiksga qaraganda kamroq 32 Oʻzbek tilining izohli lug'ati. 5 Oʻzbek tilining izohli lug'ati. 5 jildli. 2- jild.- Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020.- B. 379. jildli. 2- jild.- Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020.- B. 379. 27 xarakterlidir. 33 Yangi so‘z yasashning prefiks- qo‘shimcha usuli ot va sifatlarga qaraganda sifatdosh sohasida faolroq. Hozirgi o‘zbek tilida qo‘shimchalar so‘z boyligini to‘ldirishda juda samarali vosita hisoblanadi. Bu sport terminologiyasi sohasiga ham taalluqlidir.Affiksatsiya ta'limi boshqa barcha usullardan ustun turadi. Turli xil qo'shimchalar orasida quyidagilarni ajratish mumkin: -chi, -bon, -ak, -dosh, -lik (football player himoyachi). Taxallus qo'shimchasi shaxs nomlarini yaratishda juda ham unumli qo‘shimcha bo'lib hisoblanadi. (mil.av. chang'ichi - otliq - himoyachi - raqib). Maxsus sport lug'atining umumiy tizimida ko'plab quyi tizimlar mavjud. Deyarli har bir sport turining o'ziga xos kasbiy yo'naltirilgan leksik birliklarning quyi tizimi mavjud. Ko'pgina sport turlari bir-biridan sezilarli darajada farq qilganligi sababli, turli sport turlarining tegishli leksik quyi tizimlari bir-biri bilan juda kam umumiyliklarga ega va bizni nafaqat leksik birliklarning tarkibi, balki ularning shakllanish tamoyillari, manbalari, rivojlanish tamoyillari ham qiziqtiradi. , va boshqalar. Keling, gaplashamiz Boshqa tomondan, ko'plab sport turlarining leksik quyi tizimlarining kesishishi umumiy o'ziga xoslik va kelib chiqishga ega. Sport terminologiyasining o‘ziga xos xususiyati shundaki, u jismoniy madaniyat nazariyasi va metodologiyasining ko‘plab tushunchalarini, tegishli ilmiy- texnikaviy va o‘quv fanlarini (biomexanika, psixologiya, pedagogika, gigiena, fiziologiya, avtomobilsozlik, geodeziya, tibbiyot, biokimyo) o‘zlashtirgan. ixtisoslashtirilgan adabiyotlarda va professional muloqotda keng qo'llaniladi. Sport terminologiyasi leksikdir, chunki u kasbiy faoliyatning tor sohasini tavsiflaydi, so‘z yasalishi va sintaktik darajada bir qator farqlovchi xususiyatlarni o‘z ichiga oladi. Bu erda sport terminologiyasining ba'zi xususiyatlari 34 : 1) Sport terminologiyasi eng faol va tez-tez ishlatiladigan atamalardan biridir. Bu bitta. Maxsus sport adabiyotlari ham sport terminologiyasiga bag'ishlangan. 33 Avakova A.S. Naimenovaniya sportsmenov v russkom yazike// Diss. na soiskaniye uchen, stepeni kand. fil. nauk.-- M., 1971.-- 328 s 34 Danilenko V.P. Terminologizatsiya raznix chastey rechi ( termini- glagoli)// Problemi yazika nauki i texniki ( Logicheskiye, linvisticheskiye i istoriko- nauchniye aspekti terminologii).-- M.: Nauka, 1970.- S.40-51 28 radioeshittirishda ham, boshqa ommaviy axborot vositalarida ham u asosan metafora bo‘lib, ma nosida keng qo llaniladi.ʼ ʻ 2) Sport terminologiyasi turli xil bilim sohalaridan ko'plab tushunchalarni o'z ichiga oladi: tibbiyot, psixologiya, pedagogika, sotsiologiya va boshqalar, ular tegishli talqinni talab qiladi. Bu sport terminologiyasida tarmoqlararo aralashuvning chuqur jarayonlari haqida gapirish imkonini beradi. Diaxronik jihatdan, sport terminlari bilan so'z va iboralarning tarqalishi ham xuddi shunday ajoyib. Ulardan ba'zilari bugungi kunda paydo bo'ladi (fitness, cheerliding), boshqalari o'rta asrlarga (qilichbozlik) yoki antik davrga (shaxmat) tegishli. 3) umumiy adabiy lug‘atdan bir oz farq sport terminologik birliklarining umumiy adabiy lug‘at bilan chambarchas bog‘lanishidan kelib chiqadi, unda jamoa, himoya. mag'lubiyat, o'yin, texnika, tezlik, zarba, siltab, turtki, yugurish kabi so'zlar mavjud, ya'ni sport terminologiyasining rivojlanishi boshqa faoliyat sohalarida terminologiyaning rivojlanishini takrorlaydi. Terminologiya haqida gapiradigan bo'lsak, terminologizatsiya va determinologizatsiya kabi muhim xususiyatlarni ta'kidlash muhimdir, chunki ular terminologik tizimlarni qurishda muhim rol o'ynaydi. "Etimologiya va tarixiy leksikologiya bo'yicha qisqacha kontseptual-terminologik ma'lumotnoma" da keltirilgan ta'rifga asoslanib, terminologiya "tez-tez ishlatiladigan so'zlarni atamalarga aylantirish jarayoni, ko'pincha metafora natijasida" deb ataladi. Shunday qilib, terminologik tizimlarning yangi nominativ jarayoni til iqtisodiyotining xususiyatlarini ko'rsatadigan ikkinchi darajali nominativ holatga to'g'ri keladi 35 . 