Ta’limiy lug‘atlar va ularni yaratish tamoyillari - Pedagogika - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	40000UZS
Hajmi	301.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	06 Aprel 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Pedagogika

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ta’limiy lug‘atlar va ularni yaratish tamoyillari

Sotib olish

Ta limiy lug atlar va ularni yaratish tamoyillari’ ‘
MUNDARIJA
Ishning umumiy tavsifi ...................................................................................
KIRISH ............................................................................................................ .....
1-BOB. O quv lug atchiligi va uning tarixiy ildizlari............................................
’ ‘
1-§. O zbek lug atchiligi tarixi va talqini.......................................................
‘ ‘
2-§. Jahon tilshunosligida o quv lug ati terminining paydo
“ ‘ ‘ ”
bo lishi...........
‘
3-§. Ideografik lug atlar va ularning ona tili ta limida tutgan o rni...............
‘ ’ ‘
2-BOB. Ta limiy lug atlar va ularni yaratish tamoyillari........................................
’ ‘
1-§. Ona tilidan ta lim mazmunini yangilanishi va unda lug atlarning
‘ ’
o rni.
’
Ta limiy lug atlarga ehtiyojning paydo
’ ‘
bo lishi.............................................
‘
2-§. Maktab lug atlarining tavsifiy belgilari...................................................
‘
3-§. O quv lug atlarining ilmiy-uslubiy asoslari va asosiy turlari.................
’ ’
4-§. O quv lug ati uchun material tanlash......................................................
’ ’
5-§. Maktab lug atini yaratish tamoyillari (o zbek tilida yaratilgan o quv
‘ ‘ ‘
lug atlari misolida).................................................................................................
‘
6-§. Maktabda grammatik lug atlar bilan ishlash mashg ulotlarini tashkil
’ ’
qilish ......................................................................................................................
Xulosa va takliflar ..
………………………………………………………………
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’ ...................................................................... ...

Ishning umumiy tavsifi
Mavzuning dolzarbligi . «O quv lug atchiligi» tarmog i jahonning‘ ‘ ‘
ilg or davlatlarida o rta asrlardayoq paydo bo lib, turli yoshdagi ta lim
‘ ‘ ‘ ’
oluvchilarga mo ljallangan sanoqsiz lug atlar yaratilganligiga qaramay,
‘ ‘
O zbekistonda bu masala hozirga qadar tilshunoslikda ham, ta limda ham kun
‘ ’
tartibiga qo yilmagan. Globallashuv davrida yosh avlodni ma naviy barkamol,
‘ ’
umummilliy qadriyatlarga sodiq qilib tarbiyalash talabi ta limiy lug atlarga
’ ‘
bo lgan ehtiyojni oshirmoqda.
‘
Yalpi axborotlashuv, texnika asrida bolalarni kitobga jalb qilish oson
kechmaydi. O quvchi kerakli ma lumotni tez va qulay topish yo llarini izlaydi,
‘ ’ ‘
o quv lug atlari uning yoshi, qiziqishlari, dunyoqarashiga mos tuzilib, e tiborini
‘ ‘ ’
torta oladi.
Malakaviy ish mavzusining ta’limiy lug‘atlar ва уларни яратиш
тамойилларига bag‘ishlanganligi uning dolzarbligini belgilaydi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi . O‘quv lug‘ati tarixini o‘rganish
harakatlari Yevropa tilshunosligida ham, rus tilshunosligida ham umumiy
lug atchilik masalalarini o rganishdan ikki-uch asr keyin boshlangan. O quv
‘ ‘ ‘
lug atlarini ilmiy asosda o rganish XVII asrda birinchi ingliz leksikografi
‘ ‘
S.Jonson, XIX asr boshlarida fransuz tilshunoslari J.Dyubua, K.Dyubua, G.Matore,
K.Bak, ispan tilshunosligida Y.Malkil ishlaridan boshlanadi. Keyinchalik rus
tilshunosligida leksikografiyaning bu tarmog ini takomillashtirish davlat
‘
ahamiyatidagi masala sifatida kun tartibiga qo yiladi. Ana shu hatti-harakatlar
‘
samarasi o laroq rus o quv lug atchiligi yuqori pog onaga ko tariladi va
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ulkan yutuqlarni qo lga kiritadi. Bunda P.N.Denisov, L.A.Novikov,
‘
S.G.Barxudarov, V.V.Morkovkin, Y.N.Karaulov, M.A.Skopina, V.N.Sergeyev,
2

V.A.Redkin, A.V.Tekuchev, Z.A. Potixa, D.E.Rozental kabilarning xizmatlari
katta bo ladi. ‘
Yevropada o quv lug atchiligi o z oldiga qo ygan maqsadlariga to la
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
erishib, bugungi kunda o quv lug atlarini zamonaviy takomillashgan
‘ ‘
ko rinishlarini yaratish, ularni elektronlashtirish masalalari bilan
‘
shug ullanmoqda. Bu borada K.Petrova, I.V.Azarova, O.A. Mitrofanova, A.A.
‘
Sinopalnikova, I.G. Gelfenbeyn, A.V. Goncharuk, V.P. Lexelt, A.A. Lipatov, V.V.
Shilo, Y.N.Karaulov, Y.A. Sorokin, Y.F.Tarasov, N.V.Ufimseva, G.A.Cherkasova
va boshqalarning xizmatlarini alohida ta kidlash lozim.
’
Boshqa tillarda bo lgani kabi umumiy lug atchilik masalalari o zbek
‘ ‘ ‘
tilshunosligida ham Z.M.Ma rufov, A.P.Hojiyev, S.F.Akobirov,
’
H.Yusufxo jayeva, N.Alhamova, E.Umarov, A.Madvaliyev, T.Aliqulovlarning
‘
ishlarida atroflicha o rganilgan. Biroq bevosita o quv lug atchiligi masalalari
‘ ‘ ‘
hozirga qadar maxsus tadqiq etilmagan.
BMIning maqsad va vazifalari . Malakaviy ishda o quv lug atchiligining
‘ ‘
shakllanishi, rivojlanish tarixini o rganish, jahon o quv lug atchiligi
‘ ‘ ‘
an analariga tayangan holda ta limiy lug atlarni yaratish tamoyillarini ishlab
’ ’ ‘
chiqish. Bu maqsadni amalga oshirish uchun jahon tilshunosligida o quv
‘
lug atchiligi tarmog ining shakllanish tarixini yoritish, o zbek o quv
‘ ‘ ‘ ‘
lug atlarining lingvistik xususiyatlarini yoritish, o zbek o quv
‘ ‘ ‘
lug atchiligining ilmiy asoslarini yaratish vazifalari bajariladi.
‘
BMIning ilmiy yangiligi . Ishning ilmiy yangiligini quyidagilar tashkil etadi:
1. O quv lug atchiligining tarixiy ildizlari yoritiladi;
‘ ‘
2. O zbek leksikografiyasida o quv lug ati tipida yaratilgan lug atlar
‘ ‘ ‘ ‘
tadqiqot nuqtai nazaridan tahlil qilinadi va bu boradagi tarqoq fikrlarni
bir tizimga yig iladi;
‘
3. O quv lug atlari yaratishning ilmiy asoslari ishlab chiqiladi;
‘ ‘
4. O quv lug atlarining tavsifiy belgilari ajratiladi;
‘ ‘
5. O quv lug atlari tasniflanadi;
‘ ‘
3

Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati . BMIdagi materiallardan o rta‘
maktab, akdemik litsey, kasb-hunar kolleji va oliy o quv yurtlarining o zbek
‘ ’
filologiyasi yo nalishida tahsil olayotgan talabalarga «Hozirgi o zbek adabiy
’ ’
tili» fanining leksikografiya bo limining o quv lug atlari mavvzusini
‘ ‘ ‘
o qitishda, ta limiy lug atlarni yaratishda keng foydalanish mumkin;
’ ’ ‘
Shuningdek, o zbek filologiyasi yo nalishi bo yicha ta lim olayotgan magistr
’ ’ ’ ‘
va aspirantlar, tadqiqotchilar, maktab, litsey, kollej o qituvchilari ham ishdan
’
unumli foydalanishlari mumkin.
Tadqiqotning metodologik asoslari : BMIni bajarish uchun O zbekiston
‘
Prezidentining asarlari, «Ta lim to g risidagi qonun», «Kadrlar tayyorlash
’ ‘ ‘
milliy dasturi», milliy qadriyatlar, ma naviyatni yuksaltirish va targ ib etishga
’ ‘
doir dasturiy qarashlari, ta lim bilan bog liq turli davlat dasturlari metodologik
’ ‘
asos bo lib xizmat qiladi.
‘
Tadqiqotda qo llanilgan asosiy metod sistemaviy tahlil metodidir.
‘
Shuningdek, analitik, aktual bo linish, qoliplashtirish kabi usullardan
‘
foydalanildi. Shu yo nalishdagi tilshunos olimlarning ilmiy ishlari tadqiqot uchun
‘
nazariy asos sifatida xizmat qildi.
Tadqiqotning tuzilishi va hajmi . Ishning umumiy hajmi ___bet bo lib, u
’
ishning umumiy tavsifi, kirish, 2 bob, xulosa, ilova va adabiyotlar ro yxatidan
’
iborat.
4

KIRISH
Dunyo tarixiga yuksak texnologiyalar asri, tafakkur asri, yalpi axborotlashuv
asri, globallashuv davri kabi turli nomlar bilan muhrlanayotgan XXI asr insoniyat
hozirga qadar boshidan kechirgan davrlardan o ta shiddatli va hayot‘
sur atlarining beqiyos tezlashganligi bilan farqlanadi. Bunday vaziyatda har bir
’
mamlakat fuqarosi milliy qadriyatlariga sodiq, dunyoqarashi keng, ongi yetuk, turli
vaziyatlardan o z aql-idroki bilan omon chiqa oladigan, mustaqil fikrli, irodasi
‘
mustahkam, og zaki va yozma nutqi ravon qilib tarbiyalanmasa, turli mafkuraviy,
‘
ma naviy tahdidlar ta siriga bardosh berishiga kafolat berish qiyin.
’ ’
Ma lumki, o zlikni anglashda tilning roli muhimdir. Prezidentimiz
’ ‘
I.A.Karimov bu haqda to xtala turib « ajdodlardan o tib kelayotgan ona
‘ … ‘
tilimizni asrab-avaylashimiz, uni boyitish, nufuzini oshirish ustida doimiy
ishlashimiz zarur. Ayniqsa, fundamental fanlar, zamonaviy kommunikatsiya va
axborot texnologiyalari, bank-moliya tizimi kabi o ta muhim sohalarda ona
‘
tilimizning qo llanish doirasini kengaytirish, etimologik va qiyosiy lug atlar
‘ ‘
nashr ettirish, zarur atama va iboralar, tushuncha va kategoriyalarni ishlab chiqish,
bir so z bilan aytganda, o zbek tilini ilmiy asosda har tomonlama rivojlantirish
‘ ‘
milliy o zlikni, Vatan tuyg usini anglashdek ezgu maqsadlarga xizmat qilishi
‘ ‘
shubhasiz» 1
deya ta kidlagan edilar.
’
Mustaqillikdan so ng davlat ahamiyatiga molik islohotlar birinchi o rinda
‘ ‘
ta lim tizimidan boshlanib, butun mamlakat miqyosida ta lim-tarbiya, ilm-fan,
’ ’
kasb-hunar o rgatish tizimlari jahonning ilg or davlatlari tajribasiga tayangan
‘ ‘
holda tubdan isloh qilindi; «Ta lim to g risidagi qonun», «Kadrlar tayyorlash
’ ‘ ‘
milliy dasturi» ishlab chiqildi. Maktab va oliy ta lim oldiga intellektual salohiyati
’
keng, ongi yetuk, ijodiy tafakkur sohiblarini yetishtirib berish talabi qo yildi. Bu
‘
talabning to la bajarilishi, Prezidentimiz ta kidlaganlaridek, « tilimizning
‘ ’ …
o ziga xos xususiyatlariga bag ishlangan ilmiy va ommabop kitoblar, o quv
‘ ‘ ‘
qo llanmalari, yangi-yangi lug atlarni ko plab chop ettirish »
‘ ‘ ‘ … 2
ni talab
etmoqda.
1
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: «Ma naviyat», 2008.-176 b. B 87.
’ –
2
Yuqoridagi asar. 86-bet
5

Jamiyat tafakkurini yuksaltirishda lug atlarning roli beqiyosligi jahon‘
tajribasi va amalda o zini to la oqlagan haqiqatdir. Insonning mustaqil fikrlash,
‘ ‘
ong mahsulini to g ri va ravon bayon qilish qobiliyati, ijodiy tafakkurini
‘ ‘
o stirish harakatlari, odatda, yoshligidan boshlanadi. O zbekistonda kichik va
‘ ‘
o rta yoshdagi ta lim oluvchilarga mo ljallangan maxsus lug atlar
‘ ’ ‘ ‘
yaratilganmi, umuman lug atchilikning ahvoli qay darajada? Mustaqillikdan
‘
keyin lug atchilik birmuncha jonlandi; siyosiy, ma naviy, ijtimoiy jihatdan
‘ ’
eskirgan lug atlarni qayta nashr qilish, yangilash hisobidan kattagina ishlar
‘
amalga oshirildi; tilshunosligimizning lug at xazinasi boyidi.
‘ Biroq bu bilan uni
rivojlangan davlatlar darajasiga yetdi deb ayta olmaymiz. Ingliz, fransuz, ispan,
nemis, rus tilshunosligida lug atchilik ayni paytda juda yuqori pog onaga
‘ ‘
ko tarilgan, ayniqsa, turli yoshdagi bolalar uchun rangli, bezakli maxsus o quv
‘ ‘
lug atlari tuzish bilan shug ullanuvchi tarmoq ancha taraqqiy etgan.
‘ ‘
Malakaviy ishda ta limiy lug atlar va ularni yaratish tamoyillari xususida
’ ‘
so z boradi.
‘
6

1-BOB. O quv lug atchiligi va uning tarixiy ildizlari’ ‘
Lug atlar ilmiy lingvistik adabiyotlar ichida tillararo munosabatni
‘
ta minlash, tilning grammatik qurilishini tadqiq qilish, til me yorlarini belgilash,
’ ’
jamiyat a zolarining milliy tafakkuri, nutq boyligini o stirish, ijtimoiy-siyosiy
’ ‘
ongni shakllantirishdagi bebaho xizmati bilan alohida ajralib turadi. XX asr
boshlariga kelib lug atlar ta lim samaradorligini oshirishning muhim omili
‘ ’
ekanligi e tirof etila boshlanib, tilshunoslikda leksikografiyaning yangi
’
lingvodidaktik yo nalishdagi o quv lug atchiligi tarmog i paydo bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Natijada jahonning ilg or davlatlarida maktab uchun maxsus lug atlar yaratilib,
‘ ‘
ta lim kompleksining to laqonli a zosiga aylantirildi.
’ ‘ ’
Mustaqillikdan so ng jahonning ilg or davlatlari tajribasidan kelib chiqib
‘ ‘
O zbekistonda ta lim tizimi tubdan isloh qilindi, «Ta lim to g risidagi
‘ ’ ’ ‘ ‘
qonun», «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» ishlab chiqildi. Maktab va oliy ta lim
’
oldiga intellektual salohiyati keng, ongi yetuk, ijodiy tafakkur sohiblarini
yetishtirib berish talabi, o quvchini mustaqil va ijodiy fikrlashga yo naltirish,
‘ ‘
milliy o zligini tanitish, ongida ma naviy-ma rifiy inqilob hosil qilish, tafakkur
‘ ’ ’
mahsulini yozma va og zaki usullarda savodli bayon qilish ko nikmalarini
‘ ‘
shakllantirish vazifasi qo yildi.
‘
Tenglar ichida teng, yalpi axborotlashuv asri, globallashuv davrida ma naviy
’
barkamol, umummilliy qadriyatlarga sodiq, tafakkur asrida milliy tafakkuri, ongi
yetuk fuqaro bo lish talabi O zbekistonda ham «o quv lug atchiligi»
‘ ‘ ‘ ‘
tarmog ini rivojlantirish, o zbek leksikografiyasini yangi bosqichlarga ko tarish
‘ ‘ ‘
vaqti yetganidan dalolat bermoqda.
Jahon xalqlari olimlarining filologik ilmiy tadqiqotlarida leksikologik va
leksikografik ishlar ham ma lum zaruriyliklar kasb etgan, etmoqda va keyin ham,
’
albatta bu holat davom qiladi. Har bir xalq jonli so zlashuv tili so z boyligining
‘ ‘
doimo harakatda (ayrim so zlarning arxaiklashuvi va bir muncha
‘
neolagizmlarning kirib kelishlari) ligi va natijada mazkur xalqning adabiy tili asta-
sekin fonetik, morfologik, leksik-semantik va sintaktik jihatlaridan doimo
o zgarib bir butunlikka kelib turadi.
‘
7

1-§. O zbek lug atchiligi tarixi va talqini‘ ‘
Lug at bu ma lum bir til so zlarining muayyan bir maqsad, mavzu
’ – ‘ ’
ostida jamlangan yig indisidir.
’ So zni to g ri yozishda, ma nosini, ’ ’ ’ ‘
etimologiyasini aniqlashda, tarkibini tahlil qilishda, jumla tuzishda, biror
tushuncha haqida qo shimcha ma lumot olishda lug atlar yordamga keladi.
’ ‘ ’
Lug atlar o quvchining fikrlash qobiliyatini kengaytiradi, fanning turli sohalari,
’ ’
texnika, san at, adabiyot, nutq madaniyatini egallashda, milliy madaniyatni
‘
o zlashtirishda muhim rol o ynaydi.
’ ’
Taniqli fransuz yozuvchisi A.Frans lug atlar haqida to xtala turib « lug at
’ ’ … ’
alfavit tartibida joylashtirilgan xazina. Agar yaxshiroq o ylab ko radigan
– ’ ’
bo lsak, lug at bu kitoblarning kitobi. U boshqa barcha kitoblarga yo l
’ ’ – ’
ochadi » degan edi.
…
Lug atlar sivilizatsiya yo ldoshi, milliy til xazinasi hamdir. «Har qanday
’ ’
so z, - yozgan edi XIX asr tilshunosi, akademik I.I.Sreznevskiy, - xalq
’
o tmishidan darak beradi. So zda o zgarish bo lgan bo lsa hayotda ham
’ ’ ’ ’ ’
o zgarish bo lgan bo ladi, jamiyatdagi o zgarish so zda aks etadi». O zbek
’ ’ ’ ’ ’ ’
xalqining betakror durdonasi «Devonu lug otit turk»ning tarix, til, adabiyot,
’
jug rofiya, tibbiyot, madaniyat, san at va boshqa o nlab tarmoqlar haqidagi
’ ‘ ’
qimmatli ma lumotnoma ekanligi buning yaqqol dalilidir.
‘
Ma lum bir til yoki ikki va undan ortiq til so zlarini muayyan maqsadga
‘ ’
ko ra yig ib tizimlashtirgan holda lug at tuzish va shu bilan bog liq
’ ’ ’ ’
masalalarni ilmiy tadqiq qiladigan tilshunoslik sohasiga leksikografiya deyiladi.
Maqsad va vazifalariga ko ra lug atchilik ikki tarmoqqa bo linadi:
’ ’ ’
1. Ilmiy leksikografiya lug atchilikning nazariy masalalari bilan
– ’
shug ullanuvchi sohasi.
’
2. Amaliy leksikografiya bevosita lug at tuzish ishlari bilan
– ’
shug ullanuvchi soha.
’
Leksikografiya quyidagi muhim ijtimoiy vazifalarni bajaradi:
 Ona tilini va boshqa tillarni o rgatishga xizmat qiladi.
’
8

