Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 301.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Апрель 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Ta’limiy lug‘atlar va ularni yaratish tamoyillari

Купить
Ta limiy lug atlar va ularni yaratish tamoyillari’ ‘
MUNDARIJA
Ishning   umumiy   tavsifi ...................................................................................
KIRISH ............................................................................................................ ..... 
1-BOB.  O quv lug atchiligi va uning tarixiy ildizlari............................................	
’ ‘
1-§. O zbek lug atchiligi tarixi va talqini.......................................................
‘ ‘
2-§.   Jahon   tilshunosligida   o quv   lug ati   terminining   paydo	
“ ‘ ‘ ”
bo lishi...........	
‘
3-§. Ideografik lug atlar va ularning ona tili ta limida tutgan o rni...............	
‘ ’ ‘
2-BOB. Ta limiy lug atlar va ularni yaratish tamoyillari........................................	
’ ‘
1-§.   Ona   tilidan   ta lim   mazmunini   yangilanishi   va   unda   lug atlarning	
‘ ’
o rni.	
’
Ta limiy   lug atlarga   ehtiyojning   paydo	
’ ‘
bo lishi............................................. 	
‘
2-§. Maktab lug atlarining tavsifiy belgilari...................................................	
‘  
3-§. O quv lug atlarining ilmiy-uslubiy asoslari va asosiy turlari.................  	
’ ’
4-§. O quv lug ati uchun material tanlash...................................................... 
’ ’
5-§.   Maktab   lug atini   yaratish   tamoyillari   (o zbek   tilida   yaratilgan   o quv	
‘ ‘ ‘
lug atlari misolida).................................................................................................	
‘  
6-§.   Maktabda   grammatik   lug atlar   bilan   ishlash   mashg ulotlarini   tashkil	
’ ’
qilish ......................................................................................................................  
Xulosa va takliflar ..	
………………………………………………………………  
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati	
’ ......................................................................  ... Ishning umumiy tavsifi
Mavzuning   dolzarbligi    .     «O quv   lug atchiligi»   tarmog i   jahonning‘ ‘ ‘
ilg or   davlatlarida   o rta   asrlardayoq   paydo   bo lib,   turli   yoshdagi   ta lim	
‘ ‘ ‘ ’
oluvchilarga   mo ljallangan   sanoqsiz   lug atlar   yaratilganligiga   qaramay,	
‘ ‘
O zbekistonda   bu   masala   hozirga   qadar   tilshunoslikda   ham,   ta limda   ham   kun	
‘ ’
tartibiga   qo yilmagan.   Globallashuv   davrida   yosh   avlodni   ma naviy   barkamol,	
‘ ’
umummilliy   qadriyatlarga   sodiq   qilib   tarbiyalash   talabi   ta limiy   lug atlarga	
’ ‘
bo lgan ehtiyojni oshirmoqda.	
‘
Yalpi   axborotlashuv,   texnika   asrida   bolalarni   kitobga   jalb   qilish   oson
kechmaydi. O quvchi kerakli ma lumotni tez va qulay topish yo llarini izlaydi,	
‘ ’ ‘
o quv lug atlari uning yoshi, qiziqishlari, dunyoqarashiga mos tuzilib, e tiborini	
‘ ‘ ’
torta oladi.
Malakaviy   ish   mavzusining   ta’limiy   lug‘atlar   ва   уларни   яратиш
тамойилларига bag‘ishlanganligi uning dolzarbligini belgilaydi.    
Muammoning   o‘rganilganlik   darajasi    .     O‘quv   lug‘ati   tarixini   o‘rganish
harakatlari   Yevropa   tilshunosligida   ham,   rus   tilshunosligida   ham   umumiy
lug atchilik   masalalarini   o rganishdan   ikki-uch   asr   keyin   boshlangan.   O quv	
‘ ‘ ‘
lug atlarini   ilmiy   asosda   o rganish   XVII   asrda   birinchi   ingliz   leksikografi
‘ ‘
S.Jonson, XIX asr boshlarida fransuz tilshunoslari J.Dyubua, K.Dyubua, G.Matore,
K.Bak,   ispan   tilshunosligida   Y.Malkil   ishlaridan   boshlanadi.   Keyinchalik   rus
tilshunosligida   leksikografiyaning   bu   tarmog ini   takomillashtirish   davlat	
‘
ahamiyatidagi   masala   sifatida   kun   tartibiga   qo yiladi.   Ana   shu   hatti-harakatlar	
‘
samarasi   o laroq   rus   o quv   lug atchiligi   yuqori   pog onaga   ko tariladi   va	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ulkan   yutuqlarni   qo lga   kiritadi.   Bunda   P.N.Denisov,   L.A.Novikov,	
‘
S.G.Barxudarov,   V.V.Morkovkin,   Y.N.Karaulov,   M.A.Skopina,   V.N.Sergeyev,
2 V.A.Redkin,   A.V.Tekuchev,   Z.A.   Potixa,   D.E.Rozental   kabilarning   xizmatlari
katta bo ladi. ‘
Yevropada   o quv   lug atchiligi   o z   oldiga   qo ygan   maqsadlariga   to la	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
erishib,   bugungi   kunda   o quv   lug atlarini   zamonaviy   takomillashgan	
‘ ‘
ko rinishlarini   yaratish,   ularni   elektronlashtirish   masalalari   bilan	
‘
shug ullanmoqda.   Bu   borada   K.Petrova,   I.V.Azarova,   O.A.   Mitrofanova,   A.A.	
‘
Sinopalnikova, I.G. Gelfenbeyn, A.V. Goncharuk, V.P. Lexelt, A.A. Lipatov, V.V.
Shilo, Y.N.Karaulov, Y.A. Sorokin, Y.F.Tarasov, N.V.Ufimseva, G.A.Cherkasova
va boshqalarning xizmatlarini alohida ta kidlash lozim. 	
’
Boshqa   tillarda   bo lgani   kabi   umumiy   lug atchilik   masalalari   o zbek	
‘ ‘ ‘
tilshunosligida   ham   Z.M.Ma rufov,   A.P.Hojiyev,   S.F.Akobirov,	
’
H.Yusufxo jayeva,   N.Alhamova,   E.Umarov,   A.Madvaliyev,   T.Aliqulovlarning	
‘
ishlarida   atroflicha   o rganilgan.   Biroq   bevosita   o quv   lug atchiligi   masalalari	
‘ ‘ ‘
hozirga qadar maxsus tadqiq etilmagan.
  BMIning maqsad va vazifalari    .     Malakaviy ishda o quv lug atchiligining	
‘ ‘
shakllanishi,   rivojlanish   tarixini   o rganish,   jahon   o quv   lug atchiligi	
‘ ‘ ‘
an analariga   tayangan   holda   ta limiy   lug atlarni     yaratish   tamoyillarini   ishlab	
’ ’ ‘
chiqish.   Bu   maqsadni   amalga   oshirish   uchun   jahon   tilshunosligida   o quv	
‘
lug atchiligi   tarmog ining   shakllanish   tarixini   yoritish,   o zbek   o quv	
‘ ‘ ‘ ‘
lug atlarining   lingvistik   xususiyatlarini   yoritish,   o zbek   o quv
‘ ‘ ‘
lug atchiligining ilmiy asoslarini yaratish vazifalari bajariladi. 
‘
BMIning ilmiy yangiligi    .    Ishning ilmiy yangiligini quyidagilar tashkil etadi:
1. O quv lug atchiligining tarixiy ildizlari yoritiladi; 	
‘ ‘
2. O zbek  leksikografiyasida   o quv  lug ati   tipida   yaratilgan  lug atlar
‘ ‘ ‘ ‘
tadqiqot nuqtai nazaridan tahlil qilinadi va bu boradagi tarqoq fikrlarni
bir tizimga yig iladi;	
‘
3. O quv lug atlari yaratishning ilmiy asoslari ishlab chiqiladi;	
‘ ‘
4. O quv lug atlarining tavsifiy belgilari ajratiladi;
‘ ‘
5. O quv lug atlari tasniflanadi;
‘ ‘
3 Tadqiqotning   ilmiy   va   amaliy   ahamiyati .   BMIdagi   materiallardan   o rta‘
maktab,   akdemik   litsey,   kasb-hunar   kolleji   va   oliy   o quv   yurtlarining   o zbek	
‘ ’
filologiyasi   yo nalishida   tahsil   olayotgan   talabalarga   «Hozirgi   o zbek   adabiy	
’ ’
tili»   fanining   leksikografiya   bo limining   o quv   lug atlari   mavvzusini	
‘ ‘ ‘
o qitishda,   ta limiy   lug atlarni   yaratishda   keng   foydalanish   mumkin;	
’ ’ ‘
Shuningdek, o zbek filologiyasi  yo nalishi  bo yicha ta lim  olayotgan magistr	
’ ’ ’ ‘
va   aspirantlar,   tadqiqotchilar,   maktab,   litsey,   kollej   o qituvchilari   ham   ishdan	
’
unumli foydalanishlari mumkin. 
Tadqiqotning   metodologik   asoslari    :     BMIni   bajarish   uchun   O zbekiston	
‘
Prezidentining   asarlari,   «Ta lim   to g risidagi   qonun»,   «Kadrlar   tayyorlash	
’ ‘ ‘
milliy   dasturi»,   milliy   qadriyatlar,   ma naviyatni   yuksaltirish   va   targ ib   etishga	
’ ‘
doir  dasturiy  qarashlari,  ta lim  bilan  bog liq  turli  davlat   dasturlari  metodologik	
’ ‘
asos bo lib xizmat qiladi.	
‘
Tadqiqotda   qo llanilgan   asosiy   metod   sistemaviy   tahlil   metodidir.	
‘
Shuningdek,   analitik,   aktual   bo linish,   qoliplashtirish   kabi   usullardan	
‘
foydalanildi. Shu yo nalishdagi tilshunos olimlarning ilmiy ishlari tadqiqot uchun	
‘
nazariy asos sifatida xizmat qildi.
Tadqiqotning   tuzilishi   va   hajmi .   Ishning   umumiy   hajmi   ___bet   bo lib,   u	
’
ishning   umumiy   tavsifi,   kirish,   2   bob,   xulosa,   ilova   va   adabiyotlar   ro yxatidan	
’
iborat. 
4 KIRISH
Dunyo tarixiga yuksak texnologiyalar asri, tafakkur asri, yalpi axborotlashuv
asri, globallashuv davri kabi turli nomlar bilan muhrlanayotgan XXI asr insoniyat
hozirga   qadar   boshidan   kechirgan   davrlardan   o ta   shiddatli   va   hayot‘
sur atlarining   beqiyos   tezlashganligi   bilan   farqlanadi.   Bunday   vaziyatda   har   bir	
’
mamlakat fuqarosi milliy qadriyatlariga sodiq, dunyoqarashi keng, ongi yetuk, turli
vaziyatlardan   o z   aql-idroki   bilan   omon   chiqa   oladigan,   mustaqil   fikrli,   irodasi	
‘
mustahkam, og zaki va yozma nutqi ravon qilib tarbiyalanmasa, turli mafkuraviy,
‘
ma naviy tahdidlar ta siriga bardosh berishiga kafolat berish qiyin. 	
’ ’
Ma lumki,   o zlikni   anglashda   tilning   roli   muhimdir.   Prezidentimiz	
’ ‘
I.A.Karimov   bu   haqda   to xtala   turib   « ajdodlardan   o tib   kelayotgan   ona	
‘ … ‘
tilimizni   asrab-avaylashimiz,   uni   boyitish,   nufuzini   oshirish   ustida   doimiy
ishlashimiz   zarur.   Ayniqsa,   fundamental   fanlar,   zamonaviy   kommunikatsiya   va
axborot   texnologiyalari,   bank-moliya   tizimi   kabi   o ta   muhim   sohalarda   ona	
‘
tilimizning   qo llanish   doirasini   kengaytirish,     etimologik   va   qiyosiy   lug atlar	
‘ ‘
nashr ettirish, zarur atama va iboralar, tushuncha va kategoriyalarni ishlab chiqish,
bir  so z  bilan aytganda, o zbek  tilini  ilmiy asosda  har  tomonlama rivojlantirish	
‘ ‘
milliy   o zlikni,   Vatan   tuyg usini   anglashdek   ezgu   maqsadlarga   xizmat   qilishi	
‘ ‘
shubhasiz» 1
  deya ta kidlagan edilar.	
’
Mustaqillikdan   so ng   davlat   ahamiyatiga   molik   islohotlar   birinchi   o rinda	
‘ ‘
ta lim   tizimidan   boshlanib,   butun   mamlakat   miqyosida   ta lim-tarbiya,   ilm-fan,	
’ ’
kasb-hunar   o rgatish   tizimlari   jahonning   ilg or   davlatlari   tajribasiga   tayangan	
‘ ‘
holda tubdan isloh qilindi;   «Ta lim  to g risidagi  qonun», «Kadrlar tayyorlash	
’ ‘ ‘
milliy dasturi» ishlab chiqildi. Maktab va oliy ta lim oldiga intellektual salohiyati	
’
keng, ongi yetuk, ijodiy tafakkur sohiblarini yetishtirib berish talabi qo yildi. Bu	
‘
talabning   to la   bajarilishi,   Prezidentimiz   ta kidlaganlaridek,   « tilimizning	
‘ ’ …
o ziga   xos   xususiyatlariga   bag ishlangan   ilmiy   va   ommabop   kitoblar,   o quv	
‘ ‘ ‘
qo llanmalari,   yangi-yangi   lug atlarni   ko plab   chop   ettirish »
‘ ‘ ‘ … 2
  ni   talab
etmoqda. 
1
 Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: «Ma naviyat», 2008.-176 b.  B   87. 	
’ –
2
 Yuqoridagi asar. 86-bet
5 Jamiyat   tafakkurini   yuksaltirishda   lug atlarning   roli   beqiyosligi   jahon‘
tajribasi  va amalda o zini to la oqlagan haqiqatdir. Insonning mustaqil  fikrlash,	
‘ ‘
ong   mahsulini   to g ri   va   ravon   bayon   qilish   qobiliyati,   ijodiy   tafakkurini	
‘ ‘
o stirish   harakatlari,   odatda,   yoshligidan   boshlanadi.   O zbekistonda   kichik   va	
‘ ‘
o rta   yoshdagi   ta lim   oluvchilarga   mo ljallangan   maxsus   lug atlar
‘ ’ ‘ ‘
yaratilganmi,   umuman   lug atchilikning   ahvoli   qay   darajada?   Mustaqillikdan	
‘
keyin   lug atchilik   birmuncha   jonlandi;   siyosiy,   ma naviy,   ijtimoiy   jihatdan	
‘ ’
eskirgan   lug atlarni   qayta   nashr   qilish,   yangilash   hisobidan   kattagina   ishlar	
‘
amalga   oshirildi;   tilshunosligimizning   lug at   xazinasi   boyidi.  	
‘ Biroq  bu   bilan  uni
rivojlangan   davlatlar   darajasiga   yetdi   deb   ayta   olmaymiz.   Ingliz,   fransuz,   ispan,
nemis,   rus   tilshunosligida   lug atchilik   ayni   paytda   juda   yuqori   pog onaga	
‘ ‘
ko tarilgan,  ayniqsa,  turli   yoshdagi  bolalar   uchun  rangli,  bezakli   maxsus  o quv	
‘ ‘
lug atlari tuzish bilan shug ullanuvchi tarmoq  ancha taraqqiy etgan.
‘ ‘
Malakaviy   ishda   ta limiy   lug atlar   va   ularni   yaratish   tamoyillari   xususida	
’ ‘
so z boradi.  	
‘
6 1-BOB. O quv lug atchiligi va uning tarixiy ildizlari’ ‘
Lug atlar   ilmiy   lingvistik   adabiyotlar   ichida   tillararo   munosabatni	
‘
ta minlash, tilning grammatik qurilishini tadqiq qilish, til me yorlarini belgilash,	
’ ’
jamiyat   a zolarining   milliy   tafakkuri,   nutq   boyligini   o stirish,   ijtimoiy-siyosiy	
’ ‘
ongni   shakllantirishdagi   bebaho   xizmati   bilan   alohida   ajralib   turadi.   XX   asr
boshlariga   kelib   lug atlar   ta lim   samaradorligini   oshirishning   muhim   omili	
‘ ’
ekanligi   e tirof   etila   boshlanib,   tilshunoslikda   leksikografiyaning   yangi	
’
lingvodidaktik   yo nalishdagi     o quv   lug atchiligi   tarmog i   paydo   bo ldi.	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Natijada jahonning ilg or davlatlarida maktab uchun maxsus lug atlar  yaratilib,	
‘ ‘
ta lim kompleksining to laqonli a zosiga aylantirildi.	
’ ‘ ’
Mustaqillikdan   so ng   jahonning   ilg or   davlatlari   tajribasidan   kelib   chiqib	
‘ ‘
O zbekistonda   ta lim   tizimi   tubdan   isloh   qilindi,   «Ta lim   to g risidagi	
‘ ’ ’ ‘ ‘
qonun», «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» ishlab chiqildi. Maktab va oliy ta lim	
’
oldiga   intellektual   salohiyati   keng,   ongi   yetuk,   ijodiy   tafakkur   sohiblarini
yetishtirib   berish   talabi,   o quvchini   mustaqil   va   ijodiy   fikrlashga   yo naltirish,	
‘ ‘
milliy o zligini tanitish, ongida ma naviy-ma rifiy inqilob hosil qilish, tafakkur	
‘ ’ ’
mahsulini   yozma   va   og zaki   usullarda   savodli   bayon   qilish   ko nikmalarini	
‘ ‘
shakllantirish vazifasi qo yildi. 
‘
Tenglar ichida teng, yalpi axborotlashuv asri, globallashuv davrida ma naviy	
’
barkamol,   umummilliy   qadriyatlarga   sodiq,   tafakkur   asrida   milliy   tafakkuri,   ongi
yetuk   fuqaro   bo lish   talabi   O zbekistonda   ham   «o quv   lug atchiligi»	
‘ ‘ ‘ ‘
tarmog ini rivojlantirish, o zbek leksikografiyasini yangi bosqichlarga ko tarish	
‘ ‘ ‘
vaqti yetganidan dalolat bermoqda. 
Jahon   xalqlari   olimlarining   filologik   ilmiy   tadqiqotlarida   leksikologik   va
leksikografik ishlar ham ma lum zaruriyliklar kasb etgan, etmoqda va keyin ham,	
’
albatta bu holat davom qiladi. Har bir xalq jonli so zlashuv tili so z boyligining	
‘ ‘
doimo   harakatda   (ayrim   so zlarning   arxaiklashuvi   va   bir   muncha	
‘
neolagizmlarning kirib kelishlari) ligi va natijada mazkur xalqning adabiy tili asta-
sekin   fonetik,   morfologik,   leksik-semantik   va   sintaktik   jihatlaridan   doimo
o zgarib bir butunlikka kelib turadi. 	
‘
7 1-§. O zbek lug atchiligi tarixi va talqini‘ ‘
Lug at     bu   ma lum   bir   til   so zlarining   muayyan   bir   maqsad,   mavzu	
’ – ‘ ’
ostida   jamlangan   yig indisidir.  	
’ So zni   to g ri   yozishda,   ma nosini,	’ ’ ’ ‘
etimologiyasini   aniqlashda,   tarkibini   tahlil   qilishda,   jumla   tuzishda,   biror
tushuncha   haqida   qo shimcha   ma lumot   olishda   lug atlar   yordamga   keladi.	
’ ‘ ’
Lug atlar o quvchining fikrlash qobiliyatini kengaytiradi, fanning turli sohalari,	
’ ’
texnika,   san at,   adabiyot,   nutq   madaniyatini   egallashda,   milliy   madaniyatni	
‘
o zlashtirishda muhim rol o ynaydi.  	
’ ’
Taniqli fransuz yozuvchisi A.Frans lug atlar haqida to xtala turib « lug at	
’ ’ … ’
  alfavit   tartibida   joylashtirilgan   xazina.   Agar   yaxshiroq   o ylab   ko radigan	
– ’ ’
bo lsak,   lug at     bu   kitoblarning   kitobi.   U   boshqa   barcha   kitoblarga   yo l	
’ ’ – ’
ochadi »  degan edi. 	
…
Lug atlar   sivilizatsiya   yo ldoshi,   milliy   til   xazinasi   hamdir.   «Har   qanday	
’ ’
so z,   -   yozgan   edi   XIX   asr   tilshunosi,   akademik   I.I.Sreznevskiy,   -   xalq	
’
o tmishidan   darak   beradi.   So zda   o zgarish   bo lgan   bo lsa   hayotda   ham
’ ’ ’ ’ ’
o zgarish bo lgan bo ladi, jamiyatdagi o zgarish so zda aks etadi». O zbek
’ ’ ’ ’ ’ ’
xalqining   betakror   durdonasi   «Devonu   lug otit   turk»ning   tarix,   til,   adabiyot,	
’
jug rofiya,   tibbiyot,   madaniyat,   san at   va   boshqa   o nlab   tarmoqlar   haqidagi	
’ ‘ ’
qimmatli ma lumotnoma ekanligi buning yaqqol dalilidir.       	
‘
Ma lum   bir   til   yoki   ikki   va   undan   ortiq   til   so zlarini   muayyan   maqsadga	
‘ ’
ko ra   yig ib   tizimlashtirgan   holda   lug at   tuzish   va   shu   bilan   bog liq	
’ ’ ’ ’
masalalarni   ilmiy   tadqiq   qiladigan   tilshunoslik   sohasiga   leksikografiya   deyiladi.
Maqsad va vazifalariga ko ra lug atchilik ikki tarmoqqa bo linadi:	
’ ’ ’
1.   Ilmiy   leksikografiya     lug atchilikning   nazariy   masalalari   bilan	
– ’
shug ullanuvchi sohasi.	
’
2.   Amaliy   leksikografiya     bevosita   lug at   tuzish   ishlari   bilan	
– ’
shug ullanuvchi soha.	
’
Leksikografiya quyidagi muhim ijtimoiy vazifalarni bajaradi:
 Ona tilini va boshqa tillarni o rgatishga xizmat qiladi.	