1. So‘zning ma’nosini aniqlang. So'zning ma'nosini tushuntirib, biz leksik birlikka uning tugallangandan so'ng berilgan ilmiy aniqlik va aniqlikni nazarda tutamiz. Bunday holda, atamaning ma'nosi umumiy adabiy so'zga nisbatan alohida o'zgarishlarga duch kelmaydi, chunki u tomonidan belgilangan tushunchalarning tengligi saqlanib qolgan. 35 Danilenko V.P. Russkaya terminologiya Opit lingv. opisaniya/ AN SSSR, In- t rus. yaz.- Moskva: Nauka, 1977-S. 56 29 2. So‘zning ma’nosini toraytirish. So'zning ma'nosini toraytirish orqali biz leksik birlikning terminologik jarayonini nazarda tutamiz, uning ma'nosi kontseptsiya ko'lamining torayishi bilan bog'liq holda aniq bo'ldi. 3. Metaforik uzatish orqali so'zning ma'nosining o'zgarishi. 36 Ushbu turdagi munosabatlar ko'plab terminologiyalarda keng tarqalgan. Bu tushuncha va ma'lum bir o'xshashlik tufayli yangi kontseptsiyani bildirish uchun so'zdan foydalanishning ilgari ishlatilgan tushunchasi o'rtasidagi semantikaning o'zgarishi so'zi natijada yuzaga keladi. Literal metaforik transferning asosi sifatida ma'lum bir mavzu dolzarb va ustun bo'ladi. Ko'pincha har qanday xususiyatlarning o'xshashligiga asoslangan ikkita tushuncha. Terminologiya bunday metaforik birliklar haqida ikki tomonlama fikrga ega, shuning uchun ularning ushbu atamalarning shubhasiz afzalliklari kitobning uzun atamalaridan farqli o'laroq, ularning qisqaligi, ravshanligi va tushunarliligini o'z ichiga oladi 37 . Shu bilan birga, bunday atamalar ham salbiy xususiyatlarga ega deb ishoniladi: ular ko'pincha tegishli tushunchalar o'rtasida mavjud bo'lgan tasniflash munosabatlarini aks ettirmaydi yoki hatto yashirmaydi (o'sha erda). Bundan tashqari, taniqli iboralar mutaxassislari tomonidan noto'g'ri, bilvosita foydalanish maxsus terminologiyada milliy tilning semantik jihatdan buzilgan elementlarini o'z ichiga oladi va bu atamalarni ilmiy qat'iylik va aniqlikdan mahrum qiladi. 4. Metonimik ko‘chirish orqali so‘z ma’nosini o‘zgartirish. O'zgartirilgan eski ma'noga ega bo'lmagan so'zning terminologik ma'nosini yaratishda tushunchalarni birlashtirish orqali ma'no o'zgarishi mumkin. Sport terminologiyasida bu turdagi munosabatlar bir nechta leksik birliklar bilan ifodalanadi. Ko'rib chiqilayotgan munosabatlar turlari oddiy so'zning ilmiy atamaga aylanish bosqichlari bilan o'zaro bog'liqdir. Terminologik jarayon sport terminologiyasida til jarayonlarining faolligi, uning milliy til tizimiga bo'ysunishi 36 Zilbert, B.A. K voprosu o sostave spetsialnoy leksiki fizicheskoy kulturi i sporta i yeye meste v leksicheskoy sisteme sovremennogo russkogo yazika/ B.A. Zilbert// Yazik i obshestvo. Sotsiolingvisticheskiye problemi leksikologii: mejvuz. nauch. sb.- Saratov: Izd- vo Sarat. un- ta, 1982.- Vip. 37 C. 76-93. 6. Kapanadze L.A. Vzaimodeystviye terminologicheskoy i obsheupotrebitelnoy leksiki// Razvitiye leksiki sovremennogo russkogo yazika.- M.: Nauka, 1965.--S.86- 103 30 haqida gapiradi. Mutaxassislar lug'atida terminologik birliklarning paydo bo'lishi so'zning yangi ma'nosida asta-sekin o'z aksini topadigan "o'z", tegishli tushunchalar va jihatlarni tushunish va aniqlash bilan sodir bo'ladi. Umumiy adabiy tilda maxsus so‘z turkumini o‘zlashtirishning quyidagi bosqichlari ajratiladi: 1) yagona metafora yoki ko‘chma metafora 2) umumiy metafora yoki ko‘chma metafora 3) ko‘p qo‘llaniladigan so‘z. L. A. Kapanadze yozganidek, yuqori chastotali metafora va "tilda allaqachon o'rnatilgan" majoziy ma'no o'rtasida aniq chegara chizish qiyin, chunki ko'p o'tishlar mavjud, ammo bu chiziq haqiqatda tilda mavjud 38 . Bir qator tadqiqotchilar determinatsiyalangan sport leksemalarini professionalizmlar deb tasniflaydilar, ularning ma'nosi barcha sport ishqibozlariga tushunarli. Bu leksemalar terminologik tizimda ham, butun adabiy nutqda ham yashaydi va shuning uchun ham yarim terminlarga ishora qiladi, chunki “ularning mazmuni qat iy ta rif bilan mustahkamlanmagan bo lsa-da, ular yetarlicha aniqlikʼ ʼ ʻ bilan