 Ona tilini tasvirlash va me yorlashtirish vazifasini o taydi.‘ ’
 Tillararo munosabatlarni taminlaydi.
‘
 Til leksikasini ilmiy tekshiradi va talqin qiladi.
Lug atlar mavzusi, mo ljallanishiga ko ra, avvalo 2 guruhga bo linadi:
’ ’ ’ ’
1. Ensiklopedik lug atlar
’
2. Lingvistik lug atlar
’
Kishilik bilimining barcha sohalari yoki biror sohasi bo yicha
’
tizimlashtirilgan ma lumotlarni beradigan lug atga entsiklopedik lug at
‘ ’ ’
deyiladi. Entsiklopedik lug atlar o z xususiyatlariga ko ra umumiy
’ ’ ’
entsiklopedik lug atlar (UEL) va maxsus entsiklopedik lug atlarga (MEL)
’ ’
bo linadi.
’
UELlar al favit tartibida bo lib, ularda so zlar emas, balki shu
‘ ’ ’
so zlardan anglashilgan tushunchalar uchu nasos bo lgan narsalar, tarixiy
’ ’
voqealar, tabiiy va ijtimoiy hodisalar, shaxslar, geografik nomlar haqida
ma lumot beriladi. Lug at maqolalari lug at yozilgan tilni tushunuvchi keng
‘ ’ ’
o quvchilar ommasiga mo ljallangan bo ladi. Insoniyat tsivilizatsiyasining
’ ’ ’
muhim yutuqlari haqidagi bilimlar majmui UELda jamlanadi. O zbek tilida
’
yaratilgan UEL namunasi sifatida O zbek sovet entsiklopediyasi (O zSE) va
’ ’
O zbekiston Milliy entsiklopediyasini ko rsatish mumkin.
’ ’
MELlar fan-texnika, san at va madaniyatning ma lum bmr sohasiga oid
‘ ‘
tushunchalarni shu soha qiziquvchilari va mutaxassislari uchun mo ljallab
’
tavsiflaydi. Bunday lug atlarda tor sohaga oid tushunchalar UELlardan farqlanib
’
keng va batafsil sharhlanadi. O zbek tilida MELning quyidagi namunalari
’
yaratilgan: «Salomatlik entsiklopediyasi», «Uy-ro zg or entsiklopediyasi»,
’ ’
«Bolalar entsiklopediyasi» va hk
…
Lingvistik lug atlarning ob ekti so zlardir. Bunday lug atlarda
’ ‘ ’ ’
so zlarning semantikasi, grammatik xususiyatlari, imlosi, talaffuzi, etimologiyasi
’
va hokazolar haqida ma lumot beriladi. Lingvistik lug atlar ham o z navbatida
‘ ’ ’
umumiy lingvistik lug atlar (ULL) va maxsus lingvistik lug atlarga (MLL)
’ ’
bo linadi.
’
9

ULLlar barcha soha kishilari, keng foydalanuvchilar ommasiga
mo ljallangan bo lib, ularga izohli, imlo, orfoepik, tarjima lug atlari kiradi.’ ’ ’
MLLlar tor o quvchilar ommasi tilshunoslik bilan shug ullanuvchilar
’ – ’
va boshqa ilmiy tadqiqotlarga mo ljallangan bo ladi. MLLlarga morfem,
’ ’
chastotali, terminologik, ters, o zlashma so zlar, frazeologizmlar, dialektizmlar,
’ ’
sinonimlar, antonimlar lug atlari kiradi.
’
Lug atlar uch belgisiga ko ra tasnif qilinadi:
’ ’
1. Hajmiga kora
’
2. Sozlikning berilish usuliga kora.
’ ’
3. Maqsadiga kora.
’
I. Hajmiga kora lugatlar katta, ortacha va kichik lugatlarga bolinadi. Hajman
’ ’ ’ ’ ’
keng qamrovli, muayyan soha boyicha barcha malumotlarni qamrab olgan
’ ‘
mukammal lugatlarga katta lugat yoki akadem lugat deyiladi. Bunday lugatlar
’ ’ ’ ’
kopincha izohli, tarixiy, imlo boyicha tuziladi. Ozbek tilida bunday lugat hali
’ ’ ’ ’
yaratilmagan. Uni tuzish masalasi 1928 yilda lugat tadqiqotchisi R.Trench
’
tomonidan kotarilib, 1933 yilda «Trench lugat» nomi bilan 12 tomda nashr etilgan.
’ ’
Ortacha lugatlar tipiga meyoriy lugatlar kiritiladi. «Ozbek tilining izohli
’ ’ ‘ ’ ’
lugati» (1981), «Ruscha-ozbekcha lugat» (1950-55), «Ozbekcha-ruscha lugat»
’ ’ ’ ’ ’
(1959), barcha imlo lugatlari, mavjud mavzuviy lugatlar, ters, dialektologik
’ ’
lugatlar ortacha lugatlarga kiradi.
’ ’ ’
Hajman tor qamrovli bolib, shu soha malumotlarini tola qamrab olganda ham
’ ‘ ’
bir-ikki kitobdan oshmaydigan lugatlarga kichik lugatlar deyiladi. Kichik lugatlar
’ ’ ’
maqsadi va chegaralanishiga kora quyidagi turlarga bolinadi:
’ ’
1. Leksik qatlamlar lugati manodoshlar, zid manolilar, iboralar, shakldoshlar,
’ – ‘ ‘
talaffuzdoshlar lugati
’ …
2. Leksik tanlangan lugatlar biror muallif tomonidan tarixiy, badiiy yoki
’ –
ilmiy asar asosida yaratiladigan lugatlar. A.Borovkovning «Orta Osiyo tafsiri
’ ’
leksikasi», E.Fozilovning «Starouzbekskiy yazk», A.Navoy asarlari uchun
yaratilgan lugatlar va hk.
’
10

3. Terminologik lug atlar biror fan yoki kasb-hunarga oid terminlar bilan’ –
bog liq lug atlar. «Paxtachilik terminlarining izohli lug ati»,
’ ’ ’
«adabiyotshunoslik terminlari izohli lug ati» va hk.
’
4. O quv lug atlari maktab o quvchilariga mo ljallab yaratilgan
’ ’ – ’ ’
lug atlar. «O zbek tilining so z tarkibi o quv lug ati», «O zbek tilining
’ ’ ’ ’ ’ ’
eskirgan so zlar o quv lug ati» va hk.
’ ’ ’
II. So zlik lug at uchun tanlangan so zlar ro yxati bo lib, lug atning
’ ’ ’ ’ ’ ’
mazmunini tashkil etadi. So zlikning berilish nuqtai nazaridan lug atlar quyidagi
’ ’
turlarga bo linadi:
’
Alfavit tartibli lug atlar so zlikni tarkib toptirgan qismlar alfavit tarzida
’ – ’
ichki va sirtqi tartib bo yicha ro yxatlashtiriladigan lug atlar. Odatda, barcha
’ ’ ’
entsiklopedik, imlo, izohli va boshqa lug atlar so zligi alfavit tartibida
’ ’
ro yxatlanadi.
’
Mavzuviy lug atlar so zlikni tarkib toptirgan so zlar ro yxati ma lum
’ – ’ ’ ’ ‘
mavzularga bo lib beriladigan lug atlar. Bunda so zlar turkumlarga ajratilib,
’ ’ ’
ichki mavzuviy guruhlarga bo lib beriladi.
’
Uyali lug atlar muayyan tilga mansub so zlarni ma lum uya ostida
’ – ’ ‘
birlaadigan guruhlari jamlanib izohlanadigan keng qamrovli lug atlar. Bunday
’
lug at o zbek tilida yaratilmagan.
’ ’
III. Leksikografiyada lug atlar yaratilish maqsadiga ko ra quyidagi turlarga
’ ’
bo linadi:
’
1. O zbek xalqining ijtimoiy, milliy, madaniy taraqqiyotiga hissa qo shish
’ ’
maqsadida yaratilgan lug atlar barcha turdagi entsiklopedik, tarjima, imlo,
’ –
izohli lug atlar.
’
2. O zbek tilining ilmiy taraqqiyotiga hissa qo shish maqsadida yaratilgan
’ ’
lug atlar grammatik lug atlar, leksik qatlamlar lug ati, frazeologizmlar,
’ – ’ ’
dialektizimlar lug atlari.
’
3. Maktab o quvchilarining so z zahirasini kengaytirish, nutqiy savodxonligini
’ ’
oshirish, fikrlash qobiliyatini o stirish maqsadida yaratiladigan metodik
’
lug atlar maktablar uchun yaratiladigan mavzuviy o quv lug atlari.
’ – ’ ’
11

2-§. Jahon tilshunosligida o quv lug ati terminining paydo“ ‘ ‘ ”
bo lishi
‘
Lug atlar ilmiy lingvistik adabiyotlar ichida tillararo munosabatni
’
ta minlash, tilning grammatik qurilishini tadqiq qilish, til me yorlarini belgilash,
’ ’
jamiyat a zolarining milliy tafakkuri, nutq boyligini o stirish, ijtimoiy-siyosiy
’ ’
ongni shakllantirishdagi bebaho xizmati bilan alohida ajralib turadi. XX asr
boshlariga kelib lug atlar ta lim samaradorligini oshirishning muhim omili
’ ’
ekanligi e tirof etila boshlanib, tilshunoslikda yangi lingvodidaktik yo nalish
’ ’ –
o quv lug atchiligi tarmog i paydo bo ldi. Natijada jahonning ilg or
’ ’ ’ ’ ’
davlatlarida maktab uchun maxsus lug atlar yaratilib, ta lim kompleksining
’ ’
to laqonli a zosiga aylantirildi.
’ ’
O quv lug ati qanday lug at? Bu termin tilshunoslikda qachondan paydo
’ ’ ’
bo ldi?
’
Ma lumki, har qanday lug atda nimanidir o rgatish maqsadi yotadi. Ammo
’ ’ ’
bevosita maktab uchun yaratilgan lug atlargina o quv lug ati toifasiga kiritiladi
’ ’ ’
va ular o quv lug ati parametrlariga muvofiq tuziladi. O quv lug ati tarixini
’ ’ ’ ’
o rganish harakatlari YEvropa tilshunosligida ham, rus tilshunosligida ham
’
umumiy lug atchilik masalalarini o rganishdan ikki-uch asr keyin boshlandi.
’ ’
Biroq lug atchilik tarixi bo yicha olib borilgan izlanishlar ilk lug at
’ ’ ’
namunalarining maktab uchun yaratilganligi, barcha umumiy lug atlar maktab
’
lug atlarining takomillashgan ko rinishi ekanligini tasdiqlaydi.
’ ’
«Leksikografiya» grekcha λεξικος – lug’at, γραφω – yozaman so’zlarining
birikuvidan paydo bo’lgan bo’lib, bu terminining qo’llanilishi ingliz
tilshunosligida 1680 yildan, rus tilshunosligida 1845 yildan, polyaklarda esa 1861
yildan kuzatiladi. «Lug at» so zining har bir tilda o z tarixiy atamasi mavjud
’ ’ ’
bo lib, u inglizlarda «dictionaru», frantsuzlarda «dictionnaire», ruslarda «slovar»,
’
sanskrit tilida «kosha» (amarakosha xazina) va «nigxantu» (vedalarga izohlar)
–
va h.k.
12

Lug atchilikning tadrijiy taraqqiyoti haqida gap ketar ekan, ko p’ ’
o rinlarda tarjima lug atlari lingvistik lug atlar qomusiy lug atlar
’ ’ – ’ – ’ –
ta limiy o quv lug atlari elektron lug atlar ketma-ketligi keltiriladi. Jahon
’ ’ ’ – ’
tilshunosligida lug atchilik tarixi yuzasidan olib borilgan tadqiqotlar
’
lug atlarning ilk ko rinishlari ta limiy maqsadlarda yaratilgan degan xulosaga
’ ’ ’
olib kelmoqda .
Eramizdan avvalgi IV-III asrlarda qadimgi Mesopotamiyada shumer va
akkad millatlariga mansub ikki kishi tutqunlikda uzoq vaqt bir xonada yashashadi.
Ular mutlaqo boshqa-boshqa tilda so zlashsalar-da, doimo o zaro muloqotda
’ ’
bo la olganlar. Mahbuslar bunga qanday erishdilar? Uzoq davom etgan tutqunlik
’
ularni olamshumul kashfiyot yaratishiga sabab bo’ldi. Іar ikki tutqun uzundan uzoq
o’simliklar, mevalar, tog’, tosh, daraxt, charm, sopol, xudolar, ibodatxona, turli
buyumlar rasmi tushirilgan ro’yxatlar tuzib, o z tillarida qanday yozilishini
’
belgilab chiqadilar va shu asosda har ikki tilni o rganishda yordam beradigan
’
bo g in belgilari tushirilgan sillabik yozuvli so zlashgichni yaratadilar. Ushbu
’ ’ ’
ilk so zlashgich namunasi Nippur shahridagi qadimgi shumer ibodatxonasi
’
kutubxonasida saqlanib, til o rganuvchilar uchun dastlabki o quv
’ ’
qo llanmalarining yaratilishiga turtki bo ldi.
’ ’
Hozirgi zamonaviy maktab o quv lug atlari tadrijiy taraqqiyotini shartli
’ ’
ravishda uch bosqichga ajratish mumkin:
1. Antik maktab lug atlari.
’
2. Ko p tilli o quv lug atlari.
’ ’ ’
3. Takomilashgan lingvometodik o quv lug atlari.
’ ’
Birinchi bosqich lug atlariga jahon lug atchiligining ilk namunalari
’ ’
kiritiladi. Frantsiya, Italiya, Angliya, Rossiya va boshqa YEvropa mamlakatlarida
keng yoyilgan o quv lug atchiligi an anasining shakllanishi va taraqqiy etish
’ ’ ’
o choqlari qadimgi Rimdan Vizantiyagacha bo lgan hududlarga to g ri keladi.
’ ’ ’ ’
Aniqroq aytganda, bu ma naviy yuksalishlar qadimgi sharq madaniyati bilan
’
uyg unlashgan yunon-lotin lingvistik an analari qurshovida kechadi.
’ ’
13

Eng qadimiy lug at namunalari Misr, Mesopotamiyadan topilgan bo lib,’ ’
Aristofan Vizantiyskiy (er.av. III-II) va Dionisiy Frakiyskiy (er.av. II asr) larga
tegishlidir. A.Vizantiyskiyning lug ati antik davr klassiklari asarlaridagi ma nosi
’ ’
tushunarsiz so zlar izohiga bag ishlangan bo lsa, D.Frakiyskiy lug ati bevosita
’ ’ ’ ’
maktab o quvchilariga mo ljallanadi. Lug at grammatik lug at xarakterida
’ ’ ’ ’
bo lib, so zlar turkumlarga ajratib chiqiladi. Qaysidir ma noda bu lug atni
’ ’ ’ ’
ideografik lug atning antik ko rinishi sifatida ham baholash mumkin.
’ ’
Eramizdan avvalgi IV-III asrlarda qadimgi Mesopotamiyadagi akkad va
shumer qabilalari tamoman boshqa-boshqa tilda gaplashishsa-da, bir-biri bilan
nihoyatda chatishib ketishgan edi. Ular uchun til o rganish dolzarb muammoga
’
aylanib, akkad va shumer tillarini o rgatadigan turli maktab qo llanmalari
’ ’
yaratish talabini o rtaga tashlaydilar. Bu talabni amalga oshirish maqsadida
’
davlatlar, tog va toshlar, o simliklar, mevalar, daraxtlar, charm va sopol
’ ’
bumlar, xudolar, ibodatxona nomlarining qadimiy, sodda ro yxatlari tuzilib, har
’
ikki tilni o rganishda yordam beradigan bo g in belgilari tushirilgan sillabik
’ ’ ’
yozuvli so zlashgichlar yuzaga keladi. Qadimgi shumer shahri Nippurdagi
’
ibodatxona kutubxonasidan ilk ibtidoiy maktablarda til o rganuvchilar uchun
’
tuzilgan bir qancha dastlabki o quv qo llanmalari va turli grammatik mashqlar
’ ’
to plamlari topilgan.
’
Yunonlar rimliklarda ham lug at qo llanmalar tuzishga ishtiyoq
’ ’
uyg otadilar va natijada rimliklar ham lug atchilikdagi izlanishlarini maktablar
’ ’
uchun xizmat qiluvchi lug atlar yaratishga qaratadilar. 12 dan 16 yoshgacha
’
bo lgan rimlik o spirinlar maktablarda ellinistik ruhda tarbiyalanib, yunon-rim
’ ’
madaniyati, tili va adabiyoti birga o qitilar edi. Qadimgi rimlik pedagog va
’
notiqlik san ati ustasi Kvintilian (I asr) 12 kitobdan iborat «Notiqning
’
savodxonligi haqida» deb nomlangan asarida notiqlik san ati tadqiqi davomida
’
tarjima nazariyasi haqida ham to xtaladi. Yunon tilidan lotinchaga tarjima qilish
’
misolida o z tavsiyalarini berar ekan, tarjimani «kundalik o quv mashqlari» deb
’ ’
nomlaydi.
14

Hind lug atchiligi ham o ziga xos o ringa ega bo lib, aksariyati antik’ ’ ’ ’
lug at namunalari kabi diniy adabiyotlardagi notanish so zlar izohiga (glossariy)
’ ’
bag ishlangan edi. Sanskritcha lug atlar ichida eng mashhuri Amarasingxning
’ ’
(VI-VIII asrlar) «Amarakosha» o quv-ideografik lug ati hisoblanadi. Hind
’ ’
lug atchiligi bilan birga arab, fors lug atchiligi ham nihoyatda takomillashib,
’ ’
madaniy va ma naviy yuksalishda katta rol o ynadi.
’ ’
Kuzatishlardan ilk yaratilgan lug atlar asosida ta limiy maqsadlar yotganligi
’ ’
ma lum bo ladi. Ularning ba zilari matndagi ma nosi notanish so zlar
’ ’ ’ ’ ’
izohiga bag ishlangan (glossariy) bo lsa, ayrimlari boshqa tilni o rganish,
’ ’ ’
ba zilari nutq madaniyatini o stirish, muayyan davlat so zlashuv tilining o ziga
’ ’ ’ ’
xos xususiyatlarini o rgatish uchun xizmat qilgan. Dastlabki tuzilgan lug atlar
’ ’
tahlili hatto ularning nomlanishi ham o quv jarayoniga moslangan, ta limga
’ ’
yo naltirilganligini ko rsatadi. Xususan, 1500 yilda yaratilgan birinchi lotincha-
’ ’
inglizcha lug atning «Bolalar uchun xazina» («Promptulorium parvulorum»),
’
1487-1507 yillarda yaratilgan frantsuz va lotin tillaridagi birinchi tarjima
lug atlarining «Yoshlar uchun izohnoma» («Seminarium et planetarium
’
fructiferarum»), «Bolalar uchun ixcham lug at» («Diktionariolum puerorum») deb
’
nomlanishi buni isbotlaydi.
Lug atlar tillararo munosabatda muhim o rin tutib, o rta asrlarda
’ ’ ’
YEvropada lotin, yunon, qadimgi slavyan tillari bo yicha tarjima lug atlarini
’ ’
yaratish leksikografiyaning asosiy vazifasiga aylangan edi.
Evropa o quv maskanlarida lotin tili bir necha asrlar mobaynida
’
Y.A.Komenskiyning «Mir chuvstvennx veshey v kartinkax» (8 ming so z, birinchi
’
nashri 1658 yilda chiqarilgan) nomli lug at qo llanmasi asosida o qitib kelingan.
’ ’ ’
O z davrida bu kitob slovar-minimum (kichik lug at) deb yuritilib, zamonaviy
’ ’
ta limotda yuksak baholangan. Ya.A.Komenskiyning tinimsiz mehnati samarasi
’
o laroq, mavzuviy rasmli o quv lug atlari seriyasini yaratishga keng yo l
’ ’ ’ ’
ochiladi.
O quv lug atlari takomillashuvining ikkinchi bosqichi tarixda «bosib ol va
’ ’
hukmronlik qil» siyosati bilan bevosita aloqador. Lug atlarning ta lim
’ ’
15

samaradorligini oshirishdagi muhim xizmatini birinchilardan bo lib payqagan’
inglizlar undan o zlari mustamlakaga aylantirgan hududlarda ingliz tilini tez va
’
samarali o qitish maqsadini amalga oshirishda keng foydalanadi. Shuningdek, rus
’
tilshunosligida o quv lug atlarining paydo bo lishiga ham sobiq imperiya
’ ’ ’
tasarrufidagi millatlarga rus tilini samarali o rgatish ehtiyoji sabab bo ladi. Milliy
’ ’
maktablarda rus tilini o qitish uchun xizmat qiluvchi ilmiy-uslubiy
’
qo llanmalarni yaratish va ularni tadqiq etish harakatlari XIX asrning oxirlaridan
’
boshlanadi.
«O quv lug ati» termini rus leksikografiyasida ilk marta
’ ’
YE.D.Polivanovning «Qisqacha ruscha-o zbekcha lug at»iga yozgan kirish
’ ’
so zida qo llaniladi. Muallif lug atni tavsiflar ekan « lug at hajmiga ko ra
’ ’ ’ … ’ ’
o quv lug ati tipiga mansub » deb o quv lug atlarining hajman kichik
’ ’ … ’ ’
bo lishiga ishora qilib o tadi.
’ ’
Lug atlarning til o rgatish va o rganish jarayonida yuqori samara berishi,
’ ’ ’
natijalarning kutilganidan ortiq bo lishi o quv lug atchiligi qamrovining
’ – ’ ’
yanada kengayishiga sabab bo ldi. Asosiy vazifasi begona tillarni o qitish yoki
’ ’
ma nosi tushunarsiz so zlarni izohlash bo lgan lug atlar XX asr boshlaridan
’ ’ ’ ’
ona tili o qitishning muhim vositasi sifatida e tirof etila boshlandi. Bu esa o quv
’ ’ ’
lug atchiligi taraqqiyotining uchinchi bosqichga ko tarilanidan dalolat berardi.
’ ’
Zamonaviy maktab uchun maxsus lug at yaratish harakatlarining paydo
’
bo lishi ta limga ilg or pedagogik texnologiyalarni kiritish, xususan, retroskopik
’ ’ ’
ta limdan verbal kognitiv ta lim usuliga o tish davriga to g ri keladi.
’ ’ ’ ’ ’
Ma lumki, kognitiv ta lim retroskopik ta limdan o quv materialining darslik
’ ’ ’ ’
materialidan bir necha marotaba kattaligi, o quvchining o z ustida mustaqil
’ ’
ishlashi, zaruriy ma lumotlar axborot banklari lug atlar ona tili
’ – ’ –
xazinalaridan izlanishi bilan farqlanadi. Darslikdan barcha zaruriy ma lumotlarni
’
olgan o quvchida izlanish, mustaqil ishlashga ehtiyoj qolmaydi. O quvchini izlab
’ ’
topishga, mustaqil xulosalar chiqarishga yo naltiradigan bu texnologiya
’
zamonaviy pedagogik amaliyotda eng samarali usul deb topilgan va jahonning
qator ilg or davlatlarida XX asr boshlaridayoq ta lim tizimiga joriy etilgan.
’ ’
16

Xususan, rus maktablari uchun 20 dan ortiq mavzuviy o quv lug ati yaratilib,’ ’
katta tirajda ommalashtirilgan va ta lim jarayonining tarkibiy qismiga
’
aylantirilgan. Shuningdek, rus tilini chet elliklarga o rgatishda ham o quv
’ ’
lug atlaridan keng foydalanilgan.
’
O quv lug atchiligining shakllanishi o zbek tilshunosligida birmuncha
’ ’ ’
keyingi davrlarga to g ri kelib, ancha sust kechgan. Maktab o quvchilari uchun
’ ’ ’
yaratilgan birgina «Imlo lug ati»ni e tiborga olmaganda, boshqa maxsus o quv
’ ’ ’
lug atlarini uchratmaymiz. To g ri, o quv lug ati tipiga yaqin bir necha
’ ’ ’ ’ ’
kichik lug atlar ham yaratilgan, biroq ular o quv lug atlarining barcha
’ ’ ’
talablariga javob bermaydi. Mazkur qo llanmalarni ommabop cho ntak
’ ’
lug atlari sifatida baholash o rinliroq.
’ ’
Umumiy o rta ta limda o quvchilarni mustaqil va ijodiy fikrlashga
’ ’ ’
yo naltirish, milliy o zligini tanitish, ongida ma naviy-ma rifiy inqilob hosil
’ ’ ’ ’
qilish, tafakkur mahsulini yozma va og zaki usullarda savodli bayon qilish
’
ko nikmalarini shakllantirish vazifasi ona tili ta limi zimmasiga yuklatiladi. Shu
’ ’
bois mustaqillikdan keyin ona tili ta limi mazmuni va tadrisi tubdan isloh qilinib,
’
uning bosh maqsadi ijodiy tafakkur sohiblarini yetishtirish, har bir maktab
bitiruvchisining o z ona tilida fikrini yozma va og zaki shakllarda savodli bayon
’ ’
qilish ko nikmasini shakllantirish deb belgilandi. Kognitiv texnologiya asosida
’
yaratilgan ona tili darsligi bilan ishlash lug atlarga bo lgan talabni yanada
’ ’
oshirdi. Umumiy ta limning davlat ta lim standartida ona tili o qitishning
’ ’ ’
zaruriy vositasiga darslik bilan bir qatorda lug atlar
’ ham kiritildi 3
. Ona tili
ta limidagi bu yuksalishlar o zbek o quv lug atchiligining ham yangi
’ ’ ’ ’
bosqichga ko tarilish davri yetganidan dalolat bermoqda.
’
3
Umumiy o rta ta limning davlat ta lim standarti va o quv dasturi. Ona tili. Adabiyot Ta lim
‘ ’ ’ ‘ … ’
taraqqiyoti. 1-maxsus son. T.: 1999. 59-b. 303 b.)
17

3-§. Ideografik lug atlar va ularning ona tili ta limida tutgan o rni‘ ’ ‘
Ma lumki, til lug atini ta riflashda ikki xil yo ldan, ya ni «shakldan
’ ‘ ’ ‘ ’
ma noga» va «ma nodan shaklga» tomon borish mumkin. Birinchi yo ldan
’ ’ ‘
borishda ta riflovchining vazifasi so z, unga xos qo llanish usullari va
’ ‘ ‘
ma nolarining imkon qadar aniq va to liq tavsifini berishdan iborat. Ikkinchi
’ ‘
usulda esa, aksincha, tushunchaning tildagi mavjud mazmun va ma nolarining
’
yuzaga chiqish usullari birma-bir yoritib beriladi. Bu ikki yo nalish
‘
tilshunoslikda ham, ta limda ham birdek zarur. O zbek tilida shu kunga vadar
’ ‘
chop etilgan barcha lug atlarning yaratilishida leksikograflar birinchi usulni
‘
tanlashgan.
Biz hamisha o zga tilni o rganishda, aksariyat hollarda o z tilimizda ham
‘ ‘ ‘
notanish so z yoki jumlaga ro para kelib qolsak, ana shu lug atlarga murojaat
‘ ‘ ‘
qilamiz. Ammo shunday holatlar ham bo ladiki, biz nima demoqchi ekanligimizni
‘
bila turib, fikrimizni ifoda qilish uchun kerakli so zni topa olmaymiz. Aynan
‘
shunday vaziyatlarda bizga ideografik lug at asqotgan bo lur edi. Chunki
‘ ‘
ideografik lug atning bosh maqsadi ma lum bir fikrni ifoda etish uchun zarur
‘ ’
bo lgan so zni tanlashda amaliy yordam berishdan iborat. Ehtimol, shu bois, bir
‘ ‘
yarim asrdan beri Yevropada bu turdagi lug atlarni yaratishga jiddiy ahamiyat
‘
18

berib kelinmoqda. Bunga Mark Piter Rojening dastlabki ideografik lug at sifatida‘
tan olinadigan «Inglizcha so zlar va iboralar tezaurusi» (1852) va uning ketidan
‘
ispan, nemis, fransuz va boshqa tillarda dunyoga kelgan bir qator shu turdagi
lug atlarni misol qilib ko rsatish mumkin.
‘ ‘
Garchand Yevropa olimlari tomonidan Rojening «Tezaurus»i ilk ideografik
lug at, deya e tirof etilsa-da, tilshunoslik tarixida unga qadar ham bu turdagi
‘ ’
lug atlar bo lganligi bizga ma lum. Internet ning rambler.ru//.http: philologos
‘ ‘ ’
narod.ru saytidan bu to g ridagi ma lumotlarni qidirayotgan paytimizda ushbu
‘ ‘ ’
informatsiya diqqatimizni tortdi.
O tmishning eng ahamiyatga molik ideografik lug atlari sirasiga
‘ ‘
quyidagilar kiradi:
- Y.Polluks. «Onomastikon» (mil.av.2 asr).
- Amara Sina. «Amarakosha» (mil.av.2-3 asr).
-D.Uilkins. «Real ifoda tajribasi va falsafa tili» (1668).
-M.Roje. «Inglizcha so z va iboralar tezaurusi» (1852) va h.k.
‘
Bundan tashqari, «Sharq leksikografiyasi, xususan, arab va turkiy xalqlar
leksikografiyasi tarixiga e tibor bersak, bunday lug atlar Sharqda ancha uzoq
’ ‘
tarixga egaligi ma lum bo ladi. Xususan, o zbek tilshunosligi tarixida
’ ‘ ‘
Zahiriddin Muhammad Boburning «Vaqoyenoma»sida ideografik lug atning ayri
‘
belgisi uchrasa, Muhammad Chingiy «Kelurnoma»si bunday lug atning ajoyib
‘
namunasi sanaladi» (Nur.;104). (Bu mavzuga ishimizning 1.1.2. bo limida
‘
batafsil to xtalamiz).
‘
Xo sh, ideografik lug at o zi nima? «Ideografik lug at» va
‘ ‘ ‘ ‘
tilshunoslikda avvaldan ma lum bo lgan «ideografik yozuv» atamalari
’ ‘
o rtasida qandaydir aloqadorlik bormi yoki bu atamalardagi «ideografik»
‘
so zlari shunchaki tasodifiy omonimlarmi?
‘
Tilshunoslik tarixidan bizga ma lumki, qadimda odamlar ba zi hodisa va
’ ’
voqealarni uzoq masofalarga yetkazish yoki abadiylashtirish maqsadlarini
tabiatdagi jonli va jonsiz narsalarning rasmini chizish orqali amalga oshirganlar.
Ushbu rasmli yozuvlar yoki, shakllar tilshunoslikda piktografiyalar deb
19

nomlanadi. (Piktus - lotinchada «chizilgan», «grafo» so zi esa yunon tilida‘
«yozaman» ma nolarini anglatadi). Jamiyat taraqqiyotida piktografik yozuv asta-
’
sekin takomillashib, rasmlar ko rinishidan shakllar ko rinishiga o tib bordi,
‘ ‘ ‘
ammo piktogrammalar orqali tabiatda mavjud aniq narsalarnigina aks ettirish
mumkin bo lgan, ko z bilan ilg ab, qo l bilan ushlab bo lmaydigan
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tushunchalar va ma nolarni ifodalashga esa ushbu yozuv qodir emas edi.
’
Kishilar ongi va tafakkurining rivojlanishi va takomillashishi natijasida,
piktografik yozuvdan farqli o laroq «tushunchalar yozuvi», ya ni ideografik
‘ ’
yozuv vujudga keldi. Bunda jonli va jonsiz narsalarning ramzlarini bir-biriga
qo shish oqali mavhum tushuncha va harakatlarning ifodalari hosil qilinardi.
‘
Masalan, «og iz» ma nosini ifodalovchi shakl bilan «it» ma nosidagi shakl
‘ ’ ’
yonma-yon qo yilib, «hurmoq» ma nosi yuzaga keltirilgan, «og iz» va «qush»
‘ ’ ‘
ramzlari «kuylamoq» ma nosini, «ko z» va «daraxt» - «ko rmoq» ma nosini,
’ ‘ ‘ ’
«oy» bilan «quyosh» ramzlari «yorug lik» ma nosini, ikki kaftning
‘ ’
birlashtirilgan shakli «do stlik» ma nosini ifodalagan. Ayrim ramzlar esa
‘ ’
o zlarining aosiy ma nosidan tashqari shartli ko chma ma nolarda ham
‘ ’ ‘ ’
qo llanar edi. Masalan, «ko z» ramzi «ko zi o tkirlik» ma nosida ham
‘ ‘ ‘ ‘ ’
qo llangan. Bunda ramzning bosh yoki ko chma ma noda qo llangani uning
‘ ‘ ’ ‘
qurshovlari yordamida aniqlangan. Bu hodisa leksikadagi metonimiya yo li bilan
‘
ko chma ma no hosil qilish jarayoniga o xshaydi, ya ni predmetning nomi
‘ ’ ‘ ’
uning mahsuli nomiga o tadi: «til»- og iz bo shlig i organi, «til» insonning
‘ ‘ ‘ ‘ –
so zlash qobiliyati; «ko z» - ko rish organi, «ko z» - o tkir ko zlilik.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Demak, ideografik yozuv tushunchani ifodalashga bo lgan urinishlar asosida
‘
yuzaga kelgan va bu insonlarning o z g oyalari va fikrlarini yozuvda aks
‘ ‘
ettirishga intilishlari bilan belgilanadi. Shu o rinda ideografik so zining
‘ ‘
mazmuniga e tiborni qaratishni lozim topdik:
’
«Ideya grek. Obyektiv borliqni, voqelikni kishi ongida aks ettiruvchi, ayni
–
zamonda kishining obyektiv borliqqa, vaoqelikka munosabatini ifodalovchi,
kishilarning dunyoqarashlari asosini tashkil etuvchi tushuncha, tasavvur» (O TIL;
‘
314). «Grafo» so zi esa yuqorida aytib o tganimizdek, «yozish» ma nosini
‘ ‘ ’
20

bildiradi. Garchand M.Roje o zining ma noviy tamoyillar asosida tuzgan‘ ’
lug atini «Tezaurus» deb nomlagan bo lsa-da, ushbu manba ham so zlarni emas
‘ ‘ ‘
aynan tushunchalarni izohlashga yo naltirilganligi bois, tilshunoslikda
‘
«ideografik lug at» nomini olgan.
‘
Demak, ideografik lug atda so zlar emas, balki ular anglatayotgan
‘ ‘
tushunchalar borliqdagi narsa va hodisalar bilan ma noviy aloqalari asosida
’
ongimizdagi, tasavvurimizdagi qurshovlari bilan birgalikda aks ettiriladi. Bunda
so z ma nosi unga ta rif berish orqali emas, balki uni boshqa leksik guruhlar,
‘ ’ ’
tushunchalar bilan bog lash, qiyoslash, nisbatlash yordamida ochib beriladi.
‘
Shuning uchun ideografik lug atda so zlar alifbo tartibida emas, ma noviy
‘ ‘ ’
tamoyillari asosida, ya ni mavzuiy to dalarga birlashgan holda joylashadi.
’ ‘
Yevropada ideografik lug atni M.Rojedan so ng tezaurus deb ham atay
‘ ‘
boshladilar. «Tezaurus» so zi yunon tilida xazina ma nosini anglatadi.
‘ ’
Tilshunoslikda bu atama o zining bosh ma nosidan tashqari yana ikki xil
‘ ’
ma noda qo llanadi: birinchisi «eng mukammal lug at» ma nosini bildirsa,
’ ‘ – ‘ ’
ikkinchi ma nosi leksikografiya sohasidan yiroq bo lib, insonga xos bilish
’ ‘
qobiliyatining tugal majmuini ifodalaydi. Tezauruslar haqiqatan ham tom
ma nodagi leksik xazina bo lib, u borliqdagi barcha narsalar, voqea va hodisalar
’ ‘
haqidagi tushunchalarni qamrab oladi. Tezaurus yoki ideografik lug atda leksik
‘
birliklar orasidagi semantik (sinonimik, omonimik, partonimik, graduonimik va
h.k.) munosabatlar ko rsatiladi. Shuning uchun mashhur rus tilshunosi
‘
Y.N.Karaulov «Barcha uni tashkil etuvchi birliklari orasidagi kuchli semantik
munosabatni yaqqol namoyon etuvchi lug atlarni biz «Tezaurus» deb ataymiz»,
‘
deya qayd etadi o zining «Obhaya i russkaya ideografiya» maqolasida (K.Y.)
‘
Tezauruslarning maqsad-muddaosi so zlarning cheksizlik va rang-baranglik
‘
tabiatiga ega bo lgan nutqiy bog lanishlarini ko rsatish emas, balki barqaror
‘ ‘ ‘
lisoniy birliklar, ya ni leksemalarning asl mohiyatini ochib berishga qaratilgan.
’
Binobarin, bunday lug atlarni tuzishda semasiologiya sohasida amalga oshirilgan
‘
izchil sistemaviy tadqiqotlar muhim tayanch omil vazifasini o taydi va
‘
21

«leksikografni beadad nutqiy ma nolarni tartibga keltirish va lug atlarga kiritish’ ‘
hamda izohlash mushkulotlaridan xalos etadi» (B.M.; 159).
Mashhur rus tilshunosi L.V.Shcherba o zining lug atchilik nazariyasiga
‘ ‘
bag ishlangan maqolasida turli lug atlar doirasida olti xil qiyoslashni ko rsatar
‘ ‘ ‘
ekan, tezauruslar va ideografik (olim ularni ideologik deb atagan Y.H.)
–
lug atlarni lug atlarning alohida-alohida ko rinishlari sifatida talqin qiladi.
‘ ‘ ‘
Olimning fikriga ko ra, tezauruslarning o ziga xos xususiyati shundaki, ularda
‘ ‘
ma lum tildagi so zlarning barchasi, eng kam qo llanadiganlari ham, hatto
’ ‘ ‘
nutqda bir bora bo lsa-da uchraganlari ham tilga olinadi va har bir so zning
‘ ‘
tagida uni talqin qilish uchun mazkur tilda mavjud bo lgan turli matnlardan
‘
sitatalar keltiriladi. Oddiy (ya ni odatdagi) lug atlarni olim «fonetik so zlar
’ ‘ ‘
ro yxati», deya baholagani holda ideologik (ya ni ideografik) lug atlarga so z-
‘ ’ ‘ ‘
tushunchalar va ularning ma nodoshlarining ro yxati», deya baho beradi.
’ ‘
(L.SH.;10, 16). O.S.Axmanovaning «Lingvistik terminlar lug ati»da «ideologik
‘
lug atlarda so zlar mavzu qatorlari asosida joylashishi» ta kidlangan(Ax.;421).
‘ ‘ ’
Ko plab olimlar (shu jumladan, zamonamiz tilshunoslari ham) lug atlarning har
‘ ‘
ikkala turini, ularda ma lum umumiyliklar mavjudligi sabab, bir siraga kiritadilar.
’
Ularning bu boradagi nazariy ishlarini o rganib chiqar ekanmiz, tezauruslar bilan
‘
ideografik lug atlarning bir turdagi lug atlar sanalishiga quyidagi umumiy
‘ ‘
jihatlar sabab bo lgan, degan xulosalarga kelamiz:
‘
Ularda ma lum til leksik boyligi butunlay qamrab olinadi.
’
Ularning asosini onomasiologiya tashkil etadi.
Ularda so zlar emas, tushunchalar izohlanadi.
‘
Ularda so z-tushunchalar mavzuiy tamoyillari asosida iyerarxik holatda
‘
joylashadi.
Ularda so z-tushunchalar o rtasidagi leksik-semantik munosabatlar
‘ ‘
ko rsatiladi.
‘
Ularda leksik sath sistema sifatida oydinlashtiriladi.
So z-tushunchalarni talqin qilishiga ko ra ular izohli lug atlarga yaqin
‘ ‘ ‘
turadi.
22

Ularga so z-tushunchalargina emas, balki so z birikmalari va frazeologik‘ ‘
birikmalar ham kiritiladi.
Ko rib turganimizdek, ushbu umumiyliklarning o zi Rojening «Tezaurus»i
‘ ‘
«ideografik lug at» degan nomni olishi uchun yetarlicha asos bo lgan.
‘ ‘
Ideografik lug atlarning nazariy g oyalari nemis olimi Y. Trir nomi bilan
‘ ‘
bog liq. U tilshunoslikka semantik maydon tushunchasini olib kirib, uning
‘
nazariy va amaliy jihatlarini ishlab chiqdi. Trirning ta rificha, ma lum bir so z
’ ’ ‘
butun bir maydonni hosil qiluvchi qurshovlari yordamidagina tushunarli bo ladi.
‘
Agar tinglovchi mazkur so z bilan bog liq bo lgan maydon va shu maydon
‘ ‘ ‘
ichida ushbu so z bilan ziddiyat hosil qiluvchilar haqida yetarlicha tasavvurga
‘
ega bo lmasa yoki tinglovchining ongida so z atrofida butunlay boshqa
‘ ‘
tushunchalar paydo bo lsa, u holda aytilgan so z hech bir ma noga ega
‘ ‘ ’
bo lmaydi; chinakam maydonga yaqishlashilgani sayin esa qo llanilgan
‘ ‘
so zning sarhadlari oydinlashib, aniqlashib boraveradi.
‘
Trirning nazariyasidagi leksik-semantik maydonni tuzishda tadqiqotchining
diqqat markazida bo la oladigan narsa bu so zning ichki shakli, ya ni
‘ – ‘ ’
so zlarning maydonga birlashish muammolaridir. Ushbu yo nalishdagi asosiy
‘ ‘
muammo esa «til leksik tarkibining tadrijiylik asosida yuqoridan pastga qarab
bo linish iyerarxik tizimini qurishdan iborat bo lib, ushbu tizim til sohiblari
‘ ‘
tomonidan shakllantirilgan tajribalar doirasini qoplay olishi lozim (K.Y.; 7).
Mabodo biz Trir tasavvuridagi leksik maydonni tahlil qiladigan bo lsak, ko z
‘ ‘
oldimizda pog onali ravishda alohida elementlarga, ya ni tarkibiy qismlarga
‘ ’
ajralgan tasnifiy sistemaning surati namoyon bo ladi. Chunki Trirning ta rifiga
‘ ’
ko ra, leksik-semantik maydon bu ma nolari jihatidan o zaro uzviy bog liq
‘ – ’ ‘ ‘
bo lgan, birining ma nosi ikkinchisidan kelib chiqadigan, bir-biriga tobe
‘ ’
bo lgan so zlar guruhi hisoblanadi. Olimning farazi bo yicha, til sohiblarining
‘ ‘ ‘
ongidagi tasavvur nutqdagi ifodasi bilan aynan o xshash bo ladi (ya ni bunda
‘ ‘ ’
til va tafakkurning birligi isbotlanadi) va bu hech qanday muammoni keltirib
chiqarmaydi. Trir bunda boshqa tomonlama muammoni ko radi: tildagi ifoda
‘
haqiqatga qanchalik muvofiq keladi va u qay darajada inson tajribalari doirasini
23

qoplay oladi. Trirning e tirof etishicha, tildagi «maydon»lar inson tajribalari’
doirasini uzluksizlik bilan qoplaydi. Uzilishlar esa ma lum tilni boshqa bir til
’
bilan solishtirish jarayonidagina yuzaga keladi, chunki dunyo har bir tilda
o zgacha tasniflanadi(T.Y.;)
‘
Trirning «maydon»i talablariga quyidagi tamoyillar javob bera oladi:
- yaxlitlik;
- tartiblilik;
- tadrijiylik;
- keng qamrovlilik;
- to liqlik;
‘
- elementlararo aloqadorlik;
- sarhadlararo erkinlik;
- uzluksizlik.
Ushbu nazariya anchagina shov-shuvlarga sabab bo lgan. Buning boisi
‘
shundaki, bir tomondan bu farazlar qarama-qarshiliklarga to la bo lsa, ikkinchi
‘ ‘
tomondan maydon va maydonlar tizimi g oyasining o zi o sha paytlarda
‘ ‘ ‘
ko plab olimlarni qiziqtirib qo ygan edi. Biroq semantik maydon turli
‘ ‘
mualliflar tomonidan turlicha talqin qilingan, shunisi ham borki, ayrim ta riflar
’
bir-biriga juda o xshash, hatto aynan o xshash bo lsa, ayrimlari bir-biriga zid,
‘ ‘ ‘
ba zilari esa o ziga xosligi bilan boshqalaridan mutlaqo farq qilgan. Masalan,
’ ‘
maydondagi elementlararo aloqadorlikni deyarli barcha ta riflardan topish
’
mumkin bo lgan. Ammo bunda «maydon»ga turlicha nuqtai nazardan
‘
yondashilgan. Masalan, F.Filin maydonni «ma nolarning semantik yaqinligi va
’
o xshashligi», deb nomlagan bo lsa, L.Vaysgerber uni «til mazmunining
‘ ‘
ma lum bir qismi, ya ni tarkibiy bo lagi» deb, V.Porsig esa «ma nolarning
’ ’ ‘ ’
mohiyatan bog liqligi» tarzida, talqin qiladi, G.Ipsen, A.Yolleslar «maydon»da
‘
«mazmuniy jihatdan bog langan so zlar semantik guruhi»ni ko rgan bo lsalar,
‘ ‘ ‘ ‘
Koseriu, Shchur, Apresyanlar «maydonning barcha so zlari uchun umumiy
‘
komponentlari borligi»ni, Koduxov esa «so zlarning ma nolari ularni ma lum
‘ ’ ’
qoidalar asosida leksik-semantik guruhlarga birlashtirishi»ni ta kidlaydilar.
’
24

Ammo ushbu tadqiqotchilarni tilning ichki qurilishini ilmiy tahlil qilishga, uni
leksik-semantik tizim sifatida o rganishga bo lgan harakatlari birlashtirib turadi.‘ ‘
«V.Gumboldtning «ichki shakl» ta limotini L.Vaysgerber va Y.Trir tushunchaviy
’
mohiyati jihatidan, G.Ipsen va V.Porsig so zlarning mazmuniy guruhi hamda
‘
sistemasi tomonidan, F.Dornzayf va Vartburg esa tilning lug at tarkibiga xos
‘
predmetlilik va tushunchalar guruhi nuqtai nazaridan rivojlantirdilar» (I. Sh.; 14).
Leksik-semantik sistemaga maydon sifatida yondashishda kontekst ham
muhim rol o ynaydi. Trir g oyalarining ayrim tarafdorlari ham kontekstni
‘ ‘
inobatga olish zaruratini e tirof etishadi. Agar leksik-semantik sistema markazi
’
so z bo lsa, demak sistemaning o zi so z ichidagi va so zlararo ma noviy
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ’
aloqalar tarmog i sifatida gavdalanadi. (K.Y.; 9).
‘
Trirning g oyalari uning ko plab davomchilari tomonidan izchil o rganildi
‘ ‘ ‘
va takomillashtirildi.
Bir paytlar Shchur maydon nazariyasi bo yicha mingga yaqin maqola e lon
‘ ’
qilinganligini qayd etgandi. Chunki rus tilshunosligining o zida bu mavzu
‘
haqidagi fikrlarni ko plab olimlarning, xususan, F.Filin, E.Mednikova,
‘
V.Shcherba, A.Ufimseva, V.Zveginsev, M.Guxman, O.Axmanova, V.Vinogradov,
Y.Apresyan, V.Koduxov, A.Smirnitskiy, R.Budagov, B.Gorodetskiy, S.Berejan,
V.Morkovkin, Y.Karaulov, N.Minina, va boshqalarning ishlaridan topish mumkin.
Shunday bo lsa-da, Y.Karaulov Shchur biroz mubolag a qilib yuborganini
‘ ‘
ta kidlaydi, chunki bu olim sanab o tgan mingta ishdan ayrimlari takroriy
’ ‘
(ya ni dissertatsiyalar va ularning kitob holidagi qayta nashrlari) bo lgan bo lsa,
’ ‘ ‘
boshqalari semantik maydon muammolariga bevosita bag ishlanmagan bo lib,
‘ ‘
mazkur mavzudan ancha uzoq mazmunga ega (K.Y.; 15).
Bundan ko rinib turibdiki, Y.Karaulov maydonga oid nazariy
‘
ma lumotlarni atroflicha o rganib chiqqan va bu borada bir to xtamga kelib,
’ ‘ ‘
«maydon»ning quyidagi asosiy belgilarini aniqlagan:
«Mavjudlik (Präsenz). Maydonning elementi bo lgan bir so z so zlovchi
‘ ‘ ‘
tomonidan qo llanganida yoki tinglovchi tomonidan qabul qilinganida uning
‘
atrofida ushbu maydondagi boshqa so zlar ham mavjud bo ladi, o sha so z
‘ ‘ ‘ ‘
25

haqida to la-to kis tasavvur hosil qilishimiz uchun, maydondan bironta ham‘ ‘
so z tushib qolmaydi. Alohida olingan har bir so z butun majmui bilangina
‘ ‘
tushunarli bo ladi va faqat mana shu majmuaviylik asosidagina so zning
‘ ‘
mazmuni anglashiladi.
Uzluksizlik (Kontinuität). Til real dunyoni bo linishlarsiz va oraliqlarsiz
‘
qoplab oladi, maydon a zolari bir-biri bilan uzluksiz birikadi. Ikki maydonning
’
mazmuniy hududlari bir-birini qaytadan qoplashi mumkin emas.
Yaxlitlik (Totalität). Til maydonlari real dunyoni, ya ni mazkur til sohibi
’
bo lgan jamiyatning tushunchalari kartinasini yaxlit holda ifodalaydi.
‘
Tarixiylik (Historizität). Maydon til strukturasininggina emas, til tarixining
ham fakti bo ladi: tillar o zlarining bo linish chegaralarida rivojlanadi, ushbu
‘ ‘ ‘
bo linish esa tarixiy xarakterga egadir».
‘
Y.Karaulov O.Duxosekning «Fransuz tili semantikasi»dan olingan jumlalar
bilan fikrini to ldiradi: «Tushunchalar maydoni markaz (tushunchani ifodalashda
‘
ko proq qo llanadigan so z va atamalar) hamda bir qancha hududlardan tarkib
‘ ‘ ‘
topadi: bu hududlarning ayrimlari markazga yaqinroq, boshqalari esa undan
uzoqroq joylashadi. Bunda ba zi bir hudud markaz bilan tutashib, u bilan
’
qandaydir umumiyliklarga ega bo lishi yoki maydon chegarasidan chiqib, boshqa
‘
maydonlarning sarhadlari bilan tutashib ketishi mumkin».
«Bunday maydonlarning asosini uzvlararo va maydonlararo munosabatlar
tashkil qiladi va ular leksik sathning sistemalar sistemasi ekanligini tushunib
yetishda muhim ahamiyatga ega bo ladi. Zero, har qanday sistema butun-bo lak
‘ ‘
va ular o rtasidagi munosabatlar asosiga quriladi» (S.A.;avt.;27).
‘
«Semantik maydonning yaxlitligi semantik birliklarni bog lab turuvchi
‘
maxsus korrelyatsiyalar (o zaro aloqadorlik)ga asoslanadi. Bunga sinonimik
‘
(chiroyli-go zal), giponimik (o simlik-daraxt), nomutanosib (qizil-yashil),
‘ ‘
antonimik (chiroyli-xunuk), ketma-ketlik (o rganmoq-bilmoq), konversiv
‘
(sotmoq-sotib olmoq), agentiv (sotmoq-sotuvchi) va boshqa korrelyatsiyalar kiradi.
Bir korrelyatsiyaning o zi, masalan, antonimik korrelyatsiya turlicha semantik
‘
26

munosabatlarni ifodalay olish xususiyatiga ega (baland-past, tirik-o lik, oq-qora,‘
qish-yoz, oldinga-orqaga) va hokazo» (Gor.;202).
Leksik-semantik maydon haqidagi tushunchalarimizni mustahkamlash
maqsadida, Axmanovaning «Lingvistik terminlar lug ati»ga murojaat qilamiz:
‘
«Semantik maydon bu inson tajribalarining ma lum qismini qoplaydigan
– ’
mazmuniy birlik (tushuncha, so z)lar majmui.(A.O.;)
‘
Yuqoridagi qarashlar ma lum darajada leksikografiya sohasida ham o z
’ ‘
aksini topishi aniq edi, binobarin, aynan shu g oyalar yangicha turdagi, ya ni
‘ ’
leksik-semantik tizimni maydoniy idrok asosida aks ettiruvchi ideografik
(ideologik) lug atlarning paydo bo lishiga asos soldi. Bunga M.P.Rojening
‘ ‘
yuqorida nomi tilga olingan asari, F.Dornzayfning «Ma noviy guruhlar bo yicha
’ ‘
nemis tili lug ati» (1859), Sh.Ballining «Fransuz tili stilistikasi» (1961),
‘
E.Blanning fransuz tilida yozilgan «Umumiy tafakkur lug ati» (1885),
‘
X.Kasaresning «Ispan tili ideografik lug ati» (1941), Shuningdek, Roudel,
‘
Robertson, Buassyer, Shlessing, Roym, Sanders kabi bir qator leksikograflarning
lug atlari yaqqol misol bo la oladi.
‘ ‘
Bular ichida T.Robertson tomonidan fransuz tilida yaratilgan lug at Roje
‘
lug atining analogi bo lib, u 1859 yilda chop etilgan edi. Kitob bor-yo g i
‘ ‘ ‘ ‘
ikki-uch marotaba nashr etildi (oxirgisi nusxasi 1894 yilda). «Tezaurus»ning
–
nemis tilidagi muqobili esa Shlessing tomonidan tuzildi va dastlab 1881 yilda,
keyin esa 1927 yilda qayta ishlanib nashr etildi. Roje g oyalariga yo g rilgan
‘ ‘ ‘
shu turdagi lug atlarning yana biri nemis leksikografi Daniyel Sanders qalamiga
‘
mansub. Lug at ikki jilddan iborat bo lib, 1873-1877 yillarda chop etildi. Biroq
‘ ‘
ushbu kitoblar, Roje lug atining boshqa tillarda tiklangan aynan nusxalari
‘
bo lganligi sababli, el orasida unchalik obro topmadi,
‘ ‘
Ammo F.Dornzayf, X.Kasares, Sh.Ballilarning lug atlari tanqidchi-
‘
tilshunoslar tomonidan anchayin mustaqil, qiziqarli va o ziga xos ishlar sifatida
‘
e tirof etiladi (Shcher., Budag., Karaul.).
’
Mazkur lug atlar bilan bir qatorda va ularning ta siri natijasida Yevropa
‘ ’
hamda rus leksikografiyasida ideografik lug atlarga bag ishlangan ilmiy nazariy
‘ ‘
27

ishlar ham yuzaga kela boshladi. X.Kasaresning «Hozirgi zamon
leksikografiyasiga kirish» (1858), F.Xausholder va S.Saportalarning
«Leksikografiya muammolari» (1967), V.Morkovkinning «Ideografik lug atlar»‘
(1970), L.Zgustaning «Leksikografiyadan darslik-qo llanma» (1971),
‘
L.Shcherbaning «Lekikografiya umumiy nazariyasining tajribasi» (1974),
Y.Karaulovning «Umumiy va rus ideografiyasi» (1976) hamda «Lingvistik
konstruksiyalash va adabiy til tezaurusi» (1981) asarlari shular jumlasidandir.
Mashhur rus tilshunosi V.V.Morkovkin o zining yuqorida nomi qayd etilgan
‘
maqolasida: «Bizda ayrim tilshunoslik muammolarini nazariy ishlab chiqishda,
shuningdek, amaliy tilshunoslik muammolarini hal etishda ma lum turdagi
’
lug atlarning yetishmasligi alam-la his qilinadi. Bunga shu kunga qadar rus tilida
‘
birorta ham ideografik lug at yaratilmaganligini misol qilib ko rsatish mumkin»,
‘ ‘
degan edi kuyunib (M.V.;6). Biroq, oradan hech qancha vaqt o tmasidanoq, rus
‘
tilshunosligi ham turli hajmdagi ideografik lug atlarga ega bo la boshladi.
‘ ‘
Masalan, dastlab 1976 yilda Y.Karaulovning «Minimal ideografik lug at»i
‘
nashrdan chiqqan bo lsa, keyingi 25-30 yillar ichida yana bir qancha shu turdagi
‘
lug atlar dunyo yuzini ko rdi. Bularga quyidagilarni misol qilib ko rsatish
‘ ‘ ‘
mumkin: Sayaxova L.G., Hasanova D.M. «Boshqird maktablari uchun rus tili
tematik lug ati»(1976), Sayaxova L.G., Hasanova D.M. «Rus tili o quv-tematik
‘ ‘
lug ati» (1977), Baranov O.S. «Rus tili ideografik lug ati» (1990), Moskvin V.P.
‘ ‘
«Qisqacha ideografik lug at» (1992), Sayaxova L.G., Xasanova D.M «Rus
‘
tilining illyustrativ-tematik lug ati» (1998), Hozirgi zamon rus tilining assotsiativ
‘
tezaurusi», Kozlova T.V. «Rus tili ideografik lug ati (hayvon nomlari bilan)»
‘
(2002) va boshqalar. Shuningdek, T.Tarasovaning 1944 yilda chop etilgan
«Inglizcha-ruscha lug at»i va L.Babenko boshchiligidagi bir guruh leksikograflar
‘
tomonidan tayyorlangan «Ruscha fe llarning izohli lug at»i ham ideografik
’ ‘
tamoyillar asosida tuzilgan.
Xo sh, Trir va uning izdoshlari tomonidan davom ettirilgan g oyalar ular
‘ ‘
asosida yaratilgan u yoki bu lug atda qay tariqa o z ifodasini topdi? Bu savolga
‘ ‘
28

javob olish va yuqoridagi nazariyalarga oydinlik kiritish maqsadida, lug atlardan‘
eng ahamiyatga moliklarining ichki qurilishini ko zdan kechiramiz.
‘
M. P. Rojening dastlab 1852 yilda Londonda nashr etilgan «Inglizcha so z va
‘
iboralar tezaurusi»da so zlar 6 ta sinf, 24 ta rukn, 1000 ta mavzu va har bir
‘
mavzu o z ichida tushunchalar ma noviy yaqinlik, ma noviy zidlik va boshqa
‘ ’ ’
tamoyillar asosida guruh hamda guruhchalarga ajratilgan. Dastlabki so zlar
‘
quyidagi oltita nom bo yicha tasniflangan:
‘
1. Mavhum tushunchalar.
2. Borliq.
3. Materiyа.
4. Ong.
5. Iroda.
6. Hissiyotlar.
Oxirgi pog‘onadagi so‘zlar mingta kategoriya bo‘yicha guruhchalarga
ajratilgan.
Tushunchalarning yangicha tasnifini shveytsariyalik tilshunos Sh.Balli
fransuz tili misolida o‘zining «Fransuz tili stilistikasi» kitobida bergan:
1. Ibtidoiy tushunchalar.
2. Materiy. Sezgilar olami.
3. Tafakkur va uning ifodasi.
4. Iroda.
5. Harakat.
6. Mulkchilik.
7. Hissiyotlar.
8. Jamiyat.
9. Ma naviyat.
’
10. Din.
Ushbu kategoriyalar tasniflanib, guruhlanib borib, oxiri 297 ta kategoriyaga
ajratilgan.
29

Qizig i shundaki, Roje «turmush». «munosabatlar», «miqdor», «tartib»,‘
«son», «vaqt», «o zgarish», «sabab» kabi ruknlarni «mavhum tushunchalar»
‘
nomi ostidagi ilk sinfga kiritadi. ballida birinchi sinf «ibtidoiy tushunchalar» deb
nomlanib, ularga yuqoridagi ruknlardan tashqari yana «borliq. borliqdagi holat»
hamda «harakat» ruknlari ham kiritilgan.
Nisbatan mustaqil va qiziqarli ideografik lug atlardan yana biri bu
‘
F.Dornzayfning «Ma noviy guruhlar bo yicha nemis tili lug ati» bo lib, u
’ ‘ ‘ ‘
1859 yilda Berlinda kitobat qilingan. Lug atda nemis tili leksikasi dastlab
‘
«anorganik dunyo», «o simliklar va hayvonlar dunyosi», «borliq», «ehtiyojlar va
‘
faoliyatlar», «hissiyotlar», «sezgilar» kabi yigirmata yirik bo limga, so ng har
‘ ‘
bir bo lim sinflarga, sinflar esa guruhlarga taqsimlangan.
‘
Mashhur ispan filologi X.Kasaresning 1941 yilda nashr etilgan «g oyaviy
‘
lug ati» da esa so zlar dastlab «anorganik materiya», «organik materiya»,
‘ ‘
«ibtidoiy tushunchalar», «kommunikatsiyalar», «hissiyotlar va /oyalar» kabi 38 ta
katta sinfga ajraladi.
Rus tilida yaratilgan ideografik lug atlar orasida hozircha eng kattasi bu
‘ –
O.S.Baranovning «Ideografik lug at»i bo lib, u muallifning salkam yigirma
‘ ‘
yillik mehnati mahsulidir. Ayrim tilshunoslar uni Roje lug atining analogi, deb
‘
hisoblashsa-da, O.Baranovning o zi bu ta rifni inkor etadi va bu lug atni «faqat
‘ ’ ‘
rus tilining imkoniyatlaridan kelib chiqib yangidan yaratgani»ni e tirof etadi.
’
(B.O.) Muallifning qanchalar haq ekanligini aniqlash uchun lug atning 1990
‘
yilda nashr etilgan dastlabki nusxasini o rganib chiqishimiz kifoya (ming afsuski,
‘
kitobning to ldirilgan va qayta ishlangan keyingi nashrlaridan nusxa topa
‘
olmadik).
Qurilishi jihatidan ushbu lug at ham M.P.Rojening mumtoz lug atini
‘ ‘
eslatadi. Lug atda so zlar dastlab quyidagi mazmuniy uyalarga ajraladi:
‘ ‘
1. Mohiyat va aloqalar.
2. Qiyosiy aloqalar.
3. Biriktiruv aloqalari.
4. Tarkib.
30

5. Sistema.
6. Mavjudlik.
7. Miqdor.
8. Miqdoriy o zgarishlar.‘
9. Geometrik borliq.
10. Jarayon.
11. Vaqt.
12. Tarkibiy tizimlar.
13. Rivojlanish.
14. Tarkibiy tizimlarning o zaro ta siri,
‘ ’
15. Informatsiy.
16. Tizimning qurilishi,
Uyalar o z navbatida bo limlar va guruhlarga ajratilgan. Oxirgi
‘ ‘
pog onada 5000 dan ortiq kategoriya mavjud (Rojeda ular mingta edi). Lug at
‘ ‘
haqida yaxshiroq tasavvurga ega bo lishimiz uchun, keling, uni izchilroq tekshirib
‘
ko raylik. Buning uchun dastlabki o n oltita sinfdan biriga, masalan, «biriktiruv
‘ ‘
aloqalari» uyasiga «kiramiz». Uyaning tarkibiga «Biriktiruvchi aloqalar»,
«Tadrijiylik», «Bo lak», «Yo nalish», «Struktura», «Tartib» ruknlari kiradi.
‘ ‘
Endi esa «Struktura» ruknini ochib ko ramiz, bunda «Struktura-tarkib»,
‘
«Geometrik bo shliq», «O lcham», «Simmetriya», «Ko zgu simmetriyasi»,
‘ ‘ ‘
«O ng-chap», «Grafik sxema», «Sistemadagi holat», «Ko rsatkich» kabi
‘ ‘
guruhlar berilgan.
Lug atlardan ko rinib turibdiki, har bir semantik qatlam alohida semantik
‘ ‘
maydonni tashkil qiladi, bu semantik maydonlar esa yana maydonchalarga va ular
ham o z navbatida quyi qatlamlarda kichik maydonchalarga ajralib boraveradi.
‘
Lug atning bu turini ruslarning Matryoshka ismli suvenir
‘
qo g irchog iga tashbeh qilish mumkin. Eng katta qo g irchoqni ochsangiz,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ichidan kichikroq qo g irchoq, keyingisidan yana ham kichikrog i, uning
‘ ‘ ‘
ichidan esa undan-da kichkinasi chiqib keladi. Bu holat oxirgi eng mitti
–
qo g irchoqchaga yetib borilguniga qadar davom etaveradi.
‘ ‘
31

2-BOB. Ta limiy lug atlar va ularni yaratish tamoyillari’ ‘
O quv lug ati (maktab lug ati, ta limiy lug at) qanday lug at, u
‘ ‘ ‘ ’ ‘ ‘
tilshunoslikda qachondan paydo bo ldi? Ma lumki, har qanday lug atda
‘ ’ ‘
nimanidir o rgatish maqsadi yotadi. Ammo bevosita maktab uchun yaratilgan
‘
lug atlargina o quv lug ati toifasiga kiritiladi va ular maxsus mezonlar asosida
‘ ‘ ‘
tuziladi.
32

Lug atchilik tarixi bo yicha olib borilgan izlanishlar shuni‘ ‘
ko rsatmoqdaki, ilk lug at namunalari aslida maktab uchun yaratilgan ibtidoiy
‘ ‘
o quv qo llanmalari bo lgan. Aniqrog i ibtidoiy maktablarda lug atlar darslik
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
vazifasini o tagan. Dastlabki tuzilgan lug atlar tahlili hatto ularning nomlanishi
‘ ‘
ham o quv jarayoniga moslangan, ta limga yo naltirilganligini ko rsatadi.
‘ ’ ‘ ‘
Xususan, 1500 yilda yaratilgan birinchi lotincha-inglizcha lug atning «Bolalar
‘
uchun xazina» («Promptulorium parvulorum»), 1487-1507 yillarda yaratilgan
fransuz va lotin tillaridagi birinchi tarjima lug atlarining «Yoshlar uchun
‘
izohnoma» («Seminarium et planetarium fructiferarum»), «Bolalar uchun ixcham
lug at» («Diktionariolum puerorum») deb nomlanishi buni isbotlaydi.
‘
O quv lug atlarining antik ko rinishlari eramizdan avvalgi III-II asrlarda
‘ ‘ ‘
Qadimgi Rimdan Vizantiyagacha bo lgan hududlarda uchrasa, birmuncha
‘
taraqqiylashgan ko rinishlari XV-XVI asrlarda Fransiya, Italiya, Angliya,
‘
keyinchalik Rossiya va boshqa Yevropa mamlakatlarida keng yoyilgan. Dastlabki
lug atlarning yuzaga kelishiga mustamlaka ostidagi millatlarni o z tilidan
‘ ‘
mahrum qilib hukmron mafkura tilini tez va samarali o rgatish ehtiyoji sabab
‘
bo lib, ularning aksariyati ko p tilli lug at bo lgan. Keyinchalik o quv
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
lug atlarining yordamidan muayyan til egalariga shu tilning lug at boyligi,
‘ ‘
grammatik qurilishi, imlosini o rgatishda foydalanish ommalasha boshladi va shu
‘
tariqa o quv lug atlari ilg or pedagogik texnologiyalarga asoslangan zamonaviy
‘ ‘ ‘
ta limda ijodiy tafakkurni o stirishning muhim vositasiga aylandi.
’ ‘
Lug atlarning ta lim samaradorligini oshirishdagi xizmati qator peshqadam
‘ ’
davlatlarda o tgan asrning o rtalaridayoq tan olinib, tilshunoslikda «o quv
‘ ‘ ‘
lug atchiligi» tarmog i yuzaga kelgan. Xususan, rus tilshunosligida XX asr
‘ ‘
boshlarida leksikografiyaning bu yangi tarmog ini ilmiy asosda rivojlantirish
‘
davlat ahamiyatiga molik masala darajasiga ko tarilgan va keskin hal etilgan.
‘
Rus o quv leksikografiyasining yuzaga kelishi va taraqqiy etishida bevosita
‘
Yevropa tilshunosligi asos bo lgan bo lsa, O zbekistonda ham rus tilshunosligi
‘ ‘ ‘
ta sirida o quv lug atchiligining alohida tarmog i yuzaga kelgan. Buni
’ ‘ ‘ ‘
«Maktab o quvchilari uchun» rubrikasi ostida nashr etilgan ayrim lug atlar
‘ ‘
33

isbotlaydi (o tgan asrning 70-yillarida nashr etilgan imlo lug atlari, YE.D.‘ ‘
Polivanovning «Qisqacha ruscha-o zbekcha lug at»i va h.).
‘ ‘
1966 yilda Moskva davlat universiteti rus tili ilmiy-uslubiy markazida
O quv lug atchiligi sektori (keyinchalik bu sektor A.S.Pushkin nomidagi rus tili
‘ ‘
institutiga ko chirilgan) tashkil etilgan. 1969 yilda rus tili va adabiyoti
‘
o qituvchilarining Birinchi xalqaro anjumani o tkazilib, unda yaratilayotgan
‘ ‘
o quv lug atlarini moliyalashtirish, nashr ishlarini amalga oshirish masalalari
‘ ‘
ko rib chiqiladi. A.S.Pushkin nomidagi rus tili instituti «O quv lug atchiligi»
‘ ‘ ‘
sektori vakillarining Leningrad, Samarqand, Minsk, Toshkent, Odessa, Kembridj
(AQSH), Amerst (AQSH) shaharlarida simpozium va an anaviy anjumanlari
’
o tkazilib, qator muammolar hal etiladi; mavzu doirasida 50 dan ortiq ilmiy
‘
tadqiqotlar olib boriladi, 30 dan ortiq maktab lug atlari yaratiladi. 1976 yil 23-30
‘
yanvar kunlari Moskvada o quv lug atchiligi va leksikani o qitish metodikasi
‘ ‘ ‘
masalalariga bag ishlangan Birinchi umumittifoq anjumani bo lib o tadi.
‘ ‘ ‘
Varshavada alohida «O quv lug atlari» markazi faoliyat olib borib, 1976 yilning
‘ ‘
23-28 avgust kunlari bo lib o tgan rus tili va adabiyoti o qituvchilarining
‘ ‘ ‘
xalqaro Uchinchi kongressi (MAPRYAL) ham o quv lug atchiligining dolzarb
‘ ‘
masalalariga bag ishlanadi.
‘
Nega O zbekistonda leksikologiyaning bu tarmog i o z davrida taraqqiy
‘ ‘ ‘
etmagan. Buning quyidagi sabablari mavjud bo lgan:
‘
Birinchidan, ma lumki, o zbek tilshunosligi sobiq ittifoq davrida rus
’ ‘
tilshunosligi yutuqlariga tayanib rivojlangan. Xususan, o zbek lug atchiligining
‘ ‘
keskin rivojlanish davri o tgan asr boshlariga to g ri kelib, bunda rus
‘ ‘ ‘
tilshunoslarining xizmati katta bo lgan. Bu davrda rus leksikografiyasida umumiy
‘
lug atchilik masalalari hal etib bo lingan va leksikografiyaning yangi tarmog i
‘ ‘ ‘
o quv lug atchiligini rivojlantirish kun tartibiga qo yilgan edi. Qolaversa,
– ‘ ‘ ‘
o z davrida bu tarixiy zarurat bo lib, ittifoq tasarrufidagi milliy maktablarda rus
‘ ‘
tilini samarali o rgatadigan qo llanmalarga ehtiyoj kuchli edi. O zbek
‘ ‘ ‘
tilshunosligida esa, jahon tilshunosligida bo lgani kabi ayni paytda umumiy
‘
leksikografiya masalalarini hal etish dolzarb vazifaga aylangan, o quv
‘
34

lug atchiligi tarmog ini ilmiy asosda shakllantirish, ularni tuzish tamoyillarini‘ ‘
ishlab chiqish kunning dolzarb masalalari sirasiga kirmasdi.
Ikkinchidan, yuqorida ta kidlanganidek, maktab lug atlari, tarixan
’ ‘
mustamlaka ostidagi millatlarni o z tilidan mahrum qilib hukmron mafkura tilini
‘
tez va samarali o rgatish maqsadida yuzaga kelgan. Bu vazifa bajarib
‘
bo lingach, lug atlar ta lim samaradorligini oshirish vositasiga aylantirilgan.
‘ ‘ ’
O zbek xalqi o z tarixi davomida bunaqa bosqichni bosib o tmagan va maktab
‘ ‘ ‘
lug atlarini yaratishga tarixan ehtiyoj bo lmagan.
‘ ‘
Uchinchidan, o quv lug atlarini yaratish, yaratilgan lug atlarni
‘ ‘ ‘
ommalashtirish, ulardan foydalanish uslublarini ishlab chiqish ta lim bilan,
’
qolaversa, katta sarf-xarajatlar bilan bog liq bo lib, bu ham masalaning keskin
‘ ‘
hal etilishini qiyinlashtirar edi.
To rtinchidan, o quv lug atlari o zlikni anglash, tafakkur va ongni
‘ ‘ ‘ ‘
shakllantirishning muhim vositasi bo lib, milliy maktablarda bolalarni mustaqil
‘
fikrli, og zaki va yozma nutqi ravon, milliy qadriyatlariga sodiq qilib tarbiyalash
‘
hukmron mafkura manfaatlariga, sovet ta lim siyosatiga zid bo lgan. Ijodiy
’ ‘
tafakkur sohiblarini yetishtirish «yagona sovet madaniyati» degan sun iy g oya
’ ‘
ostida, asosan, rus maktablarida amalga oshirilgan va yaratilgan sanoqli maktab
lug atlari ham rus tilini o rgatish uchun xizmat qilgan.
‘ ‘
1-§. Ona tilidan ta lim mazmunini yangilanishi va unda lug atlarning
‘ ’
o rni. Ta limiy lug atlarga ehtiyojning paydo bo lishi
’ ’ ‘ ‘
Inson shaxsida ruh, tafakkur va til chambarchas bog liq. Demak, ijodiy va
’
mustaqil tafakkurli shaxs tarbiyasida ona tili darsi va uni tashkil etuvchi
vositalarning roli beqiyos.
35

Mustaqillikning dastlabki yillaridayoq bu talabni bajarishda ta limning’
xizmati muhimligi e tirof etilib, davlat ahamiyatiga molik islohotlarni o tkazish
’ ’
birinchi o rinda ta lim tizimdan boshlandi; qator davlat hujjatlari imzolandi. Ona
’ ’
tili ta limi ham tubdan isloh qilinib, fanning maqsadi, mazmuni va o qitish
’ ’
uslubi yangilandi.
Keyingi yillarda har bir o zbek millatiga mansub maktab bitiruvchisining
’
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotning rang-barang jabhalarida, muloqot va
munosabatning barcha turida o zbek tilidan bemalol, erkin, samarali, to g ri
’ ’ ’
foydalana olishi, uning cheksiz imkoniyatidan bahramand bo lishi, zaruriy
’
ko nikma va malakaga ega bo lishi lozimligi talab etilib, maktab ona tili
’ ’
ta limida o quvchini mustaqil va ijodiy fikrlashga yo naltirish, milliy
’ ’ ’
o zligini tanitish, ongida ma naviy-ma rifiy inqilob hosil qilishga ko proq
’ ’ ’ ’
e tibor qaratilmoqda.
’
Negadir ona tili ta limi istiqlolga qadar, milliy ruhni tarbiyalashning muhim
’
vositasi bo lishiga qaramay, «grammatika grammatika uchun» shiori asosida ish
’
ko rib keldi. Maktab o qituvchici ona tili darsliklarini aniq, lo nda, tushunarli,
’ ’ ’
tayyor qoidalar majmui sifatida qabul qilib, darsda shu qoida va ta riflarni
’
yodlatish va so rash bilan mashg ul bo lib qoldilar. Vaholanki, ona tili ta limi
’ ’ ’ ’
o quvchining o zbekcha savodxonligi, mustaqil fikrlash qobiliyatini o stirish,
’ ’ ’
so z boyligini oshirish, tafakkur mahsulini yozma va og zaki shaklda savodli
’ ’
bayon qilish ko nikmacini rivojlantirish uchun, grammatika murakkab grammatik
’
qoidalarni ko r-ko rona yodlatish emas, fikrning aniq va lo nda ifodasi uchun
’ ’ ’
xizmat qilishga yo naltirilmog i kerak.
’ ’
Sobiq sho ro davrida rusiyzabon maktablar, shuningdek, o zbek
’ ’
maktablarida katta soatlarga mo ljallangan «Russkiy yazk» darslari va uni tashkil
’
etuvchi vositalar bilan o zbek maktablarining «Ona tili» o qitish vositalari
’ ’
o rtasida keskin tafovut mavjud bo lgan. Rus maktabida tahsil olgan o zbek
’ ’ ’
millatiga mansub o quvchi bilan o zbek maktabida tahsil olgan o quvchining
’ ’ ’
tafakkur doirasi, fikr mahsulini og zaki, yozma tarzda ifodalashi o rtasida farq
’ ’
borligini tan olishimiz lozim. O zbek tilida fikrni to la, aniq, lo nda ifodalash
’ ’ ’
36

vositalari kammi? Nega o zbek millatiga mansub kishi o z tiliga qaraganda’ ’
o zga tilda fikrini ravonroq bayon qiladi? Rus yoki ingliz maktab
’
o quvchilarining o z ona tilida burro-burro, dadil fikr ayta olishi ko p
’ ’ ’
ta kidlanadi. Negaki ularda so z zahiralarini kengaytirish, mustaqil fikrlashga
’ ’
o rgatish harakatlari ancha ilgari boshlanadi: o quvchining ish stoli ustidan faqat
’ ’
darslik emas, qator lug atlar, qo shimcha ma lumotnomalar ham o rin oladi.
’ ’ ’ ’
Bizda nafaqat maktab o quvchilari, hatto oliy ta lim muassasalari talabalari
’ ’
orasida ham fikrini dadil, lo nda, tushunarli, muhimi savodli qilib bayon qila
’
olmaydiganlari ko plab topiladi. O zbek tafakkur salohiyati no noq millat
’ ’ ’
emas, faqat uning ong mahsulini ifodalash ko nikmalarini rivojlantirish, tilini
’
charhlash, notiqlik mahoratini ro yobga chiqarishga kengroq e tibor qaratish
’ ’
kerak.
Ta limning zaruriy vositalari sirasini boyitish darslikka yordamchi
’ –
qo llanmalar yaratish masalasi Yevropa pedagogik amaliyotida XIX asrdayoq
’
o rtaga tashlanib, XX asr boshlarida ingliz, nemis, frantsuz, italyan maktab
’
partalaridan darslik bilan bir qatorda o quv lug atlari ham o rin ola boshladi.
’ ’ ’
Tilshunoslikda yangi lingvodidaktik yo nalish o quv lug atchiligi tarmog i
’ – ’ ’ ’
paydo bo lib, umumiy leksikografiyadan ajralib chiqdi. XX asr o rtalariga kelib
’ ’
ingliz, nemis, frantsuz, italyan lug atchiligi ta sirida rus leksikografiyasida ham
’ ’
maktab lug atlari yaratish masalasi bilan shug ullanuvchi yangi soha yuzaga
’ ’
keldi. O tgan asrning 50-70-yillarida rus maktablari uchun qator mavzuviy
’
o quv lug atlari yaratilib, hukumat ularni katta tirajda nashr qilinishi va
’ ’
o quvchilar qo liga yetib borishiga keng imkoniyatlar yaratib bergan. O z
’ ’ ’
davrida o quv leksikografiyasini shakllantirish, rivojlantirish davlat ahamiyatidagi
’
masala darajasiga ko tarilib, 1966 yilda Moskva davlat universiteti rus tili ilmiy-
’
uslubiy markazida O quv lug atchiligi sektori (keyinchalik bu sektor
’ ’
A.S.Pushkin nomidagi rus tili institutiga ko chirilgan) tashkil etilgan. 1969 yilda
’
rus tili va adabiyoti o qituvchilarining Birinchi xalqaro anjumani o tkazilib,
’ ’
unda yaratilayotgan o quv lug atlarini moliyalashtirish, nashr ishlarini amalga
’ ’
oshirish masalalari ko rib chiqiladi. A.S.Pushkin nomidagi rus tili instituti
’
37

«O quv lug atchiligi» sektori vakillarining Leningrad, Samarqand, Minsk,’ ’
Toshkent, Odessa, Kembridj (AQS H), Amerst (AQS H) shaharlarida
’ ’
simpozium va an anaviy anjumanlar o tkazilib, qator muammolar hal etiladi;
’ ’
mavzu doirasida 50 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. 1976 yil 23-30 yanvar
kunlari Moskvada o quv lug atchiligi va leksikani o qitish metodikasi
’ ’ ’
masalalariga bag ishlangan Birinchi umumittifoq anjumani bo lib o tadi.
’ ’ ’
Varshavada alohida «O quv lug atlari» markazi faoliyat olib borib, 1976 yilning
’ ’
23-28 avgust kunlari bo lib o tgan rus tili va adabiyoti o qituvchilarining
’ ’ ’
xalqaro Uchinchi kongressi (MAPRYaL) ham o quv lug atchiligining dolzarb
’ ’
masalalariga bag ishlanadi. Ana shu hatti-harakatlar samarasi o laroq rus o quv
’ ’ ’
lug atchiligi yuqori pog onaga ko tariladi va ulkan yutuqlarni qo lga kiritadi.
’ ’ ’ ’
Evropada o quv lug atchiligi o z oldiga qo ygan maqsadlariga to la
’ ’ ’ ’ ’
erishib, bugungi kunda lug atlarni elektronlashtirish, kompyuter lingvistikasini
’
rivojlantirish masalalari bilan shug ullanmoqda.
’
Biz sovet ta lim siyosati milliy tafakkur va ongni shakllantirishga tazyiq
’
qilgan, o zbek o quv lug atchiligining rivojlanishiga to sqinlik qilgan degan
’ ’ ’ ’
fikrdan yiroqmiz. Milliy maktablarda o qitiladigan rus tili darslari va o quv
’ ’
lug atlari masalalariga bag ishlangan umumittifoq miqyosidagi anjumanlarning
’ ’
ikkitasi Samarqand va Toshkent shaharlarida o tgan. Rus maktablari uchun qator
’
o quv lug atlari yaratilib, davlat tomonidan nashr qilinib ommalashtirilayotgan
’ ’
bir paytda o zbek maktablari uchun ham ayrim lug atlar yaratilgan, ammo bu
’ ’
tashabbus negadir kuchaytirilmagan. Ijodiy tafakkur sohiblarini yetishtirish asosan,
rus maktablarida amalga oshirilganligi bois, aksariyat ota-onalar bolalarini rus
maktablarida o qitishgan va bu hol hozirgacha saqlanib kelmoqda.
’
Til ta limi lisoniy mohiyat va nutqiy voqelanish bilan farqlanuvchi nihoyat
’
marakkab qurilma bo lib, u shu fan chuqurlashtirilgan, kasbiy ma lumot olishga
’ ’
yo naltirilgan ta lim bo g inlari oliy va o rta maxsus ta lim
’ ’ ’ ’ – ’ ’
muassasalarida ichki qonuniyatlari bilan, til va nutq aspektida olingan holda
chuqur o qitilishi lozim. Ona tili ta limining o ta ilmiylashtirib yuborilishi
’ ’ ’
ta lim samaradorligini belgilashda ham salbiy ko rsatkichlarga olib kelmoqda.
’ ’
38

Ona tili ta limi chet el zamonaviy maktab amaliyotida qo llanayotgan ona tili’ ’
darsliklari kabi «grammatikalashtirish» asoratidan xalos bo lmas ekan, bu
’
kamchiliklar barham topmaydi.
Mustaqillikdan so ng ona tili ta limini isloh qilish harakatlari samarasi
’ ’
o laroq, ta lim mazmuni, maqsadi va tadrisi yangilandi: ona tili ta limi oldidagi
’ ’ ’
asosiy vazifa ijodiy tafakkur sohibini yetishtirish deb belgilandi. Shundan kelib
chiqqan holda umumiy o rta ta limning davlat ta lim standartida ona tili
’ ’ ’
o qitishning asosiy vositalariga darsliklar bilan birga va lug atlar ham kiritildi
’ ’ 4
.
Jahoning ko pgina ilg or davlatlarida o tgan asrning o rtalaridan
’ ’ ’ ’
retroskopik ta limdan ongli verbal kognitiv ta lim usuliga o tildi. Joriy ona tili
’ ’ ’
darsliklari zamonaviy maktab amaliyotida keng targ ib etilayotgan kognitiv
’
texnologiyaga asoslangan bo lib, unda o quvchini mustaqil xulosalar chiqarishga
’ ’
undovchi induktsiya tahlildan qonuniyatga borish usuli yetakchilik qiladi.
–
Keyingi davr darsliklari ma lum bir mavzudan zaruriy nazariy ma lumot va
’ ’
ta lim sub ekti bo lgan o rganuvchi tomonidan uni o zlashtirish algoritmini
’ ’ ’ ’ ’
berishi, qo shimcha ma lumotni o quvchi lug atlardan izlashi, lug atlar
’ ’ ’ ’ ’
axborot banklari vazifasini o tashi lozim.
’
Tajribalardan ma lumki, lug atlarning umri darslik umriga qaraganda 4-5
’ ’
marta uzun bo ladi. Lug at o quvchini o z ustiga ishlashga o rgatada, uning
’ ’ ’ ’ ’
doimiy hamrohi bo lib, barcha savollariga javob bera oladigan beminnat
’
yordamchisi bo la oladi. O quvchilar uchun zarur bo lgan lug atlar yaratilmas
’ ’ ’ ’
ekan, ijodiy tafakkurni rivojlantirish, og zaki va yozma nutqni o stirish vositasi
’ ’
bo lgan joriy darsliklar o z vazifasini to la bajara olmaydi. Bu o zbek
’ ’ ’ ’
tilshunosligi fani va ona tili ta limi oldiga o rta ta lim bo g ini uchun
’ ’ ’ ’ ’
mavzuviy o quv lug atlarini yaratish tamoyillarinini ishlab chiqish, qator
’ ’
mavzuviy o quv lug atlarini yaratish, yaratilgan lug atlarni o quv jarayonining
’ ’ ’ ’
to laqonli a zosiga aylantirish, o quvchilarning bu axborot banklaridan
’ ’ ’
foydalanish madaniyatini shakllantirish, zamonaviy kompyuter lug atlari
’ –
4
Umumiy o rta ta limning davlat ta lim standarti va o quv dasturi. Ona tili. Adabiyot Ta lim taraqqiyoti. 1-
’ ’ ’ ’ … ’
maxsus son. T.: 1999. 59-b. 303 b.
39

Uznet, Uznetz, Uzschats kabilarni yaratish va ta lim tizimiga keng joriy etish’
vazifalarini qo ymoqda.
’
Har qanday lug at biror mavzudagi tizimlashtirilgan ma lumotlar jamlangan
’ ‘
didaktik asardir. O quvchilar uchun maxsus lug atlar yaratish fikri umumiy
’ ’
lug atlar bilan ishlash, ularni yaratish jarayonida paydo bo lgan. «O quv
’ ’ ’
lug ati» termini birinchi marta rus tilshunosligida Ye.D.Polivanovning «Qisqacha
’
ruscha-o zbekcha lug at»ga yozgan kirish so zida ishlatiladi. Muallif lug atni
’ ’ ’ ’
tavsiflar ekan « o z hajmiga ko ra lug at ma lumotnoma lug atlar sirasiga
… ’ ’ ’ ‘ ’
kirmaydi, u ko proq o quv lug ati tizimiga tegishlidir » deydi.
’ ’ ’ …
2-§. Maktab lug atlarining tavsifiy belgilari
‘
O quv lug ati bilan ishlash o quvchining nafaqat mustaqil fikrlash va
’ ’ ’
nutqiy savodxonligini o stiradi, balki unda lug atlarga bo lgan qiziqishni
’ ’ ’
orttiradi; umumiy va akademik lug atlardan foydalanish ko nikmasini
’ ’
shakllantiradi.
Lug at o quvchining har doim yonida bo la oladigan beminnat
’ ’ ’
yordamchisi, so z zahirasini boyitadigan manba, to g ri yozish, to g ri
’ ’ ’ ’ ’
talaffuz, so z tanlash imkonini beradigan bebaho xazinasidir. Lug at beradigan
’ ’
yordamni o quvchi o qituvchisidan, ota-onasidan va boshqa kishilardan so rab
’ ’ ’
bilib olishi ham mumkin. Lekin ularning hech biri bolaning lug atlarchalik
’
ma lumotlarga boy doimiy va beminnat hamrohi bo la olmaydi.
‘ ’
Maktab amaliyotida lug atlarning nechog li muhimligini ingliz, rus
’ ’
maktablari uchun yaratilgan yuzlab mavzuviy o quv lug atlari isbotlaydi.
’ ’
Rivojlangan qator davlatlarda o quv lug atchiligi an anasi o tgan asrning 40-
’ ’ ‘ ’
50-yillaridayoq shakllanib, ta limning har bir bo g ini uchun (bog chadan
‘ ’ ’ ’
tortib, universitetgacha) yuzlab lug atlarning maxsus turlari yaratilgan, lug atlar
’ ’
maktab darsliklarining bir qismiga aylangan. Rus maktablari uchun 30 ga yaqin
o quv lug atlari mavjud bo lgani holda o zbek maktablari uchun yaqingacha
’ ’ ’ ’
bitta «Imlo lug ati» yaratilgan edi, xolos. 1960-70-yillar oralig ida ishlab
’ ’
40

chiqilgan bu «Imlo lug at»lari ham 1956 yilda tasdiqlangan kiril yozuviga’
asoslangan imlo qoidalari asosida yaratilgani bois bugungi kunda amalda bo lgan
’
imlo talablariga javob bera olmaydi. Ko rib o tilganidek, o quvchilar uchun
’ ’ ’
zarur lug atlar yaratilmas ekan, ijodiy tafakkurni rivojlantirish, og zaki va yozma
’ ’
nutqni o stirish vositasi bo lgan joriy darsliklar o z vazifasini to la bajara
’ ’ ’ ’
olmaydi. Bu o zbek milliy o quv lug atchiligi oldiga o rta ta lim bo g ini
’ ’ ’ ’ ‘ ’ ’
uchun mavzuviy o quv lug atlarini yaratish tamoyillarini ishlab chiqish va tuzish
’ ’
masalasini qo ydi.
’
O zbek maktablari uchun mavzuviy o quv lug atlari yaratish uchun
’ ’ ’
dastlabki harakatlar boshlanib, ularning samarasi o laroq qator o quv lug atlari
’ ’ ’
- izohli lug at, ma nodosh so zlar lug ati, antonimlar lug ati, darajalanish
’ ‘ ’ ’ ’
lug ati, tarixiy so zlar lug ati, shevaga xos so zlar lug ati, iboralar lug ati,
’ ’ ’ ’ ’ ’
so zlarning birikuvchanlik lug ati, uyadosh so zlar lug ati, shakldosh so zlar
’ ’ ’ ’ ’
lug ati, so z tarkibi lug ati, talaffuzdosh so zlar lug ati, shuningdek, har bir
’ ’ ’ ’ ’
fan bo yicha alohida terminologik lug atlar va qomuslar yuzaga keldi. O quv
’ ’ ’
leksikografiyasi oldida turgan endigi vazifa ona tili darslarida ulardan foydalanish
ko nikmalarini shakllantirish, o quvchilarni lug atlarning qimmatli
’ ’ ’
ma lumotnoma ekanligiga o rgatish, har bir lug at uchun lug atning ish uslubi
‘ ’ ’ ’
bilan tanishtiradigan ilmiy-metodik asosnomalarni ishlab chiqishdan iboratdir .
O quvchilarning ijodiy tafakkuri, mustaqil fikrlash darajasi, ijodiy fikr
’
mahsulini og zaki va yozma shakllarda ravon bayon etishga olib keladigan
’
qimmatli va boy so z zahirasini vujudga keltiradigan kichik hajmli lug atlarga
’ ’
o quv lug atlari deyiladi.
’ ’ O quv lug atlarining asosiy tavsifiy belgilari ’ ’
quyidagilar:
1. O quv lug atlari o quv jarayoni bilan aloqador bo lib, sekinlik bilan
’ ’ ’ ’
o quv kompleksining to laqonli a zosiga aylanib boradi, o quv
’ ’ ‘ ’
mashg ulotlariga, darslikka moslashtiriladi.
’
2. Hajman kichik bo ladi. Hali o quv lug atchiligi ommalashmagan
’ ’ ’
davrlardayoq, lug atlar xususida to xtala turib L.V.SHerba «barcha qisqa
’ ’
lug atlar foydalanuvchida oxir-oqibat bezovtalik keltirib chiqaradi. Kichik
’
41

lug atlar maxsus toifadagilar uchungina yaratilishi mumkin » deya o quv’ … ’
lug atlarining hajman kichik bo lishiga ishora qilib ketgan edi. Chunki katta
’ ’
hajmli lug atlar bilan ishlash maktab o quvchilarida turli noqulayliklarni keltirib
’ ’
chiqaradi.
3. Lug at maqolalarining tuzilishi, jumlalarning sodda, aniq va tushunarliligi,
’
o quvchilarning yosh xususiyatlariga mos so zlarni, eng zarur ma lumotlarni
’ ’ ‘
qamrab olishi, izohlarning so zning eng muhim qirrasini aniqlashga
’
qaratilganligi, maqsadga aniq yo naltirilganligi, fydalanish uchun qulayligi bilan
’
ham boshqa turdagi lug atlardan farqlanadi. O quvchi lug atni qo lga
’ ’ ’ ’
olgandayoq nimaga mo ljallangani, undan qanday ma lumotni izlash mumkinligi
’ ‘
hamda foydalanish yo llarini bila olishi lozim.
’
4. Maqsadli ravishda yetarli va zaruriy bezaklar rasmlar, qo shimcha
– ’
materiallar bilan boyitilishi, leksikografik simvolikaga kam yo l berilganligi
’
bilan ham xarakterlanadi.
5. O quv lug atlarining o quv uslubiy qurilmasi lug atdagi
’ ’ ’ ’
ma lumotlarga munosabat bildirishga jalb qiluvchi qo shimcha savollar tizimi,
‘ ’
leksikografik belgilarning sodda izohi, diqqatni tortadigan noan anaviy usullarda
‘
tuzilgan lug at bilan ishlash mashqlari bilan boyitilishi lozim.
’
3-§. O quv lug atlarining ilmiy-uslubiy asoslari va asosiy turlari
’ ’
Har qanday lug atda kirish maqola tarzida lug atning o ziga xos tavsifiy
’ ’ ’
belgilari beriladi. «Lug atga kirish», «Lug atdan qanday foydalanish kerak?»,
’ ’
«Lug atning tavsifiy belgilari» mavzulari ostida beriladigan bunday yo riqnoma
’ ’
lug atlarning boshi yoki oxirida ilova qilinadi. Lug atning o quv-uslubiy
’ ’ ’
qurilmasi deganda har qanday lug atning ilmiy asoslari, boshqa lug atlardan
’ ’
farqlanadigan tavsifiy belgilari, lug at bilan ishlash uslublari bayon etilgan
’
yo riqnoma tushuniladi. Mutaxassislarning fikricha, o quv lug atlarining
’ ’ ’
uslubiy qurilmasini lug at bilan ishlashga doir leksik-grammatik topshiriqlar bilan
’
kengaytirish, takomillashtirish maqsadga muvofiqdir. Chunki lug atdagi birgina
’
42

kirish maqolasi bilan maktab o quvchisiga lug atning ish uslubini tushuntirib’ ’
bo lmaydi. O quv uslubiy qurilmaning lug atdagi ma lumotlarga munosabat
’ ’ ’ ‘
bildirishga jalb qiluvchi savollar tizimi, qo shimcha leksikografik belgilar va
’
ularning izohi, diqqatni tortadigan noan anaviy usullarda tuzilgan lug at bilan
‘ ’
ishlash mashqlari bilan boyitilishi lug atlarning o quvchi ish stoli ustidagi
’ ’
sevimli kitobga aylanishiga olib keladi. Demak, lug atlar bilan ishlash
’
samaradorligini oshirishda o quv-uslubiy qurilmaning roli muhimdir.
’
Nazariy leksikografiya o quv lug atlarini yaratishda amal qilinishi muhim
’ ’
bo lgan quyidagi mezonlarni ajratadi:
’
Psixologik o lchov o quvchining yosh xususiyati bilan bog liq
’ – ’ ’
ma lumotlarni qamrab olish, lug atlarni kichik, o rta, katta yoshdagi
‘ ’ ’
o quvchilarga moslab tuzishga asoslanadi.
’
Sotsiologik o lchov lug atni aniq bir mamlakat, millat kishisiga, shu
’ – ’
millatning milliy madaniyatiga xoslaydi. Chet ellik maktab o quvchilariga
’
mo ljallab yoki chet tilini o rganishga mo ljallab tuzilgan lug atlar
’ ’ ’ ’
lingvomamlakatshunoslik, lingvodidaktik xususiyatga ega bo ladi. Har qanday
’
lug atda lug at foydalanuvchilari mansub millatning urf-odatlari, tabiati, iqlimi,
’ ’
milliy ruhi aks etmog i lozim.
’
Lingvistik o lchov lug at so zligi bilan bog liq bo lib, lug at
’ – ’ ’ ’ ’ ’
maqolalarining berilishi, so z ma nolarini sharhlash, turdosh lug atlarda
’ ‘ ’
(ma nodosh so zlar, zid ma noli so zlar, darajalanuvchi so zlar, talaffuzdosh
‘ ’ ‘ ’ ’
so zlar, uyadosh so zlar lug atlari) fikrlar uzviyligini ta minlash, ortiqcha
’ ’ ’ ‘
takrorlar, bir so zni ikki o rinda baholash kabi muammolarni tartibga soladi.
’ ’
Semiotik (ishoraviy) o lchov lug atdagi leksikografik simvolika, shartli
’ – ’
belgilar, qisqartmalardan foydalanish bilan bog liq muammolarni nazorat qiladi.
’
Qaysi o rinda qora harflar, ostiga chizilgan yoki yotiq harflar qo llanilishi, arab
’ ’
rim raqamlari, qavs, yarim qavs, to rtburchakli qavs, tirening ishlatilishi va hk.lar
’
bilan shug ullanadi.
’
43

4-§. O quv lug ati uchun material tanlash’ ’
Lug at uchun material tanlash har qanday lug atni tuzishda ham asosiy
’ ’
muammolardan biridir. O quv lug atidagi so zlikning o ziga xos belgisi eng
’ ’ ’ ’
zarur, eng muhim ma lumotlarni qamrab olishi, aniq, qisqa, lo nda bo lishidir.
‘ ’ ’
Lug at uchun material tanlashning ommaviy uslubi nutqda eng ko p
’ ’
qo llanadigan so zlarni qamrab olish mezonidir. Ammo keyingi tadqiqotlar
’ ’
material tanlashda, nafaqat eng ko p qo llanadigan so zlarni kamrab olish, balki
’ ’ ’
kam iste molli, doimiy zahirada turuvchi so zlarni ham chetda qoldirmaslik
‘ ’
lozimligini ko rsatmoqda. Tahlil biror badiiy asar ustida ketganda so zlarning
’ ’
qo llanish darajasiga tayanish yaxshi natija beradi. Biroq biror tilga mansub
’
so zlarni qo llanish darajasiga ko ra ro yxatlashtirish unaqa samarador usul
’ ’ ’ ’
emas. Chunki tildagi so zlar turli uslubiy qurshovlarda turlicha qo llanish
’ ’
darajasiga ega bo ladi. O quv lug atiga material tanlashda so zlarning
’ ’ ’ ’
qo llanish darajasiga tayanish mezoni takomillashtirilishi, boshqa mezonlar bilan
’
qoplanishi umumiy va mukammal mezon bo lishi uchun kamida quyidagi uch
’
jihatni hisobga olishi lozim:
1.So zlarning qo llanish miqdori, darajasiga tayanish.
’ ’
2. So zlarning mavzuviy guruhlarini tanlash.
’
3. Lug at turi bilan bog liq maxsuslashgan so zlarni tanlash.
’ ’ ’
SHuni aytib o tish kerakki lug atda so z yig ish mezonlarining hech biri
’ ’ ’ ’
barcha o quv lug atlari uchun birdek qolip bo la olmaydi, lug at mavzusi va
’ ’ ’ ’
maqsadidan kelib chiqqan holda mayyanlashtiriladi.
O quv lug atlarining turlari. O quv lug atchiligining oldiga quyilgan
’ ’ ’ ’
asosiy talablardan biri leksikamizning barcha bo g inlarini kerakli shakllarda
’ ’
tasvirlashdan iboratdir. Bunda asosiy e tibor so zlarning turli xil ma noviy,
‘ ’ ‘
sintagmatik va boshqa jihatlariga qaratiladi. So zlarni o rganish va yozishning
’ ’
turli aspektlariga bog liq ravishda o quv lug atlarining quyidagi turlari
’ ’ ’
yaratilishi mumkin:
44

1. So zlarni to g ri yozish qoidalarini belgilaydigan lug atlar O zbek’ ’ ’ ’ – ’
tilining to g ri yozish o quv lug ati.
’ ’ ’ ’
2. So zlarning tuzilishi, yasalish tizimini o rganadigan lug atlar - O zbek
’ ’ ’ ’
tilining so z yasalishi o quv lug ati.
’ ’ ’
3. So zlarning ishlatilish darajasini aniqlaydigan lug atlar - O zbek tilining
’ ’ ’
chastotali o quv lug ati.
’ ’
4. So zlarning izohi, bosh va ko chma ma nosi, ma nodoshlari,
’ ’ ‘ ‘
shakldoshlarini o rganadigan lug atlar - O zbek tilining o quv izohli lug ati.
’ ’ ’ ’ ’
5. So zlarning ma noli qismlarini o rganadigan grammatik lug atlar -
’ ‘ ’ ’
O zbek tilining so z tarkibi o quv lug ati.
’ ’ ’ ’
6. So zlarning tarixiy shakllarini o rganadigan lug atlar - O zbek tilining
’ ’ ’ ’
eskirgan so zlar o quv lug ati.
’ ’ ’
7. So zlarning leksik-semantik guruhlarini o rganish bilan bog liq
’ ’ ’
lug atlar
’ –
O zbek tilining ma nodosh so zlar o quv lug ati,
’ ‘ ’ ’ ’
O zbek tilining zid ma noli so zlar o quv lug ati,
’ ‘ ’ ’ ’
O zbek tilining shakldosh so zlar o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining talaffuzdosh so zlar o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining so zlar darajalanishi o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining uyadosh so zlar o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining tur-jins munosabatidagi so zlar o quv lug ati,
’ ’ ’ ’
O zbek tilining butun-bo lak munosabatidagi so zlar o quv lug ati.
’ ’ ’ ’ ’
8. Iboralar, tasviriy ifodalarning izohiga bag ishlangan lug atlar - O zbek
’ ’ ’
tili barqaror birliklarining o quv izohli lug ati.
’ ’
9. So zlarning valentlik imkoniyatlarini aniqlashga qaratilgan grammatik
’
lug atlar - O zbek tilining so zlar birikuvchanligi o quv lug ati.
’ ’ ’ ’ ’
10. Maktab fanlari terminlarini izohlashga qaratilgan mavzuviy terminologik
lug atlar Matematika, fizika, geometriya terminlarining o quv izohli lug ati,
’ – ’ ’
Biologiya, botanika, zoologiya, kimyo terminlarining o quv izohli lug ati,
’ ’
Adabiyot, ona tili terminlarining o quv izohli lug ati,
’ ’
45

Tarix, jug rofiya, jamiyatshunoslik, huquq terminlarining o quv izohli’ ’
lug ati
’
Aytib o tish kerakki, bu lug atlarning ko pchiligi tilshunosligimizda
’ ’ ’
yaratilmoqda, yaratildi; aksariyati o z tadqiqotchilarini kutib turibdi.
’
5 -§. Maktab lug atini yaratish tamoyillari
‘
(o zbek tilida yaratilgan
‘ o quv lug at ‘ ‘ lar i misolida)
Jamiyat tafakkurini yuksaltirishda lug atlarning roli beqiyosligi jahon
‘
tajribasi va amalda o zini to la oqlagan haqiqatdir. Insonning mustaqil fikrlash,
‘ ‘
ong mahsulini to g ri va ravon bayon qilish qobiliyati, ijodiy tafakkurini
‘ ‘
o stirish harakatlari, odatda, yoshligidan boshlanadi. O zbekistonda kichik va
‘ ‘
o rta yoshdagi ta lim oluvchilarga mo ljallangan maxsus lug atlar yaratish
‘ ’ ‘ ‘
harakatlari yaqindan boshlandi.
Qarshi davlat universitetining bir guruh olimlari tomonidan hozirgi qadar 20
ga yaqin mavzuviy o quv lug atlarining ilk namunalari yaratildi. Yaqinda shu
‘ ‘
seriyadagi lug atlarning navbatdagisi Ona tili qomusi nashardan chiqib
‘ – “ ”
o z muxlislari e tiboriga havola qilindi. Lug atning nashr qilinishida
‘ ’ ‘
O zbekiston milliy universiteti (prof.B.Mengliyev, dots.V.Karimjonova,
‘
I.Islomov va b.), Qarshi davlat universiteti (dotsentlar B.Bahriddinova,
O.Shukurov, N.Musulmanova va b.), Toshkent shahar xalq ta limi bo limi
’ ‘
(Z.Azimboyeva), Termiz davlat universiteti(O .Xoliyorov, G.Himmatova va b.),
‘
Toshkent shahar Shayxontohur tuman xalq ta limi bo limi (X.Suvonova,
’ ‘
M.Niyozmetova), Toshkent shahar akademik litsey va kasb-hunar boshqarmasi
(R.Mirzayeva), shuningdek, Qashqadaryo viloyat xalq ta limi bo limining
’ ‘
jonkuyar olimlari, tajribali murabbiylari faol ishtirok etdilar.
Qomus maktab o quvchisi va o qituvchisi, shuningdek, filologiya
‘ ‘
yo nalishi talabalari va ona tili faniga qiziquvchilarga mo ljallangan. U ona tiliga
‘ ‘
doir tushunchalar, tillar, shuningdek, maktab darsliklari mualliflari haqida
ma lumot beradi. Har bir maqola ixcham va sodda bo lib, amaldagi maktab
’ ‘
dastur va darsliklariga mos.
46

Qomusdan foydalanishda uning oxirida ilova qilingan asosiy tushunchalar
ko rsatkichiga murojaat qilish qulaylik tug diradi. Ko rsatkichda bosh harflar‘ ‘ ‘
bilan qomus maqolalari mavzusi, unga mas ul shaxs, maqola sahifasi berilgan.
’
Qomusning yana bir xarakterli belgisi shundaki, u tom ma noda maktab va
’
akademik litsey, kasb-hunar kolleji ona tili darsliklari materiallarini qamrab olib,
undan ta lim tizimining barcha bosqichida ta lim oluvchilar o zlariga kerakli
’ ’ ‘
ma lumotni topishlari, o rni kelganda darslik sifatida foydalanishlari mumkin.
’ ‘
Aytib o tish kerakki, hozirgacha o zbek tilida lug atchilik borasida qator
‘ ‘ ‘
ishlar amalga oshirilganligiga qaramay, bunday lug at tuzilmagan. U ona tili
‘
ta limi vositalari sirasida birinchi manba. Qomusni tuzuvchi va tushunchalar
’
tavsifi uchun mas ullar uni mukammallashtirish ustida izlanishlarini davom
’
ettirmoqdalar.
Keyingi yillarda jahon tilshunosligida leksikografiyaning o quv
‘
lug atchiligi tarmog i eng rivojlangan sohaga aylandi. Birgina rus tilshunosligida
‘ ‘
2005-2010 yillar oralig ida Vvedenskaya Lyudmila Alekseyevna muallifligida
‘
Slovari russkogo yazika dlya shkolnikov seriyasi ostida yigirmadan ortiq
“ ”
zamonaviy rangli, bezakli, mavzuviy o quv lug atlarining yaratilishi va qayta-
‘ ‘
qayta nashr qilinishi, ularning elektron variantlarining taqdim qilinishi fikrimizga
dalil bo la oladi (Введенская Л.А. "Учебный словарь омонимов
‘ русского
языка " 2005- 2010 .; " Школьный орфоэпический словарь русского языка "
2006 -2010.; «Учебный словарь синонимов русского языка» 2005- 2010 .;
"Учебный словарь паронимов русского языка" 2006- 2010 .; «Учебный словарь
антонимов русского языка " 2005- 2010 .; ва ҳк. Qo‘shimcha ma’lumot uchun
qarang: http://www.labirint.ru/authors )
Bugungi kunda nafaqat ona tili ta’limi, balki ta’limning barcha tarmoqlarida
lug atlarga bo lgan ehtiyoj oshib bormoqda. Maktab lug atlarini yaratish
‘ ‘ ‘
tamoyillarini ishlab chiqish va ularni yaratish ona tili ta limining dolzarb
’
masalalaridan biriga aylandi. 2006-2009 yillar oralig ida Yangi asr avlodi
‘ “ ”
nashriyoti tomonidan yigirmaga yaqin mavzuviy o quv lug atlari sinov
‘ ‘
tariqasida nashr etildi. Ba zilarining ehtiyoj tufayli qayta nashr qilinishi ham
’
47

yuqoridagi fikrni isbotlaydi. (Mengliyev B.M. Bahriddinova B.M. O zbek“ ‘
tilining so z tarkibi o quv lug ati 2007-2009.; O.Shukurov, B.Boymatova
‘ ‘ ‘ ”
O zbek tilining ma nodosh so zlar o quv lug ati 2007-2009.; Mengliyev
“ ‘ ’ ‘ ‘ ‘ ”
B.M. Bahriddinova B.M., Xoliyorov O . O zbek tilining so z yasalishi
‘ “ ‘ ‘
o quv lug ati 2008.; To rayeva U., Shodmonova D. O zbek tilining zid
‘ ‘ ” ‘ “ ‘
ma noli so zlar o quv lug ati 2007-2009.; Islomov I. Bobojonov Sh.
’ ‘ ‘ ‘ ”
O zbek tilining so zlar darajalanishi o quv lug ati 2007-2009.; Xamrayeva
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
Y. O zbek tilining o zlashma so zlar o quv lug ati 2007-2009.;
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
Mengliyev B. Xudoyberdiyeva M. O zbek tili iboralari o quv lug ati 2007-
“ ‘ ‘ ‘ ”
2009.; Nafasov T. Nafasova V. O zbek tilining o quv toponimik lug ati
“ ‘ ‘ ‘ ”
2007.; X.Suvonova G.Turdiyeva O zbek tilining shakldosh so zlar o quv
“ ‘ ‘ ‘
lug ati 2007-2009.; X.Norxo jayeva O zbek tilining eskirgan so zlar
‘ ” ‘ “ ‘ ‘
o quv lug ati 2006.; Nafasov T. Nafasova V. O zbek tilining talaffuzdosh
‘ ‘ ” “ ‘
so zlar o quv lug ati 2008).
‘ ‘ ‘ ”
Maktab ona tili darsliklarida o quvchilarni tilimizning moddiy boyligi
’
so zlarning tarkibini tahlil etishga o rgatish muhim masalalardan biridir.
’ ’ Har bir
o zbek maktabi o quvchisi o z ona tilisidagi so zlarni ma noli bo laklarga
’ ’ ’ ’ ‘ ’
to g ri ajrata bilishi, o zak va qo shimchalarning birikish qonuniyatlari, tub,
’ ’ ’ ’
yasama, tublashgan, soddalashgan, tublashayotgan so zlar haqida zaruriy
’
ma lumotlarga ega bo lishi lozim.
‘ ’
So z asosi o zak lisoniy sathda leksemaga teng kelib, uning lug aviy
’ ’ ’
ma nosi, o z yoki ko chma ma noda ekanligi, shakldoshlari, ma nodoshlari,
‘ ’ ’ ‘ ‘
talaffuzdoshlari, o z yoki o zlashma qatlamga mansubligi, tarixiy yoki
’ ’
zamonaviyligini aniqlash o quvchining so z tarkibi tahlilida leksikologiyadan;
’ ’
o zak va qo shimcha qo shiluvida yuz beradigan har xil fonetik jarayonlar
’ ’ ’
fonetika, fonologiya, orfografiya, morfonologiyadan; qo shimchalarning vazifasi,
’
tuzilishi, shakldoshlari, ma nodoshlarini aniqlash so z yasalishi, morfemika,
‘ ’
morfologiyadan zaruriy bilimlarga ega bo lishini talab etadi.
’
Demak, o zbek tilida so z tarkibi, so zning ma noli qismlari deganda
’ ’ ’ ‘
o zak va qo shimcha tushuniladi. Ammo morfema terminini, aytilganidek,
’ ’
48

so zning barcha ma noli qismlariga nisbatan qo llashga o zbek tilining milliy’ ‘ ’ ’
tabiati to sqinlik qiladi, shuning uchun tilimizda faqat qo shimchaga nisbatan
’ ’
morfema terminini qo llash maqsadga muvofiqdir.
’
Nutqimizda rus, arab, fors, shuningdek, yevropa tillaridan o zlashgan
’
so zlar nihoyatda ko p bo lib, ularning ayrimlari o zbek tilida ma noli
’ ’ ’ ’ ‘
qismlarga ajralish imkoniyatiga ega bo lsa (shaxs-iy-at, ma mur-iyat,
’ ‘
ma naviy-at, fikr-an, shakl-an), aksariyati flektiv tabiatini to la saqlagan
‘ ’
(siyosat, falsafiy, artillerist, kooperativ, mifologiya, modifikatsiya, mexanizm,
mexanik, mexanist, mexanizatsiya).
O zlashma so zlarni tarkibini ajratish biroz munozarali. Chunki, aslida
’ ’
yasama holicha kirib kelgan o zlashma so zlar tub so z sifatida qabul qilinishi,
’ ’ ’
tarkibidan morfema ajratilmasligi lozim. Ammo ularning ayrimlari tilimizda
shunchalik keng qo llanadiki, maktab o quvchilari ularni o z yoki o zlashma
’ ’ ’ ’
ekanligini ilg ay olmaydilar. Shu bois o zlashma so zlarning o zak va
’ ’ ’ ’
qo shimchalarini ajratish imkoni borlari, o zbekcha affiks olib yasalganlari
’ ’
lug atda ma noli qismlarga ajratilib berilgan: medal-li, ma mur-iy-at-chi-lik,
’ ‘ ‘
ma lum-ot, maskirovka-siz, ideal-lashtirish, aspirant-lik, adab-iy-ot, jism-an,
‘
moliya-viy, madaniy-at, mas ul-iyat.
‘
Tillarni kuzatishdan ma lumki, morfologik ko rsatkichlar yo mustaqil
‘ ’
ma noli leksemalardan, yoki har xil qo shimchalarning o zaro birikib yangi
‘ ’ ’
qo shimcha hosil qilish usulidan shakllanadi. Ko pgina so zlar qo shilib
’ ’ ’ ’
ketishi natijasida ikkinchi qism morfemaga aylanib ketishi mumkin: gapir (gap ur),
tupir (tuf ur), supur (suv ur), berkit (berk et), to lat (to la et), bo shat (bo sh
’ ’ ’ ’
et), yo qot (yo q et), yo qol (yo q o l), aytoladi (ayta oladi), ketaver (keta
’ ’ ’ ’ ’
ber), ketvormoq (ketib yubormoq), boryapti (borib yotibdi).
So z tarkibi lug ati o rni bilan imlo lug ati vazifasini ham o tay oladi.
’ ’ ’ ’ ’
Chunki so zlarning tarkibiy tuzilishi haqida qat iy bilimga ega bo lish,
’ ‘ ’
o zakka turli vazifadagi morfemalar qo shilishi natijasida yuz beradigan fonetik
’ ’
o zgarishlarni anglab olish, shubhasiz, yozuvdagi har xilliklarni bir shaklga
’
keltirishga yordam beradi.
49

O zakni ajrata bilish, so z tarkibidagi tovush o zgarishlarini fahmlash’ ’ ’
so zni to g ri yozishga imkon beradi. Shu sababli so z tarkibi o quv
’ ’ ’ ’ ’
lug atida ayrim so zlarning etimologiyasi, ya ni kelib shiqishiga ishora qilib
’ ’ ’
ketish lozim: anglashilmovchilik (ong-la-sh-il-ma-vchilik), sanoqsiz (son-a-q-siz),
atoqli (ot-a-q-li) kabi.
Bugungi kunda soddalashish, tublashish, yaxlitlashish kasb etgan va bu
jarayonni boshidan kechirayotgan o zbecha so zlar tarkibi tahlil qilinmaydi, ular
’ ’
bir o zakka teng keladi: qizg ish, qishloq, kungay, kunduzi, kurtak, yo rg a,
’ ’ ’ ’
yiring, qopqoq ..
Tarkibida egalik, kelishik shakllari yaxlitlangan ayrim ravishlar, modal
so zlar ham ma noli qismlarga ajralmaganligi bois tarkibi tahlil etilmaydii:
’ ‘
kunda, birga, birdan, yaqinda, kechasi, kunduzi,to satdan, zimdan, qo qqisdan,
’ ’
haqiqatdan, chamasi, aftidan, afsuski
…
Har bir so zning ma noli bo laklarga ajratilishi undagi qismlarning hozirgi
’ ‘ ’
o zbek adabiy tilida o zaro munosabatga kirisha olish xususiyatiga asoslanadi.
’ ’
So zning tarkibini ajratishda, avvalo o zak ajratilib, uning lug aviy ma nosi
’ ’ ’ ‘
aniqlanadi. O zakka qaysi qo shimcha turi qo shilmasin, u har doim
’ ’ ’
o zakdagi ma no bilan aloqador bo ladi va yangi so z yasalganda ham
’ ‘ ’ ’
o zakning ma nosi saqlanib qoladi. Masalan, suvoqchilik so zining tarkibi
’ ‘ ’
suva+q+chi+lik. Ushbu kasb-hunar bilan bog liq soha otining o zakdagi suvash
’ ’
harakati bilan aloqasi uzilmagan.
Yuqorida aytilganidek, qo shimchalar serqirra mohiyat bo lib, turli
’ ’
belgilariga ko ra turli guruhlarga mansub bo ladi. So z tarkibi tahlilida ular
’ ’ ’
quyidagi shartli belgilar bilan ko’rsatiladi:
- o’zak;
- so’z yasovchi ko’shimcha;
- lug’aviy shakl hosil qiluvchi (shakl yasovchi) qo’shimcha;
^- sintaktik shakl hosil qiluvchi (so’z o’zgartiruvchi) qo’shimcha;
◊- murakkab qo’shimcha;
°- shakldosh (omonim) qo’shimcha;
50

*- ma‘nodosh (sinonim) qo’shimcha;
#- zid ma‘noli (antonim) qo’shimcha;
∩- talaffuzdosh (paronim) qo’shimcha;
6-§. Maktabda grammatik lug’atlar bilan ishlash mashg’ulotlarini
tashkil qilish
So’z tarkibi deganda o’zak va morfemalarning ma lum q‘ onuniyatlar asosida
birikuvi tushuniladi. Shuning uchun maktabda so z tarkibi bilan bog liq
’ ’
mavzular qo shimchalar tasnifi bilan birga o tiladi. Asosiy e tibor so zni
’ ’ ‘ ’
ma noli qismlarga ajratish, qo shimchalarning vazifasi, tuzilishi, shakl va
‘ ’
ma no munosabatiga ko ra turlari, o zakka qo shimcha qo shilishi natijasida
‘ ’ ’ ’ ’
yuz bergan turli tovush o zgarishlarini aniqlash yuzasidan beriladigan
’
topshiriqlarni yechishga qaratiladi.
«O zbek tilinig so z tarkibi o quv lug ati» dan mavzu bilan bog liq
’ ’ ’ ’ ’
darslarda quyidagi mazmundagi mashq va topshiriqlarni bajarishda foydalanish
mumkin.
1-mashq. So z tarkibini ajratish bilan bog liq topshiriqlar.
’ ’
1-topshiriq. Berilgan so zlarni ma noli qismlarga ajrating. Topshiriqni
’ ‘
to g ri bajarganligingizni lug atdan tekshirib ko ring.
’ ’ ’ ’
2-topshiriq. Ajratilgan qo shimchalarni vazifasiga ko ra turini aniqlab,
’ ’
namunadagidek shartli belgilar bilan ko rsating.
’
Kitobxonlarning, ta kidlamoq, ishchilarimiz, qizilroq, to rttacha, o qigan,
‘ ’ ’
yozdirtirmoq, kiyintirmoq, do stlik, ko kishroq, aybdor, kitobcha,
’ ’
do stimizning, maktabniki, dehqonchilikdan, ko pchilik, shaklan, xayolan,
’ ’
afsuslanmoq, asabiylashmoq, akalarim.
Namuna: ish-chi-lar-imiz-ning
3-topshiriq. Lug atdan o zakdosh so zlarni topib ko chiring.
’ ’ ’ ’
Namuna: ish-chi, ish-la, ish-siz-lik, ish-li, ish-chan-lik, ishyoqmas-lik
…
51

4-topshiriq. Tarkibida birdan ortiq so z yasovchi morfema ishtirok etgan’
so zlarni lug atdan foydalanib aniqlang va numunadagidek tahlil qiling.
’ ’
Namuna: Tadqiqotchilik. Tadqiq-ot (ot yasovchi)-chi (ot ya.)-lik (ot ya.);
shaxsiyatparastlik
2-mashq. Qo shimchalarning tuzilishiga ko ra turini aniqlash bilan bog liq
’ ’ ’
topshiriqlar.
1-topshiriq. Lug atdan sodda morfemali so zlardan topib ko chiring va
’ ’ ’
qo shimchaning vazifasiga ko ra turini aniqlang.
’ ’
2-topshiriq. Lug at yordamida daftaringizga 10-15 ta tarkibida murakkab
’
morfema bo lgan so zlarni yozing. Murakkab qo shimchaning vazifasiga
’ ’ ’
ko ra turini aniqlab, ostiga chizing.
’
Namuna: faol-lash-moq, ulfat-chilik, ayb-dor-larcha .
…
3-mashq. Qo shimchalarning shakl va ma no munosabatiga ko ra turini
’ ‘ ’
aniqlash yuzasidan topshiriqlar.
1-topshiriq. Lug atdan tarkibida turli vazifalarda kelgan shakldosh -i, -a, -
’
ma, -ch, -ik, qo shimchalari ishtirok etgan so zlarni topib ko chiring va
’ ’ ’
namunadagidek izohlang.
Namuna: sharshar-a ot yasovchi, bo sh-a fe l yasovchi, to l-a sifat
– ’ – ‘ ’ –
yasovchi
2-topshiriq. Tarkibida li, -siz, no-, ba-, -dor, be- qo shimchalari ishtirok
– ’
etgan so zlarni lug at yordamida aniqlab, daftaringizga ko chiring.
’ ’ ’
Ma nodoshlari bilan almashtiring.
‘
Namuna: ish-siz, be-ish; ma no-li, ser-ma no, ma no-dor, ba-ma no .
‘ ‘ ‘ ‘ …
4-mashq. Qo shimcha qo shilganda o zakda yuz beradigan tovush
’ ’ ’
o zgarishlarini aniqlash yuzasidan topshiriqlar.
’
1-topshiriq. Lug atdan tarkibida tovush tushishi yuz bergan so zlarni topib
’ ’
ko chiring va namunadagidek izohlang.
’
Namuna: buyur-uq buyruq ot yasovchi qo shilganda o zakda unli
– – ’ ’
tovush tushishi yuz bergan.
52

2-topshiriq. Lug atdan tarkibida tovush orttirilishi yuz bergan so zlarni’ ’
topib ko chiring va namunadagidek izohlang.
’
Namuna: achi-q achchiq sifat yasovchi qo shilganda o zakda tovush
– – ’ ’
ikkilanishi yuz bergan.
3-topshiriq. Lug atdan tarkibida tovush almashinishi yuz bergan so zlarni
’ ’
topib ko chiring va namunadagidek izohlang.
’
Namuna: ong-la-sh-il-ma-vchilik anglashilmovchilik. la fe l yasovchisi
– – ‘
va vchilik ot yasovchi murakkab qo shimchasi ta sirida so z tarkibida unlilar
– ’ ‘ ’
almashinuvi yuz bergan.
5-mashq. Yasalish asosining qaysi turkumga mansubligini aniqlash bilan
bog liq topshiriqlar.
’
1-topshiriq. Lug at yordamida [taqlid so z + yasovchi qo shimcha] qolipi
’ ’ ’
hosilalaridan 10-15 tasini topib, daftaringizga ko chiring va namunadagidek
’
izohlang. Taqlid so zlar qaysi so z turkumlarini yasalishiga asos bo lishini
’ ’ ’
aniqlang.
Namuna: shilp-ildoq - taqlid so zdan ot yasalgan; gurr-os taqlid so zdan
’ – ’
sifat yasalgan; taq-illa taqlid so zdan fe l yasalgan.
– ’ ‘
2-topshiriq. Lug atdan [ot + yasovchi qo shimcha] qolipi hosilalari
’ ’
bo lgan so zlardan 10-15 tasini topib, daftaringizga ko chiring va
’ ’ ’
namunadagidek izohlang. Otlardan qaysi so z turkumlari yasalishi aniqlang va
’
fikrlaringizni bayon qiling.
Namuna: ish-chi - otdan ot yasalgan; kuch-li otdan sifat yasalgan; kuch-ay
–
otdan fe l yasalgan .
– ‘ …
3-topshiriq. Lug atdan [sifat + yasovchi qo shimcha] qolipi hosilalari
’ ’
bo lgan so zlardan 10-15 tasini topib, daftaringizga ko chiring va
’ ’ ’
namunadagidek izohlang. Sifatlarning qaysi so z turkumlarini yasash uchun asos
’
bo lishini aniqlang va fikrlaringizni namunadagidek bayon eting.
’
Namuna: yaxshi-lik - sifatdan ot yasalgan; yashirin-cha sifatdan ravish
–
yasalgan; no-muvofiq sifatdan sifat yasalgan; sariq-ay (sarg ay) sifatdan
– ’ –
fe l yasalgan .
‘ …
53

4-topshiriq. Lug atdan [fe l + yasovchi qo shimcha] qolipi hosilalari’ ‘ ’
bo lgan so zlardan 10-15 tasini topib, daftaringizga ko chiring va
’ ’ ’
namunadagidek izohlang. Fe llarning qaysi so z turkumlarini yasash uchun asos
‘ ’
bo lishini aniqlang va fikrlaringizni namunadagidek bayon eting.
’
Namuna: qir-g ich - fe ldan ot yasalgan; yugurgan-cha fe ldan ravish
’ ‘ – ‘
yasalgan; maqtan-choq fe ldan sifat yasalgan;
– ‘
6-mashq. Yasalish asosining tuzilishiga ko ra turini aniqlash bilan bog liq
’ ’
topshiriqlar.
1-topshiriq. Lug atdan yasalish asosi tuzilishiga ko ra juft so z bo lgan
’ ’ ’ ’
yasalmalarni topib daftaringizga ko chiring. Imlosiga e tibor qiling.
’ ‘
Namuna: sihat-salomat-lik (juft sifatdan ot yasalgan), baxt-saodat-li (juft
otdan sifat yasalgan)
…
2-topshiriq. Lug atdan yasalish asosi tuzilishiga ko ra takroriy so z
’ ’ ’
bo lgan yasalmalarni topib daftaringizga ko chiring. Yozilishiga diqqat qiling.
’ ’
Namuna: ko zko z-la-moq (takroriy otdan fe l yasalgan), sharshar-a
’ ’ ‘
(takroriy taqlid so zdan ot yasalgan)
’ …
3-topshiriq. Lug atdan yasalish asosi qo shma so z bo lgan yasalmalarni
’ ’ ’ ’
topib daftaringizga ko chiring. Yozilishiga diqqat qiling.
’
Namuna: asalari-chi-lik (qo shma otdan ot yasalgan), nonko r-lik
’ ’
(qo shma sifatdan ot yasalgan)
’ …
54

Xulosa va takliflar
Malakaviy ishdan quyidagi umumiy xulosalarga kelindi:
1. Nafaqat o zbek tilshunosligi, balki jahon tilshunosligida lug atlar dastlab‘ ‘
maktablar uchun yaratilgan o quv qo llanmalari hisoblangan, ya ni ilk lug at
‘ ‘ ’ ‘
namunalari aslida maktab uchun yaratilgan ibtidoiy o quv qo llanmalari
‘ ‘
bo lgan. Keyinchalik lug atchilik rivoji bilan ularning qamrovi kengaygan.
‘ ‘
2. Bugungi zamonning murakkab manzarasi ta lim oldida ham qator
’
muammolarni keltirib chiqardi. Axborot manbalari shu qadar rang-barang va
takomillashganki, ta lim jarayonida o qituvchi eng qulay, eng zamonaviy, eng
’ ‘
qiziqarli, eng oson usul bilan ma lumotni yetkazmasa, ko zlangan natijaga
’ ‘
erishishi qiyin.
3. Globallashuv davri, texnika asrida o quvchining diqqatini jalb qilish oson
‘
kechmaydi. Shu bois jahon tilshunosligida leksikografiyaning o quv lug atchiligi
‘ ‘
tarmog i eng rivojlangan sohaga aylandi.
‘
4. Ta limiy maktab lug atlari o quvchining yoshi, qiziqishi, dunyoqarashiga
’ ‘ ‘
mos tuzilib, e tiborini o ziga jalb qila oladi, u kerakli ma lumotni tez va qulay
’ ‘ ’
topish vositasi hisoblanadi.
55

5. Shuningdek, u o quvchining doimo yonida bo la oladigan beminnat‘ ‘
yordamchisi, so z zahirasini boyitadigan manba, to g ri yozish, to g ri
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
talaffuz, so z tanlash mahoratini oshiradigan bebaho xazinadir. Lug at
‘ ‘
beradigan yordamni o quvchi ota-onasi, o qituvchisi va boshqa kishisidan ham
‘ ‘
olishi mumkin, biroq ularning hech qaysisi bolaning lug atchalik boy doimiy
‘
hamrohi bo la olmaydi.
‘
6. Ona tili ta limida o quvchining lug at boyligi, so z zahirasini tekshirish,
’ ‘ ‘ ‘
imlo, badiiy asarlarda qo llangan tarixiy so zlar, dialektizmlar va shunga
‘ ‘
o xshash tilimizda mavjud leksemalardan xabardorlik darajasi, umuman, nafaqat
‘
yozma, balki og zaki savodxonligini aniqlash bosh mezonlardan hisoblanadi.
‘
O z va o zlashma qatlamga mansub shakldosh so zlarni ajratish (palata, palla,
‘ ‘ ‘
oqibat, rasta, banda, sandal, pilla va h.), ular orasidagi ko chma ma nolarga ega
‘ ’
bo lgan shakldosh-ko p ma noli so zlarni farqlash (kech, palla, band, pand,
‘ ‘ ’ ‘
oqlamoq, bitmoq), talaffuzdosh so zlarni yozuvda va talaffuzda farqlash (nufuz-
‘
nufus, yod-yot, bod-bot), ma nodosh so zlardagi ma no nozikliklarini aniqlash,
’ ‘ ’
juftliklardagi imlosi buzilgan qismni topish (aksiz-aksis, xat-hat, Damas-Damaz)
va boshqa shu kabi topshiriqlarni bajarish samaradorligi o quvchining o z ona
‘ ‘
tilisi lug at boyligini qay darajada o zlashtirgani, o z ustida mustaqil ishlashi
‘ ‘ ‘
bilan belgilanadi. Bunda esa unga axborot banklari lug atlar yordamga keladi.
– ‘
56

Foydalanilgan ilmiy va badiiy adabiyotlar ro yxati’
1. I.A.Karimov O zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent,
‘
O zbekiston , 2011., B.-67
“ ‘ ”
2. I.A.Karimov. «Yuksak ma naviyat yengilmas kuch» Toshkent.: 2008
’ –
3. I.A.Karimov Barkamol avlod orzusi. // Tuzuvchilar: Sh.Qurbonov,
R.Axliddinov, H.Saidov. T.: Sharq nashriyot-matbaa konserni. 1999-yil. 182-
–
bet.
4. I.A.Karimov. Barkamol avlod O`zbekiston taraqqiyotining poydevori.
– –
T.: Sharq nashriyot-matbaa konserni. 1997-yil. 63-bet.
5. A.Ishayev. O zbek dialektal leksikologiyasi. T.: Fan. 1990.-140 b.
’
6. Islomov I. Bobojonov SH. O zbek tilining so zlar darajalanishi o quv
“ ‘ ‘ ‘
lug ati 2007-2009
‘ ”
7. Mengliyev B. Xudoyberdiyeva M. O zbek tili iboralari o quv lug ati
“ ‘ ‘ ‘ ”
2007-2009
8. Mengliyev B.M. Bahriddinova B.M. O zbek tilining so z tarkibi o quv
“ ‘ ‘ ‘
lug ati 2007-2009
‘ ”
9. Mengliyev B.M. Bahriddinova B.M., Xoliyorov O . O zbek tilining
‘ “ ‘
so z yasalishi o quv lug ati 2008
‘ ‘ ‘ ”
10. Mengliyev B.R. Hozirgi o zbek adabiy tili. Fonetika-fonologiya. Grafika.
’
Imlo. Leksikologiya-semasiologiya. Leksikografiya. I qism Qarshi. 2004.
11. Nafasov T. Nafasova V. O zbek tilining talaffuzdosh so zlar o quv
“ ‘ ‘ ‘
lug ati 2008.
‘ ”
12. Nafasov T. Nafasova V. O zbek tilining o quv toponimik lug ati
“ ‘ ‘ ‘ ”
2007
13. Ne matov H., Rasulov R. O zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. -T.:
‘ ’
O qituvchi. 1995.-127 b.
’
14. O.Shukurov, B.Boymatova O zbek tilining ma nodosh so zlar o quv
“ ‘ ’ ‘ ‘
lug ati 2007-2009.
‘ ”
15. O zbek tilining izoxli lugatini tuzish uchun ko llanma. T.: Fan. 1964, 84 b.
’ ’
58

16. S.G.Barxudarov, L.A.Novikov. Kakiye doljen bit uchebniy slovar? RYAZR.
1971, №3
17. To‘rayeva U., Shodmonova D. “O‘zbek tilining zid ma’noli so‘zlar o‘quv
lug‘ati” 2007-2009
18. Umumiy o’rta ta‘limning Davlat ta‘lim standartlari va o’quv dasturi. Ona
tili. Adabiyot. «Ta‘lim taraqqiyoti». 1-maxsus son. -T:. Sharq, 1999. -B.55-145. -
304
19. V.N.Sergeyev. slovari nashi druzya i pomoshniki. M.: Prosvesheniye. 1984.-
143 s.
20. V.V.Morkovkin. Uchebnaya leksikografiya kak osobaya
lingvometodologicheskaya dissiplina. M.: Russkiy yazik. 1977, S-28-45
21. Vvedenskaya L.A. "Uchebniy slovar omonimov russkogo yazika" 2005-
2010.; "Shkolniy orfoepicheskiy slovar russkogo yazika" 2006-2010.; «Uchebniy
slovar sinonimov russkogo yazika» 2005-2010.; "Uchebniy slovar paronimov
russkogo yazika"2006-2010.; «Uchebniy slovar antonimov russkogo yazika" 2005-
2010.; va hk.
22. X.Norxo jayeva O zbek tilining eskirgan so zlar o quv lug ati‘ “ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
2006
23. X.Suvonova G.Turdiyeva O zbek tilining shakldosh so zlar o quv
“ ‘ ‘ ‘
lug ati 2007-2009
‘ ”
24. Xamrayeva Y. O zbek tilining o zlashma so zlar o quv lug ati
“ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ”
2007-2009
25. SH.Bobojonov. Milliy lug atshunoslik masalalari.
’
Elektron adabiyotlar va internet manbalari
1. http://www.labirint.ru/authors . Введенская Л.А
2. http//www.ege.edebiyat.org . Учебная лексикография .
3. http :// www . edunet . tn . Школн ы е словари .
59

4. www. Ziyonet.uz.
5. www. altinmiras.com
6. www. thinsan.com
60

Sotib olish