’
8  Ona tilini tasvirlash va me yorlashtirish vazifasini o taydi.‘ ’
 Tillararo munosabatlarni taminlaydi.
‘
 Til leksikasini ilmiy tekshiradi va talqin qiladi.
Lug atlar mavzusi, mo ljallanishiga ko ra, avvalo 2 guruhga bo linadi:	
’ ’ ’ ’
1. Ensiklopedik lug atlar	
’
2. Lingvistik lug atlar	
’
Kishilik   bilimining   barcha   sohalari   yoki   biror   sohasi   bo yicha	
’
tizimlashtirilgan   ma lumotlarni   beradigan   lug atga   entsiklopedik   lug at	
‘ ’ ’
deyiladi.   Entsiklopedik   lug atlar   o z   xususiyatlariga   ko ra   umumiy	
’ ’ ’
entsiklopedik   lug atlar   (UEL)   va   maxsus   entsiklopedik   lug atlarga   (MEL)	
’ ’
bo linadi. 	
’
UELlar   al favit   tartibida   bo lib,   ularda   so zlar   emas,   balki   shu	
‘ ’ ’
so zlardan   anglashilgan   tushunchalar   uchu   nasos   bo lgan   narsalar,   tarixiy	
’ ’
voqealar,   tabiiy   va   ijtimoiy   hodisalar,   shaxslar,   geografik   nomlar   haqida
ma lumot   beriladi.   Lug at   maqolalari   lug at   yozilgan   tilni   tushunuvchi   keng
‘ ’ ’
o quvchilar   ommasiga   mo ljallangan   bo ladi.   Insoniyat   tsivilizatsiyasining	
’ ’ ’
muhim   yutuqlari   haqidagi   bilimlar   majmui   UELda   jamlanadi.   O zbek   tilida	
’
yaratilgan   UEL   namunasi   sifatida   O zbek   sovet   entsiklopediyasi   (O zSE)   va	
’ ’
O zbekiston Milliy entsiklopediyasini ko rsatish mumkin.	
’ ’
MELlar   fan-texnika,   san at   va   madaniyatning   ma lum   bmr   sohasiga   oid	
‘ ‘
tushunchalarni   shu   soha   qiziquvchilari   va   mutaxassislari   uchun   mo ljallab	
’
tavsiflaydi. Bunday lug atlarda tor sohaga oid tushunchalar UELlardan  farqlanib	
’
keng   va   batafsil   sharhlanadi.   O zbek   tilida   MELning   quyidagi   namunalari	
’
yaratilgan:   «Salomatlik   entsiklopediyasi»,   «Uy-ro zg or   entsiklopediyasi»,	
’ ’
«Bolalar entsiklopediyasi» va hk	
…
Lingvistik   lug atlarning   ob ekti   so zlardir.   Bunday   lug atlarda	
’ ‘ ’ ’
so zlarning semantikasi, grammatik xususiyatlari, imlosi, talaffuzi, etimologiyasi	
’
va hokazolar haqida ma lumot beriladi. Lingvistik lug atlar ham o z navbatida	
‘ ’ ’
umumiy   lingvistik   lug atlar   (ULL)   va   maxsus   lingvistik   lug atlarga   (MLL)
’ ’
bo linadi.	
’
9 ULLlar   barcha   soha   kishilari,   keng   foydalanuvchilar   ommasiga
mo ljallangan bo lib, ularga izohli, imlo, orfoepik, tarjima lug atlari kiradi.’ ’ ’
MLLlar   tor   o quvchilar   ommasi     tilshunoslik   bilan   shug ullanuvchilar	
’ – ’
va   boshqa   ilmiy   tadqiqotlarga   mo ljallangan   bo ladi.   MLLlarga   morfem,	
’ ’
chastotali, terminologik,  ters, o zlashma so zlar, frazeologizmlar, dialektizmlar,	
’ ’
sinonimlar, antonimlar lug atlari kiradi.	
’
Lug atlar uch belgisiga ko ra tasnif qilinadi:	
’ ’
1. Hajmiga kora	
’
2. Sozlikning berilish usuliga kora.	
’ ’
3. Maqsadiga kora.	
’
I. Hajmiga kora lugatlar katta, ortacha va kichik lugatlarga bolinadi. Hajman	
’ ’ ’ ’ ’
keng   qamrovli,   muayyan   soha   boyicha   barcha   malumotlarni   qamrab   olgan	
’ ‘
mukammal   lugatlarga   katta   lugat   yoki   akadem   lugat   deyiladi.   Bunday   lugatlar	
’ ’ ’ ’
kopincha   izohli,   tarixiy,   imlo   boyicha   tuziladi.   Ozbek   tilida   bunday   lugat   hali	
’ ’ ’ ’
yaratilmagan.   Uni   tuzish   masalasi   1928   yilda   lugat   tadqiqotchisi   R.Trench	
’
tomonidan kotarilib, 1933 yilda «Trench lugat» nomi bilan 12 tomda nashr etilgan.	
’ ’
Ortacha   lugatlar   tipiga   meyoriy   lugatlar   kiritiladi.   «Ozbek   tilining   izohli	
’ ’ ‘ ’ ’
lugati»   (1981),   «Ruscha-ozbekcha   lugat»   (1950-55),   «Ozbekcha-ruscha   lugat»	
’ ’ ’ ’ ’
(1959),   barcha   imlo   lugatlari,   mavjud   mavzuviy   lugatlar,   ters,   dialektologik	
’ ’
lugatlar ortacha lugatlarga kiradi. 	
’ ’ ’
Hajman tor qamrovli bolib, shu soha malumotlarini tola qamrab olganda ham	
’ ‘ ’
bir-ikki kitobdan oshmaydigan lugatlarga kichik lugatlar  deyiladi. Kichik lugatlar	
’ ’ ’
maqsadi va chegaralanishiga kora quyidagi turlarga bolinadi:	
’ ’
1. Leksik qatlamlar lugati  manodoshlar, zid manolilar, iboralar, shakldoshlar,	
’ – ‘ ‘
talaffuzdoshlar lugati	
’ …
2.   Leksik   tanlangan   lugatlar     biror   muallif   tomonidan   tarixiy,   badiiy   yoki	
’ –
ilmiy   asar   asosida   yaratiladigan   lugatlar.     A.Borovkovning   «Orta   Osiyo   tafsiri	
’ ’
leksikasi»,   E.Fozilovning   «Starouzbekskiy   yazk»,   A.Navoy   asarlari   uchun
yaratilgan lugatlar va hk.	
’
10 3. Terminologik lug atlar   biror fan yoki kasb-hunarga oid terminlar bilan’ –
bog liq   lug atlar.   «Paxtachilik   terminlarining   izohli   lug ati»,	
’ ’ ’
«adabiyotshunoslik terminlari izohli lug ati» va hk.	
’
4.   O quv   lug atlari     maktab   o quvchilariga   mo ljallab   yaratilgan	
’ ’ – ’ ’
lug atlar.   «O zbek   tilining   so z   tarkibi   o quv   lug ati»,   «O zbek   tilining	
’ ’ ’ ’ ’ ’
eskirgan so zlar o quv lug ati» va hk.	
’ ’ ’
II.   So zlik   lug at   uchun   tanlangan   so zlar   ro yxati   bo lib,   lug atning
’ ’ ’ ’ ’ ’
mazmunini tashkil etadi.  So zlikning berilish nuqtai nazaridan lug atlar quyidagi	
’ ’
turlarga bo linadi:	
’
Alfavit  tartibli  lug atlar    so zlikni  tarkib toptirgan qismlar  alfavit tarzida	
’ – ’
ichki   va   sirtqi   tartib   bo yicha   ro yxatlashtiriladigan   lug atlar.   Odatda,   barcha
’ ’ ’
entsiklopedik,   imlo,   izohli   va   boshqa   lug atlar   so zligi   alfavit   tartibida	
’ ’
ro yxatlanadi.	
’
Mavzuviy lug atlar   so zlikni tarkib toptirgan so zlar ro yxati ma lum	
’ – ’ ’ ’ ‘
mavzularga   bo lib   beriladigan   lug atlar.   Bunda   so zlar   turkumlarga   ajratilib,	
’ ’ ’
ichki mavzuviy guruhlarga bo lib beriladi.	
’
Uyali   lug atlar     muayyan   tilga   mansub   so zlarni   ma lum   uya   ostida	
’ – ’ ‘
birlaadigan   guruhlari   jamlanib   izohlanadigan   keng   qamrovli   lug atlar.   Bunday	
’
lug at o zbek tilida yaratilmagan.	
’ ’
 III. Leksikografiyada lug atlar yaratilish maqsadiga ko ra quyidagi turlarga	
’ ’
bo linadi:	
’
1. O zbek   xalqining   ijtimoiy,   milliy,   madaniy   taraqqiyotiga   hissa   qo shish	
’ ’
maqsadida   yaratilgan  lug atlar     barcha   turdagi   entsiklopedik,   tarjima,   imlo,	
’ –
izohli lug atlar.	
’
2. O zbek   tilining   ilmiy   taraqqiyotiga   hissa   qo shish   maqsadida   yaratilgan	
’ ’
lug atlar     grammatik   lug atlar,   leksik   qatlamlar   lug ati,   frazeologizmlar,
’ – ’ ’
dialektizimlar lug atlari.	
’
3. Maktab   o quvchilarining   so z   zahirasini   kengaytirish,   nutqiy   savodxonligini	
’ ’
oshirish,   fikrlash   qobiliyatini   o stirish   maqsadida   yaratiladigan   metodik	
’
lug atlar   maktablar uchun yaratiladigan mavzuviy o quv lug atlari. 	
’ – ’ ’
11 2-§. Jahon tilshunosligida  o quv lug ati  terminining paydo“ ‘ ‘ ”
bo lishi
‘
Lug atlar   ilmiy   lingvistik   adabiyotlar   ichida   tillararo   munosabatni	
’
ta minlash, tilning grammatik qurilishini tadqiq qilish, til me yorlarini belgilash,	
’ ’
jamiyat   a zolarining   milliy   tafakkuri,   nutq   boyligini   o stirish,   ijtimoiy-siyosiy	
’ ’
ongni   shakllantirishdagi   bebaho   xizmati   bilan   alohida   ajralib   turadi.   XX   asr
boshlariga   kelib   lug atlar   ta lim   samaradorligini   oshirishning   muhim   omili	
’ ’
ekanligi e tirof etila boshlanib, tilshunoslikda yangi lingvodidaktik yo nalish 	
’ ’ –
o quv   lug atchiligi   tarmog i   paydo   bo ldi.   Natijada   jahonning   ilg or	
’ ’ ’ ’ ’
davlatlarida   maktab   uchun   maxsus   lug atlar   yaratilib,   ta lim   kompleksining	
’ ’
to laqonli a zosiga aylantirildi.	
’ ’
O quv   lug ati   qanday   lug at?   Bu   termin   tilshunoslikda   qachondan   paydo	
’ ’ ’
bo ldi?	
’
Ma lumki, har qanday lug atda nimanidir o rgatish maqsadi yotadi. Ammo	
’ ’ ’
bevosita maktab uchun yaratilgan lug atlargina o quv lug ati toifasiga kiritiladi	
’ ’ ’
va   ular   o quv   lug ati   parametrlariga   muvofiq   tuziladi.   O quv   lug ati   tarixini	
’ ’ ’ ’
o rganish   harakatlari   YEvropa   tilshunosligida   ham,   rus   tilshunosligida   ham	
’
umumiy   lug atchilik   masalalarini   o rganishdan   ikki-uch   asr   keyin   boshlandi.	
’ ’
Biroq   lug atchilik   tarixi   bo yicha   olib   borilgan     izlanishlar   ilk   lug at	
’ ’ ’
namunalarining   maktab   uchun   yaratilganligi,   barcha   umumiy   lug atlar   maktab	
’
lug atlarining takomillashgan ko rinishi ekanligini tasdiqlaydi. 	
’ ’
«Leksikografiya»   grekcha   λεξικος   –   lug’at,   γραφω   –   yozaman   so’zlarining
birikuvidan   paydo   bo’lgan   bo’lib,   bu   terminining   qo’llanilishi   ingliz
tilshunosligida 1680 yildan, rus tilshunosligida 1845 yildan, polyaklarda  esa 1861
yildan kuzatiladi.   «Lug at» so zining har  bir  tilda o z tarixiy atamasi  mavjud	
’ ’ ’
bo lib, u inglizlarda «dictionaru», frantsuzlarda «dictionnaire», ruslarda «slovar»,	
’
sanskrit   tilida   «kosha»   (amarakosha     xazina)   va   «nigxantu»   (vedalarga   izohlar)	
–
va h.k.
12 Lug atchilikning   tadrijiy   taraqqiyoti   haqida   gap   ketar   ekan,   ko p’ ’
o rinlarda   tarjima   lug atlari     lingvistik   lug atlar     qomusiy   lug atlar  	
’ ’ – ’ – ’ –
ta limiy   o quv   lug atlari     elektron   lug atlar   ketma-ketligi   keltiriladi.   Jahon
’ ’ ’ – ’
tilshunosligida   lug atchilik   tarixi   yuzasidan   olib   borilgan   tadqiqotlar	
’
lug atlarning   ilk   ko rinishlari   ta limiy   maqsadlarda   yaratilgan   degan   xulosaga	
’ ’ ’
olib kelmoqda .
Eramizdan   avvalgi   IV-III   asrlarda   qadimgi   Mesopotamiyada   shumer   va
akkad millatlariga mansub ikki kishi tutqunlikda uzoq vaqt bir xonada yashashadi.
Ular   mutlaqo   boshqa-boshqa   tilda   so zlashsalar-da,   doimo   o zaro   muloqotda	
’ ’
bo la olganlar. Mahbuslar bunga qanday erishdilar? Uzoq davom etgan tutqunlik	
’
ularni olamshumul kashfiyot yaratishiga sabab bo’ldi. Іar ikki tutqun uzundan uzoq
o’simliklar,   mevalar,   tog’,   tosh,   daraxt,   charm,   sopol,   xudolar,   ibodatxona,   turli
buyumlar   rasmi   tushirilgan   ro’yxatlar   tuzib,   o z   tillarida   qanday   yozilishini	
’
belgilab   chiqadilar   va   shu   asosda   har   ikki   tilni   o rganishda   yordam   beradigan
’
bo g in   belgilari   tushirilgan   sillabik   yozuvli   so zlashgichni   yaratadilar.   Ushbu	
’ ’ ’
ilk   so zlashgich   namunasi     Nippur   shahridagi   qadimgi   shumer   ibodatxonasi	
’
kutubxonasida   saqlanib,   til   o rganuvchilar   uchun   dastlabki   o quv	
’ ’
qo llanmalarining yaratilishiga turtki bo ldi.	
’ ’
Hozirgi   zamonaviy   maktab   o quv   lug atlari   tadrijiy   taraqqiyotini   shartli	
’ ’
ravishda uch bosqichga ajratish mumkin:
1. Antik maktab lug atlari.	
’
2. Ko p tilli o quv lug atlari.	
’ ’ ’
3. Takomilashgan lingvometodik o quv lug atlari.	
’ ’
Birinchi   bosqich   lug atlariga   jahon   lug atchiligining   ilk   namunalari	
’ ’
kiritiladi. Frantsiya, Italiya, Angliya, Rossiya va boshqa YEvropa mamlakatlarida
keng   yoyilgan   o quv   lug atchiligi   an anasining   shakllanishi   va   taraqqiy   etish	
’ ’ ’
o choqlari qadimgi Rimdan Vizantiyagacha bo lgan hududlarga to g ri keladi.	
’ ’ ’ ’
Aniqroq   aytganda,   bu   ma naviy   yuksalishlar   qadimgi   sharq   madaniyati   bilan	
’
uyg unlashgan yunon-lotin lingvistik an analari qurshovida kechadi. 	
’ ’
13 Eng   qadimiy   lug at   namunalari   Misr,   Mesopotamiyadan   topilgan   bo lib,’ ’
Aristofan   Vizantiyskiy   (er.av.   III-II)   va   Dionisiy   Frakiyskiy   (er.av.   II   asr)   larga
tegishlidir. A.Vizantiyskiyning lug ati antik davr klassiklari asarlaridagi ma nosi	
’ ’
tushunarsiz so zlar izohiga bag ishlangan bo lsa, D.Frakiyskiy lug ati bevosita	
’ ’ ’ ’
maktab   o quvchilariga   mo ljallanadi.   Lug at   grammatik   lug at   xarakterida	
’ ’ ’ ’
bo lib,   so zlar   turkumlarga   ajratib   chiqiladi.   Qaysidir   ma noda   bu   lug atni	
’ ’ ’ ’
ideografik lug atning antik ko rinishi sifatida ham baholash mumkin.	
’ ’
Eramizdan   avvalgi   IV-III   asrlarda   qadimgi   Mesopotamiyadagi   akkad   va
shumer   qabilalari   tamoman   boshqa-boshqa   tilda   gaplashishsa-da,   bir-biri   bilan
nihoyatda   chatishib   ketishgan   edi.   Ular   uchun   til   o rganish   dolzarb   muammoga	
’
aylanib,   akkad   va   shumer   tillarini   o rgatadigan   turli   maktab   qo llanmalari	
’ ’
yaratish   talabini   o rtaga   tashlaydilar.   Bu   talabni   amalga   oshirish   maqsadida	
’
davlatlar,   tog   va   toshlar,   o simliklar,   mevalar,     daraxtlar,   charm   va   sopol	
’ ’
bumlar,   xudolar,   ibodatxona   nomlarining   qadimiy,   sodda   ro yxatlari   tuzilib,   har	
’
ikki   tilni   o rganishda   yordam   beradigan   bo g in   belgilari   tushirilgan   sillabik	
’ ’ ’
yozuvli   so zlashgichlar   yuzaga   keladi.   Qadimgi   shumer   shahri   Nippurdagi
’
ibodatxona   kutubxonasidan   ilk   ibtidoiy   maktablarda   til   o rganuvchilar   uchun	
’
tuzilgan   bir   qancha   dastlabki   o quv   qo llanmalari   va   turli   grammatik   mashqlar	
’ ’
to plamlari topilgan.	
’
Yunonlar   rimliklarda   ham   lug at   qo llanmalar   tuzishga   ishtiyoq	
’ ’
uyg otadilar   va   natijada   rimliklar   ham   lug atchilikdagi   izlanishlarini   maktablar	
’ ’
uchun   xizmat   qiluvchi   lug atlar   yaratishga   qaratadilar.   12   dan   16   yoshgacha	
’
bo lgan rimlik o spirinlar  maktablarda  ellinistik ruhda  tarbiyalanib,   yunon-rim	
’ ’
madaniyati,   tili   va   adabiyoti   birga   o qitilar   edi.   Qadimgi   rimlik   pedagog   va	
’
notiqlik   san ati   ustasi   Kvintilian   (I   asr)   12   kitobdan   iborat   «Notiqning	
’
savodxonligi   haqida»   deb   nomlangan   asarida   notiqlik   san ati   tadqiqi   davomida	
’
tarjima nazariyasi  haqida ham  to xtaladi. Yunon tilidan lotinchaga tarjima qilish	
’
misolida o z tavsiyalarini berar ekan, tarjimani «kundalik o quv mashqlari» deb	
’ ’
nomlaydi.  
14 Hind   lug atchiligi   ham   o ziga   xos   o ringa   ega   bo lib,   aksariyati   antik’ ’ ’ ’
lug at namunalari kabi diniy adabiyotlardagi notanish so zlar izohiga (glossariy)	
’ ’
bag ishlangan   edi.   Sanskritcha   lug atlar   ichida   eng   mashhuri   Amarasingxning
’ ’
(VI-VIII   asrlar)   «Amarakosha»   o quv-ideografik   lug ati   hisoblanadi.     Hind	
’ ’
lug atchiligi   bilan   birga   arab,   fors   lug atchiligi   ham   nihoyatda   takomillashib,	
’ ’
madaniy va ma naviy yuksalishda katta rol o ynadi.    	
’ ’
Kuzatishlardan ilk yaratilgan lug atlar asosida ta limiy maqsadlar yotganligi	
’ ’
ma lum   bo ladi.   Ularning   ba zilari     matndagi   ma nosi   notanish   so zlar	
’ ’ ’ ’ ’
izohiga   bag ishlangan   (glossariy)   bo lsa,   ayrimlari   boshqa   tilni   o rganish,	
’ ’ ’
ba zilari nutq madaniyatini o stirish, muayyan davlat so zlashuv tilining o ziga	
’ ’ ’ ’
xos   xususiyatlarini   o rgatish   uchun   xizmat   qilgan.   Dastlabki   tuzilgan     lug atlar	
’ ’
tahlili   hatto   ularning   nomlanishi   ham   o quv   jarayoniga   moslangan,   ta limga	
’ ’
yo naltirilganligini   ko rsatadi.   Xususan,   1500   yilda   yaratilgan   birinchi   lotincha-	
’ ’
inglizcha   lug atning   «Bolalar   uchun   xazina»   («Promptulorium   parvulorum»),	
’
1487-1507   yillarda   yaratilgan   frantsuz   va   lotin   tillaridagi   birinchi   tarjima
lug atlarining   «Yoshlar   uchun   izohnoma»   («Seminarium   et   planetarium	
’
fructiferarum»), «Bolalar uchun ixcham lug at» («Diktionariolum puerorum») deb	
’
nomlanishi buni isbotlaydi.   
Lug atlar   tillararo   munosabatda   muhim   o rin   tutib,   o rta   asrlarda	
’ ’ ’
YEvropada   lotin,   yunon,   qadimgi   slavyan   tillari   bo yicha   tarjima   lug atlarini	
’ ’
yaratish leksikografiyaning asosiy vazifasiga aylangan edi. 
Evropa   o quv   maskanlarida     lotin   tili     bir   necha   asrlar   mobaynida	
’
Y.A.Komenskiyning «Mir chuvstvennx veshey v kartinkax» (8 ming so z, birinchi	
’
nashri 1658 yilda chiqarilgan) nomli lug at qo llanmasi asosida o qitib kelingan.	