bevositadir” 39 . Ko'rib turganingizdek, determinatsiyani sport lug'atini belgilash jarayoni sifatida tavsiflash mumkin - faqat umumiy nutq sohasiga professional nom berishda, biz matn va leksik birliklarning stilistik ranglanishiga ta'sir qilishini ko'ramiz. Koreyada sportning tarixi va rivojlanishi. O'tgan asrda Koreya sporti xalqaro maydonda faol bo'lib, hatto og'ir sharoitlarda ham och sharpa ifodalangan jangovar ruhni namoyon etdi. Qolaversa, Koreyada o‘tkazilayotgan turli xalqaro musobaqalar tufayli u sport markaziga aylana oldi, bu esa jamoatchilikning qiziqishini oshirdi. Shunga ko‘ra, Koreya “barcha fuqarolari sport bilan shug‘ullanadigan jonli mamlakat” g‘oyasi asosida sport qudratidan rivojlangan sport mamlakatiga o‘tish uchun sharoit yaratmoqda. Koreyada qadimdan jang 38 Kratkiy ponyatiyno- terminologicheskiy spravochnik po etimologii i istoricheskoy leksikologii.-- Rossiyskaya akademiya nauk, Institut russkogo yazika im. V.V. Vinogradova RAN, Etimologiya i istoriya slov russkogo yazika. J.J. Varbot, A.F. Juravlev. 1998.- 54 s. 39 Lotte D.S. Osnovi postroyeniya nauchno- texnicheskoy terminologii. Voprosi teorii i metodiki.- M.: Izd- vo Akademii nauk SSSR, 1961.-- 160s. 31 san’atiga asoslangan sport madaniyati shakllangan. Ota-bobolarimiz xudojo yʻ marosimlarida qo shiq aytish va raqsga tushishdan bahramand bo lish uchun ʻ ʻ jismoniy mashqlar bajarilgan bo lsa, ajdodlarimiz kamondan otish, otda chopish, ʻ taekkyeon, kurash, subak va chajongnori kabi jang san atlari bilan bog liq turli ʼ ʻ jismoniy mashg ulotlardan bahramand bo lgan. Bundan tashqari, turli xalq o'yinlari ʻ ʻ orqali koreyslar jismoniy kuch va hamkorlik ruhini rivojlantirdilar. 19-asr oxirida zamonaviy sport turlari Joseonning eshiklari ochilishi bilan bir vaqtda joriy etildi. Bu imkoniyatdan foydalanib, Koreya imperiyasi hukumati sportga oid zamonaviy qonun va tizimlarni tayyorlab, sportni rag‘batlantirish, masalan, sportni maktab o‘quv predmetiga kiritish orqali xalqning tanasi va ongini mustahkamlashga harakat qildi. Yaponiya mustamlakachilik davrida jismoniy tarbiya milliy suverenitetni tiklash vositasi sifatida ishlatilgan. O'sha paytda koreyslar mustamlakachilik mavqei tufayli sport bilan shug'ullanishda cheklovlarga ega edi. Biroq 1-mart Harakati bilan milliy o‘z-o‘ziga ishonch va mustaqillik tuyg‘usi uyg‘ondi, sport tadbirlari yanada faollashdi. Natijada, 1920-yil 13-iyulda Koreya sport assotsiatsiyasining salafi bo'lgan Joseon sport assotsiatsiyasi tashkil etilgan va Joseon sport assotsiatsiyasi turli o'yinlar, jumladan, Joseon umumiy beysbol turnirini o'tkazgan va homiylik qilgan. Keyinchalik, Joseonda turli sport tadbirlarining tarqalishi va professional sportchilarning paydo bo'lishi bilan jamoatchilikning sportga bo'lgan qiziqishi o'sishni boshladi. Yaponiya zulmi kuchaygan taqdirda ham koreyslar sport orqali sog'lig'ini saqlab qolishgan. Koreya rahbarlari sport Joseonning milliy suverenitetini tiklashga yordam berishiga ishonib, sportni rag'batlantirdilar. O'tgan asrda Koreya sporti xalqaro maydonda faol bo'lib, hatto og'ir sharoitlarda ham och sharpa tasvirlangan jangovar ruhni namoyish etdi. Koreya 1948-yilda Londonda bo'lib o'tgan XIV Olimpiya o'yinlarida ikkita bronza medalini qo'lga kiritdi va Yang Chung Mo 1976-yilda Monrealda bo'lib o'tgan 21-Olimpiada o'yinlarida kurash bo'yicha oltin medalni qo'lga kiritdi. 2004-yilda Afinada o‘tkazilgan 28-Olimpiadadan so‘ng u ketma-ket to‘rt marta umumiy reytingda 32 kuchli o‘ntalikka kirgan. 1986-yili Seuldagi X Osiyo o yinlari va 1988-yili 24-Seulʻ Olimpiya o yinlariga muvaffaqiyatli mezbonlik qildi va xalqaro musobaqalarga ʻ mezbon davlatga aylandi. O'shandan beri 2002-yilda Koreya va Yaponiya o'rtasidagi 17-Jahon chempionati va 2018-yilda Pxyonchxanda bo'lib o'tgan 23- qishki Olimpiya o'yinlarida u o'zining ilg'or davlatlar ostonasida paydo bo'lganini ko'rsatdi. Koreyalik sportchilarning ko‘rsatkichlari yaxshilangani, Koreyada turli xalqaro musobaqalar o‘tkazilayotgani tufayli odamlarning sportga qiziqishi ortgan bo‘lsa, bir umr sport bilan shug‘ullanish uchun sharoit ham yaratilgan. Koreys sporti terminologiyasini taekvondo misolida ko’rib chiqsak: Bu taekvondo texnikasini bajarishda ishlatiladigan tananing bir qis m i. Tananing yuqori qismida, asosan, musht, ochiq qo'llar, bilak va tirsaklar, pastki qismida esa, asosan, oyoq, boldir va tizzalar qo'llaniladi . Amaldagi tananing batafsil qismlari texnikani bajarish maqsadi yoki usuliga qarab farq qilishi mumkin. 