Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 51.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sug‘d tarixi tarixshunosligi

Купить
MANBASHUNOSLIK VA TARIXSHUNOSLIK FANIDAN SUG‘D TARIXI TARIXSHUNOSLIGI MAVZUSIDA KURS ISHI Toshkent-2025 1 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………… 3 I.BOB. Ilk O‘rta asr Sug‘d davlatchiligining shakllanishi ilmiy tadqiqotlarda o‘rganilishi……………………...……………... I.1 “Sug‘d” atamasi va yozuvi uning mohiyati xususida olib borilgan tadqiqotlarning yoritilishi……...………..…………….. 8 I.2 Sug‘d konfederatsiyasining shakllanishi, uning omillari va tanazzulining tarixshunoslik tadqiqotlarida yoritilishi………….. 13 II.BOB. O‘rta asrlar Markaziy Osiyo sivilizatsiyasida Sug‘dning diplomatik munosabatlarining tadqiqotlarda o‘rganilishi….. II.1 Markaziy Osiyoda turk-sug‘d munosabatlarining tarixiy ildizlarining yoritilishiga bag‘ishlangan tadqiqotlar……..…….. 25 II.2 Buyuk Ipak yo‘lining turk-sug‘d simbiozida tutgan o‘rni………. 30 XULOSA………………………………………………………. . 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………… 34 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda o‘zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixi muammolari ustida qator tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Hozirda Markaziy Osiyo hududining geografik yaxlitligi, tarixiy voqealarning unda joylashgan barcha davlatlar va xalqlarga dahldorligi, ular etnomadaniy umumiylik asosida yaratilgan madaniy va ma’naviy merosning vorislari ekanligini anglab yetish davri keldi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti I. Karimovning: “Biz uchun Turon – mintaqadagi turkiy tilda so‘zlashuvchi xalqlarning o‘ta siyosiy emas, balki madaniy birligining ramzidir. Bundan tashqari, umumiy madaniy, tarixiy va antropologik ildizlarimiz bizni tojik xalqi bilan ham tutashtiradi. Bu hol bizga o‘z madaniyatimizni Markaziy Osiyo uchun ma’lum darajada noyob bo‘lgan turk va fors madaniyatlarining sintezi deb hisoblashga to‘la huquq beradi”,1 - deb, ta’kidlagani bejiz emas 1 . Mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Sug‘d tarixini o‘rganish XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlanganiga1 qaramasdan, bu masalada hali ham mavhum jihatlar ko‘p. Bu davr manbalarini tarixiy - lingvistik jihatdan tahlil qilish muammoni o‘rganishda birinchi darajadagi ahamiyatga ega. Sug‘diy yozma yodgorliklarni dastlabki tarjima va lingvistik tahlil qilgan ingliz olimi I.Gershevich tadqiqotlari bu boradagi dastlabki izlanishlardan bo‘ldi. Ta’kidlab o‘tish zarurki, tadqiqotchilar orasida I.GershevichMug‘ tog‘i sug‘diy hujjatlarining o‘qilishi va talqini borasida sezilarli ilmiy izlanishlarni amalga oshirgan, ushbu hujjatlardan ayrimlarining ingliz tiliga tarjima qilinishi sug‘dshunoslikning dunyo miqyosidagi rivojiga zamin yaratdi. В.А.Лившиц tomonidan Mug‘ tog‘i sug‘diy 1 Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. – B. 143. 3 hujjatlarini o‘qishda ham I.Gershevichning 1961 yil 29 sentyabrda yo‘llagan maktubi muhim ilmiy asos bo‘lgan Sug‘dshunos M.Is’hoqov izlanishlarida ham sug‘diy manbalarning lingvistik tahliliga e’tibor qaratilgan. Kurs ishining obyekti: Sug‘d tarixi haqida qadimgi davrdan to bugungi kungacha arixshunoslari tomonidan olib borilgan ilmiy-tadqiqot ishlarini o‘rganish. Kurs ishining predmeti: O‘zbekiston va qolaversa, Markaziy Osiyo tarixining ilk o‘rta asrlar bosqichi (V–VIII asr birinchi yarmi) o‘ziga xos tarixiy jarayonlari bilan ahamiyatlidir. III–IV asrlarga kelib, Kushon va Qang‘ kabi davlatlar tanazzuli kuchayib, ular o‘rniga siyosiy jihatdan mustaqil va mahalliy ma’muriy boshqaruviga ega davlatlar (Afrig‘iylar, Choch va Farg‘ona) va davlat uyushmalari (Sug‘d va Toxariston konfederatsiyalar) vujudga keldi. Ularning shaklanishida mintaqada kechgan ijtimoiy-siyosiy va etnomadaniy jarayonlar muhim rol o‘ynadi. Xususan, ikki yirik etnik guruh: hind-yevropa tillari oilasiga mansub sug‘diylar, xorazmiylar, boxtariylar va oltoy tillari oilasi vakillari – turkiylarning o‘ziga xos sinkretik yaqinlashuvi kuchaydi. Prototurk qabilalari uyushmasi “turk” nomi ostida mintaqada yetakchi mavqega chiqa boshladi. Natijada, bu hodisa etnomadaniy jarayonlarni takomillashtirdi. Marvdan Xitoy devoriga qadar turli etnoslar, jumladan turkiy va sug‘diy komponentlar simbiozi ro‘y berdi. Bu yangi tipdagi davlatlarining siyosiy barqarorligi, iqtisodiy rivoji mahalliy xalqlarning shakllanishiga zamin hozirladi. Tarixiy nuqtai nazardan ularni turli davrlar – qadimiy, o‘rta asrlar, xonliklar, mustamlakachilik, sobiq sovetlar, mustaqillik davrlari tarixshunosligiga ajratish mumkin. Har bir tarixiy davrga oid tadqiqotlar natijasida, o‘sha davrning tarixiy qiyofasi yaratiladi va shu bilan birga, shahar tarixiga oydinlik kiritiladi. Kurs ishining maqsad va vazifalari: Ilk o‘rta asrlar yangi tarixiy davr sifatida o‘zbek xalqi va uning davlatchiligi tarixida muhim bosqich bo‘lib, hanuzgacha ilmiy adabiyotlarda to‘laqonli yoritilmagan. Bu davrni chuqur o‘rganish, atroflicha tahlil etish va voqealarga obyektiv baho berish XXI asr 4 boshlarida vujudga kelgan hududiy va etnik mansublik kabi muammoli masalalarning yechimini topishga ham yordam beradi. Ilk o‘rta asrlar davrida Markaziy Osiyo mintaqasida kechgan murakkab jarayonlarda boshqa etnik guruhlar qatori faol ishtirok etgan turkiylar va sug‘diylar o‘rtasidagi munosabatlar bu davrdagi davlatchilikning holati va evolyutsiyasini xolis, ilmiy asoslangan, manbalarga suyangan holda to‘laqonli yoritishning dolzarbligini tasdiqlaydi. Zero, mintaqada kechgan siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy va etnomadaniy jarayonlarni sug‘diy, qadimgi turkiy, xitoy, arab-fors va boshqa manbalardagi ma’lumotlar asosida, ko‘p bosqichli, uzviy va tadrijiy turk-sug‘d munosabatlarini o‘rganish orqali obyektiv va chuqur yoritish mumkin. Kurs ishining ahamiyati: Mazkur tadqiqot ishida Sug‘d tarixi yuzasida n olib borilgan tadqiqotlar asosida yoritish maqsad qilingan. Sug‘d madaniyati Markaziy Osiyoning qadimiy tamaddunlaridan biri bo‘lib, uning tarixi hududdagi xalqlarning madaniyati, urf-odatlari va qadriyatlarini tushunishga yordam beradi. Ushbu manbalarni o‘rganish orqali xalqning boy merosini asrash va keyingi avlodlarga yetkazish mumkin. Sug‘d manbalari Buyuk Ipak yo‘li orqali xalqaro savdoning rivojlanishini ko‘rsatadi. Ushbu tarixiy hujjatlar savdo tarmoqlari, iqtisodiy tizimlar va madaniyatlararo aloqalarni o‘rganishda muhim manba hisoblanadi. Sug‘d aholisi zardushtiylik, buddizm va boshqa dinlar rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan. Ushbu diniy manbalarni o‘rganish orqali diniy falsafaning tarqalish yo‘nalishlari va rivojlanish bosqichlari haqida ma’lumot olish mumkin. 5 I.BOB. Ilk O‘rta asr Sug‘d davlatchiligining shakllanishi ilmiy tadqiqotlarda o‘rganilishi I.1. “Sug‘d” atamasi va yozuvi, uning mohiyati xususida olib borilgan tadqiqotlarning yoritilishi Tarixshunos olim B.Eshov o‘zining “O‘zbekisonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi” nomli kitobida sug‘d atamasininga mohiyati haqida bir qancha fikrlar berib o‘tgan. Ma’lumki, So’g'd miloddan avvalgi I mingyillikning boshlarida O'rta Osiyoda shakllana boshlagan ilk davlatlar (“shahar – davlat”, “voha davlati”) dan biri sifatida qadimiy eroniy bitiklarda Suguda, yunon manbalarida Sogdiana shaklida tilga olinadi. /su γδ -/, /sǝ γ u δ -/ shakllarda yozilgan “So’g'd” qadimgi yozma manbalarda su γδ a (Avesto), Σογδιανή (Sogdia – yunon), Sugda yoki Suguda (qadimgi forsiy), šu-ug-da (elam), su-ug-du (akkad) tarzida qayd etilgan. “Avesto” kitobida “Gava o'lkasida sug'diylar yashaydi” deb keltiriladi. Antik davr manbalarida ham Sogdiane o'lkasi (Sug'd) va sogdianoi ahli (sug'diy) haqida tafsilotlar keltirilib, A.Ataxodjaev o'z tadqiqotida R.Frayga suyangan holda, sug'diylarning bu hududga joylashuv mil. avv. II mingyillikning ikkinchi yarmi va I mingyillik boshlari deb keltiradi. So’g'd konfederatsiyasi hududi O'rta Osiyoda eng muhim hududlardan bo'lib bu erda yaratilgan madaniyat Sharqiy Turkiston, Xitoy, Eron, Hindiston madaniyatlariga ta ъ sir etgan. Ta’kidlash joizki, bugungi kun tarixshunosligida Sug'd konfederatsiyasi chegaralari, ayniqsa janubiy chegaralari to'g'risida bahslar ko'zga tashlanadi 2 . V.A.Livshits o'z tadqiqotlarida Strabon ma’lumotlari asosida Sug'dning janubiy chegarasi Oksgacha (Waxsu – Amudaryo) va shimolda esa Yaksartning yuqori oqimigacha (qadimgi eroniy tilda Yax sarta – «Tez oquvchi (?)», Sirdaryo) bo'lgan deb keltiradi. O'rta asr arab-fors tarixchi va sayyohlari Sug'd deb Zarafshon vohasining markazidagi Samarqandni yoki butun vohani hamda janubiy Sug'd deb Qashqadaryoni (Kesh va Naxshab) keltiradilar. Aslida Sug'd geografik jihatdan 2 Eshov B. O‘zbekisonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. T.: “Yangi asr avlodi”. 2019. B.3 6 bugungi O'zbekiston hududlarining Zarafshan va Qashqadaryo hududlari bo'ylab joylashgan Samarqand, Buxoro, Kesh, Naxshab vohalaridan iborat markaziy bo'g'inini tashkil etadi. Ammo manbalarda V – VIII asrlarga oid Sug'dning geografik hududlari haqida ba ъ zan bir-birini istisno etuvchi fikrlar etib kelgan. Masalan, xitoy rohibi Syuan-tszan (629) “Sug'd” tushunchasini juda keng hududlarga nisbatan tadbiq etgan6. Uning ma’lumotlaridan ayon bo'lishicha, Chu daryosi vodiysidan to Qarshi vohasini Sherobod vohasidan ajratib turuvchi tog' dovonidagi Temir darvozagacha (Darband) “Sug'd” deb atalgan. 629 – 630 yillarda O'rta Osiyo orqali o'tgan Syuan-tszan bu hududning geografiyasi to'g'risida muhim ma’lumotlar yozib qoldirgan. Unga ko'ra, Sug'd (xitoycha Suli) Suyobdan to Keshgacha (Qashqadaryo vohasi) bo'lgan hududda joylashgan. Bu hudud aholisining tili va yozuvi ham sug'diycha bo'lgan. Bundan ma ъ lum bo'ladiki, VII asrning birinchi yarmida sug'diy til va yozuv Zarafshon vodiysi, Qashqadaryo vohasi, Ustrushona va Chochda keng tarqalgan. Bu haqda Chochda zarb etilgan tangalar va saqlanib qolgan toponimlar orqali ham bilish mumkin. Xuddi shunga o'xshash ma ъ lumot 726 yilda O'rta Osiyoda bo'lgan boshqa bir xitoy sayyohi Xoy Chao tomonidan keltirilgan. U O'rta Osiyodagi ikki daryo oralig'ini til xususiyatlariga qarab olti geografik hududga bo'ladi. Ular: Buxoro (An`) vohasi, Ustrushona (Tsao), Kesh (Shi), Choch-Iloq (Shi-lo), Maymurg' (Mi) va Samarqand (Kan) bo'lgan. Ushbu hududlardan sug'diy yozma yodgorliklarning topilishi ham buni tasdiqlaydi. “Sug'd” tarixiy-geografik atamasi qaysi hududlarga bog'lanishi haqida xitoy manbalari qiziqarli ma ъ lumotlar beradi. Xitoylar o'z davlatlarining chegaralarini xaritalarga tushirish asnosida o'zlariga qo'shni bo'lgan hududlarning nomlarini ham keltirib o'tganlar. Masalan, Xan sulolasi yilnomasida Sug'dni “Suxe” deb keltiradi va Kangyuyning bir bo'lagi sifatida ko'rsatiladi. Tan sulolasi yilnomasida esa Sug'd Shi (Kesh) bilan bir hudud deb keltiriladi. Davlatchilik tarixida boshqaruv tizimi jamiyatning ichki jabhasiga xos xususiyat hisoblanadi. Tarixga nazar tashlaydigan bo‘lsak, insoniyat o‘z rivojlanish jarayoni davomida eng oddiy boshqaruv shakllarini barpo etib uni rivojlantirib va 7 takomillashtirib borganligi ko‘zatiladi. Dunyo tarixidagi dastlabki Davlatlar mil. avv. III ming yillikdayoq Misrda (nom Davlatlarning birlashuvi), Mesopotomiyada (Akkadning kuchayuvi) paydo bo‘ladi va Sharqdagi boshqa hududlarga ham (Hindiston, Xett Davlati, Elam va boshq.) o‘z ta’sirini o‘tkazib sifatiy yangi xususiyatlar kasb eta boradi 3 . Ijtimoiy va hududiy birlikning asosi hisoblangan jamoalar mavjudligi Qadimgi Sharq ijtimoiy tuzilmasining muhim o‘ziga xos tomoni edi. Barcha Qadimgi Sharq davlatlari (ayrim shahar-davlatlar bundan mustasno) juda ko‘plab qishloq jamoalaridan tashkil topgan bo‘lib, ularning har birida boshqaruv tartibi mavjud edi. Yirik ishlar, ayniqsa sug‘orish tartibi bilan bog‘liq ishlar amalga oshirilganda ko‘pgina jamoalar birlashuvi davlat hokimiyati rolining oshishini ta’minlar edi 4 . Davlat yoki shahar-davlat ma’lum hududlarni o‘z nazoratiga olishi va bu hududlarni kengaytirib borishi natijasida chegaralar paydo bo‘lgan. Hududlarning kengayishi va chegaralarning o‘zgarishi natijasida davlatlar o‘rtasida urushlar kelib chiqadi. Chegaralar masalasida ta’kidlash joizki, qadimgi davrlarda ular ko‘p hollarda tog‘lar va dasht hududlar orqali, ayrim hollarda esa daryolar orqali o‘tgan. Shuning uchun ham tarixiy yondashuv shuni talab etadiki, tarixning turli davrlarida davlatlar chegaralari o‘zgarib turgan va hozirgi chegaralarga mutlaqo mos tushmaydi. O‘zbekiston hududlarida dastlabki Davlatchilikning paydo bo‘lishi masalalari tadqiqotchilar orasida hamon bahslarga sabab bo‘lib kelmoqda Bu o‘rinda ushbu jarayonga asosiy turtki bo‘lib yanada jadallashtirgan omillarni aniqlash nihoyatda muhimdir 5 . Bronza davridayoq sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik O‘rta Osiyo xo‘jaligining asosini tashkil etgan. Sug‘orma dehqonchilikning yuqori unumdor shakllari jamiyatda hal 3 Abdullayev O‘. O‘rta Osiyoda qadimgi boshqaruv va ilk Davlatchilik tarixshunosligi. – Toshkent: Akademiya, 2009 4 Jo‘rayev N., Azizov A. Ijtimoiyot asoslari. Sivilizatsiyalar – ijtimoiy-madaniy jarayon. – Toshkent: Fan, 2003. 5 Davlatchilikning paydo bo‘lishi va rivojlanishiga turlicha yondoshuvlar, nazariyalar, davlatchilik tiplari va shakllari masalalari bo‘yicha batafsil ma’lumot olish uchun so‘nggi yillarda qiyosiy tahlil etilgan quyidagi ishlarga qarang: Askarov A.A., Shirinov T.SH. Rannyaya gorodskaya kultura epoxi bronzi yuga Sredney Azii. – Samarkand: Institut arxeologiya AN RUz, 1993. – S. 132-140; Kashanina T.V. Proisxojdeniye gosudarstva i prava. Sovremenniye traktovki i noviye podxodi. – M.: Znaniye, 1999. – S. 51-103, 316-332; Rtveladze E.V. va boshq. Qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan lavhalar. – Toshkent. Adolat, 2001. – 10-58 bb; Sagdullayev A.S. va boshq. O‘zbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti. – Toshkent. Akademiya, 2000. – 16-43 bb. Shaydullayev Sh.B. Ilk davlatlarning arxeologik belgilari // O’zbekiston tarixi. Toshkent. 2002. №3, 3-10 bb. va boshq. 8 qiluvchi o‘zgarishlarga olib keldi. Xususan, dehqonchilik rivoji natijasida qo‘shimcha mahsulot va xususiy mulk ko‘rinishlari paydo bo‘ldi. Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, O‘rta Osiyoda eng qadimgi davlatning shakllanish jarayoni dehqon-chorvachilik iqtisodiyoti, ixtisoslashgan xunarmandchilik va shahar markazlarining paydo bo‘lishi bilan o‘zviy bog‘liqdir. Hozirgi kunga qadar olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari bu hududlarda ilk temir davridagi ijtimoiy-siyosiy rivojlanishning ayrim muhim masalalarini yangicha yondashuv asosida izohlashga imkoniyat yaratadi 6 . Ammo, shunga qaramasdan bu masala to‘liq yechimini topmagan bo‘lib, xususan, O‘rta Osiyodagi eng qadimgi davlatlar shakllari va sanasi bilan bog‘liq bo‘lgan mavzular shular jumlasidandir. Ilk temir davrida O‘rta Osiyoning ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida muhim o‘rin egallagan Sug‘diyona o‘lkasi yuqorida ta’kidlaganimizdek, turli qadimgi manbalarda Sug‘da, Sug‘uda, Sug‘diyona nomlari ostida eslatib o‘tiladi. Bu nomlarning kelib chiqishi va ularning ma’nosi haqida hozirchi aniq fikr yo‘q. Ayrim tadqiqotchilar (V.Tomashek) bu nomni eroncha “SUS” – “yonmoq, yaltiramoq, nur taratmoq” so‘zidan olingan desa, ayrimlari (O.Smirnova) bu “Gava sug‘uda” atamasi “hosildor vohalar o‘lkasi” degan ma’noni beradi deb hisoblaydilar. Avestoning Yasht kitobida tilga olingan “Sug‘d makoni Gava” - Sug‘diyonaning eng qadimgi viloyati bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Ba’zi ma’lumotlarga ko‘ra (A.Sagdullayev), Gava (Gau) - “buqa”, “poda”, Qashqadaryo vohasi bilan bog‘lanadi. Bu so‘z viloyatning juda ko‘p geografik nomlarida takrorlanib saqlangan (Gavdara, Gauxona, Gaumurda, tog‘lar Gau, cho‘qqi Gau va boshqalar) 7 . Hozirgi Qashqadaryo va Zarafshon vohalarini (Buxoro, Navoiy, Samarqand, Qashqardaryo viloyatlari, Tojikistonning Panjikent atroflari) o‘z ichiga oluvchi Qadimgi Sug‘diyona va Sug‘diylar haqida ilk yozma manbalarda ma’lumotlar juda kam. Avestoda viloyatlarning nomi ikki xilda ko‘rsatilgan – Gava Sug‘da va alohida Sug‘da. Gerodot esa sug‘diylarni ikki marotaba – 6 Asqarov A.A. Eng qadimgi shahar. – Toshkent: Fan, 2001. 7 Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – Toshkent: Universitet, 2004. 9 Ahamoniylar davlatining XVI satrap o‘lkasidagi xalqlarni sanab o‘tganda va forslarning qo‘shinlari safida jangchi – sug‘diylarning o‘rnini ko‘rsatib berganda tilgan olgan. Ammo tarixchi Sug‘d shaharlari, daryolari, tog‘lari, hududiy chegaralari haqida bizga hech qanday ma’lumotlar qoldirmagan. Ahamoniylar mixxatlari Sug‘diyona haqida asosan rasmiy darajada e’lon qiladilar va turli xil tarixiy muammolarni o‘rganishda ulardan foydalanish og‘ir kechadi. Gekatey, Ktesiy va Ksenofont asarlarida sug‘diylar haqida ma’lumotlar yo‘q 8 . Aleksandr Makedonskiy davri va so‘nggi yunon-rim tarixshunoslari asarlarida tarixiy- geografik ma’lumotlar ancha keng berilgan. Sug‘diyonadagi alohida joylarda, viloyatlar, qal’alar - Nautaka, Ksenippa, Maroqanda, Bagi, Basileya - “podsho shahri”, Politemet-Zarafshon, “Oksiart, Sug‘d qoyasi” va boshqa xabarlar shular jumlasidandir. Bu ma’lumotlar asosida turli fikrlarga ega bo‘lish mumkin. Dastavval, mill. avv. IV asrga kelib, sug‘diylarning hududiy joylashuvi, ularning yashash uchun foydalangan asosiy yerlarining chegaralari, daryo vohalari va viloyatlari aniqroq ko‘rinadi. Ammo, bu jarayonning tarixiy an’analari – sug‘diylarning yoyilishi, o‘troq vohalarining paydo bo‘lishi va shu joylarda yirik shahar markazlariga asos solinishi yanada qadimgi davrlarga borib taqaladi. O‘rta Osiyodagi eng qadimgi davlat uyushmalari haqida so‘z borar ekan, eng qadimgi shaharlarni ifodalovchi mustahkamlangan markazlarga alohida e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Chunki, eng qadimgi shaharlar dastlabki davlatlarning markazlari sifatida shakllanadi va bu masala ko‘pgina tadqiqotchilar tomonidan maxsus ko‘rib chiqilgan, hamda rivojlanish taraqqiyotining turli davrlari bilan belgilangan. Hozirgi kunga kelib olingan yangi ma’lumotlar asosida bu masalaga birmuncha aniqliklar kiritildi. Hususan, shuni alohida ta’kidlash lozimki, Qadimgi Baqtiriya va Sug‘diyona hududlarida I ming yillikning boshlariga oid eng qadimgi rivojlangan shahar harobalari uchramaydi, ilk temir davri shaharlarining rivojlanishi esa mil. avv. VII-II asrlarga oiddir. Mil. avv. VIII asrning oxiri – VII asrga kelib qadimgi O‘zbekiston hududidagi manzilgohlar rivojlanishida jadallik 8 Голамреза Джавади. История государственного управления в Иране и Средней Азии в древности. Автореф. дисс. канд. ист.наук. Душанбе. 2004. 10 bilan o‘zgarishlar boshlanib, Baqtriya, Marg‘iyona va Sug‘diyona hududlarida o‘zida shaharsozlik belgilarini (mustahkam devorlar, saroylar, burjlar, xandaqlar, devorlardagi o‘q otish yo‘laklari va boshqa) aks ettiruvchi manzilgohlarning soni 20 tadan ziyodroq. Asosiy manzilgohlar esa (maydoni 5 gektardan kam) qishloq qo‘rg‘onlari, uncha katta bo‘lmagan alohida qal’alar va dehqonchilik qishloqlaridan iborat. Shaharlar turiga kiritish mumkin bo‘lgan, kattagina qo‘rg‘onli mustahkamlangan manzilgohlar ayrim qadimgi dehqonchilik vohalarida (Surhon, Qashqadaryo, Zarafshon havzalari va boshqa) bitta yoki ikktadan ko‘p bo‘lmagan10. Ilk temir davri Sug‘diyonada, alohida hududiy tartib guruhida bo‘lib markaz vazifasini bajargan bir necha manzilgohlar turlari mavjud edi. Bular maydoni 5 gektardan 15 gektargacha bo‘lib, tuman - voha markazi vazifasini bajaruvchi markazlar – Daratepa, Konimex, Chordara; maydoni 20 gektardan 80 gektargacha bo‘lgan viloyat markazlari vazifasini bajarishi mumkin bo‘lgan shaharlar – Uzunqir, Yerqurg‘on, Ko‘ktepa Xo‘ja Bo‘ston; bir necha viloyatlar markazi vazifasini bajaruvchi shaharlar – Afrosiyob (Maroqanda) va Buxoro kabilardir. Arxeologik ma’lumotlarga qaraganda, hunarmandchilik muassasalari yirik manzilgohlar ichida markazlashib boradi. Bu manzarani Afrosiyob topilmalari tasdiqlaydi. Bunday manzilgohlar asta – sekinlik bilan hunarmandchilik, savdo va madaniy markazlarga aylanib boradi. Bu jarayonda qadimgi yo‘llar nihoyatda katta ahamiyatga ega bo‘lganligini ta’kidlab o‘tishimiz joizdir. Afrosiyob, Uzunqir, Yerqurg‘on kabi ko‘hna shaharlar O‘rta Osiyoning shimoliy dasht hududlardan keluvchi yo‘llar ustida joylashgan. Demak, qurilish usullari va moddiy madaniyatdagi o‘zaro o‘xshashlik, mil. avv. I ming yillikning boshlari Baqtriya, Marg‘iyona va Sug‘diyona hududlari o‘rtasida hech bo‘lmaganda etnik tarixiy – madaniy birlik mavjud bo‘lganligidan dalolat berib, bu o‘xshashlik savdo-sotiq munosabatlari, o‘zaro almashinuv va qadimgi savdo-tranzit yo‘llariga ham bog‘liq edi. Mil. avv. VI asrga kelib esa, Xorazm mustaqil davlat sifatida tashkil topadi. Bu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki, o‘zaro almashinuvda muhim ahamiyatga ega bo‘lgan Xorazmdagi ilk temir davri 11 savdo-tranzit yo‘llari voha ichidagi ichki yoki ikkinchi darajadagi yo‘llar vazifasini o‘tar edi. Asosiy savdo yo‘llari esa Baqtriyadan Janubiy Sug‘d (Qashqadaryo), Markaziy Sug‘d (Samarqand) orqali Toshkent vohasi va Farg‘ona vodiysiga o‘tib ketardi. I.2. Sug‘d konfederatsiyasining shakllanishi, uning omillari va tanazzulining tarixshunoslik tadqiqotlarida yoritilishi T.Ernazarova o‘zining “Tangalat o‘tmish darakchisi” asarida Sug‘d konfederatsiyasining shakllanishi haqida bir qancha fikrlarini bildirib o‘tgan. Muallif o‘z asarida Zarafshon va Qashqadaryo daryolari havzalarida joylashgan tuman yoki viloyat miqyosdagi bir qator tarixiy-siyosiy ma’muriy tuzilmalar: Samarqand (markaz), Kesh, Naxshab, Panch, Maymurg‘, Kushoniya, Ishtixon, Kabudon, Fay singari har biri alohida boshqaruviga ega hukmdorliklar milod boshlaridan boshlab to VIII asrning 80- yillariga qadar konfederativ asosda boshqarilib, bu noyob boshqaruv shakli o‘zbek davlatchiligi tarixidagi keyingi davr davlatchiligi uchun zamin yaratdi. Tarixiy Sug‘dning konfederativ asosdagi boshqaruv shakli uning ustidan hukmronlik qilgan davlatlar (Qang‘, Xioniy, Eftaliylar, Turk xoqonligi) tomonidan inobatga olingan va boshqaruv shakli o‘zgartirmagan. Bu esa iqtisodiy va madaniy taraqiyotni ta’minlagan omil sifatida namoyon bo‘ladi. Sug‘d tarixida konfederativ asosda qarash mazkur mintaqadagi davlatchilik munosabatlarini o‘rganishda, O‘zbekistondagi davlatchilik tarixini haqqoniy o‘rganishda muhim va dolzarb masala hisoblanadi. Sug‘dda konfederatsiyalashuv jarayoni Yunon-Baqtriya podsholigidan ajralib chiqishi va mustaqillashuvi davri bilan boshlangan. Sug‘d mil. av. II asrdan boshlab Yunon- Baqtriya imperiyasidan ajralib chiqqandan keyin ham Sug‘d hukmdorlari ularga taqlidan yunon yozuvidagi o‘z tangalarini zarb etishda davom etishdi. Ko‘p o‘tmay eramizning I- asrida Sug‘dda bir tomonida hukmdor tasviri, ikkinchi tomonida yoychining rasmi aks ettirilgan sug‘diy yozuvli kumush tangalar zarb qilina boshlangan. 12 Bu esa iqtisodiy va siyosiy jihatdan konfederatsiyaning o‘z shakliga kira boshlaganidan dalolat berardi. Konfederatsiya holatiga kira boshlagan sari Sug‘dda iqtisodiy rivojlanish va taraqqiyot jadallasha borgan. Lekin manbalarning yetishmasligi Yunon-Baqtriya podsholigi davrida Sug‘d konfederatsiyasining davlat boshqaruvi va siyosiy-ma’muriy tuzulishini o‘rganish uchun to‘liq imkon bermaydi. Yunon-Baqtriya podsholari davrida ham Sug‘dda noiblik asosida mahalliy boshqaruv bo‘lgan, deb taxmin qilish mumkin. Dastlabki sug‘diy noiblar davrida Yunon-Baqtriya tangalarining zarb qilinganligi bundan darak beradi. Yunon-Baqtriya davlatining parchalanishiga sabab yuechji qabilalarining hujumi bo‘lib, bu bilan bog‘liq tarixiy jarayonlar xususida tadqiqotchilar bir xil fikrda emaslar. Yapon olimi I. Kubavaraning fikrlariga asoslangan holda K. Rapen yuechjilarning dastlabki hujumlari mil. avv. 145 yil, ikkinchi davri mil. avv. 130- yillarga to‘g‘ri keladi degan xulosaga kelgan 9 . Xitoy yilnomalariga ko‘ra, yuechjilarning g‘arbga siljishlari mil. avv. 177 – 176 yillarga to‘g‘ri kelib, aynan Sug‘dga kirib kelishlari mil. avv. 145- yillar atrofiga to‘g‘ri kelishi ehtimoli yuqori. kratid tangalari muomalada bo‘lgan. Janubiy Tojikiston (Sharqiy Sug‘d) hududidan topilgan tangalar mil. av. II – I asrlarda zarb qilinganligini ko‘rsatadi. Shuningdek, Sug‘dda ham yoychi tasviri tushirilgan Yevtidem va Girkod tangalariga taqlidan tangalar zarb qilingan. Keyinchalik milodiy V asrga kelib bu tangalarning zarb qilinishi to‘xtagan. Sug‘dning ajralib chiqishi va mustaqillashuviga birinchidan, Yunon- Baqtriyadagi taxt uchun kurashlar sabab bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchidan, markaz va Sug‘d o‘rtasida Xuroson cho‘li (hozirgi Turkmaniston hududida) joylashgan bo‘lib, bu holat Sug‘dning markazdan uzilib qolishini tezlashtirdi. Yunon-Baqtriya podsholigi qulagandan so‘ng Sug‘dda konfederatsiyaga birlashish yanada jadallashgan. Sug‘d konfederatsiyasining shakllanishidagi muhim davr bu Qang‘ davri (mil. av. II – milodiy V- asr o‘rtalari) hisoblanadi. Yunon-Baqtriya davlati tanazzulga yuz tutib, uning o‘rniga Kushonlar imperiyasi tashkil topgan. 9 Shaydullayev Sh.B. O‘zbekiston hududida Davlatchilikning paydo bo‘lishi va rivojlanish bosqichlari. Dokt . Diss . Avtoref . Samarqand .2009. 13 Kushonlar davlati bilan qariyb bir vaqtda Qang‘ davlati hukm surgan bo‘lib, Sug‘d konfederatsiyasi ushbu davlat tarkibida bo‘lgan. Konfederatsiyaning Qang‘ davlati tarkibida bo‘lgan davrida qanday boshqarilganligi xususida tadqiqotlar qariyb yo‘q hisobi. Sug‘dshunoslikdagi muammolardan biri bu – Qang‘ davlatining konfe- derativ boshqaruvdagi birliklarni (Sug‘d, Choch, Xorazm va h.k.) o‘zida birlashtirganligi masalasidir. Chunki Qang‘ davlatining o‘zi ham konfederativ asosdagi boshqaruvga ega bo‘lgan. Davlatning boshqaruv tizimida konfederativ asoslar ko‘zga tashlanadi. Masalan, Qang‘ davlati maxsus Kengash tomonidan boshqarilgan. Hokimiyat organlarining bo‘linish holati Qang‘da kuzatilmaydi. Qang‘ davlatining konfederativ asosda boshqaruvida uning geografik tuzilishi muhim bo‘lib, davlat hududiy jihatdan bir-biri bilan bog‘lanmagan (tog‘liklar, cho‘llar, daryolar bilan chegaralangan) Choch, Sirdaryoning o‘rta havzasi, Farg‘ona, Sug‘d kabi hududlarni o‘zida birlashtirgan edi. Bu esa Qang‘ davlatini yagona bir markazdan turib boshqarishni qiyinlashtirardi. Ushbu geografik omillar Sug‘dda oldindan mavjud bo‘lib kelayotgan konfederativ boshqaruv an’anasini yanada mustahkamlash imkoniyatlarini kengaytirdi. Natijada, Qang‘ davlatidagi konfederativ boshqaruv shakli undan keyin ham Sug‘dda davom etdi va Sug‘d hukmdorliklarining markaz atrofiga birlashishi yanada kuchaydi. Ularning markazga birlashishlari zamirida esa yagona xonadonga mansublik omili yotardi. Faqatgina Qang‘ va Sug‘dda konfederatsiyalashuvda etnoslar dominantligi farq qilgan. Qang‘ (yoki Kangyu) davlati mil. avv. III- asrdan milodiy III- asrgacha mavjud bo‘lgan. Mil. avv. II- asrdan boshlab kuchaygan Qang‘ davlati o‘z tarkibiga Zarafshon vohasida joylashgan Sug‘dni ham kiritgan. Aniqrog‘I Sug‘d konfederatsiyasi mil. avv. 175 yilda Qang‘ davlati tarkibiga qo‘shib olingan. О.И.Смирнованинг fikricha, Kangyu iborasi “gullab yashnagan o‘lka” ma’nosini anglatib, Xitoy yilnomalaridagi ushbu so‘z qang‘ xalqi nomi bilan bog‘liq bo‘lmasligi ham mumkin. Qang‘ davlati Sug‘d yerlariga egalik qilgan davrdan boshlab, uning markazi Samarqand va bir qator hukmdorliklarda Qang‘ hukmdori 14 xonadoniga tegishli shaxslar mamlakatni idora qilishgan. Ba’zi tadqiqotchilarning fikricha, Sug‘d ma’lum muddat Kushon davlati tarkibida ham bo‘lgan (taxminan 25 – 265 yillar). Bu davrda esa Sug‘d hukmdorlari Kushoniyada asosiy rol o‘ynagan yuechji qabilasiga mansub kishilardan bo‘lganligining ehtimoli yuqoriroqdir. Sug‘d konfederatsiyasi Qang‘ davlati tarkibida rivojlandi va subyektlar yaxlitlashdi. Soha mutaxassislari Qang‘ davrida Sug‘dning har bir mulkini yaxlit ma’muriy birlik sifatida qayd etishadi. Bunga, albatta, birinchi navbatda, ta’sir ko‘rsatgan omil Sug‘d konfederatsiyasining o‘z nisbiy muxtoriyatini saqlash maqsadida hukmron davlat xazinasiga katta miqdorda foyda keltirishi edi. Manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Qang‘ davlati hukmronligining so‘nggi davrida (milodiy III – IV asrlar) Samarqand, Maymurg‘, Kushoniya, Ishtixon, Kabudon, Kesh, Naxshab kabi har biri alohida hukmdorlik holatidagi siyosiy uyushmalardan iborat Sug‘d konfederatsiyasidan, bir necha kichik hukmdorlikni o‘z ichiga olgan Buxoro alohida boshqaruvga ega ma’muriy birlikka aylangan. Shunga qaramay Buxoroning Sug‘d konfederatsiyasi, ayniqsa, Samarqand bilan hamkorligi davom etgan. Shuningdek, Buxoro va Samarqandning alohida rivojlanishiga geografik omillarning ta’sir etganligi ham ehtimoldan xoli emas 10 . A.Muhammadjonovning fikricha, bu ikki mintaqa o‘rtasida Zarafshon daryosining bir muddat qurishi natijasida katta cho‘l paydo bo‘lgan. Natijada esa, Sug‘dning ikki qismida alohida urbanistik jarayonlar vujudga kelib, Buxoro va Samarqand alohida taraqqiy etgan. Sug‘d konfederatsiyasining Qang‘ davlati davridagi holati masalasini davom ettirsak. Xitoyshunos A.Xo‘jayevning ta’kidlashicha, Qang‘ (Kanszyuy) davlati tanazzulga yuz tutgach, Kan (Kang-guo) davlati (markazi Samarqand bo‘lgan Sug‘d konfederatsiyasi) vujudga keldi1. Olimning fikricha, Samarqand (Kang-guo) markazli konfederatsiyaning vujudga kelishi V asrning 30-yillariga to‘g‘ri keladi. Ushbu sana keltirilgan manbada Samarqand hukmdori xonadon sulolasining nomi (familiyasi) Ven, ismi – Shifubi deb qayd qilingan. Mazkur hukmdorning ajdodlari mil. avv. II- asrda 10 Исамиддинов М.Х. Истоки городской культуры Самарқандского Согда. – Т., 2002 15 Tangri- tog‘ning sharqiy qismi va Pomir orqali Samarqand hududlariga kelib o‘rnashganlar. A.Ataxo‘jayev ham Sug‘d konfederativ davlat tuzilmasi Qang‘ davlati parchalangach shakllangan deb keltiradi. Ammo Sug‘d konfederatsiyasi Qang‘ ichida ham Qang‘ davlatining noibi tomonidan konfedarativ asosda boshqarilgan. Bu haqda K.Shoniyozov ham Sug‘d yerlarining Kan (Samarqand) atrofida birlashuvi Qang‘gacha bo‘lganligiga ishora beradi. Ya’ni, Qang‘ Sug‘dni o‘z tarkibiga kiritgan vaqtda u konfederativ asosdagi boshqaruvga ega bo‘lgan. Bizningcha, Qang‘ davlati tanazzulga yuz tutgandan keyin Sug‘d konfederatsiyasi vujudga kelmagan, balki avval Qang‘ tarkibidagi oldindan mavjud bo‘lgan mazkur ittifoq o‘z faoliyatini qang‘siz davom ettirgan. Aslida imkoniyat bo‘lganida edi Qang‘ davlati tobe’ligidan qutulgan, o‘z qo‘shnilariga nisbatan ancha qudratli bo‘lgan Sug‘d (Samarqand) ixshidlari markazlashgan, yakka hokimlik tizimidagi mumtoz davlatchilikka ehtimol asos solgan bo‘lardilar. Sug‘d konfederatsiyasi bir muddat Qang‘ davlati inqirozidan keyin milodiy 437 yildan to 470- yillarga qadar xioniylar davlati tasarrufida bo‘lga. Jumladan, IV- asrning ikkinchi yarmida syunnular (xunlar) Sug‘d (Samarqand?) hukmdorini o‘ldirib, uning mamlakatini egallaganlar. Yuqorida keltirilgan xunlarning IV- asrda Shimoliy Xitoyni egallagan xunlar yoki hindchada huna deb keltiriladigan xioniylar ekanligi aniq isbotga ega emas. Ma’lumki, xunlar va xioniylarning tashqi ko‘rinishi bir- biridan farq qilib, aftidan, xunlar xioniylar tarkibiga singib ketganlar. Xioniy va eftaliy (Vizantiya manbalarida “oq xunlar” deb keltiriladi) tangalaridagi unvonlarda aks ettirilgan sug‘diycha xuβ [xuv], baqtriycha xoβo [xuv] so‘zlarining kelib chiqishi xalq yoki elat nomini ifodalashi bilan bog‘liq. Gap shundaki, tarixda turli bosqichlarda turkiy hukmdorliklar ma’muriy, mahkamaviy ishlarda eroniy tildan foydalanib kelganlar. Lekin bu hol siyosiy hukmronlik tarixini faqat eroniy deb hisoblashga asos bermaydi. 16 Xioniylar davlati davrida Sug‘dda konfederatsiyalashuv va uning xusu- siyatlari borasida manbalarda ma’lumot keltirilmagan. Ahmad Hasan Doniy va Karl Yetmar boshchiligidagi Germaniya – Pokiston ekspeditsiyasi (1979 y.) tomonidan bu yerda olib borilgan tadqiqotlar natijasida minglab qoyatosh suratlar hamda bir yarim mingdan ortiq 17 tildagi bitiklar topilgan bo‘lib, bu yozuv namunalarining 450 tasi sug‘diycha ekanligi aniqlangan. Ulardan sug‘diylar Qoraqurum vodiysining tog‘li Shatial yo‘lida faol savdo olib borib, o‘z harakatlarini janubiy va sharqiy yo‘nalishda davom ettirganlari ma’lum bo‘ladi. Ushbu sug‘diy yozuv namunalari X.Humbax tomonidan o‘rganilgan. Yozuvlarni tadqiq etganlardanbiri –K.Yetmarning fikrlariga ko‘ra, yozuvlar Hindiston va Sug‘d o‘rtasidagi savdo munosabatlarini himoya qilgan Xioniylar davrida vujudga kelgan. Bitiklarda Maymurg‘, Kesh va Sug‘dning boshqa hududlaridan borgan savdogarlarning nomlari tilga olingan bo‘lib, ularning yonida Samarqand tangalaridagi tamg‘alar aks ettirilgan. Yozuvlarda tilga olingan Sug‘d hukmdorliklarining fuqarolari o‘zlari mansub bo‘lgan joy nomi (keshliklar, maymurg‘liklar va ҳ.к.) ostida tilga olingan. Bu esa konfederatsiyaning bosh qoidalaridan biri bo‘lgan shaxs maqomining bir-biriga yaqinligini ta’minlab beruvchi normalarning Sug‘dda xioniylar davridayoq mavjudligini ko‘rsatadi 11 . Sug‘diy bitiklardan biri samarqandlik savdogar Nanay-Vandak tomonidan yozilgan bo‘lib, u o‘zidan keyingi savdogarlarga shu joyda xabar qoldirgan. Nanay-Vandak sug‘diy savdogarlar boshlig‘i sifatida ularning faoliyatini nazorat qilib turgan. Shatialdagi qoyada Afrosiyob va Panjikent devoriy suratlarida aks ettirilgan kiyimdagi sug‘diy savdogarlar tasviriga o‘xshash tasvir toshga o‘yilgan. Unda savdogar qo‘lida tutatqi ushlab turgan, tutatqidan qanotli afsonaviy maxluq chiqib kelayotgan holda aks ettirilgan. Bu tasvir Afrosiyobdagi “ot” va “qanotli echkilar” tasviriga juda o‘xshash. Ilk o‘rta asrlarda mintaqa shaharsozligi hamda urbanizatsiya jarayonlarini o‘rganish Sug‘dda konfederatsiyalashuv muammosini tadqiq etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Zero, Romitan, Ishtixon, Panjikent kabi shaharlar sof ma’noda ilk o‘rta asrlarda vujudga kelgan madaniy 11 Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. Проблемы цивилизации Ўзбекистана VII в до н.э. - VII в н.э. – Т., 2000 17 qatlamlarining chegaralari aniq yodgorlik bo‘lib, bu haqda soha olimlari bir xil fikrni ilgari suradilar. Shu fikrlardan kelib chiqib, Sug‘d konfederatsiyasida V- asrdan boshlab qishloq makonlari va shaharlar taraqqiyoti jadallashgan deyish asoslidir. Xitoy yilnomalarida ham ushbu masalaga doir ma’lumot keltirilgan bo‘lib, yilnoma mualliflari Kesh atrofida 500 ta shahar bo‘lganligini keltirishadi. Kesh atroflarida 500 ta shahar bo‘lganligi anchayin mubolag‘ali bo‘lsa-da, qishloq makonlari sonining yuzlab bo‘lganligi arxeologik tadqiqotlar natijasida ma’lum bo‘ladi. Eftaliylar hukmronlik qilgan davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar tarixiy manbalarda to‘liq aks etmagan. Ammo numizmatik materiallar tahlili natijasida ma’lum bo‘ladiki, eftaliylar davrida Sug‘d konfederatsiyasi hukmdorliklari mustaqil tanga zarbiga ega bo‘lgan. Masalan, Naxshab va Panch hukmdorligida mustaqil tanga zarbi bo‘lgan. Sosoniylar ustidan qozonilgan g‘alabaga erishishda sug‘diylar eftaliylarni qo‘llab-quvvatlab, ularning iqtisodiy tayanchi bo‘lgan. Bizningcha, bu holat Sug‘dning markaziy hokimiyat oldida o‘zining konfederativ holatini saqlashida va davlatchilik an’analarini mustahkamlashda hal qiluvchi omillardan hisoblanadi. Shu o‘rinda konfederatsiya tarkibida Kesh va Naxshabning siyosiy maqomi va Keshning Sug‘d konfederatsiyasi markazi bo‘lganligi masalasiga ham e’tibor qaratish lozim bo‘ladi. Xitoy yilnomalarida Nashebo deb tilga olingan Naxshabning janubiy viloyatlari taxminan milodiy I – IV- asrlarda kushonlar davlati ta’sirida bo‘lgan. Bunga ishora beradigan holatlar mavjud. Jumladan, Qashqadaryo hududidan topilgan tangalardagi kwš['n] jumlasining “kushoniy” yoki “kushonga oid” deb talqin qilinishi Janubiy Sug‘ddagi so‘nggi Kushon hukmdorlariga taqlidan tanga zarb qilinganligi ko‘rsatadi. I.Ravshanov Sug‘d hukmdorliklarining Kesh atrofida birlashishini Samarqandning Makedoniyalik Aleksandr bosqinidan keyin bir necha asr davomida o‘zining oldingi mavqeini tiklay olmagani natijasida konfederatsiya 18 hukmdorlari milodiy III- asr oxiri va IV- asr boshlarida Kesh atrofida birlashganligi borasidagi fikrni ilgari suradi. Ammo mazkur fikr ham qo‘shimcha dalillarga muhtoj. Chunki Makedoniyalik Aleksandr hujumidan milodiy III – IV- asrlargacha 600 yildan ortiq vaqt bor. Shuningdek, yilnomalarda Sug‘d hukmdorliklari Kesh atrofida birlash- dilar emas, balki, Kesh Sug‘d konfederatsiyasining markazligiga da’vo qilganligi va Xitoyga elchi jo‘natganligi keltirilgan. Bundan tashqari, Xitoy yilnomalarida ham chjaovular mil. avv. II- asrdan aynan Samarqanddan turib o‘z hokimiyatlarini yoyganliklari va tarmoqlarga bo‘linganliklari keltiriladi. Qadimshunoslar ham Samarqandning mil. avv. VII asrdan boshlab, Sug‘diyonaning markazi va turli sulola hukmdorlari davrida ham markazlik maqomida bo‘lganligini e’tirof etishadi. Eftaliylar davrida Naxshab va Panchda tanga zarbi yo‘lga qo‘yilganligi tadqiqotlarda keltiriladi. O.I.Smirnova Panch hukmdorlari orasidagi sulolaviy bog‘liqlikni ular tomonidan zarb qilingan tangalardagi belgilarga qarab izohlaydi 12 . Numizmat J.Ilyasov ham Eftaliylar davridan boshlab Panch hukmdorlari tangalar zarb qilgan bo‘lishlari mumkinligini ilgari suradi. Sug‘dning Naxshab hukmdorligida ham eftaliylar yoki ulardan oldinroq kushonlar davrida taqlidan yoki ta’sir natijasida tanga zarb etilganligi shaharsozlikning ravnaq topganligidan dalolat beradi. 567 yilda Eftaliylar davlati qo‘shini va Turk xoqonligi armiyasi o‘rtasidagi to‘qnashuv natijasida eftaliylar inqirozga uchradi. Sug‘ddagi eftaliylar hukmronligiga G‘arbiy turklarning bu hududni 569 yilda barham berilganligi natijasida erishildi. Xullas, Sug‘d ilk o‘rta asrlarda ham yer-mulkchilik va hududiy joylashuv asosida o‘z konfederativ siyosiy tuzilishini saqlab qolgan. Bu holat an’anaviy xususiyatga ega bo‘lib, uning ahamiyatini e’tiborga olgan Qang‘, Eftaliy- lar davlatlari va Turk xoqonligi ishonchli daromad manbai sifatida Sug‘dning nisbiy ichki muxtoriyatini saqlagan holda boshqarishni maqsadga muvofiq deb qarashgan. Ushbu holat o‘sha davrlarga taalluqli yozma va numizmatik manbalarda o‘z ifodasini topgan. 12 Raimqulov A.A. Katta Sug‘d – Sug‘diyona: tarixiy jarayonlar chorrahasidagi o‘lka. T.: “Iqtisod-Moliya”. 2017. 208 B. 19 Yuqoridagi fikrlar asosida quyidagilarni ilgari surishga mumkin: – Sug‘d konfederatsiyasining qay shaklda tashkil topganligi masalasini tadqiq etishda mahalliy yozma manbalar hamda arxeologik materiallar (asosan, numizmatik va epigrafik yodgorliklar)ga murojaat qilish lozim. Mahalliy manbalar mualliflari Sug‘dni yaqindan bilishgan va konfederatsiya xususiyatlariga doir nisbatan aniq ma’lumotlar keltirishgan. Lekin na xorij va na mahalliy ilmiy adiyotda Sug‘d konfederatsiyasining shakllanishi va ichki xususiyatlari borasida ma’lumot keltirilmaydi; – Sug‘dda konfederatsiyaning shakllana borishini ham shartli ravishda bo‘lish mumkinligini hisobga olgan holda uning ilk davrini milodning I asridan (Sug‘dda mustaqil tanga zarbining yo‘lga qo‘yilishi) va tanazzulini VIII asrning so‘nggi choragi deb ko‘rsatish maqsadga muvofiq. Buni numizmatik materiallar va yozma manbalar ham tasdiqlaydi; – Sug‘dda mavjud hukmdorliklarning muayyan bir konfederatsiya tuzil- masiga aylanishi asosida bir nech omillar yotgan bo‘lib, bu jarayon boshlang‘ich davrda atrof qishloqlarni, keyinchalik rustoqlarni tarkibiga olishi mobaynida shahar-davlat, voha-davlati va konfederatsiya tashkil topadi 13 . Bu Markaziy Sug‘d – Samarqand va Janubiy Sug‘d – Kesh hududlarida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari va xitoy yilnomalarida keltirilgan ma’lumotlar asosida o‘z tasdig‘iga ega; – Sug‘d konfederatsiyasi tarixida Qang‘ davlatining o‘z o‘rni bo‘lib, Qang‘ davlatida konfederatsiyaga birlashishda turkiylar yetakchilik qilishgan bo‘lsa, Sug‘dda Qang‘dagi an’ananing davomi sifatida dominantlik sug‘diylar qo‘lida bo‘lgan va xoqonlik davrida ham ushbu holat saqlanib qolgan; – Zarafshon va Qashqadaryo daryolari havzalarida paydo bo‘lgan shahar- larning ilk o‘rta asrlarda o‘z boshqaruv tizimlariga ega bo‘la borishlari natijasida shahar-davlat – voha-davlat – konfederatsiya bosqichlarini bosib o‘tganlar. Bu jarayon Samarqand, Naxshab va Keshda oldinroq yuz bergan bo‘lsa, Kushoniya, 13 Eshov B. O‘zbekisonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. T.: “Yangi asr avlodi”. 2019. B.3. 20 Ishtixon, Kabudon, Panch, Maymurg‘ va boshqa hukmdorliklar ancha keyingi davrlarda o‘zini namoyon etgani kuzatiladi; – Sug‘d hukmdorliklarining yagona ittifoqqa birlashish jarayonlari vohaning hamma joyida ayni bir vaqtda ro‘y bermagan bo‘lishi mumkin. Dastlab geografik joylashuviga ko‘ra o‘zaro yaqin bo‘lgan ma’muriy birliklar muayyan bir sulola yoki qarindosh sulolalar tashabbusi bilan birlashgan, keyinchalik bu jarayon keng miqyosda rivoj topgan. Konfederatsiya markazi bo‘lgan Samarqand o‘z atrofidagi shahar va shahar miqyosidagi mayda hukmdorliklar (Kabudon, Maymurg‘, Ishtixon)ni o‘z atrofiga birlashtirib, O‘rta va Sharqiy Zarafshon havzasida muayyan bir siyosiy uyushma tashkil topgan bo‘lsa, shunga o‘xshash jarayon Qashqadaryo havzasidagi bir-biriga nisbatan yaqin joylashgan Naxshab va Kesh kabi shaharlarning ilk bosqichlarda ittifoq yoki ulardan birining ikkinchisidan o‘z ustunligini ta’minlashi asosida muayyan bir siyosiy uyushma shaklini olganligi va har ikkala mintaqaning yagona – Samarqand markaz bo‘lgan ittifoqqa birlashish- lari asosida Sug‘d konfederatsiyasi tashkil topadi. Xullas, konfederatsiyaning shakllana boshlagan davri milodiy I asrlarga to‘g‘ri kelib, Qang‘, Xioniylar davlatlari hukmronligi ostida bo‘lgan davrda Sug‘d konfederatsiyasining ichki xususiyatlari (tanga zarbi, sulolaviy belgilar, ma’muriy bo‘linishlar, markaz va hududlar o‘rtasidagi aloqalar va h.k) shakllana borgan. Sug‘dning qulay geografik mintaqada joylashuvi va sug‘diylarning hayotiy resurslardan unumli foydalana olganliklari, tarixiy Sug‘dning Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab savdo munosabatlaridagi yetakchiligi va shu asosdagi iqtisodiy yuqori mavqei, xioniylar va eftaliylar davridan boshlab Zarafshon va Qashqadaryo hududlarida shaharsozlikning rivojlanishi kabi omillar Sug‘dda konfederativ boshqaruvning asoslarini yaratdi. Eftaliylar hukmronligi va Turk xoqonlari davridagi shaharlar taraqqiyoti va urbanizatsiya jamiyat rivoji hamda Sug‘d konfederatsiyasining o‘z taraqqiyotining yuqori cho‘qqisiga erishishidagi muhim omil bo‘lgan. 21 II.BOB. O‘rta asrlar Markaziy Osiyo sivilizatsiyasida Sug‘dning diplomatik munosabatlarining tadqiqotlarda o‘rganilishi II.1. Markaziy Osiyoda turk-sug‘d munosabatlarining tarixiy ildizlarining yoritilishi Sug‘d va Sharq savdo aloqalarida va turk-sug‘d munosabatlarida Farg‘ona vodiysi va undan o‘tgan tranzit yo‘llarning o‘rni beqiyos edi. Farg‘ona vodiysidan o‘tgan savdo yo‘llari Sug‘dning mintaqaviy va tashqi aloqalarida bir tarmoq sifatida shakllanib, bu yo‘nalishda sug‘diylar Choch bilan bir vaqtda mil. avv. IV– III asrlardan harakatlana boshlaganlar 14 . Hatto ilk o‘rta asrlarga oid xitoy manbalari Farg‘ona (Da-van, Polona (mil. avv. Boxan (VI–VII аа.) yoki Ninyuan (VII–VIII аа.))ni Sug‘d tarkibidagi mulk deb qayd etilgan. Xususan, “Bey shu”ning 435 yilga oid ma’lumotida ham Farg‘ona alohida mulk sifatida tilga olinmaydi. Xitoyshunos E. Pulleyblenk xitoy manbalarida Farg‘onaning Sug‘d konfedratsiyasi tarkibiga kiritilganligini Farg‘ona aholisining tili, antropologiyasi, urf-odati va e’tiqodi sug‘diylar bilan aynanligi bilan bog‘lasa, A.N. Bernshtam Xitoy sayyohlari Syuan Szyan va Xoy Chaolarga suyanib, farg‘onaliklarning tili qo‘shni aholi tilidan farqlanishini eslatadi. Buni VII asrda vodiyda turkiy til yetakchiligi bilan izohlash mumkin. Xitoy manbalariga ko‘ra, farg‘onaliklar charm va paxta matodan kiyim kiyganlar, xaridorgir shishalar ishlab chiqarishgan. Xususan, Xitoy imperatoriga sovg‘a sifatida qirmizi rang Farg‘ona otlari qatori (479 yil) va 675 yilda Farg‘onaning yashil shishasi yuborilgan. Farg‘ona mahsulotlari ichki va tashqi savdoni rivojlantirgan. Xususan, tashqi savdo aloqalarida sug‘diylarning vodiyliklarga ta’siri sezilarli edi. Buni VII–VIII asrlarga qadar Farg‘onada muomalada bo‘lgan Sosoniy va Sug‘d dirhamlari ham tasdiqlaydi. Qolaversa, dastlab Farg‘ona mahsulotlari Sug‘d savdogarlari vositachiligida Sharqiy Turkiston va Xitoyga yetkazilgan. IV–V asrlardan esa davanliklarning o‘zlari 14 Raimqulov A.A. Katta Sug‘d – Sug‘diyona: tarixiy jarayonlar chorrahasidagi o‘lka. T.: “Iqtisod-Moliya”. 2017. 208 B. 22 savdo faoliyati bilan shug‘ullanib, foyda ustida raqobatlasha boshlaganlar. Tijorat ishi Farg‘ona ahlining iqtisodiy ehtiyojiga aylanib borgan. Vodiyning mis, qo‘rg‘oshin, oltin, temir konlari metallsozlik hunarini rivojlantirdi. Farg‘ona Xitoyga beda (“mu-su”) urug‘i va yong‘oq yetkazib turdi. “Boy xonadonlardagi xumlarda 10 000 dan miqdorida may saqlagan”. Farg‘onaning samoviy otlari esa azaldan mashhur edi. Ular ham daromad sohasiga aylangan. Sug‘d va Chochda ham shu kabi otlar yetishtirila boshlangan 15 . Mintaqa ishlab chiqarishi va savdosidagi bunday hamkorlik tomonlarning iqtisodiy manfaatlariga xizmat qilgan. Xitoy manbalariga ko‘ra, Farg‘ona podsholari (Motsay, Chan, Fin, Mugua (mil. avv. 104 yilda xitoyliklarni mag‘lubiyatga uchratgan hukmdor), Yanmo, Chonpon kabilar) kelib chiqishi Sug‘d kabi chjaou xonadonidan bo‘lgan. Ilk o‘rta asrlarda esa Farg‘ona mahalliy va turkiy sulolalar tomonidan ikki poytaxtdan: mahalliy va sug‘diy ixshidlar Axsikent va Gesay (Koson)dan, Turk xoqonligi vassaligidagi hokimiyat tutuq nazorati ostida Xumin (Quva)dan boshqarilgan. Ashina Shuni (630-650), Yebochji (Kosonda 650-660), Alyaotsen (Xuminda 640-660), Alatar (700-720), Asilan-dagan – Arslon tarxon (720-745) kabi hukmdorlarning nomlari manbalarda qayd etilgan. To‘n yabg‘u (618-630) ma’muriy islohotlaridan so‘ng mahalliy ma’muriyatda turkey “cho‘r, tutuq, tarxon” kabi unvonlar joriy etilgan edi. 630 yilda To‘n yabg‘u vafotidan keyin ham bu unvonlar amalda bo‘lgan. Xususan, tutuqlar Farg‘onada harbiy ma’muriyat boshlig‘i hisoblanishgan. Farg‘ona ham Sug‘d va Chochdagi kabi VII asr ikkinchi yarimidan turkiy ashine sulolasi vakillari boshqaruviga o‘tgan. Farg‘onadagi ixshidlik boshqaruvi haqida XIX asr muarrixi Ibrat: «...Kosonda Mug‘niy qo‘rg‘oni va o‘rdasi deb mashhurdir... Ani tarixlar ko‘rgan kishilar bo‘lsa Ixshid deb zikr qiladurg‘on Sug‘d podsholari ham bul yerda hukmronlik qilgan» deb, yozadi. Manbada keltirilgandek, VII asr birinchi yarmigacha mahalliy, so‘ngra Sug‘d podsholari – “o‘n o‘q” turkiy sulolasi vakillari sug‘diy ixshid unvon ostida Farg‘ona shimolida o‘z boshqaruvini joriy etgan, 15 Eshov B. Sivilizatsiya tizimida ilk shaharlar. – T., 2004. 23 deyish mumkin. Xitoy manbalariga ko‘ra, 739 yilda Farg‘ona taxtiga Asilyan- dagan, ya’ni Arslon tarxon keladi. G‘. Boboyorov O.I. Smirnova fikriga tayangan holda, Arslon tarxon hukmronligini 720-745 yillar bilan belgilaydi 16 . A. Fon Lekokka ko‘ra, Arslon tarxon chigil qabilalaridan bo‘lib, 739, 745 va 751 yillarda Farg‘onani boshqargan. Bu ma’lumot ham Farg‘ona hukmdorlarining kelib chiqishi masalasiga oydinlik kiritadi. Sug‘d ta’sirida Farg‘ona vodiysida ham zardushtiylik an’analari, urf-odatlari yoyildi. Buni Shahristoniyning (XII asr) Kosondagi otashparast – mug‘lar haqidagi ma’lumoti hamda Ibratning “Mug‘niy qo‘rg‘oni” haqidagi ma’lumotlari ham tasdiqlaydi. Zardushtiylik farg‘onaliklar va sug‘diylarni ma’naviy yaqinlashtirgan. Bundan tashqari Farg‘onada buddizm tarqalganini 1957 yilda Quva shahri xarobalaridan topilgan budda ibodatxonasi qoldiqlari orqali isbotlash mumkin. Garchi VII–VIII asrlarda turkiylar Farg‘onada kuchli mavqega ega bo‘lsalar-da, turkiy til devon tili maqomida bo‘lmagan. Tadqiqotchilarning fikricha, Farg‘onaning o‘z mahalliy tili bo‘lib, uning “o‘zga qo‘shni o‘lkalar tillaridan farqlanuvchi” til ekanligi haqida xitoylik sayyoh Xoy Chao (726 yil) ma’lumot beradi. V.A. Livshis bu tilni sharqiy eroniy tillardan biri edi deb, Y.Markvart esa Farg‘ona tilini sug‘diy til ta’sirida bo‘lgan deb, tahmin qiladi. Xususan, Quvadan topilgan ashyodagi sug‘diy yozuv namunasi va Farg‘ona hukmdorining “ixshid”, deb atalishi bejiz emas. Farg‘ona yozuvi xususda V.A. Livshis Samarqand muzeyi fondidagi «Farg‘ona podshosi» unvoni va ismi zikr etilgan tangani o‘rganib, uni sug‘diy, xorazmiy va parfiyon yozuvlaridan farqlaydi. Paleografik shaklini oromiy yozuviga o‘xshashligini qayd etib, bu yozuvni “maxsus Farg‘ona yozuvi” emasmikan, degan fikrni o‘rtaga tashlaydi. Bundan tashqari, Farg‘onadan runik yozuvda namunalar ham topilgan. Yu.A. Zadneprovskiy Isfaradan sopolga bitilgan runik ko‘rinishidagi yozuv namunasini topgan bo‘lsa, S.G. Klyashtorniy bir uzukka bitilgan runik yozuvini o‘rganib, undagi “ynanch” so‘zini biror unvon yoki shaxs ismi bilan bog‘laydi. Umuman, VI–VIII asrlarda Farg‘onada runik yozuvi 16 Raimqulov A.A. Katta Sug‘d – Sug‘diyona: tarixiy jarayonlar chorrahasidagi o‘lka. T.: “Iqtisod-Moliya”. 2017. 208 B. 24 ham rivojlanganligini Quva, Isfara va Lo‘mbitepa yodgorliklari ham tasdiqlaydi. Bu yozuv Farg‘onada amalda bo‘lib, ba’zi jihatlari ilk sug‘d yozuviga o‘xshaydi. Bu ilk o‘rta asrlardagi turk-sug‘d munosabatlarining yozuv madaniyatida misolida vodiydagi holatini aks ettiradi. Vodiy toponimiyasiga nazar solinsa, unda Axsikent, Shavkat, Navkat va Kurkat, Xuvakand (Qo‘qon)98 kabi joy nomlari uchraydi. Bu ham Ipak yo‘lida kechgan turk–sug‘d munosabatlari Farg‘ona vodiysida ham faol kechganligidan darak beradi 17 . Sug‘dning mintaqaviy aloqalari nafaqat shimoli-sharqiy, balki janubiy yo‘nalishda ham amalga oshgan. Uning janubdagi qo‘shnisi Toxariston va uning mulki Chag‘oniyon bilan munosabatlari o‘ziga xos kechdi. Garchi Chag‘oniyon antic davrda Kushon ta’sirida, Sug‘d Qang‘ ta’sirida bo‘lsa-da, ular o‘rtasidagi munosabatlar savdo yo‘llari tufayli uzluksiz davom etgan Sug‘diylar I asrdan boshlab Toxariston orqali Hindiston hududlariga karib borganlar. Xususan, Qoraqurum vodiysida Germaniya – Pokiston ekspeditsiyasi tomonidan topilgan bir yarim mingdan ortiq 17 tildagi yozma ashyolarning 250 tasi sug‘diylarga tegishliligi aniqlangan. Sug‘diylar Qoraqurum vodiysining tog‘li Shatial va Chilos yo‘lida faol savdo olib borib, o‘z harakatlarini janubiy va sharqiy yo‘nalishda davom ettirganlar. Xitoy sayyohi Syuan Szan 630 yildagi xotiralarida Chinganyenna (Chi-o- yan-na) haqida ma’lumot berib, unda 500 gacha buddaviy monastr va nisbatan kamroq rohiblar bo‘lganlini ta’kidlaydi. Bu Sug‘ddan farqli ravishda Chag‘oniyonda buddaviylik dini yetakchi bo‘lganligini ko‘rsatadi. II.2. Buyuk Ipak yo‘lining turk-sug‘d simbiozida tutgan o‘rni 17 Shaydullayev Sh.B. O‘zbekiston hududida Davlatchilikning paydo bo‘lishi va rivojlanish bosqichlari (Baqtriya misolida). Dokt . Diss . Avtoref . Samarqand .2009. 25 Buyuk ipak yo‘li antik davr (I–IV asrlar)da Rim, Parfiya, Kushon va Xan saltanatlari o‘rtasida siyosiy va iqtisodiy manfaatlar kurashi maydoniga aylangan. III–IV asrlarda mintaqadagi Qang‘ va Kushon saltanatlari parchalandi. Shundan so‘ng, taxminan 350 yildan Ipak yo‘lida sug‘diylarning mustaqil faoliyati kuchaydi. Bu davrni mintaqa uchun “sug‘diylar davri” deb, ham atash mumkin. Ilk o‘rta asrlar (V–VIII asrlar)da “Ipak yo‘li” uchun Xitoy, Eron, Vizantiya va Turk xoqonligi o‘rtasida raqobat davom etdi. Bu yo‘l tizimining funksional ahamiyati nafaqat tijorat, balki siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayot bilan ham belgilanardi. Jumladan, tujjorlar o‘zlari bo‘lgan yurtlari haqida “maxsus suhbat va uchrashuvlar” orqali o‘z hukmdorlariga zaruriy ma’lumotlarni yetkazib turganlar. Sug‘diylar nafaqat mohir savdogar, balki bozorlarga sifatli mahsulot yetkazib beruvchilar ham edi. Sug‘d mahsulotlari Vizantiyadan Koreya va Yaponiyagacha, Tibetdan Shri–Lankagacha quruqlik va dengiz yo‘llari orqali yetib borgan. Xorijda Sug‘dning qishloq xo‘jaligi va hunarmandchiligi mahsulotlariga talab kuchli edi. Xitoy manbalari Sug‘dga: “Iqlimi issiq, sifatli bug‘doy yetishtirishga mos. Aholisi bog‘dorchilik va ziroatchilikka moyil. Daraxtlari ko‘rkam”, – deb ta’rif bergan. Bu davrda Sug‘ddan bog‘dorchilik (shaftoli va gilos), uzumchilik (mayiz) mahsulotlari, zotdor otlari va qo‘ylari Xitoyga eksport qilingan. Hatto ipakchilikda Sug‘d soha vatani Xitoy bilan raqobatlashgan. Mil. avv. IV-III asrlardan xalqaro tijoratga kirishgan sug‘diylar, shimoliy- sharqiy yo‘nalishda keyinchalik shaharlarga aylangan savdo manzilgohlarini vujudga keltirdi. Bu manzilgohlarda turli madaniyatlar sintezi, xususan, turk- sug‘d simbiozi shakllandi. Bu tabiiy jarayon o‘zaro manfaatdorlik asosida kechdi. Ko‘chmanchi (prototurk)lar sug‘diylar bilan bo‘ladigan iqtisodiy va madaniy aloqalardan, sug‘diylar esa ular bilan bo‘ladigan siyosiy aloqalardan manfaatdor edi. Shu bois ham Chochdan Gansugacha bo‘lgan yo‘nalishdagi “turk-sug‘d manzilgohlari” tizimidagi joy nomlarida sug‘diy kent (k'nδ) – qishloq yoki shahar hamda diz (δyz) – qo‘rg‘on yoki qal’ani anglatuvchi toponimlar uchraydi 18 . 18 Кашанина Т.В. Происхождение государства и права. Современные трактовки и новые подходы. – М.: Знание, 1999. – С. 51-103, 316-332; 26 Ayniqsa, Ustrushona, Choch, Yettisuv, Sharqiy Turkiston va Gansudagi manzilgohlar savdo, hunarmandchilik markazlari sifatida bu o‘lkalarning madaniy va diniy- mafkuraviy hayotiga ham ta’sir o‘tkazdi Xitoy sayyohi va rohibi Syuan Szanning VII asrga oid ma’lumotiga ko‘ra, sutulisen (ustrushona)liklarning urf- odatlari chochliklarnikiga o‘xshash bo‘lib, podshosi Turk xoqoni vassali hisoblangan 19 . Bu Ustrushonaning Sug‘d, Choch kabi Turk xoqonligi ta’sirida ekanligini hamda turk–sug‘d munosabatlaridagi o‘rnini ko‘rsatadi. Ustrushona Sug‘d kabi VI–VIII asrlarda bunyod etilgan “Kanpirak devori” mudofaa tizimi orqali ko‘chmanchilardan himoyalangan. Bundan tashqari VIII asr boshlariga oid sug‘diy tilli Mug‘ arxivining A-14 hujjati – Panch viloyati hokimi Devashtichning Chochga yuborgan elchisi “Fatufarn maktubi”da: 'strwšnyk 'wt'k s'tw 'pγ'nstk – “Estrushana viloyati hammasi (dushmanga – arablarga) topshirilgan” jumlasi va A–9 hujjatidagi: 'strwšnk n'βw – “Estrushana odamlari” satrlari Sug‘d va Ustrushona tarixi va taqdiri bir bo‘lganligini ko‘rsatadi. Ustrushonana hukmdorlari – “afshin” ('pšyn)lar qarorgohi Qal’ai Qahqaha saroyidagi tasvirlarda bo‘ri emayotgan ikki bola aks etgan. Buni N.N. Negmatov xristianlik mifologiyasi bilan bog‘laydi. Bizningcha, bu manzara turkiy qavmlar kelib chiqishi bilan bog‘liq va u Ustrushonaning ko‘pchilik aholisi VI–VIII asrlarda turkiylardan bo‘lganligini isbotlaydi. Xususan, Ustrushona hokimi Afshin xalifalik xizmatiga o‘tganda, o‘z o‘rniga xolavachchasi Mangujur (Mangucho‘r)ni qoldirgan edi. Bu ma’lumot Afshinning ajdodlari, ona tomonidan turkiylardan ekanligini isbotlaydi. Hukmron tabaqa orasida turk–sug‘d nikohlari odatiy hol bo‘lgan. Qolaversa, Sug‘d kabi Ustrushona aholisi orasida zardushtiylik e’tiqodi kuzatiladi. Ular marhumlarni Sug‘d va Chochdagi kabi ostodonlarda dafn etishgan. Bu Ustrushonada ham Sug‘d va Choch kabi an’analar amal qilganligini isbotlaydi. Ustrushonaliklar tilini sug‘diy tilning bir shevasi edi, deyish mumkin. V.A. Livshis Chilxujradan topilgan yog‘och taxtachaga tush bilan yozilgan hujjatlarni o‘qib, uni Mug‘ arxivi hujjatlari bilan qiyoslagach, Ustrushonada mahkamachilik ishlari sug‘diy tilda yuritilganini 19 Исамиддинов М.Х. Истоки городской культуры Самарқандского Согда. – Т., 2002. 27 isbotladi. Sug‘d va Sharq savdo aloqalarida va turk-sug‘d munosabatlarida Farg‘ona vodiysi va undan o‘tgan tranzit yo‘llarning o‘rni beqiyos edi. Farg‘ona vodiysidan o‘tgan savdo yo‘llari Sug‘dning mintaqaviy va tashqi aloqalarida bir tarmoq sifatida shakllanib, bu yo‘nalishda sug‘diylar Choch bilan bir vaqtda mil. avv. IV–III asrlardan harakatlana boshlaganlar. Hatto ilk o‘rta asrlarga oid xitoy manbalari Farg‘ona (Da-van, Polona (mil. avv. V а.), Boxan (VI–VII аа.) yoki Ninyuan (VII–VIII аа.))ni Sug‘d tarkibidagi mulk deb qayd etilgan. Xususan, “Bey shu”ning 435 yilga oid ma’lumotida ham Farg‘ona alohida mulk sifatida tilga olinmaydi. Xitoyshunos E. Pulleyblenk xitoy manbalarida Farg‘onaning Sug‘d konfedratsiyasi tarkibiga kiritilganligini Farg‘ona aholisining tili, antropologiyasi, urf-odati va e’tiqodi sug‘diylar bilan aynanligi bilan bog‘lasa, A.N. Bernshtam Xitoy sayyohlari Syuan Szyan va Xoy Chaolarga suyanib, farg‘onaliklarning tili qo‘shni aholi tilidan farqlanishini eslatadi. Buni VII asrda vodiyda turkiy til yetakchiligi bilan izohlash mumkin. Xitoy manbalariga ko‘ra, farg‘onaliklar charm va paxta matodan kiyim kiyganlar, xaridorgir shishalar ishlab chiqarishgan. Xususan, Xitoy imperatoriga sovg‘a sifatida qirmizi rang Farg‘ona otlari qatori (479 yil) va 675 yilda Farg‘onaning yashil shishasi yuborilgan. Farg‘ona mahsulotlari ichki va tashqi savdoni rivojlantirgan. Xususan, tashqi savdo aloqalarida sug‘diylarning vodiyliklarga ta’siri sezilarli edi. Buni VII-VIII asrlarga qadar Farg‘onada muomalada bo‘lgan Sosoniy va Sug‘d dirhamlari ham tasdiqlaydi. Qolaversa, dastlab Farg‘ona mahsulotlari Sug‘d savdogarlari vositachiligida Sharqiy Turkiston va Xitoyga yetkazilgan. IV–V asrlardan esa davanliklarning o‘zlari savdo faoliyati bilan shug‘ullanib, foyda ustida raqobatlasha boshlaganlar. Tijorat ishi Farg‘ona ahlining iqtisodiy ehtiyojiga aylanib borgan. Vodiyning mis, qo‘rg‘oshin, oltin, temir konlari metallsozlik hunarini rivojlantirdi. Farg‘ona Xitoyga beda (“mu-su”) urug‘i va yong‘oq yetkazib turdi. “Boy xonadonlardagi xumlarda 10 000 dan miqdorida may saqlagan”. Farg‘onaning samoviy otlari esa azaldan mashhur edi. Ular ham daromad sohasiga aylangan. Sug‘d va Chochda ham shu kabi otlar yetishtirila 28 boshlangan. Mintaqa ishlab chiqarishi va savdosidagi bunday hamkorlik tomonlarning iqtisodiy manfaatlariga xizmat qilgan 20 . Xitoy manbalariga ko‘ra, Farg‘ona podsholari (Motsay, Chan, Fin, Mugua (mil. avv. 104 yilda xitoyliklarni mag‘lubiyatga uchratgan hukmdor), Yanmo, Chonpon kabilar) kelib chiqishi Sug‘d kabi chjaou xonadonidan bo‘lgan. Ilk o‘rta asrlarda esa Farg‘ona mahalliy va turkiy sulolalar tomonidan ikki poytaxtdan: mahalliy va sug‘diy ixshidlar Axsikent va Gesay (Koson)dan, Turk xoqonligi vassaligidagi hokimiyat tutuq nazorati ostida Xumin (Quva)dan boshqarilgan. Ashina Shuni (630-650), Yebochji (Kosonda 650-660), Alyaotsen (Xuminda 640-660), Alatar (700-720), Asilan- dagan – Arslon tarxon (720-745) kabi hukmdorlarning nomlari manbalarda qayd etilgan. XULOSA 20 Matyoqubov X . H . O ‘ zbek Davlatchiligining ilk bosqichida qadimgi Xorazm . Nom.diss. avtoref.Toshkent. 2012. 29 Sug‘d tarixi va uning tarixshunosligi mamlakatimizning boy tarixiy-madaniy merosini o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot davomida Sug‘d hududining tarixiy jarayonlari, madaniy hayoti va iqtisodiy rivojlanish bosqichlari tahlil qilindi. Sug‘d hududi qadimdan madaniyatlar chorrahasi sifatida shakllangan bo‘lib, uning tarixiy o‘tmishi turli xalqlar va davlatlarning ta'siri bilan boyigan. Tadqiqotda Sug‘d tarixiga oid yozma va arxeologik manbalar tahlil qilinib, tarixshunoslik fanida ushbu mavzuga oid yondashuvlar va tadqiqotlar ko‘rib chiqildi. Sug‘dning davlat tuzilmalari, savdo-sotiq yo‘llaridagi roli va madaniy aloqalariga doir masalalar har tomonlama o‘rganildi. Natijada, Sug‘d o‘zining iqtisodiy va madaniy rivojlanishi bilan Markaziy Osiyoning boshqa hududlariga kuchli ta'sir ko‘rsatganligi isbotlandi. Ayniqsa, Buyuk Ipak yo‘li doirasidagi savdo va madaniyat aloqalarida Sug‘d aholisi yetakchi rol o‘ynagan. Shuningdek, tadqiqot jarayonida Sug‘d tarixshunosligining zamonaviy holati va kelajakda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ilmiy yo‘nalishlar belgilab berildi. Xulosa sifatida aytish mumkinki, Sug‘d tarixi va tarixshunosligi mavzusi nafaqat ilmiy, balki ma’naviy jihatdan ham dolzarb bo‘lib, kelgusida ushbu mavzuga oid ilmiy tadqiqotlarni davom ettirish o‘z xalqimiz tarixini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 30 1. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1997. – B. 143. Eshov B. O‘zbekisonda davlat va mahalliy boshqaruv tarixi. T.: “Yangi asr avlodi”. 2019. B.3. 2. Abdullayev O‘. O‘rta Osiyoda qadimgi boshqaruv va ilk Davlatchilik tarixshunosligi. – Toshkent: Akademiya, 2009. 3. . Jo‘rayev N., Azizov A. Ijtimoiyot asoslari. Sivilizatsiyalar – ijtimoiymadaniy jarayon. – Toshkent: Fan, 2003. 4. Аскаров А.А., Ширинов Т.Ш. Ранняя городская культура эпохы бронзы юга Средней Азии. – Самарканд: Институт археология АН РУз, 1993. – С. 132-140; 5. Кашанина Т.В. Происхождение государства и права. Современные трактовки и новые подходы. – М.: Знание, 1999. – С. 51-103, 316-332; 6. Rtveladze E.V. va boshq. Qadimgi O‘zbekiston sivilizatsiyasi: davlatchilik va huquq tarixidan lavhalar. – Toshkent. Adolat, 2001. – 10-58 bb; 7. Shaydullayev Sh.B. Ilk davlatlarning arxeologik belgilari // O’zbekiston tarixi. Toshkent. 2002. №3, 3-10 bb. va boshq. 8. Исамиддинов М.Х. Истоки городской культуры Самарқандского Согда. – Т., 2002. 9. Matyoqubov X.H. O‘zbek Davlatchiligining ilk bosqichida qadimgi Xorazm. Nom.diss. avtoref.Toshkent. 2012. 31

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Ilk o‘rta asr Sug‘d davlatchiligining shakllanishi ilmiy tadqiqotlarda o‘rganilishi

I.1. “Sug‘d” atamasi va yozuvi uning mohiyati xususida olib borilgan tadqiqotlarning yoritilishi

I.2. Sug‘d konfederatsiyasining shakllanishi, uning omillari va tanazzulining tarixshunoslik tadqiqotlarida yoritilishi

II bob. O‘rta asrlar Markaziy Osiyo sivilizatsiyasida Sug‘dning diplomatik munosabatlarining tadqiqotlarda o‘rganilishi

II.1. Markaziy Osiyoda turk-sug‘d munosabatlarining tarixiy ildizlarining yoritilishiga bag‘ishlangan tadqiqotlar

II.2. Buyuk Ipak yo‘lining turk-sug‘d simbiozida tutgan o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить