Sprinterlik masofalariga yugurishga ixtisoslashgan yosh yengil atletikachilarni tanlash mezonlari taxlili - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	63.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Sprinterlik masofalariga yugurishga ixtisoslashgan yosh yengil atletikachilarni tanlash mezonlari taxlili

Купить

Sprinterlik masofalariga yugurishga ixtisoslashgan yosh yengil atletikachilarni tanlash mezonlari ta x lili mavzusida yozgan

MUNDARIJA KIRISH ..................................................................................................................... 3 I BOB. SPRINTERLIK MASOFALARIGA YUGURISHNING ILMIY- NAZARIY XUSUSIYATLARI .............................................................................. 5 1.1. Sprinterlik masofasiga yuguruvchilarni fiziologik va anotomik xususiyatlari ............................................................................................................. 5 1.2. Sprinterlik masofalariga yuguruvchi o‘smirlarni yillik mashg‘ulotlarida yuklamarni taqsimlanishi ....................................................................................... 9 1 .3. Sprinterlik masofasiga yugurish mashg‘ulotlarida vosita usullarini qo‘llanilishi ....................................

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev va hukumatimiz tomonidan olimpiya sport turlariga, jumladan yengil atletikaga ham katta e`tibor qaratilmoqda. O’zbekiston Respublikasining «Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida» gi Qonuni (2015 yil yangi tahriri qabul qilingan), O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ- 5368-son Qarori va “Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3031-son Qarori bunga yaqqol misol bo’ladi . Yuksak sport yutuqlarining mavqei xalqaro musobaqalarda raqobatchilikning keskinlashishi, hamda mamlakat milliy terma jamoalari sportchilari avlodlarining almashishi qonuniy jara

Ishning vazifalar i : - Adabiyotlar tahlili asosida y etakchi murabbiy va olim larning sport mashg’ulotlari d a tanlab olish va saralash uslublarini o’rganib chiqish va tahlil qilish; - yengil atletika mashg’uloti jarayonida saralashning ahamiyatli o ’ rnini aniqlash ; - s port maktablari ning yengil atletika yo ’ nalishi ga qobiliyatli bolalarni saralash va tanlab olish uslub lar ini o’rganib chiqish ; - s port m aktab iga qobiliyatli bolalarni saralash va tanlab olish ning samarali uslub larini tadqiq etish. Ishning ob`yekti: Qarshi shahridagi 1-sonli BO’SM yengil atletika bo’limi o’quvchilari. Ishning predmeti: BO’SM yengil atletika bo’limi mashg’ulotlari . Ishning ilmiy yangiligi. - yengil atletika to’garaklari, mashg’ulotlari da yangi saralash uslublari o’rganib chiqildi va me`yorida

I BOB. SPRINTERLIK MASOFALARIGA YUGURISHNING ILMIY- NAZARIY XUSUSIYATLARI 1.1. Sprinterlik masofasiga yuguruvchilarni fiziologik va anotomik xususiyatlari Sprinterlik masofasiga yugurish musobaqalari masofa uzunligiga qarab taqsimlanadi: 60 m.dan borshlab bu masofada faqat yopiq inshoatlarda 400 m. gacha masofada musobaqalar o‘tadi. Sprinterlik masofasida jismoniy tayyorgarlik bo‘yicha qo‘yiladigan talablar masofa uzunligiga muvofiq ravishda o‘zgarib turadi, lekin hamma masofalar uchun eng asosiy sifat bu tezlikdir. Sprinterlik masofasida yuguruvchilarda tezlik-yuqori tezlikda yugurish uchun kerak bo‘ladigan samarali yumshoqroq harakatlarni ta’minlovchi mushaklarning tez, kuchli qisqarishi natajasidir. Skelet mushaklarining qisqarishi sodir bo‘ladigan tezlik ko‘p jihatdan mushak tolalari x

mushaklardagi tolalar turi o‘zgarmas degan taxmin tadqiqotlarda har doim tasdiqlanmaydi [9]. Mushaklar tarkibida ham nevrolginda ham metabolik tarkiblar mavjud, ular ham sprinterlik masofasiga yugurishi muvoffaqiyatini belgilab berishi mumkin. Sprinterlik masofasiga yuguruvchilarning anatomik morfologik xususiyatlari, qadamlar uzunligi va sur’ati orasidagi bog‘liqlikni tadqiq qilingan. Bu ko‘rsatgichlar sportchining bo‘yiga, oyoqlari uzunligiga va yugurish tezligiga qadam uzunligi esa son mushaklarining yozilish kuchiga ham bog‘liq. Bu tadqiqotlarning eng muhim natijalaridan biridir. Sprinterlik masofasiga yuguruvchilarda uncha yuqori malakaga ega bo‘lmagan yuguruvchilar natijasi asosan kuch qobiliyatini mashq qilish yo‘li bilan qadamlar uzunligini oshirish orqali yaxshilash mumkin. Odatda

Mushak tolasi tuzilishini o‘rganish uchun olingan sinov mushak biopsiyasi deb ataladi va labaratoriya sharoitlarida maxsus aparat yordamida bajariladi. Ushbu tashxislash metodi sportda saralab olish amaliyotida keng qo‘llanilmaydi [8]. Yugurish mushaklar ishi asosini harakatlarning chalishtirma koordinatsiyasi tashkil etadi. Yugurish harakatining ba’zi fazalarida mushaklar ishining ko‘rib chiqamiz [10] . Yugurishda sportchi haratlarining tashqi ko‘rinishini baholash xarakatlarining to‘liq ko‘rinishini baholash yoki mehanika tilida aytsak, harakat kinematikasini o‘rganish xar doim to‘laq ma’lumot beravermaydi. Harakat insonning asosiy dvigateli–skelet mushaklarining qisqarish faoliyati natijasidir, shuning uchun sprinterlik masofasida yugurish texnikasini qarab chiqayotib, birinchi navbatda

harakatlanayotgan oyoqlarni to‘xtatilishi kerak bo‘ladi. Buning natijasida zo‘riqqan mushak tashqi kuchlar ta’sirida tuziladi, bunday rejim essentrik zo‘riqish deb ataladi [11]. Tez harakatlar mushaklarining shunday ishlatilishini taqozo etadiki, bunday ishda bo‘g‘im o‘rab olingan bo‘ladi. Bo‘g‘imlarni qarama-qarshi tamonlar-dan o‘rab turuvchi antagonist mushaklar bir vaqtning o‘zida zo‘riqadi va kuchini o‘zaro muvozanatlangan holda tizimini “qulflab qo‘yadi” va tizimni boshqaradi. Mushaklarning bunday zo‘riqishi izametrik zo‘riqish deyiladi [9] . Demak harakat amalini bajarish jarayonida mushak bo‘shashtirilishi yoki uchta zo‘riqish holatidan birida bo‘lishi mumkin. Shuning uchun harakatning ichki mexanizmini o‘rganishda ayrim mushak guruxlarining zo‘riqishi xususiyati mushakda bir vaqtni

parametrlariga ko‘ra, tez yugurish tavsiflaridan farq qiladi. Chunki oyoqlarning yerga qo‘yi-lishi tekis oyoqda amalga oshiriladi va amartizatsiya fazasida asosiy yuklama tizzani o‘rab turuvchi mushaklarga hamda boylamlarga tushadi [19]. Shunday qilib, sprinterlik masofasiga yuguruvchilar uchun eng munosib mashqlar tahlili quyidagilar bo‘lishi kerak “bir oyoqda yugurish, bunda oyoq kaftining old qismi bilan yerga tushiladi, ushbu holatda ko‘p sakrab chiqish mashqlari mushaklar mustahkamligini ta’minlaydi. 1.2. Sprinterlik masofalariga yuguruvchi o‘smirlarni yillik mashg‘ulotlarida yuklamarni taqsimlanishi Yengil atletikaning sprinterlik masofalariga 100, 200, 400 m.ga yuguruvchilar tayyorlash tizimida yillik tayyorgarlik bosqichi asosiy tarkibiy qism hisoblanadi. Bosqich tayyorgarlik, muso

bilan mashg‘ulotlar o‘tkazish, 2-hafta oldingi hafta hajmining 50-60 % bilan, so‘ngra bir–ikkikun dam olish. Musobaqa oldidan oyoq-qo‘l mushaklar chigalini yozish, yugurish yo‘lagida yugurib ko‘rish kabi mashqlarni tavsiya etgan. Lekin qaysi yoshdagilarga qanday vositalarda qo‘llash uslubini bermagan. Olimlarning ta’kidlashlaricha, sprinterlik masofalariga yugurishda malakali yuguruvchilar uchun ma’suliyatli musobaqalarga tayyorgarlik uch olti oy davom etadi (V.G.Nikitushkin, N.N.Chevsnokov, V.G.Bauer, V.B.Zelichenok). O‘ziga xos vositalarga ahamiyat berib, vositalar va tayyorgarlik usullaridan foydalangan holda yuqori darajadagi maxsus ish qobiliyatiga erishishga qulay zamin yaratish maqsadida mavsumning asosiy musobaqalariga tayyorgarlik uchun 4-6 hafta davom etadigan mezotsiklni taklif

kerak. Chunki, oxirgi holda ular hal qiluvchi musobaqaga muntazam tayyorgarlikda halaqit beradi, muddatidan oldin energiya sarflashni keltirib chiqaradi, sportchini ruhiy ezib yuboradi va eng avjiga chiqqan lahzada uning diqqatini chetga tortadi; -nufuzli musobaqalarda muvaffaqiyatli chiqishlardan keyin ko‘pincha sportchilarning ish qobiliyati darajasi birmuncha pasayib ketadi, shuning uchun musobaqa tayyorgarligini doimo oshirib borish kerak; -sprinterlik masofasiga yuguruvchining jismonan va ruhan yuqori darajada zo‘riqishga olib keluvchi nufuzli musobaqalardan keyin mashg‘ulot yuklamalarini bajarish sikliga umumiy rivojlantiruvchi mashqlar bilan (taxminan bir hafta davom etadi) almashlab turish kerak; -bevosita tayyorgarlik 4-5 hafta davom etib, bu davrda sport texnikasiga biror-bir tub

musobaqa oldi haftaligi ko‘proq davom etadigan (6-7 kun) bosqichi talab qilinib, bu bosqichning maqsadi muhim startlarga kun va soatlarga tayyor holda yetib borishni ta’minlashdir. Maxsus tayyorgarlik bosqichining asosi-bu musobaqa shartlari va talablarini aks ettiruvchi, ya’ni takrorlanuvchi 7 kunlik yoki undan kamroq kunlardan iborat mikrotsikllar ko‘rinishidagi oqilona tuzilgan mashg‘ulot yuklamalaridir. Bu bosqich batafsil kundalik shaxsiy (6-8 haftalik) reja ko‘rinishida tuzilib, unda tayyorgarlik, shuningdek mashg‘ulot yuklamalarining asosiy vositalarini rejalashtirish hamda musobaqalarda qatnashish, organizmni charchoqdan tiklash uchun qo‘llaniladigan hammom, farmakologiya, fizioterapiya va boshqa usullardan foydalanish yo‘llarini ko‘rsatib o‘tgan. Shu bilan birga bu barcha vositala

Yuqori darajada mumkin bo‘lgan sport natijalariga yo‘naltirilgan tayyorgarlikning hamma sifatlaridan jismoniy, texnik,taktik va ruhiy tomonidan maksimal foydalanish uchun qulay sharoitlarni ta’minlash zarur. Mamlakat birinchiligi va asosiy musobaqa o‘rtasidagi oraliqqa bog‘liq bo‘lgan bu bosqichning davomiyligi 6-8 haftani tashkil etadi. U odatda ikki mezotsikldan iborat. Ulardan biri (katta hajmdagi yuklamalar yig‘indisi) yuqori darajadagi sport natijalariga erishuvchi, jismoniy sifatlari va ish qobiliyatlarning rivojlanishiga qaratilgan bo‘lib, ikkinchisi-sport haraka-tining o‘ziga xosligi, sportchilar tarkibi, tashkiliy muammolari, ob-havo va boshqa ta’sirlarni inobatga olgan holda sportchini aniq belgilangan musobaqalara olib chiqishdan iborat. Mashg‘ulot yuklamalarini taqsimlash, mash

saqlash qobiliyati to‘g‘risidagi tasavvur yotsa, ikkinchi tomondan, ma’lum vaqt oraliqlaridagi turli jismoniy sifatlar rivojlanishiga yo‘naltirilgan mashg‘ulot paytida paydo bo‘luvchi uzoq muddatli mashg‘ulot samaralari yotadi. Tayyorgarlikning yillik davrida mashg‘ulot yuklamalarini taqsimlashni quyidagicha amalga oshirish taklif qilinadiki, bunda tayyorgarlik davrida imkoni boricha yuklamalarning kam jadalligi bilan ko‘proq hajm “to‘plash” yoki “asos solmoq”, musobaqa davrida esa, yuklamalar hajmini kamaytirib va jadallikni oshirib, “asos”dan foydalangan holda musobaqalarda qatnashish. Sprinterlik masofalariga yuguruvchi sportchilar mashg‘ulotida to‘qqiz bosqichni ajratib, har bir bosqich uchun yuklamalar va mashg‘ulotning asosiy vositalarini aniqladi. 1. Jalb qiluvchi. Yuklamalari: mush

Yuklamalar: maxsus qobiliyati yuqori darajasiga erishish, to‘plangan imkoniyatlarni ishga solish, anaerob mexanizmlarni takomillashtirish, sur’atni his qilishni tarbiyalash. Vositalar: anaerob musobaqalar (40-50 daq.), tiklovchi yugurish (6-8 km), yuqori tezlikda yugurish (80-120 m). 5. Ikkinchi asosiy bosqichi. Yuklamalar va vositalar birinchi asosiy bosqichdagidek, lekin mashqlarni bajarish jadalligi yuqori. 6. Yozgi musobaqa oldi bosqichi. Yuklamalar va vositalar qishki musobaqa oldi bosqichidagidek. 7-8. Birinchi va ikkinchi musobaqa bosqichlari. Yuklamalar: eng qulay mashg‘ulot siklini vujudga keltirish, maxsus ish qobiliyatining yuqori darajasiga erishish, texnika va taktika mahoratini takomillashtirish. 9. O‘tish davri bu bosqichda yaxshi dam olishning turli shakllari asosiy vosital

(yugurish) yuklamasi sifatida ishlatiladi. Ishida yuklamani taqsimlash yuguruvchining malaka darajasiga bog‘liqligi aytilgan. Yuqori malakali “sprinterlik masofasiga” yuguruvchilarni tayyorlashda asosiy e’tibor tezlik-kuch sifatiga qaratilgan bo‘lib, uning asosida organizmning anaerob ish hajmi unumdorligi oshiriladi. Qolgan boshqa masofalarga yuguruvchilar uchun mashg‘ulot davri birinchi bosqichlarida aerob imkoniyatlarni o‘stirish maqsadga muvofiqdir [7,10]. Tayyorgarlikning turli davrlarida mashg‘ulot yuklamalarini rejalashtirganda uning o‘ziga xosligini saqlash, ya’ni sport natijalarini ta’minlashda organizmning tizim va funksiyalarini rivojlantirish uchun quyidagilarni taklif qiladi: a) ko‘pchilik mutaxassislar mashg‘ulot yuklamalarini taqsimlashni tayyorgarlik davrlari bilan bog‘layd

urg‘u berish ko‘ngilsiz hollarga olib keladiki, bu mashg‘ulotlar haddan tashqari ko‘p olib borilganligida yoki o‘ziga xos musobaqa tartiblariga yetarlicha tayyorgarlik ko‘rilmaganligida deb bilish mumkin. Shu bilan birga maxsus ishdan misollar keltirilib, unda yuqori sur’atda yugurishda kelib chiqadigan kislorod qarziga qarshi tura bilish takomillashtiriladi. Bu mashg‘ulotlar kichik masofalarning katta bo‘lmagan takrorlanish sonlari seriyasidan iborat bo‘lib, unga yana takrorlanish orasidagi juda uzun bo‘lgan dam olish oralig‘i kiradi. Berilgan tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, musobaqalarga yaqin bosqichda musobaqa tezligidan oshib ketuvchi tezlik bilan yetarli darajada katta hajmdagi ishlarni bajarish natijaga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ishda ko‘rsatilishicha, sprinterlik masofasiga yuguruvchil

mashg‘ulotlardan olib tashlanadi va musobaqalar arafasida chigal yozish mashqlariga kiritilishi mumkin. Bundan tashqari, muallifning hisoblashicha, oyoq muskullari kuchini tiklash va ularning tonusini oshirish uchun keyingi 7-10 kunda yugurish tartibini qisqartirib, kunora sakrash mashqlarini kiritish kerak. Sprinterlik masofasiga yugurish jadallikning qaysi zonasiga tegishli ekanligini, uning fiziologik xususiyatlarini tasavvur qilish, 18-21 yoshli sportchilarni mavsumning asosiy startlariga tayyorlashda vosita va usullarni to‘g‘ri tanlashda katta rol o‘ynaydi [9]. 1 .3. Sprinterlik masofasiga yugurish mashg‘ulotlarida vosita usullarini qo‘llanilishi Jismoniy tarbiya va sport nazariyasi fani mashg‘ulot sikllari samaradorligini oshirish yo‘llarini topishga borgan sari ko‘proq diqqatni jalb

Yetakchi olimlardan N.G.Ozolin mashg‘ulot sikli va uning ayrim tuzilish birliklarini tuzish muammosi bilan ko‘p yillar davomida qiziqib kelishmoqdalar. Lekin hozirgi paytda amaliyotda yuklamalarning hajmi va shiddati oshib borayotganligi sababli ko‘tarilgan ko‘pgina savollar, asosan, tajribadan kelib chiqib hal qilinmoqda. Xususan, bu mashg‘ulot siklining eng muhim tuzilish birligi haftalik mikrotsiklga tegishlidir. Mikrotsikllar asosida mashg‘ulotni rejalashtirish yaxshi natijalarga erishish va shu bilan bir vaqtda charchash va tiklanish sikllari o‘rtasidagi mutanosiblikni ta’minlash uchun sportchi organizmidagi imkoniyatlardan yanada to‘laroq foydalanishga imkon beradi. Mashg‘ulot mikrotsikllarida turlicha yo‘nalishdagi mashqlar qilinadi. Ulardan har qaysi sportchi organizmiga ma’lum bir

mashg‘ulot yuklamalari va mashqlarining almashinib turishi bu holatdagi o‘zgarishlarni boshqarib turish uchun zamin yaratadi. Ma’lumki, jismoniy ishdan keyingi tiklanish sikllari isteroxron tarzida o‘tadi, ya’ni juda katta kompleksatsiyasi bir vaqtning o‘zida ro‘y beradi. Shu yerda savol tug‘iladi, qaysi tiklanuvchi funksiyaga qarab ish tutish. Bu 6-7 kunda bir martadan ko‘p bo‘lmagan katta mashg‘ulot yuklamalariga ega mashqlarni qo‘llashni bildirib, u sport amaliyoti bilan qarama-qarshilikka uchraydi. N.V.Zimkin, N.I.Volkovlar jismoniy mashqlarning xususiyatlari va ularni qo‘llash uslubiyati, yuklamalarning turli kattalik hamda yo‘nalishga ega bo‘lgan umumiy, ta’sirga bog‘liq bo‘lgan ayrim yuklamalardan kelib chiquvchi oqibatlarni tadqiq qilishning keng istiqbolini aniqlovchi ishlarida bu

yetib bora-olmasligi, boshqalarning yuqori darajada tiklanishlarini qayd qildilar. Bunda mashg‘ulotlar (turgan joyda 15 s. yugurish testi bo‘yicha ish qobiliyati va maxsus chiniqishni rivojlantiruvchi mashg‘ulotlardan so‘ng kuchning tushish tezligi koeffitsiyentidan tashqari)ning o‘ziga xosligini tushuntiruvchi jiddiy farqlar topilmadi. Ketma-ket uch kunlik mashg‘ulotlardan so‘ng barcha, asosan vegetativ tizim faoliyatini xarakterlovchi ko‘rsatkichlarning yomonlashuvi qayd qilindi. Bundan kelib chiqib, mualliflar uch kunlik mashg‘ulotdan keyin uch kun dam olish kerakligi haqida xulosa qiladilar. Bu tadqiqotning ijobiy tomoni shundaki, mualliflar tomonidan turli yo‘nalishdagi mashg‘ulotlarning organizmga ta’siri tadqiqot qilinib, ketma-ket ikki yoki uchta mashg‘ulotning natija yig‘indisi an

chidamlilik va egiluvchanlikni rivojlantirish: 1) chigalyozdi yugurish – 15 daq. 2) kross – 6 km. (km=5 daq.). Juma. 1) chigalyozdi yugurish – 25 daq. Shanba va Yakshanba – musoboqa. II. Yozgi musobaqalarga tayorgarlik davri. Dushanba. tezlik sifatlarini rivojlantirish va texnikani takomil-lashtirish: 1) chigalyozdi yugurish – 15 daq. 2) MYUM – 6x60 m. 3) tezlanish – 3x100 m. 4) pastki startdan yugurish – 5x30 m., 1x40 m., 2x60 m. shiddat – 91–95 % (to‘la tiklanib). 5) pastki startdan yugurish – 5x30 m., 1x40 m., 2x60 m. shiddat – 96- 100 % (to‘la tiklanib). 6) sekin yugurish- 5 daq. Seshanba. Maxsus chidamlilik va egiluvchanlikni rivojlantirish: 1) chigalyozdi yugurish – 15 daq. 2) MYUM – 6x60 m. 3) tezlanish – 3x100 m. 4) qayta yugurish – 2x100 m., 2x150 m., 1x300 m. shiddat – 91-95%. 5)

rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. Mashg‘ulotlarning u yoki bu tartibini aniqlashda, xususiy mashg‘ulot samarali (organizmning bir yuklamadan yoki bir xususiyatga ega bo‘lgan yuklamalar kompleksidan ta’sirlanishi) kabi kumulyativ samara, ya’ni turli qulay yo‘nalishdagi yuklamalarning organizmga ta’siridan kelib chiqqan oqibatlarni (xususiy samara)ni umulashtirishni ham hisobga olish zarur. Shu bilan birga oqibatlar faqatgina moslashish samarasi ko‘rinishida jamlanib qolmasdan, balki organizmda umumlashib, uni yangi sifat holati bilan ta’minlaydi [12]. Yuqoridagilarni hisobga olib, mashg‘ulot siklida turlicha tuzilish birliklarini, xususan, 13-15 yoshdagi sprinterlik masofasiga yuguruvchilarda tayyorgarlikni mikro va mezotsikllarni tashkil qilish masalalarini ishlab chiqish muhim nazariy v

mashg‘ulot bo‘lishi, bir yilda 20-marta musobaqa (shulardan 15tasi sprinterlik masofasiga yugurishdan, 5-tasi balandlikga sakrashdan, g‘ovlar osha yugurishdan va boshqa yengil atletika turlaridan) bo‘lishi nazarda tutiladi [14]. Mashg‘ulotning asosiy vazifasi: 1 Sprinterlik masofasiga yuguruvchining umumiy jismoniy tayyorligini hosil qilish va uni yanada oshira borish. 2. Sprinterlik masofasiga yugurish (start, startdan keyingi yugurish, masofa bo‘ylab yugurish, marraga kelish hamda estafetali yugurish) texnikasini bilib olish. 3. Boshqa yengil atletika turlari va jismoniy mashqlarning (uzunlikka, balandlikka sakrash,g‘ovlar osha yugurish, uloqtirish, turli hil umumiy rivojlantiruvchi va maxsus mashqlar va hokaza)oddiy texnikasini bilib olish. 4. Sprinterlik masofasiga yuguruvchining tezli

berish, yengil predmetlarnitashlash va itqitish, depsinish, burulish va boshqa shu kabi mashqlarni mumkin qadar maksimal darajada tez ijro etishdan foydalangan ma’qul. Ayniqsa asosiy ishni yugurishda faol ishtirok etadigan muskul gruppalari bajaradigan maksimal tezlikdagi harakat qilish tavsiya etiladi. Har qaysi mashqni 10-15 minutdan 2-3 minut tanaffus bilan bir necha marta takrorlanadi [17] . Tezkorlikni rivojlantirish va sprinterlik masofasiga yugurish texnikasini bilib olish uchun, turgan joyda va harakatni bajaruvchi maxsus mashqlar ijro etiladi. Turgan joydagi mashqlarda sprinterlik masofasiga yuguruvchining yugurish-dagi harakatlariga taqlid qilinadi: ijro etiladigan mashqlar esa yugurish xarakteridagi mashqlar bo‘ladi. Mashqlar maksimal tez sur’atda, lekin bemalol bajariladi. Bund

qadam yugurish. 2. Sonni yuqori ko‘tarib, tizzalarni baland baland ko‘tarib yugurish. 3. Oyoq tagi bilan to‘la depsinib, sal sal sakrab yugurish. Oyoq bukulmay yerga qo‘yiladi. 4. Kela turib, birdaniga 10-15 m ga maksimal tezlikda mumkun qadar ko‘p qadam tashlab yugurish. 5. Kela turib birdaniga 15-20 m ga maksimal tezlikda eng oz qadam tashlab yugurish. 6. Maksimal tezlikka erushguncha tezlanib yugurib, ketidan erishilgan tezlikni kamaytirmay, lekin mumkin qadar kam kuch sarflab erkin yugurishga o‘tish. Tezlanishni har gal mana shunday tugallash kerak. 7. Aniq chiziq bo‘ylab to‘g‘ri chiziq bo‘ylab va radiusi har xil turli tezlikda yugurish. 8. Qiya yo‘lka bo‘ylab pastga tomon yugurib, gorizantal yo‘lga o‘tib ketish. Muskullar kuchini ayniqsa sprinterlik masofasiga yuguruvchilarga kerakli

titish. Bu mashq sonning orqa tomondagi muskullarni rivojlantiradi. 7. 10-15 metr diametrli doirada, turli tomonga bemalol sur’atda yugurish. Sprinterlik masofasiga yuguruvchi egiluvchanlik mashqlarni faqat mashg‘ulotlarda emas, balki bo‘sh vaqtida ham bajarilishi kerak. Ayniqsa son orqa muskullarni cho‘zilishiga muskullar bilan son oldi muskullari cho‘zilishiga e’tibor berish kerak. Tayyorlov davrida rejada ko‘rsatilgan barcha mashqlar ishlatiladi. Ammo mashg‘ulot yuklamalarining hajmi va jadalligi har xil davrda turli xil bo‘ladi. Tayyorlov davrining kuzgi, qishki bosqichida sprinterlik masofasiga yuguruvchining umumiy jismoniy tayyorlik darajasi yaxshilashga asosiy e’tibor beriladi. Kross yugurib tayyorlanishga og‘irliklar bilan mashq qilishga, yengil atletikaning turli xillari va qo‘sh

o‘tishlari maqsadga muvofiqdir. Qishki musobaqalashuv bosqichida maxsus sprinterlik masofasiga yuguruvchi mashg‘u-lotlariga ko‘proq vaqt ajratiladi. Masofalarni yugurib o‘tish sur’ati asta-sekin oshirib boriladi. Shu bilan birga sprinterlik masofasiga yuguruvchilarni umumiy jismoniy tayyorgarligini rivojlantirish mumkin. Kuchni oshiruvchi barcha mashqlari mumkin qadar tez bajarishga harakat qilish kerak. Sprinterlik masofasiga yuguruvchi og‘irliklarni sekin sekin ko‘tarishga harakat qilmasdan, aksincha og‘irlikni kamaytirsa ham takrorlash sonini ko‘paytirib, mashqni tez-tez bajarmog‘i lozim. Sprinterlik masofasiga yuguruvchi qishki oylarda startdan keyingi tezlanishni takomillashtirish kerak. Buning eng yaxshi yo‘li 30-60 metrga startdan gruppa bilan chiqish va bu masofalarga yugurishdan m

o‘tkazaveradilar. O‘zgaruvchan sur’atdagi krossda tezlanishlar 100 va 200 m ga yuguruvchi-lardagidan ko‘ra tezroq (100-150 m gacha) davom etish kerak. Sprinterlik masofasiga yuguruvchining tezlik imkoniyatlarini oshirish va yugurish texnikasini yanada takomillashtirish uchun bu bosqichda masofaning oxirida tezlikni maksimal oshirib, 70-80 m.ga tezlanishli yugurish, kela turib va startdan 30-60 m.ga yugurish maqsadga muvofiqdir. Sprinterlik masofasiga yuguruvchining mashg‘ulot qilishlari startlari, tezlanishlari, chamalashlari sistematik birga bo‘lishi muhimdir; irodaviy fazilatlarini tarbiyalash, nerv muskul kuchlarini maksimal sur’atda olish yugurishda tobora yuqori tezlikga erisha borish asosidir. Shug‘ullanuvchilar mashg‘ulotlarining natijasini-yugurish vaqti, qadamlar uzunligi texnika

keyin isqa masofaga yuguruvchi buni shu qadar bilishi kerakki, hatto startdan marragacha biror marta texnikani xayoliga keltirmaydigan bo‘lsin [13]. Mashg‘ulot jarayonida sprinterlik masofasiga yuguruvchi asta-sekin musobaqadagidan ko‘ra ko‘proq maxsus chidamlilik talab qilinadagan ishni bajara oladigan bo‘lishi kerak. Shu bilan birgalikda maxsus chidamlilikni oshirish uchun bajariladigan mashg‘ulotdagi ishning harakteri musobaqada kerak bo‘ladigan ish harakteriga mos bo‘lishi kerak. 30

II BOB . YOSH SPRINTER LARNI TANLAB OLISH VA SARALASH USLUBLARI 2 .1. Yosh sportchilarni tanlash va yo’llanma berish S portda o’rinbosarlarni tayyorlashda kelajak yosh sportchilarni tanlash tartibi muhim rol o’ynaydi. Sportda yuqori natijalarni ko’rsatish uchu n sportchiga yuqori rivojlanish darajasidagi noyob morfologik ko’rsatkichlar, ajoyib jismoniy va ruhiy qobiliyatlar majmuasi bo’lishi kerak. Bunday uyunlikka ega bo’lgan sportchilar juda kam. Sportda tanlash - Bu qaysi bir sport turida yuqori natijaga erisha oladigan, qobiliyatli, iste`dodli kishilarni qidirib topish jarayonini tushunamiz. V.P.Fillinning fikricha pedagogik, sotsiologik, ruhiy - tibbiy biologik tadqiqot (ilmiy tekshirish) uslub larini o’z ichiga oladigan tashkiliy uslubiy tadbirlarni majmuaviy tartibini tushuniladiki,

hamda guruhlarda amalga oshirish kerak. Sport qobiliyatlarni turg’unligi bilan ajralib turadigan sportchilar nasl qobiliyatlariga ham bog’liq. Nasl qobiliyatlari organizmga katta yuklama berilganda namoyon bo’ladi, shuning uchun yosh sportchining qobiliyatini yuqori natija ko’rsatishga qaratish kerak. Ayrim funktsiyalarni va sifat qobiliyatlarini rivojlanishi har xil yoshlarda har xil bo’ladi. Ayniqsa buni kichik yoshdagi yuqori natija ko’rsatadigan sport turida e`tiborga olish kerak. Yosh sportchilarni tanlash muammolari Pedagogik, tibbiy-biologik, ruhiy va sotsiologik ilmiy tekshirish uslublar iga asoslangan xolda majmuaviy xal qilinishi kerak. Pedagogik ilmiy tekshirish uslublari yosh sportchilarning jismoniy sifatlarini rivojlanish darajasini, koordinatsion qobiliyatlari va sport texni

Sport maktabiga 2-3 ta o’quv guruhini tanlash uchun 100 dan ortiq bolani tekshirish lozim. Statistik ma`lumotlar ga qaraganda suv havzasiga kelgan 60000 boladan faqatgina 1 ta xalqaro toifadagi sportchi chiqadi, ko’pgina xalqaro toifadagi sport ustalaridan olimpiya g’oliblari chiqadi. Bolaning keyingi yutuqlarini aniqlaydigan narsa, sport bilan shug’ullanishni boshlanishi qaysi yoshda boshlash kerakligi bilan belgilanadi. Aynan shu yoshda ko’pgina chet el va vatan sportchilari sport bilan shug’ullanishni boshlaganlar. Chang’ichi Kulakova Galina 20 yoshda, konkichi 1976 yil g’olibi Stepanskaya 17 yoshda, velosipedchilar Garelov, Komiskiy, Chikamov 17-19 (V.I.Chudinov) tahliliga ko’ra sport turining u faqat 8 turida BO’SM dasturidagi yoshga to’g’r i keladi. Q uyidagini esda tutish kerak: 1)

Keyingi yillarda muskul biopsiyasiga e`tibor berilayapti. Ma`lumki muskul to’qimasini tuzilishi ham katta ahamiyat kasb etadi. Tez qisqaradigan muskullar sprint uchun 90%. Skelet muskul ko’ndalang kesim. Stayerlarda sekin qisqaradigan muskul tolalari ko’p 80-90 % ni tashkil etadi. Dastlabki tanlashda - pedagogik testlar ko’p qo’llaniladi. Testlar tezkorlikni, harakat uyg’unligini, chidamlilikni, aerob va anaerob imkoniyatlarni tekshirish bilan bog’liq. Paspor t va biologik yoshni aniqlash muhim masalalardan biridir. Jinsiy organlarni tez rivojlanishi tezkor yaxshi natijalarga olib keladi, keyinchalik esa yaxshi natija bermaydi. Dunyo miqyosida 16-17 yoshdagi sportchilarni kech rivojlanganlarini tanlash ham mavjud. Jinsiy organlarning yosh yetilishi – qizlarda 8-9, bolalarda 10 o’rtachasi:

Kishilarni doimiy ravishda sport mashg’ulotlariga jalb qilish, ularni qiziqishi va shaxsiy natijalari, shu yoki boshqa sport turlarining maxsus xususiyatlariga hamda individual qobiliyatiga bog’liqdir. Har bir kishi sport turini tanlashda, individual xususiyatlarini ko’pchilik qismi shu sport turining talablariga mos kelishi, sport chamalashining mohiyatini tashkil qiladi. Sport chamalashi esa, ko’pincha bolalar va o’smirlar hamda ommaviy sport bilan bog’liq. Sport chamalashini yo’lga qo’yilishi qanchalik yaxshi yo’lga qo’yilgan bo’lsa, shunchalik sport turida tanlov o’tkazish samaraliroq bo’ladi. Chamalash va tanlovning texnologiyasi bir xil bo’ lib qaysi yo’l bilan yondoshish bo’yicha bir-biridan chamalash ma`lum inson uchun sport turini aniqlasa, tanlov jarayonida esa sport kishini tanl

yig’ilishi mashg’ulotlari nazorat testlari va funktsional tayyorgarligini aniqlash orqali amalga oshiriladi.. To’rtinchi bosq ich - har xil terma jamoa (respublika, viloyatlar, idoralar va h.k.) guruhiga kiritish va ma`sul musobaqalarga qatnashuvchilarni aniqlash uchun o’tkaziladigan tanlov. Bu maqsadda sportchining o’z klubidagi mashg’ulot va musobaqa faoliyati to’g’risidagi axborotlar tahlil qilinsa, t er ma jamoada uning musobaqa faoliyati milliy birinchiliklarda va o’quv mashg’ulot yig’inlarida o’rganiladi. Tanlovda, shu sportchilar bilan ishlaydigan murabbiylar va shu hududdagi yuqori malakali mutaxassislardan tuzilgan ekspertlar qatnashadi. Tanlab olish usulining mazmuni sport tur ining aniq mazmuni va o’ziga mosligi bilan belgilanadi. Bu esa pedagogik, tibbiy- biologik va psixologik

Bugungi kunda mamlakatimizdagi mavjud 9 ming umumta`lim maktablarining 7 mingga yaqini qishloqlarda joylashgan. Biroq ularning uch mingga yaqini sport inshoatlariga ega emas. Mazkur muammoning dolzarbligini ayniqsa mamlakat mahalla faollari yurakdan his etishdi. Prezidentimiz Toshkent shahri hamda Andijon va Xorazm viloyatlari mahalla qo’mitalarining faoliyatlariga yuqori baho berdilar. Xalq ta`limi vazirligi tizimida ixtisoslashgan maktab-internat lar juda kam. Borlarida ham o’quv-mashg’ulotlarini olib borish uchun barcha zarur shart- sharoitlar yaratib berilmagan, internatlardagi ahvol shuncha yil o’tibdiki, o’zgarmasdan qolyapti. Bu to’g’rida viloyatlar sport federatsiyalarining prezidentlari bir necha marta ogohlantirilishiga qaramasdan ijobiy siljish sezilmayapti. Sportimiz kelajagini

Sport faoliyati qanchalik murakkab bo’lsa, sportchi psixologik va harakat vazifasining zaruriy majmuasini tashkil etuvchi variantlar shunchalik ko’p bo’ladi. Shu nuqtai nazardan sport alohida o’rin egallaydi, chunki bu sport turidagi muvaffaqiyat bevosita sheriklarning birgalikda harakat qilish tizimiga bog’liq. Bunda shaxsning turli xil sifatlari va hislatlari ustun bo’lgan kishilar ayniqsa yaqqol ajralib turadilar. Shuning uchun sportda tanlash masalasi birinchi navbatda bolalar shaxsini va ularning butun sifatlari hamda hislatlarini o’rganish bilan bog’lik. Tanlash tomonlari Tanlashning uch tomoni: mezoni, usullari va tashkil etilishi farq qilinadi. Shaxsning tanlash vaqtida o’lchanadigan yoki tekshiriladigan sifatlari va hislatlari mezon deyiladi. Masalan, sportchi harakatining tezligi

bo’lmaydi. Shug’ullanuvchilar asosiy texnik va taktik uslublarni egallab, muayyan tayyorgarlik bosqichiga yetganlaridagina ularning qobiliyatini baholash mumkin. Masterlar komandasiga a`zolar qabul qilinar ekan, asosiy me`zon qilib aynan sportchilarning qobiliyati olinadi. Mezonlarni o’lchash uchun qo’llaniladigan usul yoki moslamalar uslubiyatlar deyiladi. Tanlash amaliyotida quyidagi uslubiyatlardan: ekspert uslubiyat, apparaturali uslubiyat va testli uslubiyatlardan foydalaniladi. Ekspert uslubiyatlar mutaxassislarning (murabbiyning o’zi ham mutaxassis bo’lishi mumkin) bo’lajak o’yinchining iste`dod darajasi haqidagi fikrlariga asoslangan bo’ladi. Agar ko’pchilik mutaxassislarda bu fikr bir xil bo’lsa, uning ishonchliligi ancha yuqori bo’ladi. Apparaturali uslubiyatlar baholarning aniql

2 . 3 . Yosh sport chilarni tanlashning davrlari Sportga yo’naltirish va sportni ixtisoslashtirish iste`dodli l arni izlash hamda ularni topish bilan boshlanadigan, ixtisoslashtirilgan mashqlar davomida yo’naltirilgan o’qitish bilan davom e tuvchi yaxlit jarayonning davrlari hisoblanadi. Sportga yo’naltirish uning nazariy va uslubiy asoslariga binoan tanlash o’ziga xos shakli sifatida qaralishi mumkin. Shuning uchun professional yo’naltirish shart-sharoitlari nazariy asoslarini sportga tanlashda qo’llash mumkin. Ko’plab mualliflar sportga tanlash va yosh sportchilarni tayyorlashni boshqarish masalalarini muhokama qilishda «sportga tanlash» va «sportga yo’naltirish» atamasiga mos o’z tushunchalarini kiritadilar. Umuman yuqorida ko’rsatilgan, turli mualliflar tomonidan ifoda etilgan qoidalar

Yu.Jeleznyak tomonidan yengil atletika da qo’llanilgan sportga tanlash mohiyati ancha keng ifoda l ab berilgan. Muallif yengil atletika da tanlash o’yin faoliyati, yuksak qobiliyat darajasiga ega va o’yin ko’nikmalarining muvafaqqiyatli egallanishi ni ta`minlovchi organizm xususiyatlari, raqobatchilikning yuksak darajasi va musobaqalashishning ishonchli samaradorligi, ko’p yillik tayyorgarlikning barcha talablarini bajara oluvchi sportchilarni aniqlash bo’yicha tadbirlar to’plamidan iborat, deb hisoblaydi. Sifat ko’rinishi o’zgarib, tanlovning butun tayyorgarlik davomida yengil atletika chilarni ko’p yillik tayyorlashga yordam beradi. Sportchilarni tanlash va tayyorlash, ma`lum sport turida kuchli sportchilarga ega bo’lgan va spor t qobiliyati xususiyatini tashkil e tuvchi sifatlar (model

iste`dodli sportchilarni tanlash mumkin bo’lgan hodisalar tabiiy borishiga asoslangan. Mualliflar bunday yondashishga hammada ham o’ziga xos imkoniyatlar bo’lmaydi, deb hisoblaydilar. Biroq mualliflarning aytishlariga qaraganda, tashkil etilgan tanlashda, hatto tanlash bo’yicha yetuk mutaxassis ham kerakli kuzatish davri va o’yinchini tekshirib boriladigan boshlovchi sportchining ixtisoslashtirish muhim sifatlarini baholash imkoniyatiga ega bo’lmay, xatoga yo’l qo’yishi mumkin. Mana shundan kelib chiqib, mualliflar tanlashning tayyorlov (dastlabki) va yakuniy davrlarini ko’rsatadilar. Dastlabki tanlash ixtisoslashtirilgan mashqlarning kirish va boshlang’ich davri hisoblanadi. Yakuniy tanlash esa faqatgina uzoq vaqt ixtisoslashtirilgan mashqlar o’tkazilishidan keyingina o’tkaziladi. Bu davr

Nazorat va axborot to’p l ash tamoyili yosh sportchilarni nazorat qilish ko’p yillik ma`lumotlari bo’yicha axborotlarni to’plashni qayta ishlash tizimini ishlab chiqish bilan bog’liq. Biologik ishonchlilik tamoyilini yaratishda sportchini yuksak sport mahorati davrida uni kutib turgan juda yuqori yuklamalar bilan mashq bajarish, e kstremal sharoitlar bilan bog’liq holda salomatligida mumkin bo’lgan o’zgarishlarni asosli ravishda taxmin qilish zarurligi talab e tiladi. Tanlash masalasini hal etishda sportchini sinovlar va o’lchovlar – bir necha davr bilan uzoq vaqt o’rganish va tekshirib borish to’g’risidagi ma`lumotlarning amaliy ishonchliligini hamda aniqliligini ancha oshiradi va muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Sport o’yinlarida tanlash masalalari bilan shug’ullanuvchi mualliflar ishlarini

V.I.Volkov, V.I.Filin va qator mualliflarning fikriga ko’ra, sportga tanlashda tabiiy iste`dodni baholashga ehtiyotkorlik bilan yondashish talab etiladi, shu bilan bir vaqtda yosh sportchining morfologik, funktsional va psixofiziologik xususiyatlarining muhit omillari ta`sirini hisobga olib, har tomonlama tahlil qilish maqsadga muvofiq bo’ladi. Saralash ko’p yillik jarayon sifatida Saralash - bu pedagogik, sotsiologik, ruhiy va tibbiy-biologik tadqiqot uslublarini o’z ichiga oladigan majmuaviy xususiyatga ega tashkiliy-uslubiy tadbirlarning ko’p yillik tizimidir. Mazkur tadqiqot uslublari asosida o’smirlarning yengil atletikaga ixtisoslashishi uchun qobiliyatlar va iqtidor aniqlanadi, shuningdek kuchli sportchilarni terma jamoalarga saralash amalga oshiriladi. Saralashning asosiy vazifasi

1. Sport turini tanlash sababi. Sport bilan shug’ullanishga bo’lgan kuchli ichki da`vat sabab deyiladi. Bolani sportga etaklab keladigan asosiy sabablar - bu o’z-o’zini barkamollashtirishga bo’lgan intilish, harakat faolligiga bo’lgan talabni qondirish; o’z-o’zini namoyon qilish va o’z-o’zini mustahkamlashga intilish (muvaffaqiyatga intilishi, jamiyatda tanilishiga bo’lgan intilish); sport mashug’ulotlari bilan bog’liq bo’lgan taassurotlarni olish; ijtimoiy muloqotga bo’lgan talab, do’stlari bilan birga bo’lishga intilish va h.k. 2. Morfologik xususiyatlar. Morfologik xususiyatlar bir qator harakat sifatlarining namoyon bo’lishiga va umuman sport yutuqlariga erishishga ta`sir ko’rsatadi. Boshlang’ich bosqichda gavdaning total o’lchamlari: buy, og’irlik va gavda yuzasi, ko’krak qafasi hajmi

o’tishi isbotlangan. Bir qator tadqiqotlarda bolalar va ota-onalarning harakat imkoniyatlari o’rtasida bog’liqlik borligi aniqlangan. Ko’p sonli tadqiqotlar natijalarining tahlili sportga saralash nazariyasining asosiy qoidalarini shakllantirishga yordam beradi. Sportga saralash sport tayyorgarligining hamma davrlarini qamrab oladigan ko’p pog’onali, ko’p yillik jarayon hisoblanadi. U sportchilar qobiliyatlarini har tomonlama o’rganishga, bu qobiliyatlarni shakllantirish uchun tanla n gan yengil atletika turida muvaffaqiyatli takomillashishga imkon beradigan qulay shart- sharoitlarni yaratishga asoslangan. Sportchilarni saralashning ko’p yillik tizimi oltita bosqichga bo’linadi: 1. Dastlabki saralash. 2.Dastlabki saralashning muvofiqligini chuqur tekshirish. 3. Sportga yo’naltirish bosqich

balki shu harakatni boshqarib turuvchi ruhiy jarayonlar, ularning sifati hisoblanadi. Muvaffaqiyatning o’zi emas, balki unga erishish imkoni qobiliyatga bog’liq bo’ladi. Buning uchun, qobiliyatdan tashqari, o’zlashtirilgan ko’nikmalar ham zarurdir. Yuksak sport natijalariga erishish bir tomondan genotip bilan chegaralangan; ikkinchi tomondan – tarbiya muhiti va tayyorgarlik sharoiti bilan rag’batlantiriladi. Turli sport qobiliyatlarini irsiyati turlichadir. U harakatlanish tayyorgarligi ko’rsatkichlari – tezkorlik, sakrovchanlik, chidamlilik; qator morfologik va psixofiziologik ko’rsatkichlarda sezilarli darajada namoyon bo’ladi. Irsiy ta`sir inson rivojlanishining turli davrlarida har xil bo’ladi. Masalan, ko’pgina morfologik belgilar uchun u 10-15 yoshda asta-sekin pasayib boradi. Bu hol

Chamalash – eng avvalo inson qobiliyati va istagiga mos keluvchi sport turlarini tanlashga qaratilgan chora-tadbirlar majmui bilan bog’liqdir. Mazkur omillarni aniqlash – chamalashning o’ziga xos maqsadi hisoblanadi. Shu maqsadga erishish, bir tomondan, shaxs bilan faoliyatini o’zaro muvofiqlik muammosini hal etadi; ikkinchi tomondan, muayyan sport turi uchun saralashni amalga oshirishga tashkiliy jixatdan yordam beradi. Saralash – inson qobiliyatlari berilgan sport turi xususiyatlarini o’zaro mos kelishini aniqlash jarayoni hisoblanadi. Bosh mavzu – insonning ijodiy kamolotini va yuksak sport natijalarini o’zaro uzviy bog’lashga intilish. Ma`lumki, saralashni muvaffaqiyatli bulishi dastlabki (boshlang’ich) ko’rsatkichlarni to’g’ri tanlanishiga bog’liq bo’ladi. Shu ma`noda, psixofiziologik

Yengil atletikadagi saralash bosqichlari va usullari Saralash bosqichlari tasnifining mezonlari boshlang’ich sport tayyorgarligi – sport takomillashuviga imkon yaratish uchun individ xossalari va xususiyatlarini tarbiyalashga qaratilgan. Shuning uchun, boshlang’ich sport tayyorgarligi uchun yaroqlilikni aniqlashdan iborat. So’ngra musobaqalarda ishtirok etish uchun jamoa tarkiblari tuziladi. Musobaqalarda cheklangan sonda sportchilar ishtirok etishi mumkin. Murabbiylar o’yin tarkibiga eng istiqbolli yoki shu kundagi mahoratli va sara o’yinchilarni kiritadi. Tarkiblar borgan sari turg’unlashadi; “ortiqcha” o’yinchilar aniqlanadi. Ular avval zahiralar kursisini egallashadi, so’ngra esa tarkibdan butunlay ketadi. Kuzatish va tajribalar shuni ko’rsatadiki, malakali murabbiylar ilmiy usullarni

Ekspertiza usuli (antik zamonlarda yuzaga kelgan) odatda, sport bilan shug’ullanishga tibbiy moneliklarni aniqlash va guruh yoki jamoani tuzishda istiqbollikni baholash uchun qo’llaniladi. Asbob-uskunali usul o’tgan asrning oxiridan boshlab qo’llanilmoqda. Uning paydo bo’lishiga sabab aniq miqdoriy tahlil zaruriyatini paydo bo’lishidir. Asbob-uskunalarni qo’llash saralash tizimini yanada yuqori pog’onaga ko’taradi. Bu usul bir qadar cheklangandir. Hatto eng mukammal uskuna yordamida ham sport faoliyatining spetsifik sharoitlarini modellashtirish nihoyatda mushkuldir. O’yin testlari majmui harakatchan o’yinlar va o’yin mashqlari asosida tuziladi, hamda quyidagi talablarga muvofiq bo’lishi kerak: a) sinalayotgan o’yinchining bir xil vazifalari turli tavsifdagi ko’rinishlarda tekshiriladi va

- ko’p yillik mashg’ulot jarayonida kam o’zgaradigan maxsus jismoniy sifatlarning rivojlanganlik darajasi; - organizm fuktsional tizimining yengil atletikadagi o’ziga xos harakatlarni bajarishga bo’lgan imkoniyatlari; - ixtisoslashgan mashg’ulot yuklamalariga ruhiy mustahkamlik; - maqsadga yo’nalganlik. Sport natijasiga qarab saralash Yengil atletikachining sport natijasi ikkinchi xildagi saralashning muhim pedagogik mezoni bo’lib hisoblanadi. Bu mezon natija ko’rsatilgan shariotlar kompleksi va uning bajarilishiga ta`sir etgan sababalarni batafsil tahlil qilish hamda ko’rib chiqishni taqozo etadi. Yengil atletikada birinchi o’rinni egallash ko’p hollarda qur`a tashlanishiga bog’liq bo’ladi. Yengil atletikachi musobaqa boshida hamma kuchli raqiblar bilan uchrashishi va finalga yetib bormas

musobaqalardagi hakamlikka ko’proq mos bo’lgan bellashuvni olib borish uslubi, ehtimoldagi raqiblar bilan bellashuvni muvaffaqiyatli olib borishga yordam beradigan texnik-taktik mahorat to’plami har doim ham hisobga olinmaydi. Asosiy shartlar kompleksi shundan iborat bo’lib, uning asosida yirik musobaqalarda ishtirok etadigan jamoa tarkibiga saralashda sport natijasi tuzatib borilishi lozim. Texnik-taktik mahorat darajasiga qarab saralash Yengil atletika bo’yicha terma jamoaga saralashning boshqa eng muhim pedagogik mezonlaridan biri - bu texnik-taktik mahorat darajasidir. U olimpiada sovrindori model tavsiflarining bir qator ko’rsatkichlari bilan aniqlanadi, natijada shunga qarab sport natijasi yuzaga keladi. Bu ko’rsatkichlar yengil atletikachilar musobaqa faoliyati jarayonidagi bir qato

turli guruhlaridan ko’p hujum variantlarini muvaffaqiyatli qo’llayotgan raqibga qarshi himoyalanish juda qiyin hamda ularda hujum samaradorligi yuqori bo’ladi. Hujum samaradorligi bo’yicha: koeffitsient 0,60 ga teng. Bu minimal koeffitsient bo’lib, kuchli yengil atletikachilar odatda undan ko’p natijaga erishadilar. Yuqori hujum koeffitsienti yengil atletikachining ikkita turli yo’nalishidagi harakatlari: birinchisi - harakatni yakunlash uchun qulay dinamik vaziyatni tayyorlaydigan aldamchi harakatni tanaffussiz bitta harakatga birlashtirish yo’li orqali murakkab hujum harakatlari bilan hujum qilish malakasidan hosil bo’ladi. Bu taktik tayyorgarlik usulini hal qiluvchi hujum usuli bilan yoki 2-3 ta usullarni bitta harakatga (bunda hujum boshi birinchi usullar, yakuni - keyingilari bilan am

paytda u teng olishuvda 5 ta bellashuvdan bittasida yoki kamida 8 ta bellashuvdan ikkitasida ogohlantirish (ba`zan ikki tomonlama) olishi mumkin. Uning hujumlari maromi minimum holda 0,75 ga teng bo’ladi. Texnik-taktik mahoratning hamma model tavsiflari ko’rsatkichlari, o’z navbatida, texnik-taktik mahoratni takomillashtirish bo’yicha uning butun musobaqa faoliyati va mashg’ulot ishi jarayonidan hosil bo’ladi. Musobaqa faoliyati jarayoni o’zining minimal ko’rsatkichlariga ega, ularga bellashuvlar soni (28), musobaqalardagi natijalar (1-chi o’rin), musobaqa tajribasi (3 ta yirik, jumladan chet eldagi musobaqa). Texnik-taktik mahorat va musobaqa faoliyatining bunday model tavsiflari saralash paytida terma jamoa a`zolari bo’lgan kurashchilarning natijalari hamda tayyorgarligining turli tomonl

Sport maktablarining yengil atletika bo’linmalariga tanlashda quyidagi nazorat sinovlari (testlari) qo’llashni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz (2- jadval). 1 - jadval Sportchilarni saralash tizimi Saralash bosqichi Saralashning asosiy vazifalari Saralashning asosiy uslublari Shug’ullanuv- chilar tarkibi I Bolalar va o’smirlarni sport maktabiga dastlabki saralash 1. Pedagogik kuzatish 2. Nazorat sinovlari (testlar) 3.Sport turlari bo’yicha ko’rik-tanlovlar. 4.Sotsiologik tadqiqotlar 5.Tibbiy tekshiruv Turli yoshdagi bolalar va o’smirlar (sport turi xususiyatiga qarab) II Tanlangan sport turida muvaffaqiyatli ixtisoslashishga qo’yiladigan talablarga dastlab saralab olingan shug’ullanuvchilar tarkibining muvofiqligini chuqur tekshirish. Bolalar va o’smirlarni sport maktabiga qabul qilish. 1.

bosqichi) IV Sport jamiyatlari, idoralar, mamlakat o’smirlar terma jamoalariga saralash 1. Pedagogik kuzatish 2. Nazorat sinovlari (testlar) 3.Musobaqa va nazorat chamalash bellashuvlari 4.Psixologik tadqiqotlar 5.Tibbiy-biologik tadqiqotlar O’smirlar va qizlar V Sport jamiyatlari, idoralar, mamlakat yoshlar terma j a m o alariga saralash 1. Pedagogik kuzatish 2. Nazorat sinovlari (testlar) 3.Musobaqa va nazorat chamalash bellashuvlari 4 . Psixologik t adqiqotlar 5.Tibbiy-biologik tadqiqotlar O’spirinlar VI Mamlakat terma jamoalarining asosiy tarkibiga saralash 1. Pedagogik kuzatish 2. Nazorat sinovlari (testlar) 3.Musobaqa va nazorat chamalash bellashuvlari 4.Psixologik tadqiqotlar 5.Tibbiy-biologik tadqiqotlar Katta yoshdagi sportchilar 56

2 - jadval Bolalar va o’smirlar sport maktablarining yengil atletika bo’limlariga saralash uchun testlar 12 yoshli o’smirlar tezkor-kuch, kuch va iroda sifatlarining rivojlanganlik darajasini aniqlash uchun testlar Nazorat mashqlari Natijani baholash dastlabki o’quv yili oxiriga kelib 30 m.ga baland startdan yugurish (s) 5,4- a`lo 5,5 - yaxshi 5,6-qoniqarli 5,8 - yomon 5,1- a`lo 5,2 - yaxshi 5,3-qoniqarli 5,5 - yomon Joyidan turib uzunlikka sakrash (sm) Zalda gilam yoki rezinali yo’lakchada o’tkaziladi. Ikkita urinish, yaxshisi hisobga olinadi 160 - a`lo 155 - yaxshi 150 - qoniqarli 140 - yomon 180- a`lo 175 - yaxshi 170-qoniqarli 160 - yomon Gimnastika devorchasi, xalqalarida osilib 90 ° burchak holatni ushlab turish vaqti 4- a`lo 3 - yaxshi 2 - qoniqarli 0 - yomon 8- a`lo 7 - yaxshi 5-qo

to’pni egallab olish uchun kurashish) Sherik bilan 3 marta bajariladi. Har bir bellashuv vaqti va natijasi qayd qilinadi. a`lo 2 ta g’alaba - yaxshi 1 ta g’alaba - qoniqarli 2 -jadval davomi 12 yoshdagi o’smirlarning egiluvchanlik darajasini a niqlash uchun testlar Nazorat mashqlari Bajarish sifati Bahosi Polda oyoqlarni kerib o’tirib, qo’llar yon tomonlarga, bosh ko’tarilgan, orqa tekislangan holatda oldinga egilish 1.Ko’krak va qorin polga tekkiziladi, bosh ko’taril-gan, oyoqlar tekis, oyoq uchlari tortilgan a`lo 2. Orqa tekis holda (78 ° ) oldinga egilish qoniqarli 3. Orqa yarimigacha tekislangan holda (45 ° ) oldinga egilish qoniqarli 4. Bel bukilgan holda (45 ° dan kam) oldinga egilish yomon Gimnastika ko’prigi 1. Oyoqlar tekis, elkalar polga perpendikulyar holatda a`lo 2. Oyoqlar bir

tegib turadi, qo’llar yon tomonlarga yaxshi 3. Oyoqlar to’piqlari bilan polga tegib turadi, qo’llar yon tomonlarga qoniqarli 4. Oyoqlar to’piqlari bilan polga tegib turadi, qo’llar polda yomon Bolalarni saralash uchun hamma testlar tezkor-kuch, kuch, iroda sifatlari hamda egiluvchanlikning rivojlanganlik darajasini aniqlashga ajratilgan. 59

I Боб бўйича хулоса Mavzuga oid ilmiy, uslubiy adabiyotlar taxlilida sprinterlik masofalariga yuguruvchilarni fiziologik xususiyatlari mashg‘ulotlarni taqsimlanishi va o‘rgatish uslubiyatidagi vositalarni qo‘llanilishi bo‘yicha quyidagi xulosalarini qayt etish imkonini yaratadi. Olib borilgan tadqiqotlarda sprinterlik masofalariga yuguruvchilarni rivojlanishi va tayyorgarligida 12-13 yoshdagi qizlarda tezkorlik kuch sifati maksimal darajada rivojlanishi aniqlandi. O‘quv mashg‘uloti guruhlari tarbiyalanuvchilarida yillik mashg‘ulotlar soni 240-260 marta tashkil etadi. Mashg‘ulotlar soati 960-560 soatgacha yetishi mumkin. Umumiy yugurish yuklamalar hajmi har xil shiddatlarda 1600- 2600km gacha yetishi mumkinligini ilmiy uslubiy adabiyotlarda berilgan. Yillik mash- g‘ulotlarida nazorat mashql

XULOSALAR 1. Adabiyotlar tahlili shuni ko’rsatadiki, sportda tanlash uch bosqichda amalga oshiriladi. Dastlabki – bunga bolaning morfofunktsional va ruhiy xususiyatlarini hisobga olgan holda to’g’ri sport turini tanlash vazifasini hal qiladi. Oraliq – 2-3 mashg’ulot bosqichlarida shug’ullanuvchilarda sport natijasi ixtisoslashish qobiliyatini aniqlash vazifasi hal etiladi. Yakunlovchi – halqaro miqyosdagi natijalarga tanlash masalalarini hal etadi. Bolalarning sport maktablarining yengil atletika bo’linmalariga tanlash jarayonida salomatlik, organizmning analizator tizimi holati morfologik belgilar, jismoniy tayyorgarlik harakatini vaqt ichida makonda va kuchlanish berish bo’yicha yanada aniq bajarishga yordam beradigan koordinatsion qobiliyatlar darajasini hisobga olish zarur. 2. Dastlabk

majmuaviy tartibini tushuniladiki, uning asosida ayrim bir sport turida ixtisoslashish uchun bolalarning qobiliyatlari aniqlanadi. 4. Saralash - bu pedagogik, sotsiologik, ruhiy va tibbiy-biologik tadqiqot uslublarini o’z ichiga oladigan majmuaviy xususiyatga ega tashkiliy- uslubiy tadbirlarning ko’p yillik tizimidir. Mazkur tadqiqot uslublari asosida o’smirlarning yengil atletikaga ixtisoslashishi uchun qobiliyatlar va iqtidor aniqlanadi, shuningdek kuchli sportchilarni terma jamoalarga saralash amalga oshiriladi. Yengil atletikada saralash quyidagi mezonlar asosida amalga oshiriladi: yengil atletika bilan shug’ullanishga bo’lgan qobiliyatning erta uyg’onishi, mehnatsevarlik, botirlik, qat`iyatlilik, jasorat, halollik, vatanparvarlik kabi xususiyatlarga ega bo’lish, bilimlarni tez egallas

Tug’ma hislatlari bo’lmagan holda, o’smir – sport mahorati cho’qqisini zabt etishga astoydil harakat qiladi. U jismonan zo’riqish hisobiga normativlarni bajaradi; boshqa sportchilardan orkada qolmaslikka harakat qiladi. Biroq, bu uzoqqa cho’zilmaydi. Asab va yurak-qon tomir tizimlaridagi patologik o’zgarishlar tufayli o’smir sportdan butunlay ketishga majbur bo’ladi. 63

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. T., 2016. 2. Mirziyoyev Sh.M. Tanqidiy tahlil, qat`iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik- har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. T., 2016. 3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. T. 2017. 4. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Jismoniy tarbiya va sport sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida”gi PQ-5368-son Qarori (2018 yil 5 mart). 5. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Jismoniy tarbiya va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3031-son Qarori (2017 yil 3 iyun). 6. O’zbekiston Respublikasi «Jismon

13. Mahkamjanov K.M. Boshlang‘ich sinflarda jismoniy tarbiya.-T., 1986. - 238 b 14. Maxkamjanov K.M., Nasriddinov F.N. Maktabgacha va maktab yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishi va tayyorgarligini takomillashtirish. – T., 1995. – 74 b. 15. Nasritdinov F.N., Qosimov A.Sh. O’zbek xalq milliy o’yinlari. T., 1 to’plam. 1993 y. – 27 b. 16. O‘zbekiston Respublikasi umumta’lim maktablarining I-IX sinf o‘quvchilari uchun jismoniy tarbiya dasturi.- T., 1997. 46 b. 17. Po’latov A.A. O’rgatish uslubiyatiga noan`anaviy yondoshish masalalari. O’qituvchilar va talabalar ilmiy konferentsiyasi to’plami. T., 1994 y. 32-b. 18. Po’latov A.A. Yengil atletika. JTI talabalariga mo’ljallangan dastur. Ixtisoslik kursi. T., 1993 y. 15-b. 19. Salomov R.S. Sport mashqlarida qo‘llaniladigan usullar. – T.: O‘zav

Купить