가위손끝 - qaychi barmoq uchlari 집게손가락과 가운뎃손가락을 가위 모양으로 벌리고 , 나머지 세 손가락은 말아 쥐었을 때 , 벌려진 집게손가락과 가운뎃손가락의 손끝 부분을 말한다 . Ko'rsatkich barmog'i va o'rta barmoq qaychi shaklida bir-biridan tarqalib, qolgan uchta barmoq o'ralgan bo'lsa, bu ochiq ko'rsatkich barmog'i va o'rta barmoqning barmoq uchi qismiga ishora qiladi 곰손 - ayiq qo'li 주먹을 쥔 상태에서 엄지손가락을 제외한 네 손가락의 첫마디를 약간 펴고 , 엄지손가락의 끝은 말아쥔 집게손가락의 사이에 넣었을 때 , 네 손가락의 셋째 마디 부분과 손바닥 밑부분을 말한다 . 33 To'rt barmoqning bosh barmog'idan tashqari birinchi bo'g'imlari musht shaklida biroz cho'zilgan va bosh barmog'ining uchi buklangan ko'rsatkich barmoqlar orasiga kiritilganda to'rt barmoqning uchinchi bo'g'ini va kaftning pastki qismiga tegishlidir. 굽힌손목 - egilgan bilak 손을 자연스럽게 편 상태에서 손목을 밑팔목 방향으로 완전히 꺾었을 때 , 손등과 등팔목 사이의 관절부분을 말한다 . Qo'l tabiiy ravishda tekis bo'lsa, bilak bilak yo'nalishi bo'yicha to'liq egilgan bo'lsa, qo'lning orqa tomoni va bilakning orqa qismi o'rtasidagi bo'g'inga ishora qiladi. 두손끝 - ikki barmoq uchi 집게손가락과 가운뎃손가락을 펴서 붙이고 나머지 손가락은 말아 접은 상태에서 집게손가락과 가운뎃손가락의 손끝 부분을 말한다 . Bu ko'rsatkich barmog'i va o'rta barmoqning barmoq uchlarini nazarda tutadi, bunda ko'rsatkich barmog'i va o'rta barmog'i yoyilgan va barmoqlarning qolgan qismi buklangan. 뒤꿈치 – tovon 발을 땅에 딛고 서 있을 때 발의 뒤쪽 부분 중 발바닥과 발목 사이 부분이다 . 이중 불룩하게 돌출된 부분을 말한다 . Oyoq yerda turganda oyoq orqa qismining taglik va to‘piq orasidagi qismi. Bu ikki qavatli bo'rtib chiqadigan qismga ishora qiladi. 뒤축 – tovon 발을 땅에 딛고 서 있을 때 지면에 닿는 발가락과 앞꿈치 부분 등을 제외한 발바닥의 가장 아래쪽 부분이다 . 이때 , 둥그스름한 밑부분을 말한다 . Bu oyoq tagining eng past qismi bo'lib, oyoq barmoqlari va old oyoqdan tashqari, oyoq yerda turganda erga tegib turadi. Bu vaqtda u yumaloq pastki qismga ishora qiladi. 34 등주먹 - orqa musht 주먹을 쥐었을 때 말아쥔 손가락의 반대쪽에 있는 평평한 부분이다 . 이 중 , 집게손가락과 가운뎃손가락의 첫 마디 부분을 말한다 Bu musht qilishda yopiq barmoqlarning qarama-qarshi tomonidagi tekis qismdir. Bular orasida ko'rsatkich barmog'i va o'rta barmoqning birinchi bo'g'iniga ishora qiladi. 무릎 – tizza Bu tizza qopqog'ining yuqori va pastki oyoqlari orasidagi qismidir. Bu oyoq katlanganda mustahkam chiqib ketadigan tashqi qismga ishora 윗다리와 아랫다리의 사이에 있는 슬개골 부분이다 . 다리를 접었을 때 단단하게 돌출되는 바깥 부분을 말한다 . 편손끝 - tekis barmoq uchlari 손을 편 다음 , 다섯 손가락을 모두 붙인 상태에서 가운뎃손가락을 집게손가락과 약손가락이 끝나는 선에 오도록 약간 굽힌 상태의 손끝 부분이다 . 집게손가락 , 가운뎃손가락 , 약손가락을 모은 손끝을 말한다 . Qo'lni ochgandan so'ng, barcha besh barmoqlar biriktirilgan holda, o'rta barmoq bir oz egilib, ko'rsatkich barmog'i va halqa barmoqlari tugaydigan chiziqqa keladi. Ko'rsatkich barmog'i, o'rta barmoq va halqa barmog'ini o'z ichiga olgan barmoq uchlarini nazarda tutadi. 편주먹 - tekis musht 주먹을 쥔 상태에서 엄지손가락을 제외한 네 손가락의 첫마디를 편 주먹이다 . 네 손가락의 둘째 마디 부분을 말한다 . Bu siqilgan mushtdagi bosh barmog'idan tashqari to'rt barmoqning birinchi bo'g'imlari bilan musht. Bu to'rt barmoqning ikkinchi bo'g'imiga ishora qiladi. 한손끝 - bitta barmoq uchi 집게손가락을 곧게 펴고 나머지 네 손가락은 주먹을 쥔 상태로서 , 집게손가락의 손끝 부분을 말한다 . 35 Ko'rsatkich barmog'i to'g'ri va qolgan to'rt barmog'i mushtga siqilib, ko'rsatkich barmog'ining uchiga ishora qiladi. 사용 부위 공격과 방어 기술의 사용 부위는 다음과 같이 분류한다 .  · 막기 : 굽힌손목 , 등팔목 , 바깥팔목 , 발날 , 발날등 , 발등 , 발바닥 , 앞축 , 안팔목 , 정강이  · 빼기 : 팔목이나 잡힌 신체 부위  · 지르기 : 밤주먹 , 주먹 , 집게밤주먹 , 집게주먹 , 편주먹  · 찌르기 : 가위손끝 , 모은두손끝 , 모은세손끝 , 편손끝 , 한손끝  · 찍기 : 모둠손끝  · 차기 : 뒤축 , 발끝 , 발날 , 발날등 , 발등 , 발바닥 , 앞축  · 치기 : 곰손 , 굽힌손목 , 등주먹 , 무릎 , 메주먹 , 바탕손 , 손날 , 손날등 , 손등 , 아금손 , 집게밤주먹 , 집게주먹 , 팔꿈치 40 . Bu raqibning bilaklari, tirsaklari, yelkalari, to‘piqlari, tizzalari va hokazolarni qo‘llari bilan bosish yoki burish texnikasi. U asosan raqib tomonidan yaqin masofada ushlanganda yoki raqib ushlanganda qo'llaniladi. 2.2 Koreys tilida sport terminlari qatnashgan matnlar 권투 용어 : 41 1. 10 포인트 머스트 시스템 10 point must system 10 balli tizim 2. 녹아웃 knockout nokaut bilan yiqitmoq 3. 래빗 펀치 rabbit punch quyon zarbasi 4. 링 네임 ring name uzuk nomi 5. 잽 ( 격투기 ) jab(martial arts) jab ( jang san’ati) 농구 용어 : 40 k ukkiwon.or.kr. 41 https://ru.wikipedia.org/wiki/Терминология 36 6. 3 점슛 3 point shot 3 ochko zarbasi 7. 대인방어 antipersonnel defense piyodalarga qarshi mudofaa 8. 더블 드리블 double dribble ikki marta dribling 9. 덩크슛 dunk shot dunk zarbasi 10. 드리블 dribble dribling 11. 뜨거운 손 현상 hot hand phenomenon issiq qo‘l fenomeni 12. 리바운드 ( 농구 ) rebound rebound 13. 바이얼레이션 violation buzilish 14. 버저 비터 buzzer beater buzzer urgich 15. 블록 ( 농구 ) block(basketball) blok (basketbol) 16. 스크린 ( 스포츠 ) screen (sports) ekran(sporti) 17. 스틸 ( 농구 ) steel (basketball) chelik (basketbol) 18. 식스맨 six man olti odam 19. 압박 pressure bosim 20. 어시스트 ( 농구 ) assist (basketball) yordamchi (basketbol) 21. 유틸리티 플레이어 utility player yordamchi o‘yinchi 22. 자유투 free throw erkin otish 23. 점프볼 jump ball sakrash to‘pi 24. 지역방어 area defense hududni himoyalash 25. 턴오버 ( 스포츠 ) turnover aylanma 26. 트리플 크라운 ( 농구 ) triple crown (basketball) 3 toj zarbi 27. 플레이메이커 playmaker o‘yin tashkil qiluvchi 28. 필드골 ( 농구 ) field goal maydondagi gol 29. 허슬 플레이 hustle play shoshqaloq o‘yin 한국의 전통 무예 태권도는 2000 년 전부터 시작된 한국 고유의 전통 무술이다 . 태권도는 고구려에서 시작되었으며 삼국시대와 통일신라 , 고려 , 조선시대를 거쳐 발전해 왔다 . 37 태권도는 1986 년 제 10 회 서울 아시안게임에서 처음 정식 종목으로 채택되었다 . 그리고 1988 년 제 24 회 서울 올림픽에서는 시범 종목으로 선정되었고 , 2000 년 제 27 회 시드니 올림픽에서는 정식 종목으로 채택되었다 . 태권도의 기술은 기본 동작 , 품세 , 겨루기 , 격파 , 호신술로 나눌 수 있다 . 기본 동작은 손과 발을 이용한 기술로 , 주먹과 손을 이용한 막기 , 지르기 , 찌르기 , 치기와 발을 이용한 차기가 있다 . 품세는 상대를 가상하여 혼자 훈련하는 것이다 . 품세를 열심히 연습해야 비로소 겨루기를 할 수 있다 . 겨루기는 품세를 통해 익힌 기술을 응용하여 실제로 상대와 대결 하는 기술이다 . 또 한 격파는 손과 발 등으로 각 종 보 조 기구를 이용하여 파 괴력 을 기르는 것이다 . 호신술은 이와 같은 여 러 가지 태권도 기술을 종 합 하여 응용한 것으로 , 실제로 상대가 접 근했 을 때 상대의 공격을 제압하고 역공격을 하는 기술을 말한다 . 태권도 도 복 은 위아래 모두 흰색 이며 , 수 준 에 따 라 허리에 매 는 띠 의 색깔 을 구분하고 있다 . 무 급 은 흰색 , 10-9 급 은 노란색 , 8~7 급 은 초 록 색 , 6~5 급 은 파 란색 , 4~3 급 은 자주 색 , 2~1 급 은 빨 간 색 , 유단자 이상은 검 은 색 이다 . 문법 Grammatika 1. Ot 을 / 를 줄 이다 ( 늘 리다 ) Otga qo‘shilib, biron bitta narsani kamaytirish yoki ko‘paytirishni bildirib kelishda ishlatiladi. 이 치마 길 이를 줄 여 주세 요 . 쓰 레기를 줄입 시다 . 건 강을 위해서는 일하는 시간을 줄 이고 휴 식 시간을 늘 려야 한다 . 2. Ot 이 / 가 줄 다 ( 늘 다 ) Otga qo'shilib, biror bir narsa kamayishi yoki ko'payishini bildiradi. 바지를 뜨거운 물 에 빨았 더니 줄 어서 못 입 게 됐 어 요 . 자동차가 늘 어서 길 이 복 잡해 요 . 3. Fe'l - 다가는 Harakat fe'liga qo'shilib, biror bir harakat to'xtovsiz ravishda davom etishi va uning natijasini bildiradi. 저 렇 게 많 이 먹다가는 배 가 나올 거예 요 . 38 이렇 게 비가 오다가는 홍 수가 날지도 몰 라 요 . 텔 레비전을 가 까 이서 보 다가는 눈 이 나 빠질 거예 요 . 4. Ot 이가 Ot ( 으 ) 로 덮 이다 Otga qo'shilib, "biror bir narsa bilan qoplamoq" ma'nosini bildiradi. 산 이 눈 으로 덮 여서 아름 답 다 . 가을 엔 거리가 낙옆 으로 덮 여 요 . 5. Ot 이 / 가 나서다 Otga qo'shilib, biror bir muammoni hal qilishda kimni yoki nimani oldinga chiqishini bildiradi. 그 일은 오 빠 가 나서야 잘 될 거예 요 . 금 융 위기 문 제를 해 결 하기 위해서는 정부가 나서야 합 니다 . 어 휘 와 표 현 So'z va iboralar 1. 반응을 얻 다 - biror bir harakat natijasida ta'sirlanishni bildiradi. 이 방 송 이 사 람들 한 테 어 떤 반응을 얻 게 될 지 궁 금 합 니다 . 한국어 말하기대회가 학생들 에게 좋 은 반응을 얻 어서 계속 하기로 했 어 요 . 2. 무 엇 ( 누 구 , 어디 ) 보 다도 - biror narsani boshqalaridan ustunligini bildiradi. 신발은 무 엇보 다도 발이 편해야 합 니다 . 제주도에 가게 되면 어디 보 다도 먼 저 한라 산 에 올라가 볼 거예 요 . 3. 다음 문법 구조를 사용하여 문 장을 만 드 십 시오 . N 이가 나서다 N 이 / 가 N( 으 ) 로 덮 이다 , V- 다가는 , 반응을 얻 다 , N 이가 좋 다 . N 을 / 를 줄 이다 , N 이 / 가 늘 다 , N 을 / 를 늘 리다 , 무 엇보 다도 , 누 구 보 다도 , 어디 보 다도 , N 을 / 를 빼다 . 1) 가 이 번 에 소개 받 은 사 람 이 어 땠 어 요 ? 나 :.............. 그 사 람 의 사고 방식이 아주 마음에 들 었어 요 . 2) 가 아니 , 이 옷 이 왜 이 렇 게 작아 졌 니 ? 나 : 세 탁 기에 넣고 빨았 더니 … …… 3) 가 체 육 대회 때 어 떤 운동을 하면 학생들 에게 ………… 39 나 : 많은 사 람 이 함께 할 수 있는 운동을 좋 아할 거예 요 . 4) 가 3 집에 무 슨 어려운 문 제가 있다고 들 었는 데 어 떻 게 됐 어 요 ? 나 : 저 희 형님 이 .......... 잘 해 결됬 어 요 . 잖 아 요 . 침 대 위 좀 정리하세 요 . 5) 가 . 침 대가 옷 ……… 침 대 위 좀 정리하세 요 . 나 : 아가 급 히 나가 느 라고 치 우 지 못했 어 요 . 6) 가 요즘 배 가 좀 나 온 것 같은 데 어 떻 게 하면 좋 을 까요 ? 나 . 살 을 ...... ( 으 ) 려면 한 번 에 많 이 먹지 말고 식사 량 을 ...... 하세 요 . 7) 가 이 렇 게 차를 빨 리 운전 …………… 사고 나 겠 어 요 나 : 제가 마음이 너 무 바 빠 서 그 랬 나 봐요 . 좀 천천 히 가도록 할게 요 . 한국 무술의 역사 . 한국 무술의 역사는 약 2000 년이며 , 그 카 운트다운은 한반도 영토 에 고구려 , 백 제 , 신라의 삼국이 존재했던 삼국시대 (I-VII 세기 ) 로 거슬 러 올라 갑 니다 . 그 들 각각 은 자체 전투 훈련 시스템을 가 졌 습니다 . 중국 전통은 한국 무술의 형성 과 발전에 큰 영 향을 미쳤 다 . 한국 무술의 콤 플 렉 스가 중국어 주 먹 싸움 와 유사한 " 권 법 " 이라는 용어로 표 시되는 것은 우 연이 아 닙 니다 . 고구려에는 무술 산베 제도가 있었는 데 그 이름은 우 리 시대의 첫 세기에 중국에서 흔 히 볼 수 있었 던 투 쟁 을 나 타내 는 한자 " 수 보 " 의 한국어 읽 기 였 습니다 . 백 제 왕 국에서 무술은 " 수박 " 으로 알 려 졌 으며 이 고대 시스템의 요 소는 오 늘 날 까 지 수박도의 형 태로 보존 되어 왔습니다 . 수박 기술은 오랫동안 비 밀 로 유지되었으며 매우 제한된 학생들 에게 전수되었다고 믿 어집니다 . 처음으로 이동무의 논문 에서 주먹 싸움 의 복합 체가 주어 졌 을 때 1790 년에 부분 적 으로 발 견 되었습니다 . 수박의 특징 은 다리가 주로 허리 위를 치고 주먹과 팔꿈치를 이용한 충 격 작용이 사용된다는 점에서 표 현된다 . 대부분의 펀치는 손을 가 슴 앞으로 모아 기도하는 자세로 한다 . 한국의 산 은인 들 은 유술의 " 소프트 아트 " 를 발전시 켰 는 데 , 그 기술은 던 지기 , 고통의 자 물쇠 , 잡기 , 취 약한 곳 을 정 확 히 찌르는 기술을 기반으로 합 니다 . 기술의 발전과 함께 은 둔 자는 자신을 자연의 일부로 인식하고 주 변 세 계 와 조 화롭 게 살 수있는 능력 과 주 변 세 계 를 조 화 시 키 는 능력 을 포 함 하는 영적 향상에 참 여 했 습니다 . 40 은둔 자 들 사이에서 발 달 한 또 다 른 유 형 의 무술은 " 차 렉 "(" 빌 려오는 힘 ") 이라고 불 렸 습니다 . “ 은 둔 자 ” 이라는 용어는 " 완 벽 한 사 람 " 으로 번 역 됩 니다 . 은 둔 자의 영적 , 육 체 적 개선 체 계 는 인간과 자연의 일치라는 개 념 에 기반을 두었습니다 . 산속 에 있는 은 둔 자의 모 든 존재 는 자연의 리 듬 과 법칙 에 종 속 되었습니다 . 가 혹 한 삶 의 조 건 은 예를 들 어 폭 포의 얼음 제트 아래에서 강 렬 한 명 상과 결합 되었습니다 . 점차 적 으로 인체는 더위와 추 위에 둔감 해 졌 고 오랫동안 음식과 잠 을 자지 않 고 갈 수 있었고 동 물 의 감 수 성 과 직 관을 얻 었지 만 그의 정신은 침착했 습니다 . 은 둔 자는 치유 , 투시 및 최 면 능력 을 얻 었습니다 . 자연과의 융합 은 그에게 무 궁 무진한 원천 에서 에 너 지를 끌 어 내 어 특 히 자기 방어에 사용할 수 있는 기회를 제공 했 습니다 . 고려시대 궁 중에서 발전한 무술은 토 종 중국인이었다 . 왕 조 말기에 나라의 실 질적 인 권 력 은 일본 막부와 유사한 정권을 세운 최 가 문 의 사 령 관 들 에게 귀속 되었습니다 . 최씨 의 개인 경 호 원 인 삼 별초 (" 삼 별초 ") 는 중국의 맨손 전투 기술을 연구 했 으며 , 그로부터 오 령 권 (" 오 령 권 ") 이라는 무술이 만들 어 졌 습니다 . 오 룡 권은 " 포격권 ", " 사나운 호 랑 이권 ", " 원숭 이주권 ", " 학 주권 ", " 칠성 주권 " 의 5 가지로 구 성 되어 있으며 , 각각 파오 추 이 , 호 성 권 , 후 권 , 화 권 , 칠성 권 등 중국의 원형 을 가지고 있었다 . 국술 원 무기는 풍 부하고 다양 합 니다 . 훈련을 시작하는 짧 은 막대기와 장대 , 목발 , 검 , 부채 , 단 검 . 무기를 사용한 무 료 및 반 자유 스파링이 있습니다 . 검 술은 중국의 건검 술을 연상시 키 며 역잡기도 사용하는 데 그 기 원 은 화랑 과 관련이 있다 . 42 문법 Grammatika 1. Ot - 롭 다 Otdan sifatning yasalishi. 누 구나 평 화롭 고 자유로운 세상에서 살 고 싶 어 요 . 2. 0t 올 / 물 sifat - 게 여기다 Ot va sifat fe'li bilan bog'lanib, biror bir narsani qanday deb o'ylash ma'nosida qo'llaniladi. 그 사 람 은 사 생활 을 아주 중 요 하게 여 깁 니다 . 3. Ot 을 / 를 ot ( 으 ) 로 여기다 42 https://dzen.ru/media/id/istoriia-boevyh-iskusstv-korei.www.google.com. 41 Otga bog'lanib, biror bir narsani boshqa bir narsa deb o'ylash ma'nosida qo'llaniladi. 내 말을 농 담 으로 여기면 곤란 해 요 . 4. Fe ' l - 는 관습 습관 , 사고방식 Harakat fe'liga qo'shilib, biror bir harakatni qilish odati degan ma'noni beradi. 여자 들만 집안일을 하는 관습은 고쳐야 해 요 . 5. Fe ’ l - 기 보 다는 Harakat fe'liga qo'shilib, biror bir harakatni qilishdan ko'ra boshqa harakatni qilish oson, yaxshi ekanligini anglatadi . 여동 생 은 청 소하기 보 다는 요 리하기를 더 좋 아 합 니다 . 6. Fe ’ l 더 군 ( 요 ) Harakat va sifat fe'llariga qo'shilib, biror bir narsa haqida o'z tajribasini bayon etishda qo ’ llaniladi . 지 난 달 에 민석 씨 집에 갔 는 데 민석 씨 여동 생 이 정말 예 쁘 더 군요 . 어 휘 와 표 현 So'z va iboralar 그 랬 더니 shunday degani uchun, shunday qilgani uchun 목이 아프다고 했 어 요 . 그 랬 더니 이 약을 주었어 요 . 생 일을 축하한다고 했 어 요 . 그 렇 게 말 했 더니 영숙 씨 가 기 뻐했 어 요 . 연습 Mashqlar : 1. 텍 스트를 조심스럽게 읽 고 질문 에 답 하 십 시오 . 1) 니 홀 라와 파티마는 어제 무 엇 을 했 습니 까 ? 2) 니 콜 라와 파티마는 어 떤 방을 원합 니 까 ? 3) 한국 사 람들 은 주말에 어 떻 게 지 내 는 것을 좋 아 합 니 까 ? 4) 니 홀 라는 하 숙 집 아주머니가 잘 보살 펴 주 셨 을 때 누 구 생각 이 났 습니 까 ? 5) 파티마는 너 무 가 깝 게 대해 주면 기분이 어 떻 다고 했 습니 까 ? 42 2. 보기에서 알맞 은 단어를 골라 ....... 에 넣으세 요 경험 , 독 방 , 마음 씨 , 사 생활 , 인상 , 자유 , 추억 (1) 개인의 …… . 와 / 과 ....... 이 / 가 가장 중 요 한 것이라고 생각 해 요 . (2) 저는 무 엇보 다도 ……… . 이 / 가 착 한 사 람 이 좋 습니다 . (3) 그 사 람 의 ……… .. 만 으로 사 람 을 판 단하는 것은 옳 지 않 은 것 같습니다 . (4) 아무리 많 이 배워 도 … ……… . 이가 없 는 사 람 은 생각 이 깊 지 않 은 것 같습니다 . (5) 사 람 마다 어 렸 을 때의 아름다운 ........ .... . 이 / 가 있지 요 . (6). ……….. 는 혼자 쓰 니 까 편하기는 하지 만 바 싸요 . XULOSA Koreys va va o‘zbek tillarida sport terminologiyasining milliy-madaniy xususiyatlarini tadqiq qilish natijasida quyidagi ilmiy-nazariy xulosalarga kelindi: 1. Tilshunoslikning leksik qatlamini hosil qiluvchi terminologiyaning lingvistik aspektlari to‘g‘risidagi izlanishlar, terminshunoslik sohasidagi yangi ilmiy-nazariy qarashlarning paydo bo‘lishi, mazkur soxadagi jumboqlarning yechimini topish dolzarbligi kengligidan, o‘rganilishi esa til kurilishining mohiyatini anglash uchun goyat muhimligidan dalolat beradi. Buni koreys va o‘zbek tillarida sport terminologiyasining milliy-madaniy xususiyatlarining tahlili xam isbotlaydi. Bunday ikki qarindosh bo'lmagan tillarni sport terminlaridagi milliy-madaniy xususiyatlarning tadqiqi chog‘ishtirma tilshunoslik ravnakini ta’minlaydi. 43 2. Tilshunoslikda yangi terminlarning kirib kelishi yangi imkoniyatlarni ochibgina qolmay, o‘ziga xos qiyinchiliklarni xam paydo qilishini inkor etib bo‘lmaganidek, termin haqidagi ta’rif, termin va kategoriya tushunchalari hamda unga doir muammolar, ularning kompozision jihatlari, xususiyatlari tadqiqi kabi masalalar baxsga chaqiradi. Ikki nokardosh tilda sport terminlarining chog‘ishtirma tadkiki, ularga berilgan ta’rif va xulosalar bir-birini inkor etmaydi, aksincha, biri ikkinchisini to‘ldiradi va bir-birini takozo etadi. 3. Bir til boshqa bir tildan tovushlar, so‘zlar va birikmalarni o‘zlashtirishi mumkinligini inobatga olib, rivojlanishi, sport terminologiyasining sport leksikasining boyitilish usullari va manbalarini aniqlashda: 1) boshqa tillardan so‘zlar o‘zlashtirish yo‘li bilan; 2) tilda qo‘llanilib kelgan ayrim so‘zlarning yo‘qolishi; 3) so‘zlarning o‘z ma’nolarini o‘zgartirishi (so‘z ma’nosining to'liq o‘zgarishi, omonim so‘zlarning paydo bo‘lishi, so‘z ma’nolarining kengayishi va torayishi) kabi usullarga e’tibor qaratilishi lozim bo‘ladi. 4. Qiyosiy terminologiya shunday bir keng qamrovli sohaki, unga ta’rif berish, uning chegaralarini belgilash tilshunoslikda baxs-munozaralardan iborat dolzarb masala bo‘lib, uning ustida chuqur izlanishlar olib borish zaruriyatini tug‘diradi. Uning predmeti esa manba til va tarjima qilinayotgan til terminlari o‘rtasidagi leksik, semantik va grammatik sathlardagi mushtarak va differensial qonuniyatlari va terminlar tarjimasi tamoyillari jihati bilan farqlanadi. 5. O‘zbek tilining sport leksikasi tashqi manbalar asosida ham tarakkiy etishi bilan birga, o‘zbek tilida sport terminlari boshka tillardan so‘zlar o‘zlashtirish yo‘li bilan boyib borishi imkoniyatlari koreys tiliga qaraganda ancha kengligi kuzatildi. Koreys tilida o‘zbek tilidan farqli olarokq, sport terminlari koreys tilidan kelib chiqqani ham anchani tashkil etsa-da, chet tillaridan o‘zlashganlik yuqoriligi ma’lum bo‘ldi. 6. Koreys va o‘zbek tillarida sport terminologiyasining milliy-madaniy xususiyatlarini namoyon etishda ommaviy axborot tizimi va xalq orasida ommalashib borgan leksik neologizmlarning ikkala tildagi milliy ruh va madaniy 44 o‘ziga xoslik bilan uyg‘unlik kasb etganligi kuzatildi. Shu bilan birga insonning tashqi olamni idrok etish amaliyoti va tajribasini aks ettiruvchi bilim tuzilmalarini anglatib kelgan, til va ong munosabatida juda keng qo‘llanilayotgan sport terminologiyasining tahlili jarayonida kognitiv tilshunoslikning konsept, freym, kategoriya kabi tushunchalari aniqlash imkonini kengaytiradi. 7. Ikki til sport terminosistemasida inson kognitiv va madaniy-lisoniy faoliyatining verballashuvi natijasida yuzaga keladigan neologizm va okkazionalizmlar semantik-pragmatik aspektda polisemiya, omonimiya, variativlik qonuniyatlari doirasida mantiqiy qiymat kasb etish xususiyatlari bilan ajralib turadi. 8. Koreys va o‘zbek asarlarida kuzatilgan qator sportga oid terminlar ko‘p hollarda yakka qo‘llanmasligi, balki bitta, ba’zan ikkita mustaqil, ko‘makchi fe’l va qator determinantlar bilan kelishi mumkinligi aniqlandi. Sport terminlari hamda ularga daxldor motivlar va ularning bir necha lisoniy birliklari ko‘proq modal fe’llar yordamida qo‘llaniladi. 9. Turli tizimli tillarda sport terminlarining grammatik, leksik va frazeologik xususiyatlari semantik, struktural va funksional maydon konstituyentlarining tasnifiy omillari ekanligi va mazkur omillarning dominant komponent (yadro) atrofida birlashuvchi ikkilamchi (periferik) elementlar qo‘llanishini voqelantiruvchi kuch ekanligi muhim ahamiyatga ega. Matn ichida ishlatilgan va undan tashqari sport sohasining mohiyatini ochib beruvchi bir qator terminlar ro'yxati tuzildi va ularning o‘zbekcha tarjimasi ham keltirilib o'tildi. Shuningdek, shu yo‘nalishda ta’lim berishda yangilik yaratish maqsadida matn ichidagi keltirilgan atamalar, so‘z va so‘z birikmalariga doir mashqlar to‘plami tuzildi. 45 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. –T.: O‘zbekiston, 2016. – 176 b. 2. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan quramiz. –T.: O‘zbekiston,2017. – 231 b. 3. Wines R.W. Sporting Frenchness: Nationality, Race, and Gender at Play. A dissertation for the degree of PhD.- Michigan University, 2010. Р. 223. 4. Попов Р.В. Русская спортивная терминология: На материале баскетбольной терминосистемы: дисс. ... канд. филол. наук Северодвинск, 2003. С.168., 5. Шафоатов А.Н. Таджикская спортивная терминология: автореф. канд филол. наук Душанбе, 2009. С.28. 46 6. Хмелевская И.Ю. Лексикографическое представление спортивно- игровых терминов на основе сопоставительного исследования французской и русской терминосфер спортивных игр. Екатеринбург, 2006. С. 24. 7. Мирзоев 3. Спортивные термины в таджикском и английском языках: дисс канд. филол. наук. Душанбе, 2005 С. 210. 8. Гуреева Е.И.Спортивная терминология в лингвокогнитивном аспекте дисс.... канд. филол. наук Челябинск, 2007.-C. 176 9. Boboyorov M. X. Mustaqillik davridagi sport atamalarining shakllantirilishi: filol. fan. nomz. diss. avtoref. Samarqand, 2009.; 10. Sarimsoqov X.A. Ingliz va o'zbek tillarida sport terminlarining chog'ishtirish tadqiqoti: f.f.f.d. (RhD) diss. avtoref. Toshkent, 2020. - B. 50 11. Флоренский ; Составление и общая редакция игумена Андроника (А. С. Трубачева). — Москва : Издательство «Мысль», 2004. — (Философское наследие, том 133). — 685 12. Лотте Д. С. Вопросы заимствования и упорядочения иноязычных терминов и терминоэлементов. М.: Наука, 1982. 13. Nishonov P.P. Frantsuz va o'zbek tillari yuridik terminologiyasining qiyosiy- tipologik tadqiqoti. Fiole. fan. nom. diss. avtoref. T., 2009. B.8. 14. Мельников Г. П. Основы терминоведения / Г. П. Мельников. - М.: Изд- во РУДН, 2009.-116 c. 15. Axmanova O.S. Terminologiya lingvistikasi. Lingvistik entsiklopediya M., 1990.- S. 509 16. O'zbek tilining izoxli lug'ati. Toshkent: O'ZME, 2008.- B. 73. 17. Шевчук В.Н. Производные военные термины в английском языке. М., 1983. - С. 6. 18. Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической тер- минологии / Г. О. Винокур // История отечественного терминоведения: классики терминоведения.- М., 1994. 19. Марчук Ю.Н. Компьютерная лингвистика. М.: Восток-Запад, 2007. С .317 47 20. Xodjaeva D.I.Tilshunosliklarining leksikografik tahlili (ingliz, rus va uzbek tillari izohli lugatlari materiallari misolida), diss philol. fanat , falsafa tabib . T ., 2018 yil . 6.19. 21. Райсберг . Современный социально-экономический словарь. М ., 2012. - С . 210 22. O zbek tilining izohli lug'ati. 5 O zbek tilining izohli lug'ati. 5 jildli. 2- jild.-ʻ ʻ Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020.- B. 379. jildli. 2- jild.- Toshkent: O'zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020.- B. 379. 23. Авакова А.С. Наименования спортсменов в русском язике// Дисс. на соискание учен, степени канд. фил. наук.-- М., 1971.-- 328 с 24. Даниленко В.П. Русская терминология Опит лингв. описания/ АН СССР, Ин- т рус. яз.- Москва: Наука, 1977-С. 56 25. Зилберт, Б.А. К вопросу о составе специалной лексики физической култури и спорта и ее месте в лексической системе современного русского язика/ Б.А. Зилберт// Язик и обшество. Социолингвистические проблеми лексикологии: межвуз. науч. сб.- Саратов: Изд- во Сарат. ун- та, 1982.- Вип. C . 76-93. 26. Капанадзе Л.А. Взаимодействие терминологической и обшеупотребителной лексики// Развитие лексики современного русского язика.- М.: Наука, 2007.--С.86- 103 27. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов / О.С. Ахманова. – 2-е изд., стер. – М : УРСС : Едиториал УРСС, 2004. – 571 с. 29. Лотте Д.С. Основи построения научно- технической терминологии. Вопроси теории и методики.- М.: Изд- во Академии наук СССР,2001.--160с. Internet saytlari 1. http://www.ZiyoNet.uz 2. https://www.edu.uz 3. http://uz.m.wikipedia.org/wiki/Leksika 4. http://www.Google.ru 5. https://www.baidu.com 48 6. https://baike.baidu.com/item /24700 7. https://ru.wikipedia.org/wiki/ Терминология 8. https://qomus.info/oz/encyclopedia/l/leksika/ 9. https://uz.m.wikipedia.org/wiki/sport 10. https://dzen.ru/media/id/istoriia-boevyh-iskusstv-korei.www.google.com. 49

Sportga oid terminlarni qiyosiy o‘rganish (koreys va o‘zbek tillari materiallari)

Купить