Sportning nazariy asoslari - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Sportning nazariy asoslari

Купить

Sportning nazariy asoslari.
Reja:
1. Sport nazariyasi predmetining xususiyatlari maxsus atamalari
2. Sportning nazariy asoslari.
3. Sport turlarining tasnifi
4. Sportning vazifalari

Sport nazariyasi predmeti, jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati fanining
bir qismi bo‘lib, yangidan ajralib chiqqan fandir.
Sport nazariyasi fani sport mashg‘ulotlari bilan maxsus tashkil qilingan
jarayonda sportchining tayyorgarlik mazmuni va uslubiyati hamda unga ta’sir
qiladigan umumiy qonuniyatlarni o‘rganadi.
Sport nazariyasining asosiy atamalariga quyidagilar kiradi: sport
musobaqalari, sport harakati, sport faoliyati, sport tayyorgarligi, sport tayyorgarligi
tizimi, sport maktabi, sport mashg‘ulotlari tizimi, sport ko‘rsatkichlari, sport
natijalari. Shu atamalar mazmuni va xajmini aniqlab olmasdan turib, sport
nazariyasi o‘rgana-digan fanni muvaffaqiyatli ravishda egallab bo‘lmaydi.
Sport - qisqa ma’noda shaxsiy musobaqa faoliyati deyilsa, keng ma’noda
shaxsiy musobaqa faoliyati shu faoliyat asosidan kelib chiqadigan maxsus
tayyorgarlik hamda uning norma va yutuqlari tushuniladi.
Sport musobaqalari - ko‘rsatish uslubi, sport yutuqlarini baxolash va
taqqoslash, sport soxasidagi konkurensiyalarni o‘ziga nisbatan boshqarishdir. Sport
musobaqalari, boshqalar bilan muloqotda bo‘lishni kerakli omili, shaxsni tashkil
topishini vositasi, inson imkoniyatlarini anglab etish, etalon ko‘rsatkichlarini
tuzishga qaratilgan.
Sport musobaqalarini maqsadi - kuchli sportchilar va komandalarni aniqlash,
sport maxoratini takomillashtirish, jismoniy madaniyat va sportni targ‘ibot qilish,
sport tashkilotlari, murabbiylar, sportchilar, hakamlar faoliyatiga ob’ektiv baxo
berishdir.
Sport harakati - ijtimoiy harakatning maxsus shakli bo‘lib, tuzish,
rivojlanish, saqlash, sport boyliklarini qabul qilish va almashish, shaxsni tashkil
topishi uslubi, jamiyatga ishchi kuchi xamda, Vatanni faol himoyachilarini
tayyorlaydi. O‘zbekistonda sport harakati - g‘oyaviy kurashning kerakli sohasi
bo‘lib, ommaga ta’sir ko‘rsatuvchi, insonda milliy ongni tarbiyalovchi tomonla-
ridan biridir. Sport harakati tarixan quyidagi shakllarni: ommaviy, havaskorlik
sportini yaratgan. Bundan tashqari biznes shaklidagi - professional sportni yuzaga
chiqaradi.