’ ’ ’
O z   davrida   bu   kitob   slovar-minimum   (kichik   lug at)   deb   yuritilib,   zamonaviy	
’ ’
ta limotda   yuksak   baholangan.   Ya.A.Komenskiyning   tinimsiz   mehnati   samarasi
’
o laroq,   mavzuviy   rasmli   o quv   lug atlari   seriyasini   yaratishga   keng   yo l
’ ’ ’ ’
ochiladi. 
O quv lug atlari takomillashuvining ikkinchi bosqichi tarixda «bosib ol va	
’ ’
hukmronlik   qil»   siyosati   bilan   bevosita   aloqador.   Lug atlarning   ta lim	
’ ’
15 samaradorligini   oshirishdagi   muhim   xizmatini   birinchilardan   bo lib   payqagan’
inglizlar   undan   o zlari   mustamlakaga   aylantirgan   hududlarda   ingliz   tilini   tez   va	
’
samarali o qitish maqsadini amalga oshirishda keng foydalanadi. Shuningdek, rus	
’
tilshunosligida   o quv   lug atlarining   paydo   bo lishiga   ham   sobiq   imperiya	
’ ’ ’
tasarrufidagi millatlarga rus tilini samarali o rgatish ehtiyoji sabab bo ladi. Milliy	
’ ’
maktablarda   rus   tilini   o qitish   uchun   xizmat   qiluvchi   ilmiy-uslubiy	
’
qo llanmalarni  yaratish va ularni  tadqiq etish harakatlari XIX asrning oxirlaridan	
’
boshlanadi.
«O quv   lug ati»   termini   rus   leksikografiyasida   ilk   marta	
’ ’
YE.D.Polivanovning   «Qisqacha   ruscha-o zbekcha   lug at»iga   yozgan   kirish	
’ ’
so zida   qo llaniladi.   Muallif   lug atni   tavsiflar   ekan   « lug at   hajmiga   ko ra	
’ ’ ’ … ’ ’
o quv   lug ati   tipiga   mansub »     deb   o quv   lug atlarining   hajman   kichik
’ ’ … ’ ’
bo lishiga ishora qilib o tadi. 
’ ’
Lug atlarning til o rgatish va o rganish jarayonida yuqori samara berishi,	
’ ’ ’
natijalarning   kutilganidan   ortiq   bo lishi     o quv   lug atchiligi   qamrovining	
’ – ’ ’
yanada   kengayishiga   sabab   bo ldi.   Asosiy   vazifasi   begona   tillarni   o qitish   yoki	
’ ’
ma nosi   tushunarsiz   so zlarni   izohlash   bo lgan   lug atlar   XX   asr   boshlaridan	
’ ’ ’ ’
ona tili o qitishning muhim vositasi sifatida e tirof etila boshlandi. Bu esa o quv	
’ ’ ’
lug atchiligi taraqqiyotining uchinchi bosqichga ko tarilanidan dalolat berardi. 	
’ ’
Zamonaviy   maktab   uchun   maxsus   lug at   yaratish   harakatlarining   paydo	
’
bo lishi ta limga ilg or pedagogik texnologiyalarni kiritish, xususan, retroskopik	
’ ’ ’
ta limdan   verbal   kognitiv   ta lim   usuliga   o tish   davriga   to g ri   keladi.
’ ’ ’ ’ ’
Ma lumki,   kognitiv   ta lim   retroskopik   ta limdan   o quv   materialining   darslik
’ ’ ’ ’
materialidan   bir   necha   marotaba   kattaligi,   o quvchining   o z   ustida   mustaqil	
’ ’
ishlashi,   zaruriy   ma lumotlar   axborot   banklari     lug atlar     ona   tili	
’ – ’ –
xazinalaridan  izlanishi  bilan  farqlanadi.  Darslikdan  barcha  zaruriy  ma lumotlarni	
’
olgan o quvchida izlanish, mustaqil ishlashga ehtiyoj qolmaydi. O quvchini izlab	
’ ’
topishga,   mustaqil   xulosalar   chiqarishga   yo naltiradigan   bu   texnologiya	
’
zamonaviy   pedagogik   amaliyotda   eng   samarali   usul   deb   topilgan   va   jahonning
qator   ilg or   davlatlarida   XX   asr   boshlaridayoq     ta lim   tizimiga   joriy   etilgan.	
’ ’
16 Xususan,   rus   maktablari   uchun   20   dan   ortiq   mavzuviy   o quv   lug ati   yaratilib,’ ’
katta   tirajda   ommalashtirilgan   va   ta lim   jarayonining   tarkibiy   qismiga	
’
aylantirilgan.   Shuningdek,   rus   tilini   chet   elliklarga   o rgatishda   ham   o quv	
’ ’
lug atlaridan keng foydalanilgan.	
’
O quv   lug atchiligining   shakllanishi   o zbek   tilshunosligida   birmuncha	
’ ’ ’
keyingi davrlarga to g ri kelib, ancha sust kechgan. Maktab o quvchilari uchun	
’ ’ ’
yaratilgan birgina «Imlo lug ati»ni e tiborga olmaganda, boshqa maxsus o quv	
’ ’ ’
lug atlarini   uchratmaymiz.   To g ri,   o quv   lug ati   tipiga   yaqin     bir   necha	
’ ’ ’ ’ ’
kichik   lug atlar   ham   yaratilgan,   biroq   ular   o quv   lug atlarining   barcha	
’ ’ ’
talablariga   javob   bermaydi.   Mazkur   qo llanmalarni   ommabop   cho ntak	
’ ’
lug atlari sifatida baholash o rinliroq.	
’ ’
Umumiy   o rta   ta limda   o quvchilarni   mustaqil   va   ijodiy   fikrlashga	
’ ’ ’
yo naltirish,   milliy   o zligini   tanitish,   ongida   ma naviy-ma rifiy   inqilob   hosil	
’ ’ ’ ’
qilish,   tafakkur   mahsulini   yozma   va   og zaki   usullarda   savodli   bayon   qilish	
’
ko nikmalarini shakllantirish vazifasi ona tili ta limi zimmasiga yuklatiladi. Shu	
’ ’
bois mustaqillikdan keyin ona tili ta limi mazmuni va tadrisi tubdan isloh qilinib,	
’
uning   bosh   maqsadi   ijodiy   tafakkur   sohiblarini   yetishtirish,   har   bir   maktab
bitiruvchisining o z ona tilida fikrini yozma va og zaki shakllarda savodli bayon	
’ ’
qilish   ko nikmasini   shakllantirish   deb   belgilandi.   Kognitiv   texnologiya   asosida	
’
yaratilgan   ona   tili   darsligi   bilan   ishlash   lug atlarga   bo lgan   talabni   yanada	
’ ’
oshirdi.   Umumiy   ta limning   davlat   ta lim   standartida   ona   tili   o qitishning	
’ ’ ’
zaruriy   vositasiga   darslik   bilan   bir   qatorda   lug atlar	
’   ham   kiritildi 3
.   Ona   tili
ta limidagi   bu   yuksalishlar   o zbek   o quv   lug atchiligining   ham   yangi	
’ ’ ’ ’
bosqichga ko tarilish davri yetganidan dalolat bermoqda.  	
’
3
  Umumiy   o rta   ta limning   davlat   ta lim   standarti   va   o quv   dasturi.   Ona   tili.   Adabiyot   Ta lim	
‘ ’ ’ ‘ … ’
taraqqiyoti. 1-maxsus son. T.: 1999. 59-b. 303 b.)  
17 3-§. Ideografik lug atlar va ularning ona tili ta limida tutgan o rni‘ ’ ‘
Ma lumki,   til   lug atini   ta riflashda   ikki   xil   yo ldan,   ya ni   «shakldan	
’ ‘ ’ ‘ ’
ma noga»   va   «ma nodan   shaklga»   tomon   borish   mumkin.   Birinchi   yo ldan	
’ ’ ‘
borishda   ta riflovchining   vazifasi   so z,   unga   xos   qo llanish   usullari   va	
’ ‘ ‘
ma nolarining   imkon   qadar   aniq   va   to liq   tavsifini   berishdan   iborat.   Ikkinchi	
’ ‘
usulda   esa,   aksincha,   tushunchaning   tildagi   mavjud   mazmun   va   ma nolarining	
’
yuzaga     chiqish   usullari   birma-bir   yoritib   beriladi.   Bu   ikki   yo nalish	
‘
tilshunoslikda   ham,   ta limda   ham   birdek   zarur.   O zbek   tilida   shu   kunga   vadar	
’ ‘
chop   etilgan   barcha   lug atlarning   yaratilishida   leksikograflar   birinchi   usulni	
‘
tanlashgan. 
Biz hamisha o zga tilni o rganishda, aksariyat  hollarda o z tilimizda ham	
‘ ‘ ‘
notanish  so z  yoki  jumlaga  ro para  kelib qolsak,   ana shu  lug atlarga  murojaat	
‘ ‘ ‘
qilamiz. Ammo shunday holatlar ham bo ladiki, biz nima demoqchi ekanligimizni	
‘
bila   turib,   fikrimizni   ifoda   qilish   uchun   kerakli   so zni   topa   olmaymiz.   Aynan	
‘
shunday   vaziyatlarda   bizga   ideografik   lug at   asqotgan   bo lur   edi.   Chunki	
‘ ‘
ideografik   lug atning   bosh   maqsadi   ma lum   bir   fikrni   ifoda   etish   uchun   zarur	
‘ ’
bo lgan so zni tanlashda amaliy yordam berishdan iborat. Ehtimol, shu bois, bir	
‘ ‘
yarim   asrdan   beri   Yevropada   bu   turdagi   lug atlarni   yaratishga   jiddiy   ahamiyat	
‘
18 berib kelinmoqda. Bunga Mark Piter  Rojening dastlabki ideografik lug at sifatida‘
tan olinadigan  «Inglizcha  so zlar  va  iboralar   tezaurusi»  (1852)  va  uning ketidan	
‘
ispan,   nemis,   fransuz   va   boshqa   tillarda   dunyoga   kelgan   bir   qator   shu   turdagi
lug atlarni misol qilib ko rsatish mumkin.	
‘ ‘
Garchand     Yevropa   olimlari   tomonidan   Rojening   «Tezaurus»i   ilk   ideografik
lug at,   deya   e tirof   etilsa-da,     tilshunoslik   tarixida   unga   qadar   ham   bu   turdagi
‘ ’
lug atlar  bo lganligi  bizga ma lum.   Internet ning rambler.ru//.http:  philologos
‘ ‘ ’
narod.ru saytidan bu to g ridagi ma lumotlarni qidirayotgan paytimizda ushbu	
‘ ‘ ’
informatsiya diqqatimizni tortdi.
O tmishning   eng   ahamiyatga   molik   ideografik   lug atlari   sirasiga	
‘ ‘
quyidagilar kiradi: 
- Y.Polluks. «Onomastikon» (mil.av.2 asr).
- Amara Sina. «Amarakosha» (mil.av.2-3 asr).
-D.Uilkins. «Real ifoda tajribasi va falsafa tili» (1668).
-M.Roje. «Inglizcha so z va iboralar tezaurusi» (1852) va h.k.	
‘
Bundan   tashqari,   «Sharq   leksikografiyasi,   xususan,   arab   va   turkiy   xalqlar
leksikografiyasi   tarixiga   e tibor   bersak,   bunday   lug atlar   Sharqda   ancha   uzoq
’ ‘
tarixga   egaligi   ma lum   bo ladi.   Xususan,   o zbek   tilshunosligi   tarixida	
’ ‘ ‘
Zahiriddin Muhammad Boburning «Vaqoyenoma»sida ideografik lug atning ayri	
‘
belgisi   uchrasa,   Muhammad   Chingiy   «Kelurnoma»si   bunday   lug atning   ajoyib	
‘
namunasi   sanaladi»   (Nur.;104).   (Bu   mavzuga   ishimizning   1.1.2.   bo limida	
‘
batafsil to xtalamiz).	
‘
  Xo sh,   ideografik   lug at   o zi   nima?     «Ideografik   lug at»   va
‘ ‘ ‘ ‘
tilshunoslikda   avvaldan   ma lum   bo lgan   «ideografik   yozuv»     atamalari	
’ ‘
o rtasida   qandaydir   aloqadorlik   bormi   yoki     bu   atamalardagi   «ideografik»	
‘
so zlari shunchaki tasodifiy omonimlarmi?    
‘
Tilshunoslik   tarixidan   bizga   ma lumki,   qadimda     odamlar   ba zi   hodisa   va	
’ ’
voqealarni   uzoq   masofalarga   yetkazish   yoki   abadiylashtirish   maqsadlarini
tabiatdagi jonli va jonsiz narsalarning rasmini    chizish orqali  amalga oshirganlar.
Ushbu   rasmli   yozuvlar   yoki,   shakllar   tilshunoslikda     piktografiyalar     deb
19 nomlanadi.     (Piktus   -   lotinchada   «chizilgan»,   «grafo»   so zi   esa   yunon   tilida‘
«yozaman» ma nolarini anglatadi). Jamiyat taraqqiyotida piktografik yozuv asta-	
’
sekin   takomillashib,     rasmlar   ko rinishidan   shakllar   ko rinishiga   o tib   bordi,	
‘ ‘ ‘
ammo   piktogrammalar   orqali   tabiatda   mavjud   aniq     narsalarnigina   aks   ettirish
mumkin       bo lgan,     ko z   bilan   ilg ab,   qo l   bilan   ushlab   bo lmaydigan	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tushunchalar     va   ma nolarni   ifodalashga   esa   ushbu   yozuv     qodir   emas   edi.	
’
Kishilar   ongi     va   tafakkurining   rivojlanishi   va   takomillashishi   natijasida,
piktografik   yozuvdan   farqli   o laroq   «tushunchalar   yozuvi»,   ya ni   ideografik	
‘ ’
yozuv   vujudga   keldi.     Bunda   jonli   va   jonsiz   narsalarning   ramzlarini   bir-biriga
qo shish   oqali   mavhum   tushuncha   va   harakatlarning   ifodalari     hosil   qilinardi.	
‘
Masalan,   «og iz»   ma nosini   ifodalovchi   shakl   bilan   «it»   ma nosidagi   shakl	
‘ ’ ’
yonma-yon qo yilib, «hurmoq» ma nosi yuzaga keltirilgan, «og iz» va «qush»
‘ ’ ‘
ramzlari «kuylamoq» ma nosini, «ko z» va «daraxt» - «ko rmoq» ma nosini,	
’ ‘ ‘ ’
«oy»   bilan   «quyosh»   ramzlari   «yorug lik»   ma nosini,   ikki   kaftning	
‘ ’
birlashtirilgan   shakli   «do stlik»   ma nosini     ifodalagan.   Ayrim   ramzlar   esa	
‘ ’
o zlarining   aosiy   ma nosidan   tashqari   shartli   ko chma   ma nolarda   ham	
‘ ’ ‘ ’
qo llanar   edi.   Masalan,   «ko z»   ramzi   «ko zi   o tkirlik»   ma nosida   ham
‘ ‘ ‘ ‘ ’
qo llangan.   Bunda   ramzning   bosh   yoki   ko chma   ma noda   qo llangani   uning
‘ ‘ ’ ‘
qurshovlari yordamida aniqlangan. Bu hodisa leksikadagi metonimiya yo li bilan	
‘
ko chma   ma no   hosil   qilish   jarayoniga   o xshaydi,   ya ni   predmetning   nomi	
‘ ’ ‘ ’
uning mahsuli nomiga o tadi: «til»- og iz bo shlig i organi, «til»   insonning	
‘ ‘ ‘ ‘ –
so zlash   qobiliyati;   «ko z»   -   ko rish   organi,   «ko z»   -   o tkir   ko zlilik.	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Demak,     ideografik   yozuv     tushunchani   ifodalashga   bo lgan   urinishlar   asosida	
‘
yuzaga   kelgan   va   bu     insonlarning   o z   g oyalari   va   fikrlarini   yozuvda   aks	
‘ ‘
ettirishga     intilishlari   bilan   belgilanadi.   Shu   o rinda   ideografik   so zining	
‘ ‘
mazmuniga e tiborni qaratishni lozim topdik:	
’
«Ideya   grek. Obyektiv borliqni, voqelikni kishi ongida aks ettiruvchi, ayni
–
zamonda   kishining   obyektiv   borliqqa,   vaoqelikka   munosabatini   ifodalovchi,
kishilarning dunyoqarashlari asosini tashkil etuvchi tushuncha, tasavvur» (O TIL;	
‘
314).   «Grafo»   so zi   esa   yuqorida   aytib   o tganimizdek,   «yozish»   ma nosini	
‘ ‘ ’
20 bildiradi.   Garchand   M.Roje   o zining   ma noviy   tamoyillar   asosida   tuzgan‘ ’
lug atini «Tezaurus» deb nomlagan bo lsa-da, ushbu manba ham so zlarni emas	
‘ ‘ ‘
aynan   tushunchalarni   izohlashga   yo naltirilganligi   bois,     tilshunoslikda	
‘
«ideografik lug at»  nomini olgan. 	
‘
Demak,   ideografik   lug atda   so zlar   emas,   balki   ular   anglatayotgan	
‘ ‘
tushunchalar   borliqdagi   narsa   va   hodisalar   bilan   ma noviy   aloqalari   asosida	
’
ongimizdagi,   tasavvurimizdagi   qurshovlari   bilan   birgalikda   aks   ettiriladi.   Bunda
so z  ma nosi   unga  ta rif  berish  orqali  emas,   balki   uni   boshqa  leksik   guruhlar,	
‘ ’ ’
tushunchalar   bilan   bog lash,   qiyoslash,   nisbatlash   yordamida   ochib   beriladi.	
‘
Shuning   uchun   ideografik   lug atda   so zlar   alifbo   tartibida   emas,   ma noviy	
‘ ‘ ’
tamoyillari asosida, ya ni mavzuiy to dalarga birlashgan holda  joylashadi.  	
’ ‘
Yevropada   ideografik   lug atni     M.Rojedan   so ng   tezaurus   deb     ham   atay	
‘ ‘
boshladilar.   «Tezaurus»   so zi   yunon   tilida   xazina   ma nosini   anglatadi.
‘ ’
Tilshunoslikda   bu   atama   o zining   bosh   ma nosidan   tashqari   yana   ikki   xil
‘ ’
ma noda qo llanadi: birinchisi   «eng mukammal lug at» ma nosini bildirsa,	
’ ‘ – ‘ ’
ikkinchi   ma nosi   leksikografiya   sohasidan   yiroq   bo lib,   insonga   xos   bilish	
’ ‘
qobiliyatining   tugal   majmuini   ifodalaydi.   Tezauruslar   haqiqatan   ham   tom
ma nodagi leksik xazina bo lib, u borliqdagi barcha narsalar, voqea va hodisalar	
’ ‘
haqidagi   tushunchalarni   qamrab   oladi.   Tezaurus   yoki   ideografik   lug atda   leksik	
‘
birliklar   orasidagi   semantik   (sinonimik,   omonimik,   partonimik,   graduonimik   va
h.k.)   munosabatlar   ko rsatiladi.   Shuning   uchun   mashhur   rus   tilshunosi	
‘
Y.N.Karaulov   «Barcha   uni   tashkil   etuvchi   birliklari   orasidagi   kuchli   semantik
munosabatni   yaqqol   namoyon   etuvchi   lug atlarni   biz   «Tezaurus»   deb   ataymiz»,	
‘
deya   qayd   etadi   o zining   «Obhaya   i   russkaya   ideografiya»   maqolasida   (K.Y.)	
‘
Tezauruslarning   maqsad-muddaosi   so zlarning   cheksizlik   va   rang-baranglik	
‘
tabiatiga   ega   bo lgan   nutqiy   bog lanishlarini   ko rsatish   emas,   balki   barqaror	
‘ ‘ ‘
lisoniy   birliklar,   ya ni   leksemalarning   asl   mohiyatini   ochib   berishga   qaratilgan.	
’
Binobarin, bunday lug atlarni tuzishda semasiologiya sohasida amalga oshirilgan	
‘
izchil   sistemaviy   tadqiqotlar   muhim   tayanch   omil   vazifasini   o taydi   va	
‘
21 «leksikografni beadad nutqiy ma nolarni tartibga keltirish va lug atlarga kiritish’ ‘
hamda izohlash mushkulotlaridan xalos etadi» (B.M.; 159). 
Mashhur   rus   tilshunosi   L.V.Shcherba   o zining   lug atchilik   nazariyasiga	
‘ ‘
bag ishlangan maqolasida turli lug atlar doirasida olti xil qiyoslashni ko rsatar	
‘ ‘ ‘
ekan,   tezauruslar   va   ideografik   (olim   ularni   ideologik   deb   atagan     Y.H.)	
–
lug atlarni   lug atlarning   alohida-alohida   ko rinishlari   sifatida   talqin   qiladi.	
‘ ‘ ‘
Olimning   fikriga   ko ra,   tezauruslarning   o ziga   xos   xususiyati   shundaki,   ularda	
‘ ‘
ma lum   tildagi   so zlarning   barchasi,   eng   kam   qo llanadiganlari   ham,     hatto	
’ ‘ ‘
nutqda   bir   bora   bo lsa-da   uchraganlari   ham   tilga   olinadi   va   har   bir   so zning	
‘ ‘
tagida   uni   talqin   qilish   uchun   mazkur   tilda   mavjud   bo lgan   turli   matnlardan	
‘
sitatalar   keltiriladi.   Oddiy   (ya ni   odatdagi)   lug atlarni   olim   «fonetik   so zlar	
’ ‘ ‘
ro yxati», deya baholagani holda ideologik (ya ni ideografik) lug atlarga so z-	
‘ ’ ‘ ‘
tushunchalar   va   ularning   ma nodoshlarining   ro yxati»,   deya   baho   beradi.	
’ ‘
(L.SH.;10,   16).   O.S.Axmanovaning   «Lingvistik   terminlar   lug ati»da     «ideologik	
‘
lug atlarda so zlar mavzu qatorlari asosida joylashishi» ta kidlangan(Ax.;421).	
‘ ‘ ’
Ko plab olimlar (shu jumladan, zamonamiz tilshunoslari  ham)  lug atlarning har
‘ ‘
ikkala turini, ularda ma lum umumiyliklar mavjudligi sabab, bir siraga kiritadilar.	
’
Ularning bu boradagi nazariy ishlarini o rganib chiqar ekanmiz, tezauruslar bilan	
‘
ideografik   lug atlarning   bir   turdagi   lug atlar   sanalishiga   quyidagi   umumiy	
‘ ‘
jihatlar sabab bo lgan, degan xulosalarga kelamiz: 
‘
Ularda ma lum  til leksik boyligi butunlay qamrab olinadi.
’
Ularning asosini  onomasiologiya tashkil etadi. 
Ularda so zlar emas, tushunchalar izohlanadi.
‘
Ularda   so z-tushunchalar   mavzuiy   tamoyillari   asosida   iyerarxik   holatda
‘
joylashadi.
Ularda   so z-tushunchalar   o rtasidagi   leksik-semantik   munosabatlar
‘ ‘
ko rsatiladi.	
‘
Ularda leksik sath sistema sifatida oydinlashtiriladi.
So z-tushunchalarni   talqin   qilishiga   ko ra   ular   izohli   lug atlarga   yaqin	
‘ ‘ ‘
turadi. 
22 Ularga   so z-tushunchalargina   emas,   balki   so z   birikmalari   va   frazeologik‘ ‘
birikmalar ham kiritiladi.
Ko rib turganimizdek, ushbu umumiyliklarning o zi Rojening «Tezaurus»i	
‘ ‘
«ideografik lug at» degan nomni olishi uchun yetarlicha asos bo lgan. 	
‘ ‘
Ideografik   lug atlarning   nazariy   g oyalari   nemis   olimi   Y.   Trir   nomi   bilan	
‘ ‘
bog liq.   U   tilshunoslikka   semantik   maydon   tushunchasini   olib   kirib,   uning	
‘
nazariy va amaliy jihatlarini ishlab chiqdi. Trirning ta rificha, ma lum bir so z	
’ ’ ‘
butun bir maydonni hosil  qiluvchi qurshovlari yordamidagina tushunarli bo ladi.	
‘
Agar   tinglovchi   mazkur   so z   bilan   bog liq   bo lgan   maydon   va   shu   maydon	
‘ ‘ ‘
ichida  ushbu   so z   bilan   ziddiyat   hosil     qiluvchilar   haqida     yetarlicha   tasavvurga	
‘
ega   bo lmasa   yoki   tinglovchining   ongida   so z   atrofida   butunlay   boshqa	
‘ ‘
tushunchalar   paydo   bo lsa,   u   holda   aytilgan   so z   hech   bir   ma noga   ega	
‘ ‘ ’
bo lmaydi;   chinakam   maydonga   yaqishlashilgani   sayin   esa   qo llanilgan	
‘ ‘
so zning sarhadlari oydinlashib, aniqlashib boraveradi. 
‘
Trirning   nazariyasidagi   leksik-semantik   maydonni   tuzishda   tadqiqotchining
diqqat   markazida   bo la   oladigan   narsa     bu   so zning   ichki   shakli,   ya ni	
‘ – ‘ ’
so zlarning   maydonga   birlashish   muammolaridir.   Ushbu   yo nalishdagi   asosiy	
‘ ‘
muammo   esa   «til   leksik   tarkibining   tadrijiylik   asosida   yuqoridan   pastga   qarab
bo linish   iyerarxik   tizimini   qurishdan   iborat   bo lib,   ushbu   tizim     til   sohiblari
‘ ‘
tomonidan   shakllantirilgan   tajribalar   doirasini   qoplay   olishi   lozim   (K.Y.;   7).
Mabodo     biz   Trir   tasavvuridagi   leksik   maydonni   tahlil   qiladigan   bo lsak,   ko z	
‘ ‘
oldimizda   pog onali   ravishda   alohida   elementlarga,   ya ni   tarkibiy   qismlarga	
‘ ’
ajralgan   tasnifiy   sistemaning   surati   namoyon   bo ladi.   Chunki   Trirning   ta rifiga	
‘ ’
ko ra, leksik-semantik maydon   bu ma nolari jihatidan o zaro uzviy bog liq	
‘ – ’ ‘ ‘
bo lgan,   birining   ma nosi   ikkinchisidan   kelib   chiqadigan,   bir-biriga   tobe
‘ ’
bo lgan so zlar  guruhi hisoblanadi. Olimning farazi  bo yicha, til  sohiblarining
‘ ‘ ‘
ongidagi   tasavvur   nutqdagi   ifodasi   bilan   aynan   o xshash   bo ladi   (ya ni   bunda	
‘ ‘ ’
til   va   tafakkurning   birligi   isbotlanadi)   va   bu   hech   qanday   muammoni   keltirib
chiqarmaydi.   Trir   bunda   boshqa   tomonlama   muammoni   ko radi:   tildagi   ifoda	
‘
haqiqatga   qanchalik   muvofiq   keladi   va   u   qay   darajada   inson   tajribalari   doirasini
23 qoplay   oladi.   Trirning   e tirof   etishicha,   tildagi   «maydon»lar   inson   tajribalari’
doirasini   uzluksizlik   bilan   qoplaydi.   Uzilishlar   esa   ma lum   tilni   boshqa   bir   til	
’
bilan   solishtirish   jarayonidagina   yuzaga   keladi,   chunki   dunyo   har   bir   tilda
o zgacha tasniflanadi(T.Y.;) 	
‘
 Trirning «maydon»i  talablariga quyidagi  tamoyillar javob bera oladi:
- yaxlitlik;
- tartiblilik;
- tadrijiylik;
- keng qamrovlilik;
- to liqlik;	
‘
- elementlararo aloqadorlik;
- sarhadlararo erkinlik;
- uzluksizlik.
Ushbu   nazariya   anchagina   shov-shuvlarga   sabab   bo lgan.   Buning   boisi	
‘
shundaki,  bir   tomondan  bu  farazlar  qarama-qarshiliklarga   to la   bo lsa,  ikkinchi
‘ ‘
tomondan   maydon   va   maydonlar   tizimi   g oyasining   o zi   o sha   paytlarda	
‘ ‘ ‘
ko plab   olimlarni   qiziqtirib   qo ygan   edi.       Biroq   semantik   maydon   turli	
‘ ‘
mualliflar   tomonidan   turlicha   talqin   qilingan,   shunisi   ham   borki,   ayrim   ta riflar	
’
bir-biriga juda  o xshash,  hatto aynan o xshash  bo lsa,  ayrimlari  bir-biriga  zid,	
‘ ‘ ‘
ba zilari   esa   o ziga   xosligi   bilan   boshqalaridan   mutlaqo   farq   qilgan.   Masalan,	
’ ‘
maydondagi   elementlararo   aloqadorlikni   deyarli   barcha   ta riflardan   topish	
’
mumkin   bo lgan.   Ammo   bunda     «maydon»ga   turlicha   nuqtai   nazardan	
‘
yondashilgan.   Masalan,   F.Filin   maydonni   «ma nolarning   semantik   yaqinligi   va	
’
o xshashligi»,   deb   nomlagan   bo lsa,   L.Vaysgerber   uni   «til   mazmunining	
‘ ‘
ma lum   bir   qismi,   ya ni   tarkibiy   bo lagi»   deb,   V.Porsig   esa   «ma nolarning	
’ ’ ‘ ’
mohiyatan   bog liqligi»   tarzida,   talqin   qiladi,   G.Ipsen,   A.Yolleslar   «maydon»da	
‘
«mazmuniy jihatdan bog langan so zlar semantik guruhi»ni ko rgan bo lsalar,	
‘ ‘ ‘ ‘
Koseriu,   Shchur,   Apresyanlar   «maydonning   barcha   so zlari   uchun   umumiy	
‘
komponentlari borligi»ni, Koduxov esa   «so zlarning ma nolari ularni ma lum	
‘ ’ ’
qoidalar  asosida leksik-semantik guruhlarga birlashtirishi»ni  ta kidlaydilar. 	
’
24 Ammo ushbu tadqiqotchilarni tilning ichki qurilishini ilmiy tahlil qilishga, uni
leksik-semantik tizim sifatida o rganishga bo lgan harakatlari birlashtirib turadi.‘ ‘
«V.Gumboldtning «ichki shakl» ta limotini L.Vaysgerber va Y.Trir tushunchaviy	
’
mohiyati   jihatidan,   G.Ipsen   va   V.Porsig   so zlarning   mazmuniy   guruhi   hamda	
‘
sistemasi   tomonidan,   F.Dornzayf   va   Vartburg   esa   tilning   lug at   tarkibiga   xos	
‘
predmetlilik va tushunchalar guruhi nuqtai nazaridan rivojlantirdilar» (I. Sh.; 14).
Leksik-semantik   sistemaga   maydon   sifatida   yondashishda   kontekst   ham
muhim   rol   o ynaydi.     Trir   g oyalarining   ayrim   tarafdorlari   ham   kontekstni	
‘ ‘
inobatga   olish   zaruratini   e tirof   etishadi.   Agar   leksik-semantik     sistema   markazi	
’
so z   bo lsa,   demak   sistemaning   o zi   so z   ichidagi   va   so zlararo   ma noviy	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ’
aloqalar tarmog i sifatida gavdalanadi. (K.Y.; 9). 	
‘
Trirning g oyalari uning ko plab davomchilari tomonidan izchil o rganildi
‘ ‘ ‘
va takomillashtirildi.
Bir paytlar Shchur maydon nazariyasi bo yicha mingga yaqin maqola e lon	
‘ ’
qilinganligini   qayd   etgandi.   Chunki   rus   tilshunosligining   o zida   bu   mavzu	
‘
haqidagi   fikrlarni   ko plab   olimlarning,   xususan,   F.Filin,   E.Mednikova,	
‘
V.Shcherba, A.Ufimseva, V.Zveginsev, M.Guxman, O.Axmanova, V.Vinogradov,
Y.Apresyan,     V.Koduxov,   A.Smirnitskiy,   R.Budagov,   B.Gorodetskiy,   S.Berejan,
V.Morkovkin, Y.Karaulov, N.Minina, va boshqalarning ishlaridan topish mumkin. 
Shunday bo lsa-da,   Y.Karaulov Shchur biroz mubolag a qilib yuborganini	
‘ ‘
ta kidlaydi,   chunki   bu     olim   sanab   o tgan   mingta   ishdan   ayrimlari   takroriy	
’ ‘
(ya ni dissertatsiyalar va ularning kitob holidagi qayta nashrlari) bo lgan bo lsa,
’ ‘ ‘
boshqalari semantik maydon muammolariga   bevosita   bag ishlanmagan bo lib,	
‘ ‘
mazkur mavzudan ancha uzoq mazmunga ega (K.Y.; 15).
Bundan   ko rinib   turibdiki,   Y.Karaulov   maydonga   oid   nazariy	
‘
ma lumotlarni   atroflicha   o rganib   chiqqan   va   bu   borada   bir   to xtamga   kelib,	
’ ‘ ‘
«maydon»ning quyidagi asosiy belgilarini aniqlagan:
«Mavjudlik   (Präsenz).   Maydonning   elementi   bo lgan   bir   so z   so zlovchi	
‘ ‘ ‘
tomonidan   qo llanganida   yoki   tinglovchi   tomonidan   qabul   qilinganida   uning	
‘
atrofida   ushbu   maydondagi   boshqa   so zlar   ham   mavjud   bo ladi,   o sha   so z	
‘ ‘ ‘ ‘
25 haqida   to la-to kis   tasavvur   hosil   qilishimiz   uchun,   maydondan   bironta   ham‘ ‘
so z   tushib   qolmaydi.   Alohida   olingan   har   bir   so z   butun   majmui   bilangina	
‘ ‘
tushunarli   bo ladi   va   faqat   mana   shu   majmuaviylik   asosidagina   so zning	
‘ ‘
mazmuni anglashiladi.
Uzluksizlik   (Kontinuität).   Til   real   dunyoni   bo linishlarsiz   va   oraliqlarsiz	
‘
qoplab   oladi,   maydon   a zolari   bir-biri   bilan   uzluksiz   birikadi.   Ikki   maydonning	
’
mazmuniy hududlari bir-birini qaytadan qoplashi mumkin emas.
Yaxlitlik   (Totalität).   Til   maydonlari   real   dunyoni,   ya ni   mazkur   til   sohibi	
’
bo lgan jamiyatning tushunchalari kartinasini yaxlit holda ifodalaydi.	
‘
Tarixiylik   (Historizität).   Maydon   til   strukturasininggina   emas,   til   tarixining
ham   fakti   bo ladi:   tillar   o zlarining   bo linish   chegaralarida   rivojlanadi,   ushbu	
‘ ‘ ‘
bo linish esa tarixiy xarakterga egadir».	
‘
Y.Karaulov   O.Duxosekning   «Fransuz   tili   semantikasi»dan   olingan   jumlalar
bilan fikrini to ldiradi: «Tushunchalar maydoni markaz (tushunchani ifodalashda	
‘
ko proq qo llanadigan so z va atamalar) hamda bir qancha hududlardan tarkib	
‘ ‘ ‘
topadi:   bu   hududlarning   ayrimlari   markazga   yaqinroq,   boshqalari   esa   undan
uzoqroq   joylashadi.   Bunda   ba zi   bir   hudud     markaz   bilan   tutashib,     u   bilan	
’
qandaydir umumiyliklarga ega bo lishi yoki maydon chegarasidan chiqib, boshqa	
‘
maydonlarning sarhadlari bilan tutashib ketishi mumkin».
«Bunday   maydonlarning   asosini   uzvlararo   va   maydonlararo   munosabatlar
tashkil   qiladi   va   ular   leksik   sathning   sistemalar   sistemasi   ekanligini   tushunib
yetishda muhim ahamiyatga ega bo ladi. Zero, har qanday sistema butun-bo lak	
‘ ‘
va ular o rtasidagi munosabatlar asosiga quriladi» (S.A.;avt.;27).	
‘
  «Semantik   maydonning   yaxlitligi   semantik   birliklarni   bog lab   turuvchi	
‘
maxsus   korrelyatsiyalar   (o zaro   aloqadorlik)ga   asoslanadi.   Bunga   sinonimik	
‘
(chiroyli-go zal),   giponimik   (o simlik-daraxt),   nomutanosib   (qizil-yashil),	
‘ ‘
antonimik   (chiroyli-xunuk),   ketma-ketlik   (o rganmoq-bilmoq),   konversiv	
‘
(sotmoq-sotib olmoq), agentiv (sotmoq-sotuvchi) va boshqa korrelyatsiyalar kiradi.
Bir   korrelyatsiyaning   o zi,   masalan,   antonimik   korrelyatsiya   turlicha   semantik	
‘
26 munosabatlarni   ifodalay  olish  xususiyatiga  ega  (baland-past,   tirik-o lik,  oq-qora,‘
qish-yoz, oldinga-orqaga) va hokazo» (Gor.;202).
Leksik-semantik   maydon   haqidagi   tushunchalarimizni   mustahkamlash
maqsadida,   Axmanovaning   «Lingvistik   terminlar   lug ati»ga   murojaat   qilamiz:	
‘
«Semantik   maydon     bu   inson   tajribalarining   ma lum   qismini   qoplaydigan	
– ’
mazmuniy birlik (tushuncha, so z)lar majmui.(A.O.;)	
‘
Yuqoridagi   qarashlar   ma lum   darajada     leksikografiya   sohasida   ham   o z
’ ‘
aksini  topishi  aniq edi, binobarin, aynan  shu   g oyalar    yangicha turdagi, ya ni	
‘ ’
leksik-semantik   tizimni   maydoniy   idrok   asosida   aks   ettiruvchi   ideografik
(ideologik)   lug atlarning   paydo   bo lishiga   asos   soldi.   Bunga   M.P.Rojening	
‘ ‘
yuqorida nomi tilga olingan asari, F.Dornzayfning «Ma noviy guruhlar bo yicha	
’ ‘
nemis   tili   lug ati»   (1859),   Sh.Ballining   «Fransuz   tili   stilistikasi»   (1961),	
‘
E.Blanning   fransuz   tilida   yozilgan   «Umumiy   tafakkur   lug ati»     (1885),	
‘
X.Kasaresning   «Ispan   tili   ideografik     lug ati»   (1941),   Shuningdek,     Roudel,	
‘
Robertson,   Buassyer,   Shlessing,   Roym,   Sanders   kabi   bir   qator   leksikograflarning
lug atlari yaqqol misol bo la oladi. 	
‘ ‘
Bular   ichida     T.Robertson   tomonidan   fransuz   tilida   yaratilgan   lug at   Roje	
‘
lug atining   analogi   bo lib,   u   1859   yilda   chop   etilgan   edi.   Kitob   bor-yo g i	
‘ ‘ ‘ ‘
ikki-uch   marotaba   nashr   etildi   (oxirgisi   nusxasi     1894     yilda).   «Tezaurus»ning	
–
nemis   tilidagi   muqobili   esa   Shlessing   tomonidan   tuzildi   va   dastlab   1881   yilda,
keyin   esa   1927   yilda   qayta   ishlanib   nashr   etildi.   Roje   g oyalariga   yo g rilgan	
‘ ‘ ‘
shu turdagi lug atlarning yana biri  nemis leksikografi  Daniyel  Sanders qalamiga	
‘
mansub. Lug at ikki jilddan iborat  bo lib, 1873-1877 yillarda chop etildi. Biroq	
‘ ‘
ushbu   kitoblar,   Roje   lug atining   boshqa   tillarda   tiklangan   aynan   nusxalari	
‘
bo lganligi sababli,  el orasida unchalik obro  topmadi,	
‘ ‘
Ammo   F.Dornzayf,   X.Kasares,   Sh.Ballilarning   lug atlari     tanqidchi-	
‘
tilshunoslar   tomonidan   anchayin   mustaqil,   qiziqarli   va   o ziga   xos   ishlar   sifatida	
‘
e tirof etiladi (Shcher., Budag., Karaul.). 	
’
Mazkur   lug atlar   bilan   bir   qatorda   va   ularning   ta siri   natijasida   Yevropa	
‘ ’
hamda rus leksikografiyasida ideografik lug atlarga  bag ishlangan ilmiy nazariy	
‘ ‘
27 ishlar   ham     yuzaga   kela   boshladi.   X.Kasaresning   «Hozirgi   zamon
leksikografiyasiga   kirish»   (1858),   F.Xausholder   va   S.Saportalarning
«Leksikografiya   muammolari»   (1967),   V.Morkovkinning   «Ideografik   lug atlar»‘
(1970),   L.Zgustaning   «Leksikografiyadan   darslik-qo llanma»   (1971),	
‘
L.Shcherbaning   «Lekikografiya   umumiy   nazariyasining   tajribasi»   (1974),
Y.Karaulovning   «Umumiy   va   rus   ideografiyasi»   (1976)   hamda   «Lingvistik
konstruksiyalash va adabiy til tezaurusi» (1981)  asarlari shular jumlasidandir. 
Mashhur rus tilshunosi V.V.Morkovkin o zining yuqorida nomi qayd etilgan	
‘
maqolasida:   «Bizda   ayrim   tilshunoslik   muammolarini   nazariy   ishlab   chiqishda,
shuningdek,   amaliy   tilshunoslik   muammolarini   hal   etishda     ma lum   turdagi	
’
lug atlarning yetishmasligi alam-la his qilinadi. Bunga shu kunga qadar rus tilida	
‘
birorta ham ideografik lug at yaratilmaganligini misol qilib ko rsatish mumkin»,	
‘ ‘
degan edi kuyunib   (M.V.;6). Biroq, oradan hech qancha vaqt o tmasidanoq, rus	
‘
tilshunosligi   ham   turli   hajmdagi   ideografik   lug atlarga   ega   bo la   boshladi.	
‘ ‘
Masalan,   dastlab   1976   yilda   Y.Karaulovning   «Minimal   ideografik   lug at»i	
‘
nashrdan chiqqan bo lsa, keyingi 25-30 yillar ichida yana bir qancha shu turdagi	
‘
lug atlar   dunyo   yuzini   ko rdi.   Bularga   quyidagilarni   misol   qilib   ko rsatish	
‘ ‘ ‘
mumkin:   Sayaxova   L.G.,   Hasanova   D.M.   «Boshqird   maktablari   uchun   rus   tili
tematik lug ati»(1976), Sayaxova L.G., Hasanova D.M. «Rus tili o quv-tematik	
‘ ‘
lug ati» (1977), Baranov O.S. «Rus tili ideografik lug ati» (1990), Moskvin V.P.	
‘ ‘
«Qisqacha   ideografik   lug at»   (1992),   Sayaxova   L.G.,   Xasanova   D.M   «Rus	
‘
tilining illyustrativ-tematik lug ati» (1998),  Hozirgi zamon rus tilining assotsiativ	
‘
tezaurusi»,   Kozlova   T.V.   «Rus   tili   ideografik   lug ati   (hayvon   nomlari   bilan)»	
‘
(2002)   va   boshqalar.   Shuningdek,     T.Tarasovaning   1944   yilda   chop   etilgan
«Inglizcha-ruscha lug at»i va L.Babenko boshchiligidagi bir guruh leksikograflar	
‘
tomonidan   tayyorlangan   «Ruscha   fe llarning   izohli   lug at»i   ham   ideografik	
’ ‘
tamoyillar asosida tuzilgan. 
Xo sh,   Trir   va   uning  izdoshlari   tomonidan     davom   ettirilgan  g oyalar   ular	
‘ ‘
asosida yaratilgan u yoki bu lug atda qay tariqa o z ifodasini topdi? Bu savolga	
‘ ‘
28 javob olish  va yuqoridagi nazariyalarga oydinlik kiritish maqsadida, lug atlardan‘
eng ahamiyatga moliklarining ichki qurilishini ko zdan kechiramiz.	
‘
M. P. Rojening dastlab 1852 yilda Londonda nashr etilgan «Inglizcha so z va	
‘
iboralar   tezaurusi»da   so zlar   6   ta   sinf,   24   ta     rukn,   1000   ta   mavzu   va   har   bir	
‘
mavzu  o z ichida  tushunchalar ma noviy yaqinlik, ma noviy zidlik va boshqa	
‘ ’ ’
tamoyillar   asosida   guruh   hamda   guruhchalarga   ajratilgan.   Dastlabki   so zlar	
‘
quyidagi oltita nom bo yicha tasniflangan: 	
‘
1. Mavhum tushunchalar.
2. Borliq.
3. Materiyа.
4. Ong.
5. Iroda.
6. Hissiyotlar.
Oxirgi   pog‘onadagi   so‘zlar   mingta   kategoriya   bo‘yicha   guruhchalarga
ajratilgan.
Tushunchalarning   yangicha     tasnifini   shveytsariyalik   tilshunos   Sh.Balli
fransuz tili misolida o‘zining «Fransuz  tili stilistikasi» kitobida bergan:
1. Ibtidoiy tushunchalar.
2. Materiy. Sezgilar olami.
3. Tafakkur va uning ifodasi.
4. Iroda.
5. Harakat.
6. Mulkchilik.
7. Hissiyotlar.
8. Jamiyat.
9. Ma naviyat.	
’
10. Din. 
Ushbu kategoriyalar tasniflanib, guruhlanib borib, oxiri  297 ta kategoriyaga
ajratilgan.
29 Qizig i   shundaki,   Roje   «turmush».   «munosabatlar»,   «miqdor»,   «tartib»,‘
«son»,   «vaqt»,   «o zgarish»,   «sabab»   kabi     ruknlarni     «mavhum   tushunchalar»	
‘
nomi ostidagi ilk sinfga kiritadi. ballida birinchi sinf   «ibtidoiy tushunchalar»  deb
nomlanib, ularga yuqoridagi   ruknlardan tashqari yana   «borliq. borliqdagi  holat»
hamda «harakat» ruknlari ham kiritilgan.
Nisbatan   mustaqil   va   qiziqarli   ideografik   lug atlardan   yana   biri   bu	
‘
F.Dornzayfning   «Ma noviy   guruhlar   bo yicha   nemis   tili   lug ati»   bo lib,   u	
’ ‘ ‘ ‘
1859   yilda   Berlinda   kitobat   qilingan.   Lug atda   nemis   tili   leksikasi   dastlab	
‘
«anorganik dunyo», «o simliklar va hayvonlar dunyosi», «borliq», «ehtiyojlar va	
‘
faoliyatlar», «hissiyotlar»,   «sezgilar» kabi yigirmata yirik bo limga,   so ng har	
‘ ‘
bir bo lim sinflarga, sinflar esa guruhlarga taqsimlangan.	
‘
Mashhur ispan filologi X.Kasaresning 1941 yilda nashr etilgan   «g oyaviy	
‘
lug ati»   da     esa   so zlar   dastlab     «anorganik   materiya»,   «organik   materiya»,	
‘ ‘
«ibtidoiy tushunchalar», «kommunikatsiyalar», «hissiyotlar va /oyalar» kabi 38 ta
katta sinfga ajraladi. 
Rus tilida yaratilgan ideografik   lug atlar orasida hozircha eng kattasi   bu	
‘ –
O.S.Baranovning   «Ideografik   lug at»i   bo lib,   u     muallifning   salkam   yigirma	
‘ ‘
yillik   mehnati   mahsulidir.   Ayrim   tilshunoslar   uni   Roje   lug atining   analogi,   deb	
‘
hisoblashsa-da, O.Baranovning o zi bu ta rifni inkor etadi va bu lug atni «faqat	
‘ ’ ‘
rus   tilining   imkoniyatlaridan   kelib   chiqib   yangidan   yaratgani»ni   e tirof   etadi.	
’
(B.O.)     Muallifning   qanchalar   haq   ekanligini   aniqlash   uchun   lug atning   1990
‘
yilda nashr etilgan dastlabki nusxasini o rganib chiqishimiz kifoya (ming afsuski,	
‘
kitobning   to ldirilgan   va   qayta   ishlangan   keyingi   nashrlaridan   nusxa   topa	
‘
olmadik).
Qurilishi   jihatidan   ushbu   lug at   ham   M.P.Rojening   mumtoz   lug atini	
‘ ‘
eslatadi. Lug atda so zlar dastlab quyidagi mazmuniy uyalarga ajraladi:	
‘ ‘
1. Mohiyat va aloqalar.
2. Qiyosiy aloqalar.
3. Biriktiruv aloqalari.
4. Tarkib.
30 5. Sistema.
6. Mavjudlik.
7. Miqdor.
8. Miqdoriy o zgarishlar.‘
9. Geometrik borliq.
10. Jarayon.
11. Vaqt.
12. Tarkibiy tizimlar.
13. Rivojlanish.
14. Tarkibiy tizimlarning o zaro ta siri,	
‘ ’
15. Informatsiy.
16. Tizimning qurilishi,
Uyalar   o z   navbatida   bo limlar   va   guruhlarga   ajratilgan.   Oxirgi	
‘ ‘
pog onada 5000 dan ortiq kategoriya mavjud (Rojeda ular mingta edi).   Lug at	
‘ ‘
haqida yaxshiroq tasavvurga ega bo lishimiz uchun, keling, uni izchilroq tekshirib	
‘
ko raylik. Buning uchun  dastlabki o n oltita sinfdan biriga, masalan, «biriktiruv	
‘ ‘
aloqalari»   uyasiga     «kiramiz».   Uyaning   tarkibiga   «Biriktiruvchi   aloqalar»,
«Tadrijiylik»,   «Bo lak»,   «Yo nalish»,   «Struktura»,   «Tartib»   ruknlari   kiradi.	
‘ ‘
Endi   esa   «Struktura»   ruknini   ochib   ko ramiz,   bunda     «Struktura-tarkib»,	
‘
«Geometrik   bo shliq»,   «O lcham»,   «Simmetriya»,   «Ko zgu   simmetriyasi»,	
‘ ‘ ‘
«O ng-chap»,   «Grafik   sxema»,   «Sistemadagi   holat»,   «Ko rsatkich»   kabi	
‘ ‘
guruhlar berilgan. 
Lug atlardan ko rinib turibdiki, har bir semantik qatlam alohida semantik	
‘ ‘
maydonni tashkil qiladi, bu semantik maydonlar esa yana maydonchalarga va ular
ham o z navbatida quyi qatlamlarda kichik maydonchalarga ajralib boraveradi. 	
‘
Lug atning   bu   turini   ruslarning   Matryoshka   ismli   suvenir	
‘
qo g irchog iga   tashbeh   qilish   mumkin.   Eng   katta   qo g irchoqni   ochsangiz,	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ichidan   kichikroq   qo g irchoq,   keyingisidan   yana   ham   kichikrog i,   uning	
‘ ‘ ‘
ichidan   esa   undan-da   kichkinasi   chiqib   keladi.   Bu     holat   oxirgi     eng   mitti	
–
qo g irchoqchaga yetib borilguniga qadar davom etaveradi. 	
‘ ‘
31     
2-BOB. Ta limiy lug atlar va ularni yaratish tamoyillari’ ‘
O quv   lug ati   (maktab   lug ati,   ta limiy   lug at)   qanday   lug at,   u	
‘ ‘ ‘ ’ ‘ ‘
tilshunoslikda   qachondan   paydo   bo ldi?   Ma lumki,   har   qanday   lug atda	
‘ ’ ‘
nimanidir   o rgatish   maqsadi   yotadi.   Ammo   bevosita   maktab   uchun   yaratilgan	
‘
lug atlargina o quv lug ati toifasiga kiritiladi va ular maxsus mezonlar asosida	
‘ ‘ ‘
tuziladi.
32     Lug atchilik   tarixi   bo yicha   olib   borilgan   izlanishlar   shuni‘ ‘
ko rsatmoqdaki,   ilk   lug at   namunalari   aslida   maktab   uchun   yaratilgan   ibtidoiy	
‘ ‘
o quv qo llanmalari bo lgan. Aniqrog i ibtidoiy maktablarda lug atlar darslik
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
vazifasini o tagan. Dastlabki tuzilgan   lug atlar tahlili hatto ularning nomlanishi	
‘ ‘
ham   o quv   jarayoniga   moslangan,   ta limga   yo naltirilganligini   ko rsatadi.	
‘ ’ ‘ ‘
Xususan,   1500   yilda   yaratilgan   birinchi   lotincha-inglizcha   lug atning   «Bolalar	
‘
uchun   xazina»   («Promptulorium   parvulorum»),   1487-1507   yillarda   yaratilgan
fransuz   va   lotin   tillaridagi   birinchi   tarjima   lug atlarining   «Yoshlar   uchun	
‘
izohnoma»  («Seminarium   et  planetarium   fructiferarum»),  «Bolalar   uchun  ixcham
lug at» («Diktionariolum puerorum») deb nomlanishi buni isbotlaydi.   	
‘
O quv   lug atlarining   antik   ko rinishlari   eramizdan   avvalgi   III-II   asrlarda	
‘ ‘ ‘
Qadimgi   Rimdan   Vizantiyagacha   bo lgan   hududlarda   uchrasa,   birmuncha	
‘
taraqqiylashgan   ko rinishlari   XV-XVI   asrlarda   Fransiya,   Italiya,   Angliya,	
‘
keyinchalik Rossiya va boshqa Yevropa mamlakatlarida keng yoyilgan. Dastlabki
lug atlarning   yuzaga   kelishiga   mustamlaka   ostidagi   millatlarni   o z   tilidan	
‘ ‘
mahrum   qilib   hukmron   mafkura   tilini   tez   va   samarali   o rgatish   ehtiyoji   sabab	
‘
bo lib,   ularning   aksariyati   ko p   tilli   lug at   bo lgan.   Keyinchalik   o quv	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
lug atlarining   yordamidan   muayyan   til   egalariga   shu   tilning   lug at   boyligi,
‘ ‘
grammatik qurilishi, imlosini o rgatishda foydalanish ommalasha boshladi  va shu	
‘
tariqa o quv lug atlari ilg or pedagogik texnologiyalarga asoslangan zamonaviy	
‘ ‘ ‘
ta limda   ijodiy     tafakkurni   o stirishning   muhim   vositasiga   aylandi.	
’ ‘
Lug atlarning   ta lim   samaradorligini   oshirishdagi   xizmati   qator   peshqadam	
‘ ’
davlatlarda   o tgan   asrning   o rtalaridayoq   tan   olinib,   tilshunoslikda   «o quv	
‘ ‘ ‘
lug atchiligi»   tarmog i   yuzaga   kelgan.   Xususan,   rus   tilshunosligida   XX   asr	
‘ ‘
boshlarida   leksikografiyaning   bu   yangi   tarmog ini   ilmiy   asosda   rivojlantirish	
‘
davlat ahamiyatiga molik masala darajasiga ko tarilgan va keskin hal etilgan. 	
‘
Rus o quv leksikografiyasining yuzaga kelishi va taraqqiy etishida bevosita	
‘
Yevropa tilshunosligi asos bo lgan bo lsa, O zbekistonda ham rus tilshunosligi	
‘ ‘ ‘
ta sirida   o quv   lug atchiligining   alohida   tarmog i   yuzaga   kelgan.   Buni	
’ ‘ ‘ ‘
«Maktab   o quvchilari   uchun»   rubrikasi   ostida   nashr   etilgan   ayrim   lug atlar	
‘ ‘
33 isbotlaydi   (o tgan   asrning   70-yillarida   nashr   etilgan   imlo   lug atlari,     YE.D.‘ ‘
Polivanovning «Qisqacha ruscha-o zbekcha lug at»i va h.).	
‘ ‘
1966   yilda   Moskva   davlat   universiteti   rus   tili   ilmiy-uslubiy   markazida
O quv lug atchiligi sektori (keyinchalik bu sektor A.S.Pushkin nomidagi rus tili	
‘ ‘
institutiga   ko chirilgan)   tashkil   etilgan.   1969   yilda   rus   tili   va   adabiyoti	
‘
o qituvchilarining   Birinchi   xalqaro   anjumani   o tkazilib,   unda   yaratilayotgan	
‘ ‘
o quv   lug atlarini   moliyalashtirish,   nashr   ishlarini   amalga   oshirish   masalalari
‘ ‘
ko rib   chiqiladi.   A.S.Pushkin   nomidagi   rus   tili   instituti   «O quv   lug atchiligi»
‘ ‘ ‘
sektori   vakillarining   Leningrad,   Samarqand,   Minsk,   Toshkent,   Odessa,   Kembridj
(AQSH),   Amerst   (AQSH)   shaharlarida   simpozium   va   an anaviy   anjumanlari	
’
o tkazilib,   qator   muammolar   hal   etiladi;   mavzu   doirasida   50   dan   ortiq   ilmiy	
‘
tadqiqotlar olib boriladi, 30 dan ortiq maktab lug atlari yaratiladi. 1976 yil 23-30	
‘
yanvar   kunlari   Moskvada   o quv   lug atchiligi   va   leksikani   o qitish   metodikasi	
‘ ‘ ‘
masalalariga   bag ishlangan   Birinchi   umumittifoq   anjumani   bo lib   o tadi.	
‘ ‘ ‘
Varshavada alohida «O quv lug atlari» markazi faoliyat olib borib, 1976 yilning	
‘ ‘
23-28   avgust   kunlari   bo lib   o tgan   rus   tili   va   adabiyoti   o qituvchilarining	
‘ ‘ ‘
xalqaro   Uchinchi   kongressi   (MAPRYAL)   ham   o quv   lug atchiligining   dolzarb	
‘ ‘
masalalariga bag ishlanadi.	
‘
Nega  O zbekistonda leksikologiyaning bu tarmog i o z davrida taraqqiy	
‘ ‘ ‘
etmagan. Buning quyidagi sabablari mavjud bo lgan:	
‘
Birinchidan,   ma lumki,   o zbek   tilshunosligi   sobiq   ittifoq   davrida   rus	
’ ‘
tilshunosligi  yutuqlariga  tayanib  rivojlangan.   Xususan,  o zbek  lug atchiligining	
‘ ‘
keskin   rivojlanish   davri   o tgan   asr   boshlariga   to g ri   kelib,   bunda   rus	
‘ ‘ ‘
tilshunoslarining xizmati katta bo lgan. Bu davrda rus leksikografiyasida umumiy	
‘
lug atchilik masalalari hal etib bo lingan va leksikografiyaning yangi tarmog i	
‘ ‘ ‘
  o quv   lug atchiligini   rivojlantirish   kun   tartibiga   qo yilgan   edi.   Qolaversa,	
– ‘ ‘ ‘
o z davrida bu tarixiy zarurat bo lib, ittifoq tasarrufidagi milliy maktablarda rus
‘ ‘
tilini   samarali   o rgatadigan   qo llanmalarga   ehtiyoj   kuchli   edi.   O zbek	
‘ ‘ ‘
tilshunosligida   esa,   jahon   tilshunosligida   bo lgani   kabi   ayni   paytda   umumiy	
‘
leksikografiya   masalalarini   hal   etish   dolzarb   vazifaga   aylangan,   o quv	
‘
34 lug atchiligi   tarmog ini   ilmiy   asosda   shakllantirish,   ularni   tuzish   tamoyillarini‘ ‘
ishlab chiqish kunning dolzarb masalalari sirasiga kirmasdi. 
Ikkinchidan,   yuqorida   ta kidlanganidek,   maktab   lug atlari,   tarixan	
’ ‘
mustamlaka ostidagi millatlarni o z tilidan mahrum qilib hukmron mafkura tilini
‘
tez   va   samarali   o rgatish   maqsadida   yuzaga   kelgan.   Bu   vazifa   bajarib	
‘
bo lingach,   lug atlar   ta lim   samaradorligini   oshirish   vositasiga   aylantirilgan.	
‘ ‘ ’
O zbek xalqi o z tarixi davomida bunaqa bosqichni bosib o tmagan va maktab
‘ ‘ ‘
lug atlarini yaratishga tarixan ehtiyoj bo lmagan. 
‘ ‘
Uchinchidan,   o quv   lug atlarini   yaratish,   yaratilgan   lug atlarni	
‘ ‘ ‘
ommalashtirish,   ulardan   foydalanish   uslublarini   ishlab   chiqish   ta lim   bilan,	
’
qolaversa,   katta   sarf-xarajatlar   bilan   bog liq   bo lib,   bu   ham   masalaning   keskin	
‘ ‘
hal etilishini qiyinlashtirar edi. 
To rtinchidan,   o quv   lug atlari   o zlikni   anglash,   tafakkur   va   ongni	
‘ ‘ ‘ ‘
shakllantirishning   muhim   vositasi   bo lib,   milliy   maktablarda   bolalarni   mustaqil	
‘
fikrli, og zaki va yozma nutqi ravon, milliy qadriyatlariga sodiq qilib tarbiyalash	
‘
hukmron   mafkura   manfaatlariga,   sovet   ta lim   siyosatiga   zid   bo lgan.   Ijodiy	
’ ‘
tafakkur  sohiblarini  yetishtirish «yagona  sovet  madaniyati»  degan sun iy g oya	
’ ‘
ostida,   asosan,   rus   maktablarida   amalga   oshirilgan   va   yaratilgan   sanoqli   maktab
lug atlari ham rus tilini o rgatish uchun xizmat qilgan.  	
‘ ‘
1-§. Ona tilidan ta lim mazmunini yangilanishi va unda lug atlarning	
‘ ’
o rni. Ta limiy lug atlarga ehtiyojning paydo bo lishi	
’ ’ ‘ ‘
Inson shaxsida ruh, tafakkur va til chambarchas bog liq. Demak, ijodiy va	
’
mustaqil   tafakkurli   shaxs   tarbiyasida   ona   tili   darsi   va   uni   tashkil   etuvchi
vositalarning roli beqiyos. 
35 Mustaqillikning   dastlabki   yillaridayoq   bu   talabni   bajarishda   ta limning’
xizmati muhimligi e tirof etilib, davlat ahamiyatiga molik islohotlarni o tkazish	
’ ’
birinchi o rinda ta lim tizimdan boshlandi; qator davlat hujjatlari imzolandi. Ona	
’ ’
tili   ta limi   ham   tubdan   isloh   qilinib,   fanning   maqsadi,   mazmuni   va   o qitish	
’ ’
uslubi yangilandi.   
Keyingi   yillarda   har   bir   o zbek   millatiga   mansub   maktab   bitiruvchisining	
’
ijtimoiy,   iqtisodiy   va   madaniy   hayotning   rang-barang   jabhalarida,   muloqot   va
munosabatning   barcha   turida   o zbek   tilidan   bemalol,   erkin,   samarali,   to g ri
’ ’ ’
foydalana   olishi,   uning   cheksiz   imkoniyatidan   bahramand   bo lishi,   zaruriy	
’
ko nikma   va   malakaga   ega   bo lishi   lozimligi   talab   etilib,   maktab   ona   tili	
’ ’
ta limida     o quvchini   mustaqil   va   ijodiy   fikrlashga   yo naltirish,   milliy
’ ’ ’
o zligini   tanitish,   ongida   ma naviy-ma rifiy   inqilob   hosil   qilishga   ko proq
’ ’ ’ ’
e tibor qaratilmoqda. 
’
Negadir ona tili ta limi istiqlolga qadar, milliy ruhni tarbiyalashning muhim	
’
vositasi  bo lishiga qaramay, «grammatika grammatika  uchun» shiori  asosida  ish	
’
ko rib keldi. Maktab o qituvchici ona tili darsliklarini aniq, lo nda, tushunarli,	
’ ’ ’
tayyor   qoidalar   majmui   sifatida   qabul   qilib,   darsda   shu   qoida   va   ta riflarni	
’
yodlatish va so rash bilan mashg ul bo lib qoldilar. Vaholanki, ona tili ta limi	
’ ’ ’ ’
o quvchining   o zbekcha   savodxonligi,   mustaqil   fikrlash   qobiliyatini   o stirish,	
’ ’ ’
so z   boyligini   oshirish,   tafakkur   mahsulini   yozma   va   og zaki   shaklda   savodli
’ ’
bayon qilish ko nikmacini rivojlantirish uchun, grammatika murakkab grammatik	
’
qoidalarni   ko r-ko rona  yodlatish   emas,   fikrning  aniq   va  lo nda   ifodasi   uchun	
’ ’ ’
xizmat qilishga yo naltirilmog i kerak.	
’ ’
Sobiq   sho ro   davrida   rusiyzabon   maktablar,   shuningdek,   o zbek
’ ’
maktablarida katta soatlarga mo ljallangan «Russkiy yazk» darslari va uni tashkil	
’
etuvchi   vositalar   bilan   o zbek   maktablarining   «Ona   tili»   o qitish   vositalari	
’ ’
o rtasida   keskin   tafovut   mavjud   bo lgan.   Rus   maktabida   tahsil   olgan   o zbek	
’ ’ ’
millatiga   mansub   o quvchi   bilan   o zbek   maktabida   tahsil   olgan   o quvchining	
’ ’ ’
tafakkur   doirasi,   fikr   mahsulini   og zaki,   yozma   tarzda   ifodalashi   o rtasida   farq	
’ ’
borligini  tan  olishimiz  lozim.  O zbek   tilida   fikrni   to la,   aniq,  lo nda  ifodalash	
’ ’ ’
36 vositalari   kammi?   Nega   o zbek   millatiga   mansub   kishi   o z   tiliga   qaraganda’ ’
o zga   tilda   fikrini   ravonroq   bayon   qiladi?   Rus   yoki   ingliz   maktab	
’
o quvchilarining   o z   ona   tilida   burro-burro,   dadil   fikr   ayta   olishi   ko p
’ ’ ’
ta kidlanadi.   Negaki   ularda   so z   zahiralarini   kengaytirish,   mustaqil   fikrlashga
’ ’
o rgatish harakatlari ancha ilgari boshlanadi: o quvchining ish stoli ustidan faqat
’ ’
darslik emas, qator lug atlar, qo shimcha ma lumotnomalar ham   o rin oladi.	
’ ’ ’ ’
Bizda   nafaqat   maktab   o quvchilari,   hatto   oliy   ta lim   muassasalari   talabalari	
’ ’
orasida   ham   fikrini   dadil,   lo nda,   tushunarli,   muhimi   savodli   qilib   bayon   qila	
’
olmaydiganlari   ko plab   topiladi.   O zbek   tafakkur   salohiyati   no noq     millat	
’ ’ ’
emas,   faqat   uning   ong   mahsulini   ifodalash   ko nikmalarini   rivojlantirish,   tilini	
’
charhlash,   notiqlik   mahoratini   ro yobga   chiqarishga   kengroq   e tibor   qaratish	
’ ’
kerak. 