Sport faoliyati - harakat faoliyati rivojlanishini oliy shakli bo‘lib, inson
faoliyati jarayonining ko‘p qirraliligi insonni jismoniy va psixologik rivoj-lanishi
hamda takomillashuvini jamiyatning talabiga nisbatan tashkil qilishdir. Sport
faoliyati: shaxsiy sport faoliyati va tashkiliy - pedagogik faoliyatlarga bo‘linadi.
Insonning sport faoliyati ikki bir-biriga bog‘liq: qayta tashkil topish va
tushunib etish (sportchini bilishi, ko‘nikma, malakalarni yuqori sport
ko‘rsatkichlari) tomoni mavjud.
Funksional atamalar guruhiga tayanch bo‘lib, sport tayyorgarligi va sport
mashg‘ulotlari atamalari kiradi.
Sport tayyorgarligi – sportchilar mashg‘ulotini qamrab oluvchi, ko‘p omilli
jarayon bo‘lib, musobaqalarga tayyorlanish va qatnashish, mashg‘ulot jarayonini
va musoba-qani tashkil qilish, mashg‘ulot va musobaqani ilmiy - metodik va
material - texnik tomonidan tayyorlash; kerakli shart-sharoitni, sport ishlari
mashg‘uloti o‘qish va dam olish bilan qo‘shib olib borishini hisobga oladi.
Ushbu atamalarni ishlab chiqarishda sport tayyor - garligi tizimi va sport
maktabi deb yuritiladi.
Sport tayyorgarligi tizimi - bilim, vositalar, uslublar, shakllar va shu
muxitda tashkil qilish bilan sportchini eng yaxshi darajada tayyorlashni ta’minlash,
shuningdek sportchini tayyor-lashni amaliy faoliyatidir.
Sport maktabi - sportchilarni tayyorlashni yagona tizimi bo‘lib, bir guruh
mutaxassislarni ijobiy izla-nishga asoslanadi.
Sport mashg‘ulotlari – bu sport tayyorgarligini bir qismidir. Sport
mashg‘ulotlari maxsus jarayonni o‘z ichiga olib, aniq tanlangan sport turi bo‘yicha,
sportchini yuqori ko‘rsatkichlarga erishishida, jismoniy mashqlar orqali
organizmni rivojlantirish, jismoniy sifatlar va qobiliyatlarni takomillashtirish
uchun foydalanilgan maxsuslashtirilgan jarayondir.
– sport mashg‘ulotlari pedagogik xodisa bo‘lib, u sportda yuksak natijalarga
erishish uchun bevosita yo‘nalti-rilgan maxsus jismoniy tarbiya jarayonidir.
“ Sport mashg‘ulotlari ” atamasi bilan bir qatorda sportchini tayyorlash
atamasi ham qo‘llaniladi.

“Sportchini tayyorlash ” – kengroq tushuncha bo‘lib, u sportda yuksak
ko‘rsatkichlarga erishishga tayyor bo‘lishi va uni amalga oshira borishni
ta’minlovchi barcha vosita-lardan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
Umuman sport mashg‘uloti sportchini tayyorlashda biologik va psixologik
o‘zgarishlarining murakkab majmua-sini yuzaga keltirib, natijada “ mashq bilan
chiniqqanlik ”, “ tayyorgarlik ”, “ sport formasida bo‘lishlik ” darajasini
yaxshilanishiga olib keladi. “ Mashq bilan chiniqqanlik ” tushunchasi odatda
mashg‘ulot ta’siri ostida sportchi organizmida sodir bo‘ladigan hamda uning ish
qobiliyatini ortishida o‘z ifodasini topadigan biologik (funksional va morfologik)
moslashuv o‘zgarishlari ma’nosida anglanadi. Bular: umumiy va maxsus turga
bo‘linadi.
“Mashq bilan chiniqqanlik ” – mashg‘ulot vositasida organizmning
muayyan bir ishga moslashganlik darajasidir.
“ Tayyorgarlik darajasi ” – atamasi, “mashq bilan chiniq-qanlik” atamasidan
kengroq bo‘lib, tayyorgarlikni qaysi darajada, ekanligini ko‘rsatadi.
“Sport mashg‘ulotlari tizimi ” – bu sportchilar tayyorlashda beriladigan
bilimlarni, tamoyillarni, uslub-lari va sport ko‘rsatkichini, shuningdek mashg‘ulot
jarayonini boshqarish va tashkil qilishda amaliy faoliya-tini bir butunligidir.
“Sport ko‘rsatkichlari ” - bu sport mahorati va sportchi qobiliyatini qaysi
darajada ekanligini ko‘rsatib, aniq natijalarda beriladi. Aniq holda, tayyorlash
tizimini samarali amalga oshirishi mobaynida sport ko‘rsatkichlari, sportchini
iqtidorligini aniqlaydi. YUqori sport ko‘rsatkichi bo‘lib, shu sport turida, maksimal
imkoniyatlardan foydalanilganini ko‘rsatadi.
“Sport natijalari ” - sportdagi son va sifat darajasini ko‘rsatkichidir.
“ Sportchining tasnifi ” - sportchini barqaror tas-nifi bo‘lib, ma’lum vaqt
ichida yoki sport musobaqalarida qatnashishini umumlashgan yakunidir.
O‘zbekiston Respublikasida “ yagona sport tasnifi ” mavjud bo‘lib har to‘rt
yilda o‘zgarib turadi. Sportni ijtimoiy xodisa sifatida o‘ziga xos xususiyati shundan
iboratki, u asosan jamiyatga insonning jismoniy sifat-larini rivojlantiruvchi vosita
sifatida xizmat qiladi, shu bilan birga, uning ma’naviy kamolatiga ham kuchli

ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur xususiyati jismoniy tarbiyaning mushtarak belgisidir.
Insonning ijtimoiy ongini rivoj topganligi jismoniy madaniyatni vujudga
kelishidagi sub’ektiv omili deb hisoblanadi.
Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi, fan sifatida, insonning jismoniy tarbiya
va sport bo‘yicha jamiyatda ko‘rsatgan faoliyatini, yangi shaxsning mazkur
faoliyat davomida, qonuniy tarzda shakllanishi va jismonan komil inson bo‘lib
etishishini o‘rganadi va tadbiq qiladi.
Jismoniy tarbiya va sportning ijtimoiyligi uning oqibatlaridan samarali
ravishda manfaatdordir deb hisoblaydi (O.A.Milshteyn ).
Bu oqibatlar majmui, sport bilan shug‘ullangan har bir jamoa a’zosi, har bir
ijtimoiy gurux uchun qanchalik foyda yoki ziyon keltirishini aniqlab beradi.
Bularga quyidagilar kiradi:
- aholini barcha ijtimoiy guruh va tabaqalariga jismoniy tarbiya tizimining
ijtimoiy ta’siri;
- jismoniy tarbiya boshqaruvini tashkil qilish va uning faoliyat samaradorligi;
- har bir jamiyat a’zosining ruhan va jismonan sog‘lom bo‘lishiga, uning
ijodkor shaxs sifatida har tomonlama kamol topishiga, uning mehnat faoliyati,
ijtimoiy siyosiy harakati, umuman, ijtimoiy qiyofasi va faoliyatiga, hayotda tutgan
o‘rniga sportning tarbiya, ta’lim va sog‘lomlash-tirishga qaratilgan ta’sirining
amaliy natijasi;
- mashg‘ulotdan bo‘sh vaqtlarda samarali dam olish usullari va bunday dam
olishning ommaviyligi;
- ommaviy axborot vositalari orqali jismoniy tarbiya va sportni targ‘ib
qilishning samaradorligi;
-xalqaro sport harakatlari va olimpiya o‘yinlarining rivojlanishiga, turli
mamlakat xalqlari o‘rtasida tinchlik – totuvlik va hamkorlikning rivojlanishiga,
keskinlikni yumshatishga qo‘shgan hissasining samaradorligiga bog‘liq-dir.
Sport hamisha jamiyat oldida, bir qator muhim vazifalarni bajarib kelgan
hozirgi kunda vazifalar bundan ham ko‘paya boradi.

Sport shaxsning har tomonlama rivojlanishiga maxsus tarzda ta’sir ko‘rsatadi,
hayotiy ko‘nikma va malakalarning shakllanishiga yordam beradi, ma’naviy,
axloqiy va aqliy o‘sishga, shaxsning mardlik, iroda, ruhiy tetiklik kabi
xususiyatlarini chiniqtirishga ko‘maklashadi, insonlarda o‘zaro hurmat, do‘stlik-
inoqlik hissiyotlarini tarbiyalaydi, o‘zaro yordam, oliyjanoblik, halollik,
baynalminallik ruhi va boshqalar sportning eng muhim fazilati hisoblanadi.
Sport ko‘ngilxushlik va muxlislik bilan birgalikda sog‘lomlashtirish vazifasini
bajaradi, uning sog‘lomlash-tirish turlari, dam olish, jo‘shqin xordiq chiqarishga
qaratilgan bo‘lib, sog‘lom hayotning asosi bo‘lib, hisoblanadi.
Nazariya - deganda, asosan, u yoki bu sohadagi tajribalarni
umumlashtiruvchi, tabiat qonunlarini, ob’ektiv ravishda ko‘rsa-tishi asosiy
bilimlarni inson ongida namoyon bo‘lishi tushuniladi.
Nazariya - ilmiy bilimning oliy shakli bo‘lib, tamoyillar va qonunlar,
tushuncha va funksiyalari, uslu-biyati va qoidalarini, umumlashtirish va tahlil
qilishda, ma’lum sohadagi bilimlarni bir butunligicha tushunchaga keltiradi. Sport
nazariyasini haqiqiyligi sport faoliyati amaliyotda aniqlanadi, yoki nazariya bilan
amaliyot bir-biri bilan mustahkam bog‘langandir.
Sport nazariyasini ob’ektiv holati inson faoliyati sohasini ijtimoiy hodisasi
sifatida, musobaqalarni o‘tkazish va tashkil qilish tizimini, musobaqalarda yuqori
sport natijalari va g‘alabaga erishish, shu bilan sog‘ligini mustahkamlash va
insonni umumiy jismoniy rivojlan-tirish maqsadida o‘quv-trenirovka
mashg‘ulotlarini o‘tkazish hisoblanadi.
Sport nazariyasini maqsadi - fan sifatida anglab etish, tavsif, tushuntirish va
ob’ektiv qonunlarni bashorat qilish, sport faoliyati jarayonlarini va ko‘rinishlarini,
predmet tuzilishini o‘rganadigan va ijtimoiy holatlarni o‘z ichiga olishi,
tashkillashtirilishi, metodik, biologik va sport bilan bog‘liqligini hisobga olishdan
iboratdir.
“ Sport nazariyasi ” ni ko‘p funksionalli jamiyat hodisasi sifatida, jismoniy
madaniyat instituti va jismoniy tarbiya fakultetlariga mo‘ljallangan o‘quv

dasturidagi hajmi bo‘yicha sportchini tayyorlash tizimidagi sportni har xil sohalari
bo‘yicha o‘quv predmetidir.
Sport nazariyasi gepotezo-deduktiv yoki induktiv-deduktiv nazariya turiga
kirib, bu ma’lum tizim va emperik (amaliy tajriba) holatini logik bog‘liqligiga ega.
Sport nazariyasi bir-biri bilan bog‘langan, predmet va xodisalar majmuida,
sport sohasiga taalluqli bilimlar tizimi quyidagi asosiy funksiyalarga ega:
tavsiflovchi, tartibga tushuruvchi, bashorat qiluvchi olingan natijalarni
umumlashtiruvchidir. Bundan tashqari amaliy va metado-logik funksiyalar bilan
farqlanadi.
Sport nazariyasida quyidagi elementar tuzilishlar ajratiladi:
1. Dastlabki emperik asoslari (tajriba yo‘li bilan) - bu sport faoliyati
to‘g‘risida tajriba davomida tanlab olingan, nazariy tushuntirishga muhtoj
ma’lumotlardir.
2. Dastlabki nazariy asoslari quyidagi tarkibiy qismlarga ega:
- ko‘p yillik yoki kelajakdagi faoliyat natijalarini onglab etishi va amaliy
qayta tuzilishida aniq haqiqatni yorituvchi birlashgan shakli tushuniladi, bu esa
onglab etgan maqsadni o‘z ichiga oladi.
- asosiy tamoyillari dastlabki holatda, kerakli qonuniyatlarni bildiradigan
nazariya kutadigan ma’lumot-lardir.
3. Dastlabki logik asoslari - sport nazariyasida shunday tushuncha borki, u
xodisa va predmetlar xususiyat-larini, faqat ilmiy holda emas balki, ilmiy
bilimgacha bo‘lgan bilimni ham ko‘rsatadi.
4. O‘zining nazariy qismi - bajarilgan mashqlardan yig‘ilgan samaradorligini
qoldiq oqibatini, tushuntirish va tasdiqlashni o‘z ichiga oladi.
SHunday qilib sport nazariyasi - bu sportni ahamiyati to‘g‘risida tushuncha
beriladigan, qonuniyatlari va asosiy atamalariga jamiyatda amal qilish, uning
mazmuni va shakllari bo‘yicha optimal ravishda sport tayyorgarligi va musobaqa
faoliyatini birlashtiradigan bir butun tizimidir.
Sport turlarining tasnifi.

Bugungi zamonaviy sportning juda ko‘p mustaqil turlari paydo bo‘ldiki,
ularning har qaysisi o‘zining musobaqa shakli, maxsus harakat tarkibi, bellashuv
qoidalari va musobaqa faoliyatiga baho berish usuli bilan boshqa sport turlaridan
ajralib turadi.
Matveev L.P. (1977) sport turlarini harakat faoliyatiga qarab 5 guruhga
bo‘lgan:
Birinchi guruh - sportning bu turi jismoniy sifatlarni chegaragacha talab
qiladigan sport turlari bo‘lib, sportchini o‘z shaxsiy imkoniyatiga qarab muvaf-
faqiyat qozonishi mumkin (boks, gimnastika, kurash, sport o‘yinlari, engil atletika
va boshqalar);
Ikkinchi guruh - yuruvchi texnik vositalarni boshqarish bilan bog‘liq bo‘lgan
sport turlari (mototsikl, avtomobil, tayyora, yaxta va boshqalar); bunday turda
sport natijasi o‘zi yuruvchi texnik vositalariga, ham ularni boshqarish qobiliyatiga
bog‘liq bo‘ladi;
Uchunchi guruh - maxsus qurollar (miltiq, kamon va boshqalar) dan qat’iy
cheklangan shart bilan nishonga tekkizuvchi sport turlari;
To‘rtinchi guruh - model - konstruktorlik faoliyatini o‘zaro taqqoslash
turlari (aviamodel, avtomodel va shu kabilardagi faoliyatlar);
Beshinchi guruh - sportning abstrakt - mantiqiy yo‘l bilan g‘alaba qozonish
turi (shaxmat, damka);
YOzgi va qishki olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritilgan sport turlari boshqa
hislatlarga ko‘ra guruhlarga birlashtiriladi.
1-guruh - davriy xarakterdagi harakat faoliyati bilan bog‘-liq sport turlari
suzish, eshkak eshish, engil atletika, velosport va boshqalar;
2-guruh - asosan tezkorlik - kuch sifatlarini namoyon etishni talab etuvchi
sport turlari sakrash, uloqtirish, og‘ir atletika;
3-guruh - asosan harakatlarni muvofiqlashtirish bilan bog‘liq sport turlari -
sport va badiiy gimnastika, akrobatika, suvga sakrash, batut, figurali uchish va
boshqalar;

4-guruh - yakkakurash boks, kurash (barcha turlari), qilichbozlik va
boshqalar;
5-guruh - sport o‘yinlari futbol, xokkey, basketbol, voleybol, suv polasi va
boshqalar.
6-guruh - ko‘pkurash chang‘i ikki kurashi, engil atletika ko‘pkurashi,
zamonaviy beshkurash va boshqalar.
Olimpiya sport turlari tasnifi
Sport o‘yinlari (musobaqa mashqlari) boshqacha qilib aytganda
o‘ynalayotgan medallar miqdoriga (oltin, kumush, bronza) qarab tasniflanadigan
sport turlari ham mavjud.
Engil atletika, suzish, sport gimnastikasi, akademik eshkak eshish, boks va
boshqalar medallar miqdori ko‘p bo‘lgan sport turlariga kiradi. Lekin shu paytning
o‘zida Olimpiya bellashuvlarida futbolchilar bitta oltin, bitta kumush va bitta
bronza medali uchun kurash olib boradilar.
Sport turlarini musobaqa natijalarini belgilash usuli bo‘yicha ham tasniflash
mumkin. 1

1-guruh - metr o‘lchov natijalariga ko‘ra sport turlari: engil-atletika, og‘ir
atletika, velosport, tog‘ chang‘isi, chang‘i, ot sportlari va boshqalar.
2-guruh - o‘zining aniqligi, go‘zalligi, mazmundorligi, harakat amplitudasiga
ko‘ra natijasi ball bilan baholangan sport turlari - gimnastika, akrobatika, figurali
uchish va boshqalar.
3-guruh - yakkakurash va sport o‘yinlari turlari. Sport turlariga ko‘ra va
guruh o‘z navbatida guruhlarga bo‘linadi:
- musobaqa faoliyati vaqti cheklangan turlari (futbol, xokkey, basketbol, qo‘l
to‘pi va boshqalar);
- pirovard natija cheklangan turlar (voleybol, tennis, stol tennisi va
boshqalar);
- cheklangan vaqt tugaguncha g‘alabaga erishish mumkin bo‘lgan turlar (boks
- nokaut, kurash - sof g‘alaba).
4-guruh - ko‘p qirrali xarakterdagi sport turlari (engil atletika ko‘pkurashi,
zamonaviy beshkurash, biatlon, chang‘i, ikki kurash va boshqalar).
Sport mashqlarini guruhlash tarzining ko‘p qirraliligi hal etilayotgan
masalalar xarakteriga ko‘ra u yoki bu tafsilot turidan foydalanish imkonini beradi.
Sportning vazifalari
Sportda dam olishni tashkil qilish sohasida yoki organizmni maxsus qayta
tiklash tizimida, charchashga qarshi kurash omili sifatida, emotsional talablarni
qondirishda va organizmni vaqtincha yo‘qotgan funksional imkoniyatlarini qayta
tiklashda ko‘proq ishlatiladi.

Sportning funksiyalari
1.3.Sportning musobaqa
funksiyasi 1.3.Sog‘lomlashtirish rekreativ
funksiyasi

-Normativ funksiyasi -Sog‘lomlashtirish funksiyasi
-Gedonistik (axloqiy
ta’limot) -Tayyorgarlik funksiyasi
-Tomosha ko‘rsatish
1.5.Informatsiya - bashorat qilish funksiyasi
-Informatsiya funksiyasi
-Bilish funksiyasi
-Ma’rifat funksiyasi
-Bashorat qilish evrestik funksiyasi
-Aql – idrok, zakovat funksiyasi.
1.6.G‘oyaviy funksiya 1.7.Sport dasturi - me’yoriy va
tashkiliy asoslari
-G‘oyaviy funksiyasi
-Siyosiy funksiyasi
-Umumlashtirish funksiyasi
-Axloqiy tarbiyaviy funksiyasi
-Baynalminal-integrativ funksiyasi -Ommaviy sport funksiyasi
-Zaxiradagi sportning funksiyasi
-Sport yuqori ko‘rsatkichlar
-E’tibor, obro‘, nufuzli funksiyasi

Asosiy adabiyotlar.
1. A.Abdullayev. Sh.Xonkeldiyev. Jismoniy tarbiya nazariyasi va
metodikasi. Toshkent. 2005 u
2.
R.S.Salomov. Sport mashg'ulotlarining nazariy asoslari. T. 2005 yil
3. Maxkamdjonov K.M. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi. T.
2008.
4.
R.S.Salomov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. T. 2014 y.
5. R.S.Salomov. Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati. (II-jild) T.
2015 y.
6. R.S.Salomov, Y.Y.Aripov. Maktab yoshidagi bolalar jismoniy tarbiyasi
uslubiyati asoslari. T. “Molya” 2011 y.
7. U.S.Do’sanov. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi . O’quv
qo’llanma Tashkent 20 19 y

Sportning nazariy asoslari

Купить