Ta limning   zaruriy   vositalari   sirasini   boyitish     darslikka   yordamchi	
’ –
qo llanmalar   yaratish   masalasi   Yevropa   pedagogik   amaliyotida   XIX   asrdayoq	
’
o rtaga   tashlanib,   XX   asr   boshlarida   ingliz,   nemis,   frantsuz,   italyan   maktab
’
partalaridan   darslik   bilan   bir   qatorda   o quv   lug atlari   ham   o rin   ola   boshladi.	
’ ’ ’
Tilshunoslikda yangi lingvodidaktik yo nalish   o quv lug atchiligi tarmog i
’ – ’ ’ ’
paydo bo lib, umumiy leksikografiyadan ajralib chiqdi. XX asr o rtalariga kelib	
’ ’
ingliz, nemis, frantsuz, italyan lug atchiligi ta sirida rus leksikografiyasida ham	
’ ’
maktab   lug atlari   yaratish   masalasi   bilan   shug ullanuvchi   yangi   soha   yuzaga	
’ ’
keldi.   O tgan   asrning   50-70-yillarida   rus   maktablari   uchun   qator   mavzuviy	
’
o quv   lug atlari   yaratilib,   hukumat   ularni   katta   tirajda   nashr   qilinishi   va	
’ ’
o quvchilar   qo liga   yetib   borishiga   keng   imkoniyatlar   yaratib   bergan.   O z
’ ’ ’
davrida o quv leksikografiyasini shakllantirish, rivojlantirish davlat ahamiyatidagi	
’
masala darajasiga ko tarilib, 1966 yilda Moskva davlat universiteti rus tili ilmiy-	
’
uslubiy   markazida   O quv   lug atchiligi   sektori   (keyinchalik   bu   sektor	
’ ’
A.S.Pushkin nomidagi rus tili institutiga ko chirilgan) tashkil etilgan. 1969 yilda	
’
rus   tili   va   adabiyoti   o qituvchilarining   Birinchi   xalqaro   anjumani   o tkazilib,	
’ ’
unda   yaratilayotgan   o quv   lug atlarini   moliyalashtirish,   nashr   ishlarini   amalga
’ ’
oshirish   masalalari   ko rib   chiqiladi.   A.S.Pushkin   nomidagi   rus   tili   instituti
’
37 «O quv   lug atchiligi»   sektori   vakillarining   Leningrad,   Samarqand,   Minsk,’ ’
Toshkent,   Odessa,   Kembridj   (AQS H),   Amerst   (AQS H)   shaharlarida	
’ ’
simpozium   va   an anaviy   anjumanlar   o tkazilib,   qator   muammolar   hal   etiladi;	
’ ’
mavzu doirasida 50 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. 1976 yil 23-30 yanvar
kunlari   Moskvada   o quv   lug atchiligi   va   leksikani   o qitish   metodikasi	
’ ’ ’
masalalariga   bag ishlangan   Birinchi   umumittifoq   anjumani   bo lib   o tadi.	
’ ’ ’
Varshavada alohida «O quv lug atlari» markazi faoliyat olib borib, 1976 yilning	
’ ’
23-28   avgust   kunlari   bo lib   o tgan   rus   tili   va   adabiyoti   o qituvchilarining	
’ ’ ’
xalqaro     Uchinchi   kongressi   (MAPRYaL)   ham   o quv   lug atchiligining   dolzarb	
’ ’
masalalariga bag ishlanadi. Ana shu hatti-harakatlar samarasi o laroq rus o quv	
’ ’ ’
lug atchiligi yuqori pog onaga ko tariladi va ulkan yutuqlarni qo lga kiritadi. 	
’ ’ ’ ’
Evropada   o quv   lug atchiligi   o z   oldiga   qo ygan   maqsadlariga   to la	
’ ’ ’ ’ ’
erishib,   bugungi   kunda   lug atlarni   elektronlashtirish,   kompyuter   lingvistikasini	
’
rivojlantirish masalalari bilan shug ullanmoqda. 	
’
Biz   sovet   ta lim   siyosati   milliy   tafakkur   va   ongni   shakllantirishga   tazyiq	
’
qilgan,   o zbek   o quv   lug atchiligining   rivojlanishiga   to sqinlik   qilgan   degan	
’ ’ ’ ’
fikrdan   yiroqmiz.   Milliy   maktablarda   o qitiladigan   rus   tili   darslari   va   o quv	
’ ’
lug atlari   masalalariga   bag ishlangan   umumittifoq   miqyosidagi   anjumanlarning	
’ ’
ikkitasi Samarqand va Toshkent shaharlarida o tgan. Rus maktablari uchun qator	
’
o quv   lug atlari   yaratilib,   davlat   tomonidan   nashr   qilinib   ommalashtirilayotgan	
’ ’
bir   paytda   o zbek   maktablari   uchun   ham   ayrim   lug atlar   yaratilgan,   ammo   bu	
’ ’
tashabbus negadir kuchaytirilmagan. Ijodiy tafakkur sohiblarini yetishtirish asosan,
rus   maktablarida   amalga   oshirilganligi   bois,   aksariyat   ota-onalar   bolalarini   rus
maktablarida o qitishgan va bu hol hozirgacha saqlanib kelmoqda. 	
’
Til ta limi lisoniy mohiyat va nutqiy voqelanish bilan farqlanuvchi nihoyat	
’
marakkab qurilma bo lib, u shu fan chuqurlashtirilgan, kasbiy ma lumot olishga	
’ ’
yo naltirilgan   ta lim   bo g inlari     oliy   va   o rta   maxsus   ta lim	
’ ’ ’ ’ – ’ ’
muassasalarida   ichki   qonuniyatlari   bilan,   til   va   nutq   aspektida   olingan   holda
chuqur   o qitilishi   lozim.   Ona   tili   ta limining   o ta   ilmiylashtirib   yuborilishi	
’ ’ ’
ta lim   samaradorligini   belgilashda   ham   salbiy   ko rsatkichlarga   olib   kelmoqda.	
’ ’
38 Ona   tili   ta limi   chet   el   zamonaviy   maktab   amaliyotida   qo llanayotgan   ona   tili’ ’
darsliklari   kabi   «grammatikalashtirish»   asoratidan   xalos   bo lmas   ekan,   bu	
’
kamchiliklar barham topmaydi.  
Mustaqillikdan   so ng   ona   tili   ta limini   isloh   qilish   harakatlari   samarasi	
’ ’
o laroq, ta lim mazmuni, maqsadi va tadrisi yangilandi: ona tili ta limi oldidagi	
’ ’ ’
asosiy   vazifa   ijodiy   tafakkur   sohibini   yetishtirish   deb   belgilandi.   Shundan   kelib
chiqqan   holda   umumiy   o rta   ta limning   davlat   ta lim   standartida   ona   tili	
’ ’ ’
o qitishning asosiy vositalariga darsliklar bilan birga va lug atlar ham kiritildi	
’ ’ 4
. 
Jahoning   ko pgina   ilg or   davlatlarida   o tgan   asrning   o rtalaridan	
’ ’ ’ ’
retroskopik ta limdan ongli verbal kognitiv ta lim usuliga o tildi.  Joriy ona tili	
’ ’ ’
darsliklari   zamonaviy   maktab   amaliyotida   keng   targ ib   etilayotgan   kognitiv	
’
texnologiyaga asoslangan bo lib, unda o quvchini mustaqil xulosalar chiqarishga	
’ ’
undovchi   induktsiya     tahlildan   qonuniyatga   borish     usuli   yetakchilik   qiladi.	
–
Keyingi   davr   darsliklari   ma lum   bir   mavzudan   zaruriy   nazariy   ma lumot   va	
’ ’
ta lim   sub ekti   bo lgan   o rganuvchi   tomonidan   uni   o zlashtirish   algoritmini	
’ ’ ’ ’ ’
berishi,   qo shimcha   ma lumotni   o quvchi   lug atlardan   izlashi,   lug atlar	
’ ’ ’ ’ ’
axborot banklari vazifasini o tashi lozim. 	
’
Tajribalardan   ma lumki,   lug atlarning   umri   darslik   umriga   qaraganda   4-5	
’ ’
marta uzun bo ladi. Lug at o quvchini o z ustiga ishlashga  o rgatada, uning	
’ ’ ’ ’ ’
doimiy   hamrohi   bo lib,   barcha   savollariga   javob   bera   oladigan   beminnat	
’
yordamchisi bo la oladi. O quvchilar uchun zarur bo lgan lug atlar yaratilmas	
’ ’ ’ ’
ekan, ijodiy tafakkurni rivojlantirish, og zaki va yozma nutqni o stirish vositasi	
’ ’
bo lgan   joriy   darsliklar   o z   vazifasini   to la   bajara   olmaydi.     Bu   o zbek	
’ ’ ’ ’
tilshunosligi   fani   va   ona   tili   ta limi   oldiga   o rta   ta lim   bo g ini   uchun	
’ ’ ’ ’ ’
mavzuviy   o quv   lug atlarini   yaratish   tamoyillarinini   ishlab   chiqish,   qator	
’ ’
mavzuviy o quv lug atlarini yaratish, yaratilgan lug atlarni o quv jarayonining
’ ’ ’ ’
to laqonli   a zosiga   aylantirish,   o quvchilarning   bu   axborot   banklaridan	
’ ’ ’
foydalanish   madaniyatini   shakllantirish,   zamonaviy   kompyuter   lug atlari  	
’ –
4
 Umumiy o rta ta limning davlat ta lim standarti va o quv dasturi. Ona tili. Adabiyot  Ta lim taraqqiyoti. 1-	
’ ’ ’ ’ … ’
maxsus son. T.: 1999. 59-b. 303 b.   
39 Uznet,   Uznetz,   Uzschats   kabilarni   yaratish   va   ta lim   tizimiga   keng   joriy   etish’
vazifalarini qo ymoqda. 	
’
Har qanday lug at biror mavzudagi tizimlashtirilgan ma lumotlar jamlangan	
’ ‘
didaktik   asardir.   O quvchilar   uchun   maxsus   lug atlar   yaratish   fikri   umumiy
’ ’
lug atlar   bilan   ishlash,   ularni   yaratish   jarayonida   paydo   bo lgan.   «O quv	
’ ’ ’
lug ati» termini birinchi marta rus tilshunosligida Ye.D.Polivanovning «Qisqacha
’
ruscha-o zbekcha lug at»ga yozgan kirish so zida ishlatiladi. Muallif lug atni	
’ ’ ’ ’
tavsiflar   ekan   « o z   hajmiga   ko ra   lug at   ma lumotnoma   lug atlar   sirasiga	
… ’ ’ ’ ‘ ’
kirmaydi, u ko proq  o quv lug ati tizimiga tegishlidir » deydi. 
’ ’ ’ …
2-§. Maktab lug atlarining tavsifiy belgilari	
‘
O quv   lug ati   bilan   ishlash   o quvchining   nafaqat   mustaqil   fikrlash   va	
’ ’ ’
nutqiy   savodxonligini   o stiradi,   balki   unda   lug atlarga   bo lgan   qiziqishni	
’ ’ ’
orttiradi;   umumiy   va   akademik   lug atlardan   foydalanish   ko nikmasini	
’ ’
shakllantiradi.
Lug at   o quvchining   har   doim   yonida   bo la   oladigan   beminnat	
’ ’ ’
yordamchisi,   so z   zahirasini   boyitadigan   manba,   to g ri   yozish,   to g ri	
’ ’ ’ ’ ’
talaffuz,   so z   tanlash   imkonini   beradigan   bebaho   xazinasidir.   Lug at   beradigan	
’ ’
yordamni o quvchi o qituvchisidan, ota-onasidan va boshqa kishilardan so rab
’ ’ ’
bilib   olishi   ham   mumkin.   Lekin   ularning   hech   biri   bolaning   lug atlarchalik	
’
ma lumotlarga boy doimiy va beminnat hamrohi bo la olmaydi.	
‘ ’
Maktab   amaliyotida   lug atlarning   nechog li   muhimligini   ingliz,   rus	
’ ’
maktablari   uchun   yaratilgan   yuzlab   mavzuviy   o quv   lug atlari   isbotlaydi.	
’ ’
Rivojlangan qator davlatlarda o quv lug atchiligi an anasi  o tgan asrning 40-	
’ ’ ‘ ’
50-yillaridayoq   shakllanib,   ta limning   har   bir   bo g ini   uchun   (bog chadan
‘ ’ ’ ’
tortib, universitetgacha) yuzlab lug atlarning maxsus turlari  yaratilgan, lug atlar	
’ ’
maktab   darsliklarining   bir   qismiga   aylangan.   Rus   maktablari   uchun   30   ga   yaqin
o quv   lug atlari   mavjud   bo lgani   holda   o zbek   maktablari   uchun   yaqingacha	
’ ’ ’ ’
bitta   «Imlo   lug ati»   yaratilgan   edi,   xolos.   1960-70-yillar   oralig ida   ishlab	
’ ’
40 chiqilgan   bu   «Imlo   lug at»lari   ham   1956   yilda   tasdiqlangan   kiril   yozuviga’
asoslangan imlo qoidalari asosida yaratilgani bois bugungi kunda amalda bo lgan	
’
imlo   talablariga   javob   bera   olmaydi.   Ko rib   o tilganidek,   o quvchilar   uchun	
’ ’ ’
zarur lug atlar yaratilmas ekan, ijodiy tafakkurni rivojlantirish, og zaki va yozma	
’ ’
nutqni   o stirish   vositasi   bo lgan   joriy   darsliklar   o z   vazifasini   to la   bajara
’ ’ ’ ’
olmaydi. Bu   o zbek milliy o quv lug atchiligi oldiga o rta ta lim bo g ini	
’ ’ ’ ’ ‘ ’ ’
uchun mavzuviy o quv lug atlarini yaratish tamoyillarini ishlab chiqish va tuzish	
’ ’
masalasini qo ydi. 	
’
O zbek   maktablari   uchun   mavzuviy   o quv   lug atlari   yaratish   uchun	
’ ’ ’
dastlabki harakatlar boshlanib, ularning samarasi o laroq  qator o quv lug atlari	
’ ’ ’
-   izohli   lug at,   ma nodosh   so zlar   lug ati,   antonimlar   lug ati,   darajalanish	
’ ‘ ’ ’ ’
lug ati,   tarixiy   so zlar   lug ati,   shevaga   xos   so zlar   lug ati,   iboralar   lug ati,	
’ ’ ’ ’ ’ ’
so zlarning birikuvchanlik lug ati, uyadosh so zlar lug ati, shakldosh so zlar
’ ’ ’ ’ ’
lug ati,   so z   tarkibi   lug ati,   talaffuzdosh   so zlar   lug ati,   shuningdek,   har   bir
’ ’ ’ ’ ’
fan   bo yicha   alohida   terminologik   lug atlar   va   qomuslar   yuzaga   keldi.   O quv	
’ ’ ’
leksikografiyasi oldida turgan endigi vazifa ona tili darslarida ulardan foydalanish
ko nikmalarini   shakllantirish,   o quvchilarni   lug atlarning   qimmatli	
’ ’ ’
ma lumotnoma ekanligiga o rgatish, har bir lug at uchun lug atning ish uslubi
‘ ’ ’ ’
bilan tanishtiradigan  ilmiy-metodik asosnomalarni ishlab chiqishdan iboratdir . 
O quvchilarning   ijodiy   tafakkuri,   mustaqil   fikrlash   darajasi,   ijodiy   fikr	
’
mahsulini   og zaki   va   yozma   shakllarda   ravon   bayon   etishga   olib   keladigan	
’
qimmatli   va   boy   so z   zahirasini   vujudga   keltiradigan   kichik   hajmli   lug atlarga	
’ ’
o quv   lug atlari   deyiladi.  	
’ ’ O quv   lug atlarining   asosiy   tavsifiy   belgilari	’ ’
quyidagilar:
1. O quv lug atlari  o quv jarayoni  bilan aloqador  bo lib, sekinlik bilan	
’ ’ ’ ’
o quv   kompleksining   to laqonli   a zosiga   aylanib   boradi,   o quv	
’ ’ ‘ ’
mashg ulotlariga, darslikka moslashtiriladi.	
’
2.   Hajman   kichik   bo ladi.   Hali   o quv   lug atchiligi   ommalashmagan	
’ ’ ’
davrlardayoq,   lug atlar   xususida   to xtala   turib   L.V.SHerba   «barcha   qisqa	
’ ’
lug atlar   foydalanuvchida   oxir-oqibat   bezovtalik   keltirib   chiqaradi.   Kichik	
’
41 lug atlar   maxsus   toifadagilar   uchungina   yaratilishi   mumkin »   deya   o quv’ … ’
lug atlarining   hajman   kichik   bo lishiga   ishora   qilib   ketgan   edi.   Chunki   katta
’ ’
hajmli lug atlar bilan ishlash maktab o quvchilarida turli noqulayliklarni keltirib	
’ ’
chiqaradi.
3. Lug at maqolalarining tuzilishi, jumlalarning sodda, aniq va tushunarliligi,
’
o quvchilarning   yosh   xususiyatlariga   mos   so zlarni,   eng   zarur   ma lumotlarni	
’ ’ ‘
qamrab   olishi,   izohlarning   so zning   eng   muhim   qirrasini   aniqlashga	
’
qaratilganligi, maqsadga aniq yo naltirilganligi, fydalanish uchun qulayligi bilan	
’
ham   boshqa   turdagi   lug atlardan   farqlanadi.   O quvchi   lug atni   qo lga	
’ ’ ’ ’
olgandayoq nimaga mo ljallangani, undan qanday ma lumotni izlash mumkinligi	
’ ‘
hamda foydalanish yo llarini bila olishi lozim.
’
4.   Maqsadli   ravishda   yetarli   va   zaruriy   bezaklar     rasmlar,   qo shimcha	
– ’
materiallar   bilan   boyitilishi,     leksikografik   simvolikaga   kam   yo l   berilganligi	
’
bilan ham xarakterlanadi. 
5.   O quv   lug atlarining   o quv   uslubiy   qurilmasi   lug atdagi	
’ ’ ’ ’
ma lumotlarga   munosabat   bildirishga   jalb   qiluvchi   qo shimcha   savollar   tizimi,	
‘ ’
leksikografik belgilarning  sodda izohi, diqqatni tortadigan noan anaviy usullarda	
‘
tuzilgan lug at bilan ishlash  mashqlari bilan  boyitilishi lozim.	
’
3-§.  O quv lug atlarining ilmiy-uslubiy asoslari va asosiy turlari	
’ ’
Har qanday lug atda kirish maqola tarzida lug atning o ziga xos tavsifiy	
’ ’ ’
belgilari   beriladi.   «Lug atga   kirish»,   «Lug atdan   qanday   foydalanish   kerak?»,	
’ ’
«Lug atning tavsifiy belgilari» mavzulari ostida beriladigan bunday yo riqnoma	
’ ’
lug atlarning   boshi   yoki   oxirida   ilova   qilinadi.   Lug atning   o quv-uslubiy	
’ ’ ’
qurilmasi   deganda   har   qanday   lug atning   ilmiy   asoslari,   boshqa   lug atlardan	
’ ’
farqlanadigan   tavsifiy   belgilari,   lug at   bilan   ishlash   uslublari   bayon   etilgan
’
yo riqnoma   tushuniladi.   Mutaxassislarning   fikricha,   o quv   lug atlarining	
’ ’ ’
uslubiy qurilmasini lug at bilan ishlashga doir leksik-grammatik topshiriqlar bilan	
’
kengaytirish, takomillashtirish maqsadga  muvofiqdir.   Chunki lug atdagi  birgina	
’
42 kirish   maqolasi   bilan   maktab   o quvchisiga   lug atning   ish   uslubini   tushuntirib’ ’
bo lmaydi.   O quv   uslubiy   qurilmaning   lug atdagi   ma lumotlarga   munosabat	
’ ’ ’ ‘
bildirishga   jalb   qiluvchi   savollar   tizimi,   qo shimcha   leksikografik   belgilar   va	
’
ularning   izohi,   diqqatni   tortadigan   noan anaviy   usullarda   tuzilgan   lug at   bilan	
‘ ’
ishlash     mashqlari   bilan     boyitilishi   lug atlarning   o quvchi   ish   stoli   ustidagi
’ ’
sevimli   kitobga   aylanishiga   olib   keladi.   Demak,   lug atlar   bilan   ishlash	
’
samaradorligini oshirishda o quv-uslubiy qurilmaning roli muhimdir.	
’
Nazariy   leksikografiya   o quv   lug atlarini   yaratishda   amal   qilinishi   muhim
’ ’
bo lgan quyidagi mezonlarni ajratadi:	
’
Psixologik   o lchov     o quvchining   yosh   xususiyati   bilan   bog liq	
’ – ’ ’
ma lumotlarni   qamrab   olish,   lug atlarni   kichik,   o rta,   katta   yoshdagi	
‘ ’ ’
o quvchilarga moslab tuzishga asoslanadi.	
’
Sotsiologik   o lchov     lug atni   aniq   bir   mamlakat,   millat   kishisiga,   shu	
’ – ’
millatning   milliy   madaniyatiga   xoslaydi.   Chet   ellik   maktab   o quvchilariga	
’
mo ljallab   yoki   chet   tilini   o rganishga   mo ljallab   tuzilgan   lug atlar	
’ ’ ’ ’
lingvomamlakatshunoslik,   lingvodidaktik   xususiyatga   ega   bo ladi.   Har   qanday	
’
lug atda lug at foydalanuvchilari mansub millatning urf-odatlari, tabiati, iqlimi,	
’ ’
milliy ruhi aks etmog i lozim.	
’
Lingvistik   o lchov     lug at   so zligi   bilan   bog liq   bo lib,   lug at	
’ – ’ ’ ’ ’ ’
maqolalarining   berilishi,   so z   ma nolarini   sharhlash,   turdosh   lug atlarda	
’ ‘ ’
(ma nodosh so zlar, zid ma noli so zlar, darajalanuvchi so zlar, talaffuzdosh	
‘ ’ ‘ ’ ’
so zlar,   uyadosh   so zlar   lug atlari)   fikrlar   uzviyligini   ta minlash,   ortiqcha
’ ’ ’ ‘
takrorlar, bir so zni ikki o rinda baholash kabi muammolarni tartibga soladi.	
’ ’
Semiotik   (ishoraviy)   o lchov     lug atdagi   leksikografik   simvolika,   shartli	
’ – ’
belgilar,   qisqartmalardan   foydalanish   bilan   bog liq   muammolarni   nazorat   qiladi.	
’
Qaysi o rinda qora harflar, ostiga chizilgan yoki yotiq harflar qo llanilishi, arab	
’ ’
rim raqamlari, qavs, yarim qavs, to rtburchakli qavs, tirening ishlatilishi va hk.lar	
’
bilan shug ullanadi.	
’
43 4-§.  O quv lug ati uchun material tanlash’ ’
Lug at   uchun   material   tanlash   har   qanday   lug atni   tuzishda   ham   asosiy	
’ ’
muammolardan   biridir.   O quv   lug atidagi   so zlikning   o ziga   xos   belgisi   eng	
’ ’ ’ ’
zarur, eng muhim ma lumotlarni qamrab olishi, aniq, qisqa, lo nda bo lishidir.	
‘ ’ ’
Lug at   uchun   material   tanlashning   ommaviy   uslubi   nutqda   eng   ko p	
’ ’
qo llanadigan   so zlarni   qamrab   olish   mezonidir.   Ammo   keyingi   tadqiqotlar	
’ ’
material tanlashda, nafaqat eng ko p qo llanadigan so zlarni kamrab olish, balki	
’ ’ ’
kam   iste molli,   doimiy   zahirada   turuvchi   so zlarni   ham   chetda   qoldirmaslik	
‘ ’
lozimligini   ko rsatmoqda.   Tahlil   biror   badiiy   asar   ustida   ketganda   so zlarning	
’ ’
qo llanish   darajasiga   tayanish   yaxshi   natija   beradi.   Biroq   biror   tilga   mansub	
’
so zlarni   qo llanish   darajasiga   ko ra   ro yxatlashtirish   unaqa   samarador   usul
’ ’ ’ ’
emas.   Chunki   tildagi   so zlar   turli   uslubiy   qurshovlarda   turlicha   qo llanish	
’ ’
darajasiga   ega   bo ladi.   O quv   lug atiga   material   tanlashda   so zlarning	
’ ’ ’ ’
qo llanish darajasiga tayanish mezoni takomillashtirilishi, boshqa mezonlar bilan	
’
qoplanishi   umumiy   va   mukammal   mezon   bo lishi   uchun   kamida   quyidagi   uch	
’
jihatni hisobga olishi lozim:
1.So zlarning qo llanish miqdori, darajasiga tayanish.	
’ ’
2. So zlarning mavzuviy guruhlarini tanlash. 
’
3. Lug at turi bilan bog liq maxsuslashgan so zlarni tanlash. 
’ ’ ’
SHuni aytib o tish kerakki lug atda so z yig ish mezonlarining hech biri	
’ ’ ’ ’
barcha  o quv   lug atlari   uchun   birdek   qolip  bo la   olmaydi,  lug at   mavzusi   va	
’ ’ ’ ’
maqsadidan kelib chiqqan holda mayyanlashtiriladi. 
O quv   lug atlarining   turlari.   O quv   lug atchiligining   oldiga   quyilgan	
’ ’ ’ ’
asosiy   talablardan   biri   leksikamizning   barcha   bo g inlarini   kerakli   shakllarda	
’ ’
tasvirlashdan   iboratdir.   Bunda   asosiy   e tibor   so zlarning   turli   xil   ma noviy,	
‘ ’ ‘
sintagmatik   va   boshqa   jihatlariga   qaratiladi.   So zlarni   o rganish   va   yozishning	
’ ’
turli   aspektlariga   bog liq   ravishda   o quv   lug atlarining   quyidagi   turlari	
’ ’ ’
yaratilishi mumkin:
44 1. So zlarni to g ri yozish qoidalarini belgilaydigan lug atlar   O zbek’ ’ ’ ’ – ’
tilining to g ri yozish o quv lug ati.
’ ’ ’ ’
2. So zlarning tuzilishi, yasalish tizimini o rganadigan lug atlar - O zbek
’ ’ ’ ’
tilining so z yasalishi o quv lug ati.
’ ’ ’
3. So zlarning ishlatilish darajasini aniqlaydigan lug atlar - O zbek tilining
’ ’ ’
chastotali o quv lug ati.
’ ’
4.   So zlarning   izohi,   bosh   va   ko chma   ma nosi,   ma nodoshlari,
’ ’ ‘ ‘
shakldoshlarini o rganadigan lug atlar - O zbek tilining o quv izohli lug ati.	
’ ’ ’ ’ ’
5.   So zlarning   ma noli   qismlarini   o rganadigan   grammatik   lug atlar   -	
’ ‘ ’ ’
O zbek tilining so z tarkibi o quv lug ati.	
’ ’ ’ ’
6. So zlarning tarixiy shakllarini o rganadigan lug atlar - O zbek tilining	
’ ’ ’ ’
eskirgan so zlar o quv lug ati.
’ ’ ’
7.   So zlarning   leksik-semantik   guruhlarini   o rganish   bilan   bog liq
’ ’ ’
lug atlar   	
’ –
O zbek tilining ma nodosh so zlar o quv lug ati,	
’ ‘ ’ ’ ’
O zbek tilining zid ma noli so zlar o quv lug ati, 
’ ‘ ’ ’ ’
O zbek tilining shakldosh so zlar o quv lug ati, 
’ ’ ’ ’
O zbek tilining talaffuzdosh so zlar o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining so zlar darajalanishi o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining uyadosh so zlar o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining tur-jins munosabatidagi so zlar o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining butun-bo lak munosabatidagi so zlar o quv lug ati.
’ ’ ’ ’ ’
8. Iboralar, tasviriy ifodalarning izohiga bag ishlangan  lug atlar  - O zbek	
’ ’ ’
tili barqaror birliklarining o quv izohli lug ati.	
’ ’
9.   So zlarning   valentlik   imkoniyatlarini   aniqlashga   qaratilgan   grammatik	
’
lug atlar - O zbek tilining so zlar birikuvchanligi o quv lug ati.	
’ ’ ’ ’ ’
10. Maktab  fanlari  terminlarini  izohlashga  qaratilgan  mavzuviy terminologik
lug atlar   Matematika, fizika, geometriya terminlarining o quv izohli lug ati,
’ – ’ ’
Biologiya, botanika, zoologiya, kimyo terminlarining o quv izohli lug ati,	
’ ’
Adabiyot, ona tili terminlarining o quv izohli lug ati,	
’ ’
45 Tarix,   jug rofiya,   jamiyatshunoslik,   huquq   terminlarining   o quv   izohli’ ’
lug ati	
’
Aytib   o tish   kerakki,   bu   lug atlarning   ko pchiligi   tilshunosligimizda	
’ ’ ’
yaratilmoqda, yaratildi; aksariyati o z tadqiqotchilarini kutib turibdi.	
’
5 -§.  Maktab lug atini yaratish tamoyillari 
‘
(o zbek tilida yaratilgan	
‘   o quv lug at	‘ ‘ lar i misolida)
Jamiyat   tafakkurini   yuksaltirishda   lug atlarning   roli   beqiyosligi   jahon	
‘
tajribasi  va amalda o zini to la oqlagan haqiqatdir. Insonning mustaqil  fikrlash,	
‘ ‘
ong   mahsulini   to g ri   va   ravon   bayon   qilish   qobiliyati,   ijodiy   tafakkurini	
‘ ‘
o stirish   harakatlari,   odatda,   yoshligidan   boshlanadi.     O zbekistonda   kichik   va	
‘ ‘
o rta   yoshdagi   ta lim   oluvchilarga   mo ljallangan   maxsus   lug atlar   yaratish
‘ ’ ‘ ‘
harakatlari yaqindan boshlandi.  
  Qarshi davlat universitetining bir guruh olimlari tomonidan hozirgi qadar 20
ga   yaqin   mavzuviy   o quv   lug atlarining   ilk   namunalari   yaratildi.   Yaqinda   shu	
‘ ‘
seriyadagi   lug atlarning   navbatdagisi     Ona   tili     qomusi   nashardan   chiqib	
‘ – “ ”
o z   muxlislari   e tiboriga   havola   qilindi.   Lug atning   nashr   qilinishida	
‘ ’ ‘
O zbekiston   milliy   universiteti   (prof.B.Mengliyev,   dots.V.Karimjonova,
‘
I.Islomov   va   b.),   Qarshi   davlat   universiteti   (dotsentlar   B.Bahriddinova,
O.Shukurov,   N.Musulmanova   va   b.),   Toshkent   shahar   xalq   ta limi   bo limi	
’ ‘
(Z.Azimboyeva),   Termiz   davlat   universiteti(O .Xoliyorov,   G.Himmatova   va   b.),	
‘
Toshkent   shahar   Shayxontohur   tuman   xalq   ta limi   bo limi   (X.Suvonova,	
’ ‘
M.Niyozmetova),   Toshkent   shahar   akademik   litsey   va   kasb-hunar   boshqarmasi
(R.Mirzayeva),   shuningdek,   Qashqadaryo   viloyat   xalq   ta limi   bo limining	
’ ‘
jonkuyar olimlari, tajribali murabbiylari faol ishtirok etdilar. 
Qomus   maktab   o quvchisi   va   o qituvchisi,   shuningdek,   filologiya	
‘ ‘
yo nalishi talabalari va ona tili faniga qiziquvchilarga mo ljallangan. U ona tiliga	
‘ ‘
doir   tushunchalar,   tillar,   shuningdek,   maktab   darsliklari   mualliflari   haqida
ma lumot   beradi.   Har   bir   maqola   ixcham   va   sodda   bo lib,   amaldagi   maktab
’ ‘
dastur va darsliklariga mos. 
46 Qomusdan   foydalanishda   uning   oxirida   ilova   qilingan   asosiy   tushunchalar
ko rsatkichiga   murojaat   qilish   qulaylik   tug diradi.   Ko rsatkichda   bosh   harflar‘ ‘ ‘
bilan qomus maqolalari mavzusi, unga mas ul shaxs, maqola sahifasi berilgan. 	
’
Qomusning  yana  bir   xarakterli  belgisi  shundaki,  u  tom  ma noda  maktab  va	
’
akademik   litsey,   kasb-hunar   kolleji   ona   tili   darsliklari   materiallarini   qamrab   olib,
undan   ta lim   tizimining   barcha   bosqichida   ta lim   oluvchilar   o zlariga   kerakli	
’ ’ ‘
ma lumotni topishlari, o rni kelganda darslik sifatida foydalanishlari mumkin. 	
’ ‘
Aytib   o tish   kerakki,   hozirgacha   o zbek   tilida   lug atchilik   borasida   qator	
‘ ‘ ‘
ishlar   amalga   oshirilganligiga   qaramay,   bunday   lug at   tuzilmagan.     U   ona   tili	
‘
ta limi   vositalari   sirasida   birinchi   manba.     Qomusni   tuzuvchi   va   tushunchalar	
’
tavsifi   uchun   mas ullar   uni   mukammallashtirish   ustida   izlanishlarini   davom	
’
ettirmoqdalar. 
Keyingi   yillarda   jahon   tilshunosligida   leksikografiyaning   o quv	
‘
lug atchiligi tarmog i eng rivojlangan sohaga aylandi. Birgina rus tilshunosligida	
‘ ‘
2005-2010   yillar   oralig ida   Vvedenskaya   Lyudmila   Alekseyevna   muallifligida	
‘
Slovari   russkogo   yazika   dlya   shkolnikov   seriyasi   ostida   yigirmadan   ortiq	
“ ”
zamonaviy   rangli,   bezakli,   mavzuviy   o quv   lug atlarining   yaratilishi   va   qayta-	
‘ ‘
qayta  nashr  qilinishi,  ularning  elektron variantlarining  taqdim  qilinishi   fikrimizga
dalil   bo la   oladi   (Введенская   Л.А.   "Учебный   словарь   омонимов  	
‘ русского
языка "   2005- 2010 .;   " Школьный   орфоэпический   словарь   русского   языка "
2006 -2010.;   «Учебный   словарь   синонимов   русского   языка»   2005- 2010 .;
"Учебный словарь паронимов русского языка" 2006- 2010 .; «Учебный словарь
антонимов   русского   языка "   2005- 2010 .;   ва   ҳк.   Qo‘shimcha   ma’lumot   uchun
qarang:     http://www.labirint.ru/authors )
Bugungi  kunda  nafaqat  ona  tili  ta’limi,  balki  ta’limning  barcha  tarmoqlarida
lug atlarga   bo lgan   ehtiyoj   oshib   bormoqda.   Maktab   lug atlarini   yaratish	
‘ ‘ ‘
tamoyillarini   ishlab   chiqish   va   ularni   yaratish   ona   tili   ta limining   dolzarb	
’
masalalaridan   biriga   aylandi.   2006-2009   yillar   oralig ida   Yangi   asr   avlodi	
‘ “ ”
nashriyoti   tomonidan   yigirmaga   yaqin   mavzuviy   o quv   lug atlari   sinov	
‘ ‘
tariqasida   nashr   etildi.   Ba zilarining   ehtiyoj   tufayli   qayta   nashr   qilinishi   ham	
’
47 yuqoridagi   fikrni   isbotlaydi.   (Mengliyev   B.M.   Bahriddinova   B.M.   O zbek“ ‘
tilining   so z   tarkibi   o quv   lug ati   2007-2009.;   O.Shukurov,   B.Boymatova	
‘ ‘ ‘ ”
O zbek tilining ma nodosh so zlar o quv  lug ati  2007-2009.; Mengliyev	
“ ‘ ’ ‘ ‘ ‘ ”
B.M.   Bahriddinova   B.M.,   Xoliyorov   O .   O zbek   tilining   so z   yasalishi	
‘ “ ‘ ‘
o quv   lug ati   2008.;   To rayeva   U.,   Shodmonova   D.   O zbek   tilining   zid	
‘ ‘ ” ‘ “ ‘
ma noli   so zlar   o quv   lug ati   2007-2009.;   Islomov   I.   Bobojonov   Sh.	
’ ‘ ‘ ‘ ”
O zbek tilining so zlar darajalanishi o quv lug ati  2007-2009.; Xamrayeva	
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
Y.   O zbek   tilining   o zlashma   so zlar   o quv   lug ati   2007-2009.;	
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
Mengliyev B. Xudoyberdiyeva M.  O zbek tili iboralari o quv lug ati  2007-	
“ ‘ ‘ ‘ ”
2009.;   Nafasov   T.   Nafasova   V.   O zbek   tilining   o quv   toponimik   lug ati
“ ‘ ‘ ‘ ”
2007.;   X.Suvonova   G.Turdiyeva   O zbek   tilining   shakldosh   so zlar   o quv
“ ‘ ‘ ‘
lug ati   2007-2009.;   X.Norxo jayeva   O zbek   tilining   eskirgan   so zlar	
‘ ” ‘ “ ‘ ‘
o quv lug ati  2006.; Nafasov T.   Nafasova V.  O zbek tilining talaffuzdosh	
‘ ‘ ” “ ‘
so zlar o quv lug ati  2008).   
‘ ‘ ‘ ”
Maktab   ona   tili   darsliklarida   o quvchilarni   tilimizning   moddiy   boyligi	
’
so zlarning tarkibini tahlil etishga o rgatish muhim masalalardan biridir. 	
’ ’ Har bir
o zbek   maktabi   o quvchisi   o z   ona   tilisidagi   so zlarni   ma noli   bo laklarga
’ ’ ’ ’ ‘ ’
to g ri   ajrata   bilishi,   o zak   va   qo shimchalarning   birikish   qonuniyatlari,   tub,
’ ’ ’ ’
yasama,   tublashgan,   soddalashgan,   tublashayotgan   so zlar   haqida   zaruriy	
’
ma lumotlarga ega bo lishi lozim.	
‘ ’
So z   asosi   o zak   lisoniy   sathda   leksemaga   teng   kelib,   uning   lug aviy	
’ ’ ’
ma nosi, o z yoki  ko chma  ma noda ekanligi, shakldoshlari,  ma nodoshlari,	
‘ ’ ’ ‘ ‘
talaffuzdoshlari,   o z   yoki   o zlashma   qatlamga   mansubligi,   tarixiy   yoki	
’ ’
zamonaviyligini   aniqlash   o quvchining   so z   tarkibi   tahlilida   leksikologiyadan;	
’ ’
o zak   va   qo shimcha   qo shiluvida   yuz   beradigan   har   xil   fonetik   jarayonlar	
’ ’ ’
fonetika, fonologiya, orfografiya, morfonologiyadan; qo shimchalarning vazifasi,	
’
tuzilishi,   shakldoshlari,   ma nodoshlarini   aniqlash   so z   yasalishi,   morfemika,	
‘ ’
morfologiyadan zaruriy bilimlarga ega bo lishini talab etadi.	
’
Demak,   o zbek   tilida   so z   tarkibi,   so zning   ma noli   qismlari   deganda	
’ ’ ’ ‘
o zak   va   qo shimcha   tushuniladi.   Ammo   morfema   terminini,   aytilganidek,	
’ ’
48 so zning barcha ma noli qismlariga nisbatan qo llashga o zbek tilining milliy’ ‘ ’ ’
tabiati   to sqinlik   qiladi,   shuning   uchun   tilimizda   faqat   qo shimchaga   nisbatan	
’ ’
morfema terminini qo llash maqsadga muvofiqdir.	
’
Nutqimizda   rus,   arab,   fors,   shuningdek,   yevropa   tillaridan   o zlashgan	
’
so zlar   nihoyatda   ko p   bo lib,   ularning   ayrimlari   o zbek   tilida   ma noli	
’ ’ ’ ’ ‘
qismlarga   ajralish   imkoniyatiga   ega   bo lsa   (shaxs-iy-at,   ma mur-iyat,	
’ ‘
ma naviy-at,   fikr-an,   shakl-an),   aksariyati   flektiv   tabiatini   to la   saqlagan	
‘ ’
(siyosat,   falsafiy,   artillerist,   kooperativ,   mifologiya,   modifikatsiya,   mexanizm,
mexanik, mexanist, mexanizatsiya).
O zlashma   so zlarni   tarkibini   ajratish   biroz   munozarali.   Chunki,   aslida	
’ ’
yasama holicha kirib kelgan o zlashma so zlar tub so z sifatida qabul qilinishi,	
’ ’ ’
tarkibidan   morfema   ajratilmasligi   lozim.   Ammo   ularning   ayrimlari   tilimizda
shunchalik  keng  qo llanadiki,  maktab  o quvchilari   ularni  o z  yoki  o zlashma	
’ ’ ’ ’
ekanligini   ilg ay   olmaydilar.   Shu   bois   o zlashma   so zlarning   o zak   va	
’ ’ ’ ’
qo shimchalarini   ajratish   imkoni   borlari,   o zbekcha   affiks   olib   yasalganlari	
’ ’
lug atda   ma noli   qismlarga   ajratilib   berilgan:     medal-li,   ma mur-iy-at-chi-lik,
’ ‘ ‘
ma lum-ot,   maskirovka-siz,   ideal-lashtirish,   aspirant-lik,   adab-iy-ot,   jism-an,
‘
moliya-viy, madaniy-at, mas ul-iyat. 	
‘
Tillarni   kuzatishdan   ma lumki,   morfologik   ko rsatkichlar   yo   mustaqil	
‘ ’
ma noli   leksemalardan,   yoki   har   xil   qo shimchalarning   o zaro   birikib   yangi	
‘ ’ ’
qo shimcha   hosil   qilish   usulidan   shakllanadi.   Ko pgina   so zlar   qo shilib
’ ’ ’ ’
ketishi natijasida ikkinchi qism morfemaga aylanib ketishi mumkin: gapir (gap ur),
tupir   (tuf  ur),  supur   (suv ur),  berkit   (berk  et),  to lat  (to la et),  bo shat   (bo sh	
’ ’ ’ ’
et),   yo qot   (yo q   et),   yo qol   (yo q   o l),   aytoladi   (ayta   oladi),   ketaver   (keta	
’ ’ ’ ’ ’
ber), ketvormoq (ketib yubormoq), boryapti (borib yotibdi).
  So z tarkibi  lug ati  o rni bilan imlo lug ati  vazifasini  ham o tay oladi.
’ ’ ’ ’ ’
Chunki   so zlarning   tarkibiy   tuzilishi   haqida   qat iy   bilimga   ega   bo lish,	
’ ‘ ’
o zakka turli vazifadagi morfemalar qo shilishi natijasida yuz beradigan fonetik	
’ ’
o zgarishlarni   anglab   olish,   shubhasiz,   yozuvdagi   har   xilliklarni   bir   shaklga
’
keltirishga yordam beradi.
49 O zakni   ajrata   bilish,   so z   tarkibidagi   tovush   o zgarishlarini   fahmlash’ ’ ’
so zni   to g ri   yozishga   imkon   beradi.   Shu   sababli   so z   tarkibi   o quv	
’ ’ ’ ’ ’
lug atida   ayrim   so zlarning   etimologiyasi,   ya ni   kelib   shiqishiga   ishora   qilib
’ ’ ’
ketish lozim:  anglashilmovchilik  (ong-la-sh-il-ma-vchilik), sanoqsiz  (son-a-q-siz),
atoqli (ot-a-q-li) kabi.      
Bugungi   kunda   soddalashish,   tublashish,   yaxlitlashish   kasb   etgan   va   bu
jarayonni boshidan kechirayotgan o zbecha so zlar tarkibi tahlil qilinmaydi, ular	
’ ’
bir   o zakka   teng   keladi:   qizg ish,   qishloq,   kungay,   kunduzi,   kurtak,   yo rg a,	
’ ’ ’ ’
yiring, qopqoq ..     
Tarkibida   egalik,   kelishik   shakllari   yaxlitlangan   ayrim   ravishlar,   modal
so zlar     ham   ma noli   qismlarga   ajralmaganligi   bois   tarkibi   tahlil   etilmaydii:	
’ ‘
kunda,   birga,   birdan,   yaqinda,   kechasi,   kunduzi,to satdan,   zimdan,   qo qqisdan,	
’ ’
haqiqatdan, chamasi, aftidan, afsuski	
…
Har bir so zning ma noli bo laklarga ajratilishi undagi qismlarning hozirgi	
’ ‘ ’
o zbek   adabiy   tilida   o zaro   munosabatga   kirisha   olish   xususiyatiga   asoslanadi.	
’ ’
So zning   tarkibini   ajratishda,   avvalo   o zak   ajratilib,   uning   lug aviy   ma nosi
’ ’ ’ ‘
aniqlanadi.   O zakka   qaysi     qo shimcha   turi   qo shilmasin,   u   har   doim	
’ ’ ’
o zakdagi   ma no   bilan   aloqador   bo ladi   va   yangi   so z   yasalganda   ham	
’ ‘ ’ ’
o zakning   ma nosi   saqlanib   qoladi.   Masalan,   suvoqchilik   so zining   tarkibi
’ ‘ ’
suva+q+chi+lik. Ushbu  kasb-hunar bilan bog liq soha otining o zakdagi suvash	
’ ’
harakati bilan aloqasi uzilmagan.  
Yuqorida   aytilganidek,   qo shimchalar   serqirra   mohiyat   bo lib,   turli	
’ ’
belgilariga   ko ra   turli   guruhlarga   mansub   bo ladi.   So z   tarkibi   tahlilida   ular	
’ ’ ’
quyidagi shartli belgilar bilan ko’rsatiladi:
- o’zak;
- so’z yasovchi ko’shimcha;
- lug’aviy shakl hosil qiluvchi (shakl yasovchi) qo’shimcha;
^- sintaktik shakl hosil qiluvchi (so’z o’zgartiruvchi) qo’shimcha;
◊- murakkab qo’shimcha;
°- shakldosh (omonim) qo’shimcha;
50 *- ma‘nodosh (sinonim) qo’shimcha;
#- zid ma‘noli (antonim) qo’shimcha;
∩- talaffuzdosh (paronim) qo’shimcha;
6-§. Maktabda grammatik lug’atlar bilan ishlash mashg’ulotlarini
tashkil qilish 
So’z tarkibi deganda o’zak va morfemalarning ma lum q‘ onuniyatlar asosida
birikuvi   tushuniladi.   Shuning   uchun   maktabda   so z   tarkibi   bilan   bog liq
’ ’
mavzular   qo shimchalar   tasnifi   bilan   birga   o tiladi.   Asosiy   e tibor   so zni	
’ ’ ‘ ’
ma noli   qismlarga   ajratish,   qo shimchalarning   vazifasi,   tuzilishi,   shakl   va	
‘ ’
ma no munosabatiga ko ra turlari, o zakka qo shimcha qo shilishi natijasida
‘ ’ ’ ’ ’
yuz   bergan   turli   tovush   o zgarishlarini   aniqlash   yuzasidan   beriladigan	
’
topshiriqlarni yechishga qaratiladi. 
«O zbek   tilinig   so z   tarkibi   o quv   lug ati»   dan   mavzu   bilan   bog liq	
’ ’ ’ ’ ’
darslarda   quyidagi   mazmundagi   mashq   va   topshiriqlarni   bajarishda   foydalanish
mumkin.
1-mashq. So z tarkibini ajratish bilan bog liq  topshiriqlar.	
’ ’
1-topshiriq.   Berilgan   so zlarni   ma noli   qismlarga   ajrating.   Topshiriqni	
’ ‘
to g ri bajarganligingizni lug atdan tekshirib ko ring. 	
’ ’ ’ ’
2-topshiriq.   Ajratilgan   qo shimchalarni   vazifasiga   ko ra   turini   aniqlab,	
’ ’
namunadagidek shartli belgilar bilan ko rsating.  	
’
Kitobxonlarning,   ta kidlamoq,   ishchilarimiz,   qizilroq,   to rttacha,   o qigan,	
‘ ’ ’
yozdirtirmoq,   kiyintirmoq,   do stlik,   ko kishroq,   aybdor,   kitobcha,	
’ ’
do stimizning,   maktabniki,   dehqonchilikdan,   ko pchilik,   shaklan,   xayolan,	
’ ’
afsuslanmoq, asabiylashmoq, akalarim.
Namuna:  ish-chi-lar-imiz-ning
3-topshiriq. Lug atdan o zakdosh so zlarni topib ko chiring. 	
’ ’ ’ ’
Namuna: ish-chi, ish-la, ish-siz-lik, ish-li, ish-chan-lik, ishyoqmas-lik	
…
51 4-topshiriq.   Tarkibida   birdan   ortiq   so z   yasovchi   morfema   ishtirok   etgan’
so zlarni lug atdan foydalanib aniqlang va numunadagidek tahlil qiling.	
’ ’
Namuna:   Tadqiqotchilik.   Tadqiq-ot   (ot   yasovchi)-chi   (ot   ya.)-lik   (ot   ya.);
shaxsiyatparastlik
2-mashq. Qo shimchalarning tuzilishiga ko ra turini aniqlash bilan bog liq	
’ ’ ’
topshiriqlar.
1-topshiriq.     Lug atdan   sodda   morfemali   so zlardan   topib   ko chiring   va	
’ ’ ’
qo shimchaning vazifasiga ko ra turini aniqlang.	
’ ’
2-topshiriq.   Lug at   yordamida   daftaringizga   10-15   ta   tarkibida   murakkab	
’
morfema   bo lgan   so zlarni   yozing.   Murakkab   qo shimchaning   vazifasiga	
’ ’ ’
ko ra turini aniqlab, ostiga chizing.	
’
Namuna: faol-lash-moq, ulfat-chilik, ayb-dor-larcha .	
…
3-mashq.   Qo shimchalarning   shakl   va   ma no   munosabatiga   ko ra   turini	
’ ‘ ’
aniqlash yuzasidan topshiriqlar.
1-topshiriq.   Lug atdan   tarkibida   turli   vazifalarda   kelgan   shakldosh   -i,   -a,   -	
’
ma,   -ch,   -ik,     qo shimchalari   ishtirok   etgan   so zlarni   topib   ko chiring   va	
’ ’ ’
namunadagidek izohlang.
Namuna: sharshar-a   ot yasovchi, bo sh-a   fe l yasovchi, to l-a   sifat	
– ’ – ‘ ’ –
yasovchi
2-topshiriq.   Tarkibida   li,   -siz,   no-,   ba-,   -dor,   be-   qo shimchalari   ishtirok	
– ’
etgan   so zlarni   lug at   yordamida   aniqlab,   daftaringizga   ko chiring.	
’ ’ ’
Ma nodoshlari bilan almashtiring.	
‘
Namuna: ish-siz, be-ish; ma no-li, ser-ma no, ma no-dor, ba-ma no .  	
‘ ‘ ‘ ‘ …
4-mashq.   Qo shimcha   qo shilganda   o zakda   yuz   beradigan   tovush	
’ ’ ’
o zgarishlarini aniqlash yuzasidan topshiriqlar.	
’
1-topshiriq. Lug atdan tarkibida tovush tushishi  yuz bergan so zlarni  topib	
’ ’
ko chiring va namunadagidek izohlang.	
’
Namuna:   buyur-uq     buyruq   ot   yasovchi   qo shilganda   o zakda   unli	
– – ’ ’
tovush tushishi yuz bergan.
52 2-topshiriq.   Lug atdan   tarkibida   tovush   orttirilishi   yuz   bergan   so zlarni’ ’
topib ko chiring va namunadagidek izohlang.	
’
Namuna:   achi-q     achchiq     sifat   yasovchi   qo shilganda   o zakda   tovush	
– – ’ ’
ikkilanishi yuz bergan.
3-topshiriq.   Lug atdan   tarkibida   tovush   almashinishi   yuz   bergan   so zlarni
’ ’
topib ko chiring va namunadagidek izohlang.	
’
Namuna: ong-la-sh-il-ma-vchilik   anglashilmovchilik.    la fe l yasovchisi	
– – ‘
va  vchilik ot yasovchi murakkab qo shimchasi ta sirida so z tarkibida unlilar	
– ’ ‘ ’
almashinuvi yuz bergan. 
5-mashq.   Yasalish   asosining   qaysi   turkumga   mansubligini   aniqlash   bilan
bog liq topshiriqlar.
’
1-topshiriq. Lug at  yordamida [taqlid so z + yasovchi  qo shimcha]  qolipi	
’ ’ ’
hosilalaridan   10-15   tasini   topib,   daftaringizga   ko chiring   va   namunadagidek	
’
izohlang.   Taqlid   so zlar   qaysi   so z   turkumlarini   yasalishiga   asos   bo lishini	
’ ’ ’
aniqlang.
Namuna: shilp-ildoq  - taqlid so zdan ot yasalgan; gurr-os   taqlid so zdan	
’ – ’
sifat yasalgan; taq-illa   taqlid so zdan fe l yasalgan.	
– ’ ‘
2-topshiriq.   Lug atdan   [ot   +   yasovchi   qo shimcha]   qolipi   hosilalari
’ ’
bo lgan   so zlardan   10-15   tasini   topib,   daftaringizga   ko chiring   va	
’ ’ ’
namunadagidek   izohlang.   Otlardan   qaysi   so z   turkumlari   yasalishi   aniqlang   va	
’
fikrlaringizni bayon qiling.
Namuna: ish-chi - otdan ot yasalgan; kuch-li   otdan sifat yasalgan; kuch-ay	
–
 otdan fe l yasalgan .	
– ‘ …
3-topshiriq.   Lug atdan   [sifat   +   yasovchi   qo shimcha]   qolipi   hosilalari	
’ ’
bo lgan   so zlardan   10-15   tasini   topib,   daftaringizga   ko chiring   va	
’ ’ ’
namunadagidek izohlang. Sifatlarning qaysi so z turkumlarini yasash uchun asos	
’
bo lishini aniqlang va fikrlaringizni namunadagidek  bayon eting.	
’
Namuna:   yaxshi-lik   -   sifatdan   ot   yasalgan;   yashirin-cha     sifatdan   ravish	
–
yasalgan;   no-muvofiq     sifatdan   sifat   yasalgan;   sariq-ay   (sarg ay)     sifatdan	
– ’ –
fe l yasalgan .	
‘ …
53 4-topshiriq.   Lug atdan   [fe l   +   yasovchi   qo shimcha]   qolipi   hosilalari’ ‘ ’
bo lgan   so zlardan   10-15   tasini   topib,   daftaringizga   ko chiring   va	
’ ’ ’
namunadagidek izohlang. Fe llarning qaysi so z turkumlarini yasash uchun asos	
‘ ’
bo lishini aniqlang va fikrlaringizni namunadagidek  bayon eting.	
’
Namuna:   qir-g ich   -   fe ldan   ot   yasalgan;   yugurgan-cha     fe ldan   ravish	
’ ‘ – ‘
yasalgan; maqtan-choq   fe ldan sifat yasalgan;	
– ‘
6-mashq.   Yasalish   asosining   tuzilishiga   ko ra   turini   aniqlash   bilan   bog liq	
’ ’
topshiriqlar.
1-topshiriq.   Lug atdan   yasalish   asosi   tuzilishiga   ko ra   juft   so z   bo lgan	
’ ’ ’ ’
yasalmalarni topib daftaringizga ko chiring. Imlosiga e tibor qiling. 	
’ ‘
Namuna:   sihat-salomat-lik   (juft   sifatdan   ot   yasalgan),   baxt-saodat-li   (juft
otdan sifat yasalgan)  	
…
2-topshiriq.   Lug atdan   yasalish   asosi   tuzilishiga   ko ra   takroriy   so z
’ ’ ’
bo lgan yasalmalarni topib daftaringizga ko chiring. Yozilishiga diqqat qiling. 	
’ ’
Namuna:   ko zko z-la-moq   (takroriy   otdan   fe l   yasalgan),   sharshar-a	
’ ’ ‘
(takroriy taqlid so zdan ot yasalgan)
’ …
3-topshiriq. Lug atdan yasalish asosi  qo shma so z bo lgan yasalmalarni	
’ ’ ’ ’
topib daftaringizga ko chiring. Yozilishiga diqqat qiling. 
’
Namuna:   asalari-chi-lik   (qo shma   otdan   ot   yasalgan),   nonko r-lik	
’ ’
(qo shma sifatdan ot yasalgan)  	
’ …
54 Xulosa va takliflar
Malakaviy ishdan quyidagi umumiy xulosalarga kelindi:
1. Nafaqat   o zbek   tilshunosligi,   balki   jahon   tilshunosligida   lug atlar   dastlab‘ ‘
maktablar  uchun  yaratilgan  o quv  qo llanmalari   hisoblangan,  ya ni   ilk  lug at	
‘ ‘ ’ ‘
namunalari   aslida   maktab   uchun   yaratilgan   ibtidoiy   o quv   qo llanmalari	
‘ ‘
bo lgan. Keyinchalik lug atchilik rivoji bilan ularning qamrovi kengaygan.	
‘ ‘
2. Bugungi   zamonning   murakkab   manzarasi   ta lim   oldida   ham   qator	
’
muammolarni   keltirib   chiqardi.   Axborot   manbalari   shu   qadar   rang-barang   va
takomillashganki,   ta lim   jarayonida   o qituvchi   eng   qulay,   eng   zamonaviy,   eng	
’ ‘
qiziqarli,   eng   oson   usul   bilan   ma lumotni   yetkazmasa,   ko zlangan   natijaga	
’ ‘
erishishi qiyin. 
3. Globallashuv   davri,   texnika   asrida   o quvchining   diqqatini   jalb   qilish   oson	
‘
kechmaydi. Shu bois jahon tilshunosligida leksikografiyaning o quv lug atchiligi	
‘ ‘
tarmog i eng rivojlangan sohaga aylandi. 	
‘
4. Ta limiy   maktab   lug atlari   o quvchining   yoshi,   qiziqishi,   dunyoqarashiga
’ ‘ ‘
mos tuzilib, e tiborini o ziga jalb qila oladi, u kerakli ma lumotni tez va qulay	
’ ‘ ’
topish vositasi hisoblanadi.
55 5. Shuningdek,   u   o quvchining   doimo   yonida   bo la   oladigan   beminnat‘ ‘
yordamchisi,   so z   zahirasini   boyitadigan   manba,   to g ri   yozish,   to g ri	
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
talaffuz,   so z   tanlash   mahoratini   oshiradigan   bebaho   xazinadir.     Lug at	
‘ ‘
beradigan  yordamni   o quvchi   ota-onasi,   o qituvchisi   va  boshqa   kishisidan   ham	
‘ ‘
olishi   mumkin,   biroq   ularning   hech   qaysisi   bolaning   lug atchalik   boy   doimiy	
‘
hamrohi bo la olmaydi. 	
‘
6. Ona tili  ta limida o quvchining lug at boyligi, so z  zahirasini  tekshirish,	
’ ‘ ‘ ‘
imlo,   badiiy   asarlarda   qo llangan   tarixiy   so zlar,   dialektizmlar   va   shunga	
‘ ‘
o xshash tilimizda mavjud leksemalardan xabardorlik darajasi, umuman, nafaqat	
‘
yozma,   balki   og zaki   savodxonligini   aniqlash   bosh   mezonlardan   hisoblanadi.	
‘
O z va o zlashma qatlamga mansub shakldosh so zlarni ajratish (palata, palla,	
‘ ‘ ‘
oqibat, rasta, banda, sandal,  pilla va h.), ular orasidagi ko chma ma nolarga ega	
‘ ’
bo lgan   shakldosh-ko p   ma noli   so zlarni   farqlash   (kech,   palla,   band,   pand,	
‘ ‘ ’ ‘
oqlamoq, bitmoq),   talaffuzdosh so zlarni yozuvda va talaffuzda farqlash (nufuz-	
‘
nufus, yod-yot, bod-bot), ma nodosh so zlardagi ma no nozikliklarini aniqlash,	
’ ‘ ’
juftliklardagi   imlosi   buzilgan   qismni   topish   (aksiz-aksis,   xat-hat,   Damas-Damaz)
va   boshqa   shu   kabi   topshiriqlarni   bajarish   samaradorligi   o quvchining   o z   ona	
‘ ‘
tilisi   lug at   boyligini   qay   darajada   o zlashtirgani,   o z   ustida   mustaqil   ishlashi	
‘ ‘ ‘
bilan belgilanadi. Bunda esa unga axborot banklari   lug atlar yordamga keladi. 	
– ‘
56 57 Foydalanilgan ilmiy va badiiy  adabiyotlar ro yxati’
1. I.A.Karimov   O zbekiston   mustaqillikka   erishish   ostonasida.   Toshkent,	
‘
O zbekiston , 2011., B.-67	
“ ‘ ”
2. I.A.Karimov. «Yuksak ma naviyat   yengilmas kuch» Toshkent.: 2008 	
’ –
3. I.A.Karimov   Barkamol   avlod   orzusi.   //   Tuzuvchilar:   Sh.Qurbonov,
R.Axliddinov,   H.Saidov.     T.:   Sharq   nashriyot-matbaa   konserni.   1999-yil.   182-	
–
bet.
4. I.A.Karimov. Barkamol  avlod   O`zbekiston  taraqqiyotining poydevori. 	
– –
T.: Sharq nashriyot-matbaa konserni. 1997-yil. 63-bet.
5. A.Ishayev. O zbek dialektal leksikologiyasi. T.: Fan. 1990.-140 b.	
’
6. Islomov I. Bobojonov  SH.  O zbek tilining  so zlar  darajalanishi  o quv	
“ ‘ ‘ ‘
lug ati  2007-2009	
‘ ”
7. Mengliyev B. Xudoyberdiyeva M.  O zbek tili iboralari o quv lug ati	
“ ‘ ‘ ‘ ”
2007-2009
8. Mengliyev B.M. Bahriddinova B.M.  O zbek tilining so z tarkibi o quv	
“ ‘ ‘ ‘
lug ati  2007-2009	
‘ ”
9. Mengliyev   B.M.   Bahriddinova   B.M.,   Xoliyorov   O .   O zbek   tilining	
‘ “ ‘
so z yasalishi o quv lug ati  2008	
‘ ‘ ‘ ”
10. Mengliyev   B.R.   Hozirgi   o zbek   adabiy   tili.   Fonetika-fonologiya.   Grafika.	
’
Imlo. Leksikologiya-semasiologiya. Leksikografiya. I qism Qarshi. 2004.
11. Nafasov   T.     Nafasova   V.   O zbek   tilining   talaffuzdosh   so zlar   o quv
“ ‘ ‘ ‘
lug ati  2008. 	
‘ ”
12. Nafasov   T.   Nafasova   V.   O zbek   tilining   o quv   toponimik   lug ati	
“ ‘ ‘ ‘ ”
2007
13. Ne matov H., Rasulov  R. O zbek tili sistem  leksikologiyasi  asoslari.  -T.:	
‘ ’
O qituvchi. 1995.-127 b.	
’
14. O.Shukurov,   B.Boymatova   O zbek   tilining   ma nodosh   so zlar   o quv	
“ ‘ ’ ‘ ‘
lug ati  2007-2009.	
‘ ”
15. O zbek tilining izoxli lugatini tuzish uchun ko llanma. T.: Fan. 1964, 84 b.	
’ ’
58 16. S.G.Barxudarov, L.A.Novikov. Kakiye doljen bit uchebniy slovar? RYAZR.
1971, №3
17. To‘rayeva   U.,   Shodmonova   D.   “O‘zbek   tilining   zid   ma’noli   so‘zlar   o‘quv
lug‘ati” 2007-2009
18. Umumiy   o’rta   ta‘limning   Davlat   ta‘lim   standartlari   va   o’quv   dasturi.   Ona
tili. Adabiyot. «Ta‘lim taraqqiyoti». 1-maxsus son. -T:. Sharq, 1999. -B.55-145. -
304 
19. V.N.Sergeyev. slovari nashi druzya i pomoshniki. M.: Prosvesheniye. 1984.-
143 s.
20. V.V.Morkovkin.   Uchebnaya   leksikografiya   kak   osobaya
lingvometodologicheskaya dissiplina. M.: Russkiy yazik. 1977, S-28-45
21. Vvedenskaya   L.A.   "Uchebniy   slovar   omonimov   russkogo   yazika"   2005-
2010.;   "Shkolniy   orfoepicheskiy   slovar   russkogo   yazika"   2006-2010.;   «Uchebniy
slovar   sinonimov   russkogo   yazika»   2005-2010.;   "Uchebniy   slovar   paronimov
russkogo yazika"2006-2010.; «Uchebniy slovar antonimov russkogo yazika" 2005-
2010.; va hk.
22. X.Norxo jayeva   O zbek   tilining   eskirgan   so zlar   o quv   lug ati‘ “ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
2006
23. X.Suvonova   G.Turdiyeva   O zbek   tilining   shakldosh   so zlar   o quv	
“ ‘ ‘ ‘
lug ati  2007-2009	
‘ ”
24. Xamrayeva   Y.   O zbek   tilining   o zlashma   so zlar   o quv   lug ati	
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
2007-2009
25. SH.Bobojonov. Milliy lug atshunoslik masalalari. 	
’
Elektron adabiyotlar va internet manbalari
1. http://www.labirint.ru/authors . Введенская Л.А
2. http//www.ege.edebiyat.org .  Учебная лексикография .
3. http    ://    www    .   edunet    .   tn    .  Школн ы е словари .
59 4. www. Ziyonet.uz. 
5. www. altinmiras.com
6. www. thinsan.com
60
Купить
  • Похожие документы

  • Umumta’lim maktabining 2–4-sinf o’quvchilarida o’zbek tilida tasvirlash ko’nikmalarini shakllantirish
  • Sinflarda biologiya fanidan laboratoriya mashg'ulotlarini tashkil qilish metodikasi
  • Katta guruh tarbiyalanuvchilarini harakat faoliyatini oshirish
  • Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini jismoniy tarbiya darslarida egiluvchanlik jismoniy sifatlarini rivojlantirish
  • Sharq allomalari asarlarida oiladagi shaxslararo munosabatlar masalalari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha