Tabiat poetikasi va badiiy tasvir vositalari (70-80-yillar she’riyati misolida) - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	341.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Tabiat poetikasi va badiiy tasvir vositalari (70-80-yillar she’riyati misolida)

Купить

T a b iat poetikasi va badiiy tasvir vositalari (70-80-“
yillar she riyati misolida)
’ ”
mavzusida yozgan
1

MUNDARIJA
1.Tushuntirish qismi - Kirish …3-bet………………………………………………
ASOSIY QISM:
I. BOB. TABIAT POETIKASI VA LIRIK QAHRAMON
I.1. Peyzaj lirikasida tabiat obrazlarini jonlantirish ........... ............... 13-bet
I.2. Tabiat bilan bog liq ranglar va ohanglar ziddiyati .................
’ … 1 8-
bet
II.BOB.TABIAT POETIKASI VA MAJOZIY TIMSOLLAR
II.1. Ramzlar vositasida ruhiyat tahlili ........................... ................. 3 6-bet
II.2. Tabiat poetikasi va folklorizm .
… ........................... ................. 4 5-bet
XULOSA
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’ …………… … ... ………………………… 5 9-bet
2

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Ma lumki, tabiat insonning doimiy hamrohi.’ –
Dastlab atrof-muhit haqidagi qarashlar tabiatni o rganishdan, o zlashtirishdan
’ ’
boshlangan. Biz keyingi yillar o zbek lirikasida tabiat va inson ruhiyati masalasini
’
o rganar ekanmiz, tabiat-jamiyat-inson psixologiyasining vobasta shakllari,
’
ko rinishlari va vositalarini tadqiq etishga harakat qildik.
’
Adabiyot, -deydi prezidentimiz I.A.Karimov, - so z san ati azaldan xalq
“ ’ ’
qalbining ifodachisi, haqiqat va adolat jarchisi bo lib keladi. Xususan, mustaqillik
’
yillarida yurtimizda ma naviyatimizning g oyat muhim va uzviy qismi bo lgan
’ ’ ’
adabiyotni rivojlantirish, shoir va yozuvchilarimizning ezgu mehnatini qadrlash va
munosib rag batlantirish borasida ko plab savobli ishlar amalga oshirildi.
’ …” ’ 1
Har bir ijodkor o z badiiy niyati, nuqtai-nazari, ongi-dunyoqarashi
’
taqozosiga ko ra tabiat xossalari va hodisalariga murojaat etadi. Ana shu estetik
’
maqsadning turfaligi ijodkor avlodlar badiiy talqinidagi xilma-xilliklarni, farqli
jihatlarni yuzaga keltiradi. Keyingi yillar o zbek peyzaj lirikasida tabiat ranglari,
’
ohanglari, manzaralari zimmasiga yuklanayotgan ma nolar salmog i o zining
’ ’ ’
ijtimoiy falsafiy mazmuni bilan alohida bir sahifani tashkil etadi.
–
Xususan, tabiat xossalari va hodisalari orqali insonni va jamiyatni badiiy-
estetik tadqiq etish she riyatimiz taraqqiyotning yetakchi tendensiyalaridan biriga
’
aylandi. Peyzaj lirikasi, bu tabiat va inson munosabatlarining faqat zohiriy
–
ko rinishlari, ya ni kechinmalar shaklidagi ifodasi emas, aslo. Tabiat tasviri
’ ’
asosida inson ruhiyati manzaralarini anglash va anglatish, jamiyat psixologiyasini
tushunish hamda tushuntirish bosh masala hisoblanadi. Shu jihatdan, hamma gap
ana shu tabiat ranglari, xossalari va hodisalariga yuklanajak ma noda. Ma naviy-
’ ’
ahloqiy, ijtimoiy-falsafiy, ma rifiy mazmunda. Ana shu xususiyatlariga ko ra
’ ’
peyzaj lirikasi avlodlar ongi-dunyoqarashidagi o zgarishlardan, badiiy-estetik
’
tafakkuridagi farqli jihatlardan voqif etadi.
1
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch. – T.: “Ma’naviyzt”, 2008. -137 b.
3

Biz bitiruv malakaviy ishda kechinmani suratlantirsh asnosida shoir his-
tuyg ularining poetik fikrga aylanish holatlari xususida, ularni yuzaga chiqarishda’
qo llanilgan vositalar va ushbu jarayondagi shoir mahorati to g risida so z
’ ’ ’ ’
yuritishga jazm qildik. Bu narsa, peyzaj lirikasining tabiati to g risida muayyan
’ ’
tasavvur uyg otishga xizmat qiladi. Shuningdek, tadqiqot obyekti sifatida
’
tanlangan 70-80 yillar o zbek lirikasining ijtimoiy-falsafiy mazmun kasb etish
’
holatlarini kuzatishni o z oldimizga maqsad qilib qo ydik.
’ ’
Shuningdek, psixologik tasvir adabiy asarning bahosi va estetik qimmatini
ta minlovchi bosh mezon bo lgani holda, bu masala atrofida bir qancha
’ ’
kuzatishlar olib borilgan ekan, xo sh, biz nima uchun yana shu masalaga murojaat
’
qildik? Gap shundaki, psixologik tasvir, uning prinsiplari, ko rinishlari,
’
shuningdek, uning zohir bo lish alomatlari alomatlari haqida turli-yuman fikrlar,
’
lirikaning u yoki bu masalasiga bag ishlangan chiqishlarda turli qarashlar sifatida
’
bayon etilgan bo lsada, psixologik tasvir vositalaridan biri bo lgan peyzaj va
’ ’
unda psixologik portret yaratishning prinsiplari, ko rinishlari yoxud ayni
’
jarayonning sodir bo lishi holatlari haqida adabiyotshunosligimizda biror marta
’
ham tekshirish, tahlil o tkazilmagan. Ko ngil she riyati bilan ma naviy-
’ ’ ’ ’
ahloqiy mazmunga ega bo lgan she rlarning yaxlit badiiy-estetik hodisa sifatida
’ ’
o rganish mazkur kichik tadqiqotimizning dolzarbligini asoslaydi.
’
Mavzuning o rganilganlik darajasi.
’ Adabiyotshunoslik ilmida peyzaj
lirikasi xususida ko plab tadqiqot ishlari amalga oshirilgan.
’
O zbek adabiyotshunosligida ustoz O.Sharafiddinov, N.Karimov,
’
B.Nazarov, N.Rahimjonov, B.Akramovlar lirikaning u yoki bu masalasiga
bag ishlangan chiqishlarida peyzaj tasvir, tabiat obrazlari xususida alohida
’
to xtalib o tishgan.
’ ’
Adabiyotshunoslar I.Haqqulov, N.Jumayev tadqiqotlarida esa bu masala
mumtoz lirika materiallari asosida tahlil etilgan. Alisher Navoiy, Ogahiy va Munis
lirikasida peyzajning falsafiy-estetik o rni va rolini ko rsatuvchi nozik va holis
’ ’
kuzatishlarini e lon qilganlar.
’
4

Masalani o rganishda alohida tadqiqot olib borgan A.Erkinov,’
M.Sultonova, M.Farmonova, N.Yo ldoshevlarning nomzodlik dissertatsiyalari
’
asosida chop ettirgan risolalarini alohida ya kidlash zarur.
’
M.Sultonova Peyzaj san ati kitobida Oybekning Navoiy ,
“ ’ ” “ ”
O.Yoqubovning Ulug bek xazinasi , P.Qodirivning Yulduzli tunlar tarixiy
“ ’ ” “ ”
romanlarini tekshirishlariga asos qilib oladi. Peyzaj tarixiy kolorit va muhitni
inkishof etishda ham zarur badiiy vosita ekanligi tadqiqotning mag zini tashkil
’
etadi.
M.Farmonova esa o tgan asrning 80-yillarida o zbek lirikasida tabiat va
’ ’
inson konsepsiyasi masalasini obrazlar olami, ekologik muammolar bilan bog liq
’
ravishda tekshiradi. Tabiat va jamiyat munosabatlarini ekologik muvozanat va
uning badiiy talqini nuqtai nazaridan tadqiq etadi.
Adabiyotshunos N.Yo ldoshev tadqiqotida Cho lponning tabiat
’ ’
poetikasini mahorati o rganilgan. Cho lpon she riyatidagi peyzajning
’ ’ ’
funksional vazifalari, ramziylik, bu boradagi an ana va novatorlik, badiiy
’
san atlarning peyzaj tasvirdagi o rni va roli masalalariga e tibor qaratadi.
’ ’ ’
Bulardan tashqari A.Sabirdinov, U.Hamdamov kabi olimlar muayyan
ijodkorning tabiat poetikasini yaratish mahoratini keng qamrovli tadqiqotida
alohida o rganishgan bo lsa, M.Jumatova, S.O tanovalar esa mumtoz va
’ ’ ’
zamonaviy she riyat materiallari asosida rang obrazlarini tabiat va libos
’
uyg unligida tekshirishgan.
’
Bitiruv malakaviy ishning maqsadi 70-80-yillar she riyatida tabiat
’
poetikasi va tasvir vositalaridan foydalanish mahoratini tahlil va tadqiq etishlikdir.
Hissiy idrok bilan tuyg ular hayotining she riyatda namoyon bo lishini
’ ’ ’
kuzatish, kechinmalar tasviri bilan jarayonlarni tahlil etish, kechinmaning badiiy
fikrga, hissiy tafakkurga aylanishi hamda ijtimoiy-falsafiy mazmun kasb etishi
holatlarini kuzatish, o rganish va ilmiy xulosalar chiqarish, nazariy
’
umumlashtirish maqsadimiz sirasiga kiradi.
Bitiruv malakaviy ishning vazifalari:
5

 Lirikada tabiat poetikasining xos tabiati, kechinmaning namoyon bo lish’
ko rinishlarini, manzara she riyatining lirik qahramonlari psixologiyasi
’ ’
bilan bog liq xususiyatlarini o rganish. Shuningdek, peyzaj
’ ’
she riyatining lirik qahramoni, uning davr va ijtimoiy hayot bilan uzviy
’
namoyon bo lishini atroflicha kuzatish;
’
 Psixologik tasvir prinsiplarini yaxlit bir badiiy-estetik tizim tarzida tadqiq
etish;
 Peyzaj she rlarining kompozitsion tuzilishi va buning psixologik portret
’
yaratishdagi ahamiyatini ko rsatish;
’
 Peyzaj she riyatidagi kechinma va kolliziyalarini tasvirlashda konfliktning
’
o rnini ochib berish;
’
 Tabiat poetikasining obrazlar olamini o rganish, badiiy ifoda usullari
’
hamda she riy san atlarning tabiatini badiiy yoritishdagi xos o rnini
’ ’ ’
umumlashtirish.
Bitiruv malakaviy ishning obyekti va predmeti sifatida U.Azimning
Saylanma , Sh.Rahmonning Uyg oq tog lar , Yurak qirralari ,
” ” ” ’ ’ ” ” ”
Saylanma , M.Yusufning Ishq kemasi , Saylanma , X.Davronning
” ” ” ” ” ”
Bolalikning ovozi , Qaqnus , To marisning ko zlari , A.Suyuning
” ” ” ” ” ’ ’ ”
Mezon , Saylanma majmualari tanlandi. Ular mundarijasini tashkil
” ” ” ”
qiluvchi badiiy barkamol she rlarga suyanib fikr yuritishga, ularning bugungi
’
estetik tafakkur taraqqiyotidagi o rni va ahamiyatini ko rsatishga intildik.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi. Tadqiqot , avvalo, ilmiy-nazariy
yo nalishi bilan, ijodi kam o rganilgan shoirlar she rlarini tabiat-jamiyat-inson
’ ’ ’
aspektida badiiy estetik tahlil asosda umumlashtirilishi bilan yangidir. Shu bilan
birga keyingi yillar o zbek peyzaj lirikasida psixologik portret yaratish masalasi
’
davr, ijtimoiy hayot va voqelik bilan uyg un o rganilganligi ham ishning
’ ’
yangiligini ko rsatadi.
’
Tadqiqotning metodologik asosi va metodi. Tadqiqotda g oyaviy nuqtai-
’
nazardan Prezidentimiz I.A. Karimovning ma naviy-mafkuraviy fikrlariga va
’
ilmiy-nazariy jihatdan o zbek adabiyotshunos olimlaridan A.Fitrat, I.Sulton,
’
6

H.Yoqubov, U.Normatov, N.Karimov, U.To ychiev, B.Nazarov, N.Rahimjonov,’
A.Sharopov, B.Akramov kabi o zbek olimlarining she riyat yuzasidan olib
’ ’
borgan tadqiqotlari, N.Jumaxo ja, A.Erkinov, M.Sultonova, M.Farmonova,
’
N.Yo ldoshevlarning peyzaj lirikasiga oid kuzatishlari, lirikada inson ruhiy olami
’
nuqtai nazaridan keltirilgan qarashlariga suyandik.
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyat. Tadqiqotda bayon etilgan
ilmiy kuzatishlar peyzaj lirikasiga bag ishlangan risola, qo llanma hamda
’ ’
monografiyalar yaratishda ham muayyan manba bo lib xizmat qiladi. U
’
kelgusida yaratilajak monografik tadqiqotlar va ta limning turli bosqichlarida
’
o quv qo llanmalar yaratishda yordamchi manba vazifasini bajarishi mumkin.
’ ’
Bitiruv malakaviy ishi o zbek lirikasiga oid tadqiqotlar, ilmiy-ommabop
’
qo llanmalar uchun ma naviy-ma rifiy, ilmiy-nazariy jihatlari bilan foydalidir.
’ ’ ’
Bitiruv malakaviy ishimizning hajmi. Bitiruv malakaviy ish ikki bob,
kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat bo lib, umumiy
’ ’
hajmi 60 bet.
7

I .BOB. Tabiat poetikasi va lirik qahramon
Biz tabiat poetikasida lirik qahramon masalasiga to xtalar ekanmiz, uning’
asosiy tasvir obyekti bo lgan atrof-muhit va tabiatning subyektda qay darajada
’
namoyon bo lishi va qanday prinsiplar asosida ifodalanishiga e tiborni qaratdik.
’ ’
Ijodkorning tabiatga murojaati jarayonda borliqni badiiy idrok etish va uni badiiy
tadqiq etish holati ko zga tashlanadi. Insoniyat tamaddunidan beri u o zini
’ ’
tabiatning bir bo lagi deb bilgan, unga sig ingan (mifologik qarashlar quyosh
’ ’ –
xudosi, oy ma budi, dengiz xudosi va h.k) bo lsa, XX asrning 2-yarmiga kelib,
’ ’
inson o zini uning uzviy bir qismi, deb emas, balki uning egasi sifatida ham his
’
qila boshlaganini, bu esa inson va tabiat o rtasidagi keskinlashuvni, ekologik
’
muvozanatning buzlishiga olib kelganligini ko rsatadi. 80-yillarga kelib peyzaj
’
she riyatda bu masalaga munosabat bildirish kuchaydi. Bu holat davrning fan va
’
texnika taraqqiyoti bilan ham bog liqdir. She riyat ushbu davrga kelib mazkur
’ ’
xususiyatlarga ko ra publisistik ohang kasb eta boshlaganini ta kidlash zarur.
’ ’
Ya ni jamiyat hayotining muhim muammolari xususida bong ura boshladi. Agar
’
shoir tabiatni emotsional (hissiy) tarzda anglasa va o sha anglamni poetik idrok
’
bilan tasvirlay olsagina o z maqsadiga erisha olishi u qadar qiyin kechmaydi. Bu
’
borada 70-80 yillar she riyati avlodlarining yetakchilaridan Shavkat Rahmonni
’
ta kidlash zarur. Shoir tabiatni nozik anglaydi. O z shiddatkor tuyg ulariga
’ ’ ’
hamohang, ba zida teskari sokin manzaralarga so z bilan jon ato eta oluvchi
’ ’
san atkordir. U ...ramzlar tiliga katta e tibor berib, o zi yashayotgan muhit,
’ ” ’ ’
o zi his qilayotgan haqiqatlarga obrazli munosabat bildirishga, obrazli mushohada
’
yuritishga intiladi” 2
.
Tog larga chop dalalarga chop,
’
Bag ringni och moviy navoga.
’
Tuproqni o p, maysalarni o p,
’ ’
2
Abdullayev O. O’tkir so’z qolmasa…// Jahon adabiyoti, - 1997. № 3. –B. 98-104
8

Dardingni ayt subhi saboga.
Gulga aylan, yomg irga aylan,’
Sayhonlarga quyil ziyoday.
Qayta tug il yorug yuz bilan
’ ’
Vodiylarni kezgin piyoda 3
.
Ko rinadiki,
’ tog , tuproq, maysa, sabo, gul, yomg ir ’ ’ singari obrazlar
o zida shoir kechinmalarining ifodachisi sifatida turli ma nolarni, turli
’ ’
kayfiyatlarni ifodalamoqda. Aytish mumkinki, bu davr shoirlari har bir obrazga
(tabiat obrazlari) erk, hurriyat singari ma nolarni, sof insoniylik masalalarini
’
singdirishga urindilar.
Ayonki, adabiyot taraqqiyotni jamiyat hayotidan ayri qo yib bo lmaydi.
’ ’
Shunga ko ra 70-80 yillar ijtimoiy hayotidagi yangilanishlar bu davr she riyatida
’ ’
ham o z aksini topmay qolmadi. Insonni insondek ko rish, uning mehnatda
’ ’
erishgan yutuqlaridan ko ra qalb og riqlari, pinhoniy tuyg ularini tasvirlash
’ ’ ’
ehtiyoji kuchaydi. Shavkat Rahmonning G o za she ri ham ana shu ruhda
” ’ ’ ” ’
yaratilgan she rlardan biridir.
’
Bir parixon
kabi so zladim
’
tuproq yorgan g o zaga qarab:
’ ’
Avlodlarning haqqi-hurmati
”
O sgin,
’
O sgin,
’
pakana daraxt .
”
Shunday o ski,
’
hatto eng baland
daraxtlar ham qolsinlar dog da
’
G o zadan hatto eng baland daraxtlarni ham dog da qoldirab o sishini
’ ’ ’ ’
yolvorib so rayotgan lirik qahramon o z davri fojeasini go yo unga dahli
’ ’ ’
bo lmagan tarzda idrok qilayotgandek taassurot qoldiradi. Vaholangki, lirik
’
3
Rahmon Sh. Rangin lahzalar. T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1978. 40-bet.
9

qahramonning bir parixon kabi so zlashi va avlodlar nomidan tavallolar” ” ’
qilishining o ziyoq tasvirning, anglamning butun dahshatini ko rsatib beradi.
’ ’
Muhammad Yusufning tabiat poetikasida obrazlarning yorqin ranglarini,
manzaralarning tiniq tasvirlarini, qushlarning yoniq sayrashlariyu otlarning
ulug vor kishnashlarini eshitganday bo lamiz. Bu esa uning original mahorati,
’ ’
so z tanlashdagi individual yo nalishdan dalolat beradi. Ustoz adabiyotshunos
’ ’
Ozod Sharafidinov Muhammadning she rlari bir qarashda juda sodda, jo n
” ’ ’
yoziladiganga o xshab ko rinadi. Ammo, unga o xshatib yozib ko ring-chi?
’ ’ ’ ’
Qo lingizdan kelmaydi! Uning oson yoziladiganga o xshab ko ringan misralari
’ ’ ’
muxlislarni yig latdi, kuldirdi, og ushiga tortib oldi”
’ ’ 4
, - degan edi. Lekin
tadqiqotchi M.Davronovaning Muhammad Yusuf obrazlarni yaratishda
”
ko pincha ichki monolog shaklidan foydalanadi , degan biryoqlama fikri biroz
’ ”
g alizdek tuyuladi. Ichki monolog bu she rning tabiati-ku, asli. M.Davronova
’ – ’
shoirning poetik mahoratini, uning obraz yaratishdagi individual uslubini ichki
monolog bilan bog laydi. Aslida esa shoir ijodiga nazar tashlasak, uning quyma
’
satrlari shunchaki monolog emas, xayqiriq, obrazlari esa shunchaki ta sir emas,
’
shoirona nigohdan darak beradi. Masalan uning Manzara she ri avval tabiat
” ” ’
bilan bog liq tasvir bilan boshlanadi. Bedapoya to ridagi juftin qidirib, dilgir
’ ’
bo lgan bedana o z juftini izlay-izlay jimib qolgani, va da bera-bera zo rg a
’ ’ ’ ’ ’
ko ndirgan suvsumbulni qaygadir olib ketgan irmoq tasvirlari bilan boshlangan
’
she r asta-sekin real hayot tomonga siljiy boradi. Quyoshning osmon etagiga
’
osilib bir xo rsinib kirib ketishi lavhasi esa toliqib, mehnat qilib, nihoyat yana bir
’
tunni qarshi olayotgan o zbek kishisining qiyofasini ochib bersa, Chinor obrazida
’
keksa, mehnatda suyagi qotgan, yoshi o tib qolgan bo lsa-da farzandlarining
’ ’
kelajagidan xavotir olayotgan otalar, momolarning mehribon qiyofasini o zida
’
aks ettirgan.
Quyosh osmon etagiga osilib mana,
Bir xo rsinib, ko zdan g oyib bo ldiyu keyin,
’ ’ ’ ’
Qo shni qizning havasin keltirib yana
’
4
Yusuf M. Saylanma. So zboshi T.: Sharq, 2007. 7-bet
’
10

Tolko chaga suv sepishni boshladi kelin... ’
M.Yusuf yaratgan tabiat poetikasi namunalarida tabiat va inson
munosabatlarining dramatik, ziddiyatli holatlari izohlangan she rlarni ham
’
uchratish mumkin. Bu kabi she rlarda lirik qahramonning ma naviy dunyosi
’ ’
yanada ravshanroq, bo rtib ko rinadi. Uning Qushlar ham yig lar she ri
’ ’ ” ’ ” ’
shu xil kayfiyatni ifodalaydi.
Terlar oqdi suv bo lib bizdan,
’
Va gursillab yiqildi terak...
Aka bizning qilmishimizdan
Tunda qushlar yig lasa kerak.
’
She rdagi Baland bo lar uyimiz tog dek, Ayvonida ustun ul terak, Biz
’ ” ’ ’
yasharmiz ko nglimiz chog dek, Shunda qushlar yig lasa kerak.... satrlari
’ ’ ’ ”
orqali insoniyatning tabiatga bo lgan munosabati, o z manfaati yo lidagi zulmi
’ ’ ’
haqida tashvishlanib so zlaydi. Aslida bu zulm ham emas. Bu insonning
’
yaratig ida peshonasiga bitilgan tabiiy ehtiyoj. Shoir tabiat va inson hayotida
’
uchraydigan bir lavhani olgan va unga ijodiy sintez vositasida falsafiy, ohorli
ma no yuklagan. Hayotda uchraydigan birovlar baxtsizligidan baxt izlovchi,
’
birovning g amidan shodlik ahtaruvchi insonlarni nafrat bilan qoralaydi. Usmon
’
Azimning tabiat poetikasi favqulodda yangi va ohorli fikrlarga boyligi, eng
muhimi, tabiatga munosabatning samimiyligi bilan ajralib turadi. Uning Qishki
“
ertak deb nomlangan voqeaband she rida inson va tabiat munosabatlarining eng
” ’
og riqli nuqtalariga nazar tashlanadi.
’
Tog -dalada mast kezar chilla,
’
Tunlar ayoz shunaqa zo rki
’ …
Izg irinli, sovuq tong palla,
’
Tushib qoldi qopqonga bo ri.
’
Tumshug ini cho zib osmonga,
’ ’
G azab bilan uvladi bir dam.
’
So ngra hamla qildi qopqonga,
’
Qopqon bo lsa bardoshli, mahkam.
’
11

Bo ri folklorda odatda laqma va o zidan ojiz hayvonlarning kulgusiga’ ’
qolib yurguvchi jonzot sifatida talqin etiladi. Lekin bu gal lirik qahramon unga
boshqacha nigoh tashlaydi. Bo ri obrazi tutqunlikka aslo bo y bermaydigan
’ ’
qahramon qiyofasida ko rinadi. Ming bir azob bilan ovchining tuzog idan
’ ’
qutilishga urinayotgan bo ri qopqonga ilingan xoin oyog ini g ajib uzib
’ “ ” ’ ’
tashlaydi. Shoir bir tasvirda ikki g oyani targ ib qiladi. Birinchisi, o z
’ ’ ’
konsepsiyasidan kelib chiqqan shiddatli pafos o zlikni tarbiyalash ( O zingni
– ’ “ ’
ayama, beshafqat bo lgin ) bo lsa, ikkinchisi tutqunlikdan va uning oqibati
’ ” ’
bo lmish qullikdan jismining bir a zosidan kechib bo lsa-da, ozodlikka intilish
’ ’ ’
g oyasi.
’
Hamroh bo lib quyosh nuriga,
’
Ovchi kelib qoldi shu nafas.
Ovchi, quvon, seniki o lja,
’
Majruh bo ri qochib qutulmas.
’
Lekin ovchi bundan quvonmaydi. Shoirning lirik qahramoni hatto eng
dramatik lahzalarda ham o z mag rurligini saqlab qola oladi
’ ’
12

I.1. Peyzaj lirikasida tabiat obrazlarini jonlantirish
Rus klassik adabiyotida psixologik tahlilning (badiiy asarning barcha tur va
janrlarida) uchta asosiy prinsipi ko zga tashlanadi. Rus adabiyotshunos olimi,’
akademik M.Xrapchenko har bir davr uchun umumiy bo lgan psixologik
’
tasvirning dinamik, tipologik, analitik prinsiplarini alohida ko rsatib o tadi.
’ ’
O zbek adabiyotshunoslaridan B.Aliyev she riyatda psixologik tasvir
’ ’
ko rinishlarini she rining uch shakliga ko ra tekshirishga harakat qilgan. Bular
’ ’ ’
sof lirik, falsafiy-psixologik va voqeaband (syujetli) she rlardir. Shuningdek,
’
J.Jumaboyeva ham XX asr o zbek she riyatida psixologik tasvir ko rinishlarini
’ ’ ’
davr voqeliklari bilan bog lab tahlil qilib o tgan.
’ ’
N.G.Chernishevskiyning psixologik tahlilni ijodiy talantga kuch
”
bag ishlaydigan eng muhim fazilatlardan biri , ekanligini aytib o tsa, professor
’ ” ’
U.Normatov psixologik tasvir adabiyot uchun qanchalik muhim bo lmasin,
” ’
birdan-bir maqsad emas , deb hisoblaydi. Shunga ko ra psixologik tasvir she r
” ’ ’
ta sirchanligi va emotsionalligini oshirishi tabiiydir.
’
Biz kuzatishlar natijasida peyzaj lirikasida psixologik tasvir prinsiplarining
besh ko rinishi tasniflanganini guvohi bo ldik. Uning birinchi ko rinishi
’ ’ ’
” Tabiat obrazlarini jonlantirish (insoniylashtirish ) orqali
” amalga oshiriladi.
Bu kabi she rlarda odatda, kechinma birinchi planda turadi. Kechinmadan
’
olingan taassurot esa ko pda o quvchining o ziga qoldiriladi. Bunday tasvir
’ ’ ’
shoirga nafis o xshatishlar, nozik tasvirlar uchun keng imkoniyat beradi. U
’
hissiyotlarini hech tortinmay to ka oladi.
’
Gurkiragan bu rangin olam
tuyg ularni o ynatib tashlar
’ ’
13

va ajoyib kunlar umrimda
atirgulday ochila boshlar.
Obraz-ramz bunda umrdir. Ya ni umrning o tishi va davomiyligi vaqt’ ’
obraziga singdiriladi. Tabiat obrazlari, u bilan bog liq hodisalarni poetik
’
jonlantirish bu kabi she rlar uchun harakterlidir. Shoirning Kunlar pisha
’ ”
boshlaydi yana she rida ifoda etilgan kechinma ham yuqoridagi she riy
” ’ ’
kechinmani davom ettiradi. Bunda ham lirik qahramon Yana yaproq yozgan
”
daraxtga, atirgulga do narsan nuqul , deya o z kayfiyatidan darak beradi. Uning
’ ” ’
Qaytdim youg yulduzlarimga , Bu yerda zangori kaptarday deb
” ’ ” ” ”
boshlanuvchi she rlari ham shular jumlasidandir.
’
Qaytdim yorug yulduzlarimga,
’
Shu lalarga to ldi har onim.
’ ’
Meni ko rib qo zg olib ketdi
’ ’ ’
Adirlarning sariq karvoni..
Shoirni hayratlantirgan, unga zavq bera olgan, mavjud Vatan tushunchasini
yanada teran anglashga undagan narsa shu zaminda yashashi va bu qadim
makonning shoirona yurakni bergan tabiati bilan ham bog liqdir. Ba zan
’ ’
...odamda shunday holat sodir bo ladi. U nimadandir yuragi g ash. Shunda
” ’ ’
sokin tabiatning takrorlanmas, nogahoniy bir ko rinishi bilan yuzma-yuz kelgach,
’
barchasi unut bo ladi
’ 5
. ”
Peyzaj she riyatda ruhiyat tasviri prinsiplaridan yana biri, - bu
’ ” Tabiat
bilan bog liq poetik tafsillar vositasida
’ ” amalga oshadi. Ma lumki, badiiy ’
tasvirda tafsillar, ya ni detallar muhim ahamiyat kasb etadi. Zotan,
’
...San atning barcha shakllarida voqelik obrazlar vositasida aks ettirilar ekan, bu
” ’
obraz voqelikning aynan o zidan ... iborat emas. San at asarlaridagi har bir obraz
’ ’
ijodkor shaxsining hissiy va aqliy idrokidan o tgan voqelik parchasi
’ 6
sifatida ”
poetik tasvirdan o rin oladi.
’
5
Sharopov A. Yulduzli osmon sehri. T.: Adabiyot va san at nashriyoti, 1983. 49-bet.
’
6
Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. T.: O zR FA, TAI nashriyoti, 2004. 4-bet
’
14

Shavkat Rahmon Unutganim yo qdir hali she rida tug ilib o sgan” ’ ” ’ ’ ’
qishlog i manzarasini chizar ekan, ayni paytda bolalik, yurt sog inchi bilan
’ ’
yashayotgan insonning lirik qiyofasini tasvirlaydi.
Unutganim yo qdir hali
’
O rikzorni, asov soyni.
’
Soy bo yida ovloq, holi
’
Baqaterak o sgan joyni
’
Unutmadim hali-hali
Muzdakkina zilol suvni,
Tol tagida shom mahali
Unutilgan ikki kuvni.
She rdagi o rikzor , asov soy , baqaterak , tol tagi , ikki
’ ” ’ ” ” ” ” ” ” ” ”
kuv kabi so z va so z birikmalari lirik qahramonning olis xotiralarini, uning
” ’ ’
diliga ilk bora titroq solgan o tmishini qanday bo lsa shundayligicha eslab
’ ’
qolganligidan va bu o tmish uning yodida aslo o chmas iz qoldirganligidir darak
’ ’
beradi.
Shoir muhabbat hislari jo shgan inson qalbini tabiat obrazlari vositasida
’
tasvirlaydi. Iliq pichan , so lim kulgu , sirli kecha tafsillari qahramon
” ” ” ’ ” ” ”
kechinmalarini aks ettirishi bilan ahamiyatli: Yodimdadir iliq pichan,
”
Kulgularing edi so lim, Bo salardan to lgan kecha, Soch silagan titroq
’ ’ ’
qo lim .
’ ”
Muhammad Yusufning Surat she rida ham xotira bog liq iztiroblar,
” ” ’ ’
dard-kechinmalar suratlantiriladi. She r hajman ancha yirik. Unda ham tabiat
’
obrazlariga murojaat etiladi.
Oy mening yelkamga
O tirib olgan,
’
Oftob g avg o sochar
’ ’
Yurgan yo limga,
’
Xayol tushovidan
Chiqolmay qolgan
15

Umrimni topshirib
Qo ydim ko nglimga.’ ’
She rdagi lirik kayfiyatni yer (devonavash ko ngil) va tosh
’ ” ” ’ ” ”
(iztiroblidil) tafsillari ham to ldirib uning pinhoniy dardlarini yuzaga chiqarishda
’
yordam beradi.
A.Suyunning Gadoy she ri ertak motivlari asodida yozilgan. Unda
” ” ’
oddiy gadoyning psixologik portreti, qalb olami tabiat manzaralari fonida ochib
berilgan.
Osmon siqib keldi... uning nafasi
Yomg ir quymishidan xabar berardi.
’
Lekin tinmas edi bir gadoy sasi-
Ko p qadim qo shig in kuylab borardi..
’ ’ ’
Tasvirdagi siqib kelgan osmon , yomg ir tafsillari gado bilan
” ” ” ’ ”
bog liq voqelikning qay vaziyatda sodir bo lganligini izohlab qolmay, uning
’ ’
psixologik qiyofasini ham ko rsatishga xizmat qilgan.
’
Uchinchi holatda
” Ko ngil kechinmalarini konkret tabiiy holat va ’
vaziyatda aks ettirish
” ko zda tutiladi va shu orqali lirik qahramonning ’
psixologik olami tahlil etiladi. O z navbatida mazkur yo nalish ham ikkiga
’ ’
bo linadi: tabiat fasllari (qish, bahor, yoz, kuz) yoki muayyan tabiiy vaziyat
’
(shamol, bo ron, yomg ir, ochiq havo va h.k) va unda sodir bo lajak voqelik,
’ ’ ’
ko ngil kechinmalari yoritiladi. Shavkat Rahmonning 1997- yil Sharq
’ ” ”
nashriyotida chop ettirilgan Saylanma sida ayni shu turga oid she rlari alohida
” ” ’
turkumlangan.
Shoir lirikasida har bir faslning o zo rni, o z talqini bor. Ular goh azaliy
’ ’ ’
qonuniyatlari bilan namoyon bo lsa, goh insoniy tuyg ularining ramzi sifatida
’ ’
inkishof topadi. Demak, ... hamma gap poetik obrazlarga qanday g oyaviy
” ’
vazifa yuklay olishda ekan .
”
Ma lumki, kuz faslining poetik talqini ko proq tugab borayotgan umr,
’ ’
armon, hijronning ramzidir. Shavkat Rahmon she riyatida esa aksincha u kuz
’
faslining mungli bosimidan o zini holi tutishga urinadi. Uning kurashchan qalbi
’
16

yig loqi kechinmalarni tasvirlamaydi. Bu holat uning lirik qahramoni tabiatiga’
yot tushunchadir.
Xazonga aylandi kunlarim...
Motamda turganday boqaman.
Fasllar to qnashgan lahzada
’
Xazonlar to pini yoqaman.
’
Ko zlarim achishar bexosdan
’
Yuragim, qo llarim ... titraydi.
’
Alanga olmaydi kunlarim,
Tutaydi, oh, muncha tutaydi.
She rdan o ychan fasl-kuzning xazonrezgi nafasi sezilib turadi. Fasllar
’ ’ ”
to qnashgan lahzada uning tuyg ulari ham to qnashadi. Shoir bu hissiyotni
’ ” ’ ’
yuksak kolliziyalarda ochib beradi. Ma lumki, xazon - tugayotgan umr ramzi.
’
An anaviy ramzdan foydalanib shoir lirik qahramonning ko ngil olami
’ ’
manzarasini chizadi.
To rtinchi yana bir tasvir prinsipi
’ ” Ruhiy parallelizm vositasida ”
psixologik portret yaratishda ko zga tashlanadi. Bunda insonning quvonchi,
’
iztiroblari, qalb tug yonlari tabiat bilan parallell tarzda tasvirlanar ekan, Aristotel
’
aytganidek, Inson boshqa mavjudotlardan o xshatish qobiliyatiga ega ekanligi
” ’
bilan ham farqlanadi, hatto dastlabki bilimlarni u o xshatishdan oladi... . Ya ni
’ ” ’
inson o z kechinmalariga tabiatdan dalil izlaydi.
’ ” ”
Yonar edim saratonsiz ham!
Battar kuydim, kul bo ldim battar.
’
Naq ko ksimni mo ljallab bu dam
’ ’
Quyosh olov nayzalar otar.
deb yozadi U.Azim. she rining bandlarida tasvir tabiiy holat bilan parallel
’
tarzdagi lirik qahramonning tashqi ko rinishlari, holati chizilgan. Lirik qahramon
’
ko kda ayovsiz nur sochayotgan saraton quyoshining olovli tillaridan shundoq
’
ham kuygan tanida azob tuyadi. U yaratganga iltijo etib, kuygan diliga taskin
izlaydi.
17

Uchrashinglar oydin makonda,
Bahor kabi yashanglar kulib...
Hozircha men yozgi osmonda
Qovjiragan bir parcha bulut
Olovlar ichida yashayotgan dil va ruh ana shu olovlar taftida kuyib bitsa,
uning uchun hayotining asl ma nosi yo qoladi, qizig i qolmaydi. Bu esa uning’ ’ ’
ruhiyat olami naqadar keng ufqlarga bo ylasha olishidan darak beradi. Shu bois u
’
dil va ruhning visolini oydin makonda kechishini istaydi.
Beshinchi ko rinish
’ ” Badiiy san atlar vositasida ’ ” amalga oshiriladi.
Hech bir she r badiiy san atlarsiz takomil topmaydi. Peyzaj lirikasi ham bundan
’ ’
mustasno emas.
I.2. Tabiat bilan bog liq ranglar va ohanglar ziddiyati
’
Lirikada kompozitsiyani faqat shoirning maqsadi uchun xizmat qiluvchi
tuzilma deb qabul qilmaslik emas. Kompozitsiya badiiy g oyani anglatish bilan
’
birga, bir vaqtning o zida ham ritm, ham musiqiylik kabi vazifalarni ham
’
bajarishi mumkin. Biz esa uning faqat badiiy tasvirga nisbatan tutgan o rnini
’
belgilash bilan chegaralanamiz. Peyzaj she riyatdagi kompazitsiya boshqa
’
she lar tuzilishidan u qadar farq qilmasa-da, o ziga xos obrazlar olami va
’ ’
g oyaviy nuqtai nazari bilan ajralib turadi. Masalan,
’ kompazitsion zanjir anafora
va yechimning o ziga xos qo shiluvidan yuzaga kelgan. Unda she r boshida
’ ’ ’
kelgan anaforik misra keyingi bandlarning so nggi misrasi o rnida keladi.
’ ’
Sh.Rahmonning Orzu tasbehi she ri kompozitsiyaning bu turiga yaxshi misol
” ” ’
bo la oladi.
’
Ajoyib kunlarning birida
Uyg onib ketaman uyqudan
’
Yurakning eng chuqur yerida
Og riqqa aylangan tuyg udan.
’ ’
Bir qo shiq bo laman daryoday
’ ’
Yurakning eng chuqur yerida,
18

Boqaman dunyoga dunyoday
Ajoyib kunlarning birida... (7. 9-bet)
Kompozitsiyaning parallelizm turiga ko ra ikki hodisani yonma-yon’
qo yib tasvirlash, o zaro muqoyasa etish orqali ularning asosiy xususiyatlarini
’ ’
ifodalaydi. Shoir qahramonni tabiat lavhalari bilan parallel qo yib tasvirlar ekan,
’
uning kechinmalariga hamohang holatlarini, ko rinishlarini tabiatdan atayin
’
tanlab olmaydi. Masalan: Sh. Rahmonning Nurlarini yig ib olar kun she ri
” ’ ” ’
bunga misol bo la oladi. Kompozitsiyaning
’ Ambey kompozitsiya turida X. Davron
ajoyib namuna yaratgan:
Men daraxtga aylandim tunda,
Va aksimni ko rdim osmonda.
’
Yulduzlarni shoximga o rab
’
boqdim: navo oqdi yaltirab.
Kapalakday uxladi dunyo,
Uxlamadi men kabi daryo.
Men daraxtga aylandim tunda
–
Tongga qarab o sdi shohlarim.
’
Birinchi misra go yo g oyaviy-badiiy jihatdan keyingi misraga yo l ochib
’ ’ ’
beradi. Bu esa she rdagi fikrlar oqiminig davomiyligini ta minlaydi. Har bir juft
’ ’
misra oldingisining mantiqiy davomi bo lib kelmoqda. O z navbatida har band
’ ’
o zidan keyingi kelayotgan bandga yo l ochib bermoqda. Bandlar tizimi
’ ’
davomida tasvir tiniqlashib, ularga yuklangan lirik pafos kuchayib, falsafiylik
oshib boradi.
Peyzaj lirikasi konfliktning o ziga xos ko rinishlarini tasnif etishga
’ ’
harakat qildik. Unga ko ra ko p uchraydigan birinchi ko rinishni Inson va tabiat
’ ’ ’
konflikti degan umumiy nom bilan atadik. Peyzaj lirikasida konflikt o zining
’
xilma-xil ko rinishlariga ega. Ba zan bir she r tarkibida konflikt uchun misol
’ ’ ’
19

bo la oluvchi bir necha vaziyatlarni kuzatish mumkin. Masalan, Sh.Rahmonning’
quyidagi she rini ko rib chiqamiz:
’ ’
Qushchalar,
Sayroqi qushchalar
Qafasda bo g ilib sayrashar
’ ’
Betoqat potirlab simlarga
O ralgan olamga qarashar.
’
Qushchalar
Ozodrux qushchalar
Olamdan ko zlarin uzmaydi,
’
Chirqirab o zlarin holimas,
’
o zgalar holiga bo zlaydi.
’ ’
Avvalo she rning lirik konfliktini yuzaga keltirayotgan antonimlik
’
birikmalarni ajratib olaylik. Bular qafasdagi bo g ilgan qushlar - ozodrux
– ” ’ ’ ” ”
qushchalari ; sayrayotgan qushlar - chirqirayotgan qushlar, bo zlayotgan
” ” ” ” ’
qushlar ; o z ahvoli - o zgalar ahvoli va h.k.
” ” ’ ” ” ’ ”
Barcha ziddiyatli birikmalar poetik obrazlar qushlar va bevosita poetik
–
timsol bo lgan inson o rtasidagi ziddiyatlar asosiga qurilgan. To r bilan
’ ’ ’
o ralgan (bunda shoir yer shari chizmasidagi kengliklarni ko rsatuvchi
’ ’
chiziqlardan hosil bo lgan to r dan unumli foydalangan) olamda yashayotgan
’ ” ’ ”
insonlar sirtdan erkin ko rinsalar-da, aslida tor manfaatlar qobig idagi tutqunlar
’ ’
ekanligi g oyasi ilgari suriladi.
’
Tabiat obrazlarini bir-biriga zid qo ygan holda psixologik portret
’
yaratish peyzaj lirikasining tabiatga xos. Masalan, M. Yusufning Tunda she r
” ’
aytishdik kapalak bilan deb nomlamgan she rida insoniy kechinmalar
” ’
ziddiyatning tabiat obrazlari vositasida inkishof etilganligiga guvoh bo lamiz.
’
Chaqdi,
Chaqaverdi zahri so nguncha.
’
Chaqdi goh bilagim,
20

Goh yuragimni.
U qancha chaqsa, men tirildim shuncha,
Shuncha eslayverdim kapalagimni!...
Bunda kapalak nozik qalbli, hayotni qalban sezuvchi, xassos inson” ”
bo lsa, ilon hissiyotidan mahrun, go zallikni tushunmagan qalbi ko r
’ ” ” ’ ’
insonlarning umumlashma obrazidir.
Tabiat bilan bog liq ranglar va ohanglar ziddiyati
’ eng ko p ’
uchraydigan kolleziya ko rinishidir. Bunda an anaviy oq va qora
’ ’ ” ”
tushunchalardan tashqari tabiatga xos bo lgan ranglar ziddiyatini ham kuztish
’
mumkin. Masalan, X.Davronning Oppoq edi boshda bu dunyo she rida oq
” ” ’ ”
va yashil ranglar ziddiyatini ko ramiz.
” ’
Oppoq edi boshda bu dunyo,
Ko cha oppoq, kechalar oppoq,
’
Qanday yaxshi ekan bolalik,
Oppoq ranglar bilan yashamoq...
Yashillandi keyin birma-bir
Dala, chorbog , omonat ko prik.
’ ’
Dovuchchadekmo ltirab boqdi
’
Qo shni boqqatushgan bolalik...
’
Birinchi va ikkinchi bandlarda oq rangning kuchaytirma darajada
ifodalanishi bejiz emas. Bolalikning murg ak nigohi shu tasavvurni jonlashtirishi
’
tabiiy. Yashil rang esa hayotning keyingi bosqichi sifatida olis bolalik oqqa
–
ziddlantiriladi. She rning Aralashdi oq, yashil, moviy misrasi esa hayot
’ ” ”
ziddiyatlarining umumiy tasviridir.
Ohanglar ziddiyati orqali ham psixologik tasvirni ifodalash peyzaj lirikasida
ko p kuzatiladi. Buni U. Azimning bir she’rida
’
” Oh uramiz, har oh imiz sariq yaproq,
” ” ” –
Ishq bog berdi ikkimizga, tumanli bog ,
’ ’
21

Har bir bargi hazonlikda, har bir bargi bog ’ –
Najotsiz ishq dami odam yutarlidir.
shaklida kuzatsak, X. Davronning Bsisu so zi she rida esa bu
” ’ ” ’
ko zimda sukunat tasviri,
’
qog oz aksi qorachig imda.
’ ’
Sukunat shovqini simirib,
Uxlaydi daraxtlar pinjida.
Hayqirsang....
Bas yetar...
Sukunat
Beayov o ldirar ovozini.
’
Stolim ustida ushbu payt
Sukunat yashirar qog ozini
’ ...
shaklida uchraydi. Bu kabi misollar Sh. Rahmonning Dastxat , Tun gurkirab
” ” ”
o sar yobonda , M. Yusufning Kapalaklar U. Azimning Oq va qora kabi
’ ” ” ” ” ”
she rlarida ham uchraydi. Ko rinadiki, shoir kechinmani shakllantirish va
’ ’
ifodalash uchun lirik kolliziyaning yaratishda tabiat ranglari bian bir qatorda ovoz
va shovqindan ham foydalanish mumkin.
Muhammad Yusuf she riyati turli-tuman voqea-hodisalarning poetik
’
qamrovidan iborat. Vatan uning tarixi va kelajagi, qishloqning hayoti, qizlarni
–
oila qurishga tayyorlagan donishmand chol, o z mehnati sabab aka qiyofasiga
’
kirgan shifokor, o z farzandi uchun jonini qurbon qilish darajasidagi ona,
’
qatag on davri hayoti, hali 18 yoshga ham to lmay Afg on qirlarida halok
’ ’ ’
bo lgan askar, butun hayoti davomida ilk sevgini orqasida ortmoqlagan, uni
’
e zozlagan oshiq, qizg aldoqlardan ham sir yashiruvchi o zbek qizlari, qalbida
’ ’ ’
mehr-oqibat hislarini tuygan inson, hatto shoirni-da o ylantirib qo ygan
’ ’
taraqqiyot kabi mavzular Muhammad Yusufni o zbek tilining boyliklari va
’
nozikliklarini chuqur o rganish sari yetaklaydi. Bu o rganish o z navbatida
’ ’ ’
shoir poetik tilining juda rang-barang va boy bo lishini ta minlagan.
’ ’
22

Saylanma she riy kitobidan joy olgan she rlari tekshirilganda shoirning” ” ’ ’
lug at boyligi 3500 dan ko proq so zni tashkil etishi aniqlandi.
’ ’ ’
Muhammad Yusuf Maktub she rida lirik qahramonning his-
” ” ’
tuyg ularini obrazli emotsional tarzda ochish uchun bulutni piyoda
’ – ”
kezdiradi , oftobni esa qizil gulxanga qiyoslaydi. Natijada, kutilmagan yangi
”
o xshatish yuzaga chiqadi:
’
Bulutlar ko k kezar kunda piyoda,
’
Ufqqa oftob botar qizil gulxanday,
Armonim ekansiz yorug dunyoda,
’
Sizni o ylamasdan yasharman qanday?
’
Shoir har bir so z va har bir obrazning nihoyatda ma noli chiqishi uchun
’ ’
bor mahoratini sarflaydi. Bu xususiyat, ayniqsa, sifatlashlarni qo llashda to laroq
’ ’
namoyon bo lgan. Sifatlash shoirning falsafiy mushohadasini ochishga kengroq
’
imkoniyat yaratgan. Muhammad Yusuf hayot haqida fikr yuritar ekan, unga o z
’
munosabatini bildirib, yoshlikni bahorga, keksalikni kuzga qiyos etadi. Natijada,
shoirning fikri yanada tiniqlashadi:
Bahorim o rnini kuzlar
’
Olar bir kun, olar bir kun,
Bu sho x ko zlar, bu cho g yuzlar,
’ ’ ’ ’
So lg in tortib qolar bir kun...
’ ’
Muhammad Yusuf jonlantirish san atidan ham unumli foydalangan.
’
Orzu da noan anaviy jonlantirish yaratiladi. Hozirga qadar adabiyotimizda
” ” ’
yulduz faqat ijobiy qiyos kasb etardi. Biroq, shoir bu o rinda yulduzga
” ” ’
nisbatan g iybatchi sifatini ishlatadi:
” ’ ”
Tug ilgandan to shu dam
’
Qo msab kecha-kunduzlar
’
Oy qani deb yig lasam,
’
G iybat qilar yulduzlar...
’
23

A.Voznesenskiy bir she rida Osmonda yulduzlar mikroblarday ko p’ ” ’ ”
degan edi. She rda oy obraz - detali mavjudligi uchun bu metaforik sifatlash
’ ” ”
erish tuyulmaydi.
Muhammad Yusuf o z ijodini yuksaltirish jarayonida, asarlarining tili
’
sodda, aniq va go zal qilib ifodalash uchun harakat qiladi. Ayniqsa, xalq og zaki
’ ’
badiiy ijodi tilining boy badiiy imkoniyatlariga murojaat etadi. Ularni
san atkorona, Muhammad Yusufga xos bo lgan usulda ishlatadi. Natijada,
’ ’
shoirning poetik mahorati jonli tildan foydalanishda ham yana bir karra namoyon
bo ladi. Ta sirchanlikni oshirish maqsadida shoir xalq maqollaridan o rinli
’ ’ ’
foydalanadi.
Shoir Muhammad Yusuf she riyatida insonparvarlikka, xaqiqat kuchiga
’
ishonish, vijdonli va rostgo y bo lishga da vat etuvchi Boshga kulfat tushgan
’ ’ ’ ”
kunda sherigin, tashlab ketmas ekan quzg unlar, hatto , Kelar davron, ketar
’ ” ”
davron, o zingdan o zga yo q armon , Qahr bu adovat, araz o tkinchi,
’ ’ ’ ” ” – ’
quyosh ko tarilib, quyosh botguncha , Umrning har kuni bayrammas,
’ ” ”
to ymas, o char oqshomi bor oldinda chiroq kabi aforizmlar ham yaratilgan.
’ ’ ”
Bu aforizmlar shoir asarlari tili va lug at tarkibining boyib borishiga xizmat
’
qiladi.
Mubolag a adabiyotimizning qadimiy san atlaridan biridir. Muhammad
’ ’
Yusuf mubolag a orqali u xoh voqea, xoh biror bir belgi bo lsin orttirib,
’ ’
kuchaytirib tasvirlashga muvaffaq bo ladi. Kumush she rida lirik
’ ” ” ’
qahramonning achchiq qismatini ko rsatishda mubolag ani o rinli ishlatgan:
’ ’ ’
Tongda turib qalam qoshiga
O sma qo ygan ekan quribd.
’ ’
Ko zdan oqqan achchiq yoshiga
’
O smasini yuvib turibdi
’
Poetik tafsil poetik ramzni, poetik ramz esa o z o nida poetik obrazni
’ ’
dunyoga keltiradi. Ya ni muayyan tafsiliy tasvirga yuklangan vazifaning
’
salmog i ortib borgani sayin uning ifoda doirasi ham kengayib boradi. Tafsilning
’
poetik ramzga evrilishi uning she rdagi o rni biroz tiniqlashganini ko rsatsa,
’ ’ ’
24

poetik obraz butun bir she rning yaxlit mag zini o zida ifoda etishi bilan’ ’ ’
ahamiyatli. Masalan, birgina daraxt ning obraz darajasiga o sib borgunicha
” ” ’
bo lgan harakat tadrijini kuzatadigan bo lsak, u birinchi galda tasvirlanayotgan
’ ’
voqelikka bog liq tarzda yoki uning biror qirrasini o zida aks ettirishi bilan
’ ’
poetik tafsil vazifasini o taydi.
’
Biz bitiruv malakaviy ishimizning obyekti bo lgan shoirlar she riyatini
’ ’
o rganish natijasida ayrim obrazlarga va ularning mazkur she riyatdagi
’ ’
talqinlariga to xtaldik. Zero Yan Parandovskiy ta kidlaganiday obraz
’ ’ ”
she rning eng muhim va hech narsa, hatto vaqt ham, har qanday poetik moda ham
’
xavf sololmaydigan yagona usulidir...Obraz she riyatning qoni dir. Bu yerda
– ’ ”
ta kid obrazning shakliy jihati xususida borayotganligini ta kidlash joiz. Chunki
’ ’
ayrim obrazlar vaqt o tishi bilan o zining dastlabki ma nosini yo qotib, davr
’ ’ ’ ’
va jarayon ta sirida o zgacha ma nolarga ega bo lishi tabiiydir.
’ ’ ’ ’
Daraxt – ma lumki mazkur obraz an anaviy obrazdir. Ko plab
’ ’ ’
she rlarda jamiyat, millat ruhiyati hamda sabr-qanoat, bardosh va fidoyilik
’
timsoli sifatida talqin etilgan. Obrazning semantik genezisiga ko ra u mifologik
’
tafakkurning natijasida yuzaga kelganligini ko rish mumkin. 70-80- yillarga kelib,
’
obraz o z xususiyatlarini yo qotmagan, shakliy o zgarishlarga uchramagan
’ ’ ’
bo sa-da, o ziga xos yangicha mazmun kasb eta boshladi. Sh.Rahmon obrazni
’ ’
bir she rida Har bahorda menga erinmay, yashamoqni o rgatar daraxt , deya
’ ” ’ ”
murabbiy sifatida tasvirlasa, Odamdaraxt she rida
” ” ’
Daraxtlar
–
Qo rqmagan metin shamoldan,
’
Kimdir kesib ketar demay ko kargan,
’
Ulug vor boshlarin ona-zamindab
’
Kuchi yetganicha yuksak ko targan.
’
deya obrazga o zgacha poetik ma no yuklaydi. Umuman daraxt obrazini sabrli,
’ ’
fidoiy inson sifatida ta riflash va tavsiflash U.Azimda ham ( Hayot
’ ”
qo shig i ), X.Davronda ham ( Daraxt ), A.Suyunda ham ( Daraxt )
’ ’ ” ” ” ” ”
uchratish mumkin.
25

Tog ’ obrazi ham bu davr ijodkorlari ko p murojaat qilgan obrazdir. Bu ’
obrazning ham genezisi mifologik qarashalr bilan bog liq. Bugungi kunda esa
’
obraz she riyatga ko chganda o zining xilma-xil talqinlariga egadir. Masalan,
’ ’ ’
Sh.Rahmon bu obrazga ulug vorlik, iroda timsoli sifatida ( Tog o tirar
’ ” ’ ’
vodiyda tanho ), A.Suyun Vatan sifatida ( Tasodif ) talqin etilsa, X.Davronda u
” ” ”
inson bardoshi oldidagi ojiz bir mavjudlik sifatidagi talqinga ega ( Bu
”
tog lar... ).
’ ”
Shamol obrazi ham bu davr peyzaj lirikasi namunalarida o ziga xos obraz
’
sifatida o rin olgan. Xususan, obraz an anaviy xabar berish, ovozalik
’ ’
timsollardan tashqari yana bir qator ma no xususiyatlariga ega bo ldi. Masalan,
’ ’
U.Azim obraz vositasida umr yo llarida adashgan ayol qismatini tasvirlasa
’
( Adashgan ayol ), X.Davron shamol obrazida oshiq kechinmalarini ifodalaydi
” ”
( Qiz va shamol haqida ertak , Ertakning davomi ).
” ” ” ”
Oy obraziga murojaat asrimizning 20-yillarida eng ko p uchraydi. Xususan,
’
bu obraz olisdagi najot farishtasi sifatida talqin etilgan. An anaviy mazmuniga
’
ko ra yor timsoli sifatida talqin etiluvchi bu obrazning bu obrazning ham bu davr
’
peyzaj lirikasida yana talay yangi semantik ma no qirralarini kashf etildi.
’
Sh.Rahmon oyni tun ijodkori deb tushunsa ( Tun gurkirab o sar yobonda ),
” ’ ”
U.Azim uni yorning raqibi sifatida talqin etadi ( Derazadan boqar sohibjamol
”
oy ), X.Davron shoir Oybek siymosini yaratishda bu obrazdan mohirona
”
foydalanilgan ( Oybek monologi ).
” ”
Yomg ir
’ obraziga ham ko plab murojaatlarni uchratish mumkin. Bu obraz ’
asosan, ko z yoshi timsoli sifatida an anaviy tarzda qo llanib kelingan.
’ ’ ’
Bu davrda shoirlar an anaviy obrazlardan unumli foydalangan, biroq bu
’
obrazlardan yangi ma nolarni kashf etishi bilan o zlari, o z kechinmalariga mos
’ ’ ’
keluvchi obrazlarni ham kashf etdi. Mana shunday obrazlar o simlik
’ lar bilan
bog liq obrazlardir. Masalan M.Yusuf
’ lolaqizg aldoq, rayhon, yalpiz ’ kabi
obrazlar bilan bog liq go zal she rlarini yaratgan ( Lolaqizg aldoq ,
’ ’ ’ ” ’ ”
Qizg aldoq , Sevgi bamisoli... ). Shuningdek
” ’ ” ” ” jonzotlar bilan bog liq ’
obrazlar ham uchraydiki, ular ham odatdagi ma nolardan tashqari yangicha
’
26

ma nolar bilan boyitilgan bu obrazlar sifatida davr peyzaj lirikasida alohida o rin’ ’
tutadi.
Peyzaj lirikasida ham boshqa she rlar kabi she riy san atlardan
’ ’ ’
foydalanish keng darajada amalga oshirilgan. Aytish mumkinki, go zal
’
namunalari yaratilgan. Masalan, Tashbih san ati peyzaj lirikasining asosini
’
tashkil etadi. Zotan tabiat manzarasidan ko ngil kechinmalarini izlash bevosita
’
o xshatishni yuzaga keltiradi. Tashbih esa o xshatish demakdir. Qadim
’ ’
she rshunos Atoulloh Husayniy tashbihning bir necha turlari borligini qayd etadi.
’
Shunungdek Vahob Rahmonov ham turlarni o z risolasida qayd etib o tadi.
’ ’
Peyzaj lirikasida bu turlarning deyarli barchasini uchratish mumkin.
Bir odam izladim...
Izladim g arib,
’
Jufti yo q, burgutday xunuk qishladim.
’
Kezdim armon to la bir jom ko tarib,
’ ’
Malaklar yig ladi,
’
Itlar tishladi.
Satrlaridagi o xshatishlar
’ tashbihi mutlaq ni yuzaga keltirgan. Birinchi misoldagi
jufti yo q burgutday xunuk qishladim misrasi tashbihning bu turidagi
” ’ ”
yangilikdir.
Chaqin bo lma,
’
Bo lma guldirak,
’
Yerdan ko pam uzoqlab ketma.
’
Ovozingni yirtmagin bekor,
Yerni quchma-quloching yetmas.
Mazkur misralar tashbihi aks ning go zal namunssi sifatida taassurot
’
qoldiradi. Odatda yigitning chaqmoqday keskir, guldirak qudrati bo lishi tilanadi.
’
Lekin, bunda shoir aksini aytmoqda. Ya ni o xshatish vositasida ortiqcha
’ ’
urinishning oqibatlarini aytayotgandek bo ladi. Sh. Rahmonning Ummon
’ ” ”
she rida
’ tashbihi mashrut shartli o xshatishga duch kelamiz. – ’
Agarda bu ummon tagida
27

Qudratli daryolar bo lmasa,’
Tublari goh issiq, goh sovuq,
Navqiron suvlarga to lmasa,
’
Bo lmasa xilma-xil harakat,
’
Bu qadar ummonlik qayoqda,
Poyonsiz bir ko lmak bo lardi,
’ ’
Botqoqqa do nardi,
’
Botqoqqa.
Tajohuli orifona yoki bilib bilmaslikka olish san ati ham peyzaj san ati
’ ’
ham peyzaj lirikasida keng qo llangan. Sh.Rahmon Hamal she rida bunday
’ ” ” ’
yozadi:
Oq bulutlar yerga qo ndimi,
’
Mo jizalar bo ldimi sodir?
’ ’
Oh, naqadar ajoyib tunda
Oq mash ala ekilgan vodiy.
’
Lirik qahramon hamal tasvirini chizar ekan, go yo bu kabi holatlarga ilk
’
bora duch kelayotgan taassurot qoldiradi. Gullarning ma shalaga o xshatish
’ ’
bilan esa bu hayratini yanada tiniqlashtiradi. Bu tasvir esa o quvchida taajjub
’
emas, balki hayrat uyg otishi aniq.
’ Savoli javob san ati ham tabiat ko rinishlari ’ ’
bilan insonning savol va javobi tariqasida uchrashi mumkin. Masalan,
A.Suyunning Sokin daryo, daryo so rayman sendan , deb boshlanuvchi she ri
” ’ ” ’
bunga misol bo la oladi.
’

II.BOB.Tabiat poetikasi va majoziy timsollar
Kuzatishimizcha, 70-80 yillarda tarix va xorij voqeligini o ziga xos
’
yo sinda she riy talqin etish, shu orqali zamon hodisalari va inson ruhiyatining
’ ’
boshqalar nazarida ko rinmaydigan, muayyan ma noda ta qiqlangan
’ ’ ’
qatlamlarini turli majoziy timsollar, obrazlar, uslublar yordamida ochish tamoyili
bo rtib ko rinadi. Taniqli turk olimi Ziyo Ko kalp aytganidek, Har bir xalq
’ ’ ’ ”
28

o z tarixining eng qadim manbalariga tayanib, milliy hayotning ilk inkishof’
harakatlarini idrok etsa, uning ruhiyati tubdan yangilanadi. Tarixdan olinajak
fayzlarga, xalqning olis o tmishidagi yaratgan afsona, rivoyat va asotirlari ham
’
qo shilsa, milliy ma naviyat yanada yuksaladi . Shoirlarimiz milliy
’ ’ ”
ma naviyatning yuksaltirishga alohida e tibor bilan qaradilar. Bu yillarga kelib
’ ’
tarix va xorij mavzuiga murojaat qilib yozilgan she rlarda sifat o zgarishi yuz
’ ’
berdi...ma lumki, avvalgi (1946-1956) o n yillikdagi she riyatda ham tarix va
’ ’ ’
xorij mavzusiga murojaat qilingan. Ammo bu xil she rlarda o tmish ko proq
’ ’ ’
qora bo yoqlarda ko rsatilgan va sotsialistik yo lga moyil mamlakatlardan
’ ’ ’
boshqa barcha kapitalistik mamlakatlar va ularning sarkorlari so kish va
’
haqoratlarga duchor etilgan.70-80-yillarda ham shu xil she rlar uchragani
’
ko pchilikka sir emas, ammo bu xil nazmlar siyosiy hushyor shoirlardagina
’
uchrar, ommaviylik kasb etmagan edi. O sha yillarning iste dodli shoirlari esa
’ ’
xorijiy mavzulardan ham, tarixiy jarayonlarning she riy tahlilidan ham o ziga
’ ’
xos yo sinda foydalanishgan, tarix hodisalari yoki qahramonlari obrazini yaratib
’
ular bilan zamondoshlarimiz o rtasidagi ma naviy-ruhiy yaqinlik, hamda
’ ’
farqlarni ko rsatishga intilganlar. Xususan, E.Vohidov, ( Abdulla Nabiyev ),
’ ” ”
A.Oripov ( Hamza monologi ) ning qator she rlarida muayyan ma noda
” ” ’ ’
adashgan tarixiy shaxslar hayotining realistik manzaralari tasvirlanishi, bu
she rlar bugungi yoshlarni har xil noxush hissiyotlarga berilmasdan xalq va millat
’
manfaatlarini himoya qilish ruhida tarbiyalashga safarbar etilgani atroflicha
izohlab berildi.
70-80-yillarda yaratilgan ko pgina she rlar xorijda yuz bergan ayrim
’ ’
voqealarga, boshqa xalqlarning qahramonlari taqdirini she riy talqin etishga
’
bag ishlanga. Ammo xuddi tarixiy mavzudagi kabi bu yerda ham asosan
’
O zbekiston hayoti, uning mard va jasur farzandlari ko zda tutilganligi ko rinib
’ ’ ’
turadi. Xuddi shu xil usulni biz Cho lpon, Fitrat ijodida ham ko ramiz. O sha
’ ’ ’
20-yillarda bosqinchilarning zulm va tazyiqini ochiq-oydin qalamga ololmagan
Cho lpon o zining Qalandar taxallusi bilan yozgan bir qator she rlarida
’ ’ ’
( Istiqlol , Bo g ozlar masalasi , O pkalash , Buyuk Britaniyaning
” ” ” ’ ’ ” ” ’ ” ”
29

bu kungi hokimiyatiga ) o tkir va dolzarb fikr-tuyg ularni xorijda yuz bergan” ’ ’
voqealarni she riy talqin qilish asosida ilgari surgan.
’
Xuddi shunday ruh, cho lponona ohang A.Qosimovning Zanji , Chili
’ ” ” ”
shoirining aytganlari , Mashrab Boboyevning General Pinochetga maktub ,
” ” ”
R.Parfining Pablo Neruda o limiga she rlarida, M.A zamning Chili
” ’ ” ’ ’ ”
fojiasi mening fojeam turkumidagi nazmlarida seziladi. Bu shoirlarning
– ”
maqsad muddaosi bir xil bo lishiga qaramasdan ifoda usullaridagi ayrichalik
– ’
ko zga tashlanadi. Jumladan, A.Qosimov ko plab she rlarida xalq qo shiqlari
’ ’ ’ ’
va Cho lpon ijodida uchraydigan, ichki qofiyalardan foydalanish orqali
’
g oyaviy-badiiy barkamollikka erishgani alohida tadqiq etilgan. A.Qosimov
’
xuddi Cho lpon kabi ko zda tutilgan obyektga murojaat qilib, kinoya
’ ’
usullaridan foydalanib qo sh radifli shaklda yozsa , (ko zingni och kattaroq
’ ’
habash o g li zanji-zanji, yetar senga oqlarning bergan ranji-ranji), M.Boboyev
’ ’
murojaat usulini saqlab qolib, sarbast vaznida och qofiyalar bilan she r bitishi, bu
’
usul va uslublarning manfiy va musbat tomonlari atroflicha tahlil etilgan.
Darvoqe, Mashrab Boboyev va Miraziz A zam she rlarida odmilik, fikrni
’ ’
to g ridan-to g ri, ochiqroq yo sinda ifodalash ustunlik qilsa, Rauf Parfi
’ ’ ’ ’ ’
ijodida quyuq obrazlilik, ehtiroslarning kuchli jarangi seziladi:
Chatnadi yulduzlar, so ndilar qaqshab,
’
O, bugun qayg uning suvratin ko rdim,
’ ’
Nafratning yonida turdim yuzma-yuz.
Bu ifodalar R.Parfi qahramoni ruhiyati, ma naviyati naqadar boy
’
ekanliginigina emas, shoir ifoda usulining naqadar yuksakligi, hissiy obrazlarning
nechog liq tarangligini ham ko rsatadi. M.A zam qahramoni:
’ ’ ’ ” Og riq! ’
Qiynoq ! Sanchiq! Yuraklarimning ildiz-ildizida betinim og riq
’ ”, deb odmiroq
tilda gapirsa, R.Parfi shunga yaqin holatni:
” Osmon toshib qarar ko zga, ’
dildirab, lopillab turgan bulutlarning tobutida yotar jonsiz tafakkur deb
”
ifodalaydi. Unga Pabloni o ldirganlar
’ ” Qurbonlikka quyoshni so yganlar ’ ”
bo lib ko rinadi. Buyuk shoirlarning she rlarida va xalq qo shiqlaridagina
’ ’ ’ ’
uchraydigan bu yuksak obrazlilik Rauf Parfi asarlarining g oyaviy-badiiy sifati
’
30

naqadar balandligidan dalolat beradi. N.Rahimjonov aytganiday, R.Parfining
lirikasi yuksak emotsionallik bilan intellektuallikning omixtaligi sifatida”
namoyon bo lgan yangicha bir go zallik hodisasidir . Shoir go yo xorijdagi
’ ’ ” ’
qatag on haqida yozayotganday ko rinsada, aslida vatanimizda yashayotgan,
’ ’
o z yurtining guli bo lgan ziyolilarga qarshi qatag on davrlarini ko zda
’ ’ ’ ’
tutayotgani ko rinib turibdi. Nazarimizda, o sha davrda o z hayotimizdagi
’ ’ ’
fojialarni tilga olishdan, ularning mohiyatini she riy til bilan ochishdan hayiqqan
’
shoirlar xorij voqealariga murojaat qilishgan yoki tabiat manzaralari ularga yuksak
she riy ruh in om etgan ko rinadi.
’ ’ ’
Shoir oddiy bir daraxt , gul , yaproq , buloq , yulduz ,
” ” ” ” ” ” ” ” ” ”
bulbul , to rg ay singari ramziy vositalaridan foydalanib olam-jahon
” ” ” ’ ’ ”
ma nolarni ifodalash mumkin. Avvalgi tadqiqotlarda Cho lpon, Botu,
’ ’
Oybekning ramziy timsollardan foydalanish mahorati, ular she riyatining 70-80-
’
yillarda faol ijod qilgan shoirlarga ta siri, she rlaridagi umumiy va farqli jihatlar
’ ’
xususida atoqli adabiyotshunoslar tomonidan atroflicha fikr yuritilgan.
Shoirlarning oddiy majozlardan foydalanib jamiyatdagi ijtimoiy ma naviy va
’
ruhiy holatlarni san atkorona qalamga olishi, she riyatdagi yangicha tamoyillarni
’ ’
anglatadi. Ularning majoziy-allegorik timsollar orqali inson ruhiyatining eng
chuqur, eng teran qatlamlarini tahlil etishi oddiy to rg ay lar, bedana lar,
” ’ ’ ” ” ”
akula lar, suvarak lar haqida yoza turib jamiyatdagi va insonlardagi illatlarni
” ” ” ”
fosh etishi ham ilgarigi o n yillikda (1946-1956) voqe bo lmagan hol edi.
’ ’
Ammo majozda ham majoz, ramzda-ramz ham ramz bor. Majoziy obrazlar
borki, kishida darhol hayotiy tasavvurlar uyg otadi, ramzlar borki, umumiy
’
taassurotlar, tushunchalar paydo etadi. Shoir ko nglida dard, g oya aniq
’ ’
shakllanmagan bo lsa ramziy timsollar ham umumiyroq ma no kasb etishini,
’ ’
O.Matjonning Bolakay chizgan quyoshlar , M.Alining Irmoq , she rlaridagi
” ” ” ” ’
bo r , quyosh , ko cha , qum , tosh , tepa singari ramziy
” ’ ” ” ” ” ’ ” ” ” ” ” ” ”
timsollar tahlili yordamida ko rish mumkin. Agar majoziy timsol bitta bo lib
’ ’
fikr-tuyg ular shu obraz atrofida uyushtirilsa, she rdagi va obrazdagi ma no
’ ’ ’
yanada tiniqlashishi, A.Oripovning Tilla baliqcha , Burgut , O.Matjoning
” ” ” ”
31

Masal , J.Alimardonning Bedana , Y.Jumayevning Suvaraklar falsafasi” ” ” ” ” ”
she rlari misolida asoslash ma qul bo ladi. Manzara she rlaridagi ramziylik
’ ’ ’ ’
ham o ziga xos. Ko pgina manzara she rlarda tabiat holatlari va manzaralar
’ ’ ’
inson ruhiy olami bilan parallel tasvirlanadi. Rauf Parfining Yomg ir... ,
” ’ ”
A.Oripovning Yomg irli kun edi... she rlarida tabiat va inson ruhiyatining
” ’ ” ’
yonma-yon ifodalanishi har jihatdan yetuk asarlarning yuzaga kelishiga sabab
bo lgan. Ayrim she rlarda qarshilantirish usulidan foydalanib inson ruhiyat
’ ’
olami chuqur tahlil etib berilganini yoritishga intildik. A.Oripovning Parchagina
”
bulut, cheksiz osmon... , R.Parfining Derazamga uriladi qor... misralari bilan
” ” ”
boshlanadigan she rlar tahlili bunga imkon berdi.
’
Shavkat Rahmonning manzara she rlarida esa kishi ruhiga ta sir etuvchi
’ ’
tabiat hayotining shunchaki har qanday holati emas, harakatdagi daqiqalarining
suvrati beriladi. Bu hol tabiat lavhalarining kinofilmlardagi ifodasiga ham
o xshab ketadi. Uning she rlarida, Bog lar sapchib seskanadi , uzum
’ ’ ” ’ ”
holsizlanadi, yomg irning yog ishi Osmonning taqinchoq marvaridlari uzilib
’ ’ ” ”
ketganiga o xshatiladi. Yomg irda chatqalayotgan qizg aldoqlar Bir-biriga
’ ’ ’ ”
tegib jim jaranglaydi . Shoirning Dekabr , Fevralning so nggi kuni kabi
” ” ” ” ’ ”
she rlarida biz qotib qolgan manzarani emas, jonlangan timsollarni ko ramiz.
’ ’
Darvoqe, Sh.Rahmon, R.Parfi kabi shoirlarning she rlaridagi jonsiz narsalarni
’
jonlantirib berilishi o ziga xos san at bo lib. Bu hol 70-80-yillar she riyatida
’ ’ ’ ’
Sharq va G arb shoirlarining an analari yangicha yo sinda davom
’ ’ ’
ettirilayotganini ko rsatadi. Shuningdek, R.Parfining ayrim she rlari
’ ’
( Yomg ir yog ar... )da alleteratsiyaga-tovushlarning o zaro mosligiga
” ’ ’ ” ’
e tibor berilib, o quvchida ma lum kayfiyat hosil etish usulidan
’ ’ ’
foydalanilganligi ham ko rinadi.
’
A.Muxtor, A.Oripov, R.Parfi, Sh.Rahmon kabi shoirlarning falsafiy
asarlarida o ylar bosiq yo sinda ifodalanishi va ko pincha hissiyot fikrdan ustun
’ ’ ’
turishini, intim lirikada esa ehtiroslar ifodasidan ma no anglashinishini aniqladik.
’
Faqat bugina emas falsafiy, publisistik, intim lirika ijodkorlari asar bitishda qaysi
taomillarga ko proq moyilliklari, qaysi uslublardan foydalanishlari diqqat
’
32

markazimizda bo ldi. Aytaylik, falsafiy she rlarning ba zilarida zamonaviy’ ’ ’
intellktuallik belgilari sezilib, ularda aniq fanlarga xos nazariya va farazlar asosida
she r bitish, shu orqali muhim ijtimoiy-falasafiy ma nolarni ifodalash taomili
’ ’
ko rinib turibdi. Bu ruh M.A zamning Nazariyalar turkumiga kiruvchi
’ ’ ” ”
Nisbiylik , Ehtimollik , Nishonga urish , O.Matjonning Dala
” ” ” ” ” ” ”
shiyponida uxlayotgan go dakka , M.Haydarning Mo jiza , Markaz
’ ” ” ’ ” ”
hujayralar kabi she rlarida ko rinadi.
” ’ ’
Muhammad Yusuf she rlarining g oyasi (u qaysi she riyatda yozilgan
’ ’ ’
bo lmasin) yaratgan obrazlarining jon-qoniga singib, ularni hayot bilan
’
bog laydi. Shoir obrazlarni tabiatdan tanlaydi.
’ Gul, shabnam, olma, oy, yulduz,
yalpiz, majnuntol, maysa, ufq, qush, ohu va shu kabi timsollar Muhammad
Yusuf sevib ishlatgan obrazlar tarkibiga kiradi. Uning she riyatida eng ko p
’ ’
uchraydigan va sevib ishlatiladigan obraz qizg aldoqdir. Bu obraz uning
– ’
o ndan ortiq she rlarida yaratilgan. Shoir qizg aldoq obrazini she rlariga rangli
’ ’ ’ ’
ohanglarda, rangli qirralarda kiritadi va unga bir insoniy his-tuyg u bilan boqib,
’
jonlantirib, tabiatning bir jonli bo lagiga aylantiradi. O quvchini bu gulga oddiy
’ ’
ko z bilan emas, balki qalb ko zi bilan boqishga undaydi. Sevgi bamisoli...
’ ’ ” ”
deb boshlanuvchi she rida qizg aldoq obrazi muhabbat timsoli sifatida
’ ’
tasvirlanadi:
Sevgi bamisoli lolaqizg aldoq,
’
Teginmay bo lmaydi,
’
Tegsang to kilar.
’
Alvon bir gumbazning o rtasi oppoq
’
Buni bir menu bir kapalak bilar
Muhammad Yusuf lirkasida ona yurtdan faxrlanish, umr mzmuni haqida falsafiy-
lirik o ylarga berilish, ma naviy soflik, olijanoblik, ezgulik haqida mushohada
’ ’
yuritish kabi xususiyatlar bo rtib ko rinadi. Lirikada oshiq va ma shuqa
’ ’ ’
obrazlari badiiy sayqal topgan timsollardandir. Uning ijodi ham bundan mustasno
emas. Muhammad Yusuf o zi ta kidlaganidek: Muhabbat go zal iztirob, u
’ ’ ” ’
ko hna tuyg u, u ko hna dard”dir. Shoir bu ko hna dardni, bu kohna
’ ’ – ’ ’
33

tuyg uni yuzdan ortiq she rlarida kuylashga harakat qildi. Bundan tashqari,’ ’
shoir ijodida Vatan obrazi ham alohida ahamiyatga ega. Muhammad Yusuf ham
boshqa shoirlar singari o z ijodida Vatan go zalligi, iqboli, shuningdek uning
’ ’
mashaqqatli tarixi va taqdirini poetik gavdalantirishga erishadi. Vatan dardlarini
kuylash, shu yurtda yashayotgan fidoyi farzand kabi uning dardiga malham
bo lishga tayyor turish shoir she rlarining asosiy g oyasidir.
’ ’ ’
Ona. Ayol obrazi shoir ijodida katta ahamiyat kasb etadi. Chunki har bir
ijodkorning onaga, ayolga mehr-muruvvati, mehr-shavqati nechog li cheksiz
’
ekanligi uning Bag ishlov she rlarida yorqin ko ringan. Muhammad Yusuf
” ’ ” ’ ’
ijodida ona yoki xotin-qizlar obrazi hech bir shoir she rlarida o zshamagan bir
’ ’
jo shqinlik bilan yaratilgan. Onamga , Tuzalmaydi dardim mening ,
’ ” ” ” ”
Onamga xat , Onajon, onajon , Armon she rlari shunday xususiyatga
” ” ” ” ” ” ’
ega. Shoirning ushbu mavzudagi ko pchilik she rlarida ona vafotidan o rtangan
’ ’ ’
farzand kechinmasi ifodalanadi. Onajon , Armon , Beshinchi o g il ,
” ” ” ” ” ’ ’ ”
Ahmad Zohir qo shig i kabi she rlarida ana shu holat namoyon bo lgan.
” ’ ’ ” ’ ’
Muhammad Yusuf lirikasida insoniylikni ulug lash pafos darajasiga
’
ko tarilganligini yoritishga alohida ahamiyat berildi. U insoniylik tuyg ularini
’ ’
shunday bir ohang bilan kuylaydiki, odamlarga yaxshilik qilish, el-yurt uchun jon
fido qilish, o z hayoti bilan uzviy bog lash, ezgulik tuyg ularini har bir inson
’ ’ ’
qalbiga singdirish, adolatsizlikka nisbatan nfrat uyg otish kabi tuyg ular kuchli
’ ’
poetik ohangdorlik oladi:
O tar qancha yillar to zoni,
’ ’
Yulduzlar - ko z yoshi samoni,
’
O tar inson yaxshi yomoni
’
Mehr qolur, muhabbat qolur
Bu o rinda shoir haqli ijtimoiy fikrni o rtaga tashlaydi. Dunyoda insondan
’ ’
qoladigan eng ulug meros birgina mehr-muhabbatdir.
’
Muhammad Yusufning ko p qirrali ijodi xilma-xil obrazlar va g oyalarni
’ ’
qamrab olgan. Shoir har doim zaruriy va hayotiy masalalarni ko tarib chiqadi.
’
Muhammad Yusuf obrazlarni yaratishda ko pincha ichki monolog shaklidan
’
34

foydalanadi. U qaysi bir obrazni yaratmasin, qaysi bir g oyani o rtaga’ ’
tashlamasin, unda shoirona qalb urib turadi. Zamondoshlarimizning ezgulik va
badbinlik, adolat va zulm, ma rifat va jaholat, muhabat va nafrat haqidagi
’
o ylari, tushunchalari Muhammad Yusuf she rlarida o ziga xos milliy ohang ila
’ ’ ’
tiniq bo yoqlarda ifodalangan.
’
Xalqona ifoda, xalqona yo l bir qarashda juda osondek. Aslida-chi? Aslida
’
bu yo lda elga manzur qiladigan to rt qator she r yozish uchun shoirning ruhi
’ ’ ’
ko pning ruhiga-umumruhga g arq bo lgan yoki unga hamohang bo lmog i
’ ’ ’ ’ ’
shart. Bu degani shuki, ma lum bir ijtimoiy-psixologik davrda shakllangan shoir
’
dunyoqarashi nafaqat shu palladagi xalq kayfiyatini, balki, umuman, u yoki bu
xalq kayfiyatidagi dominant xususiyatlarni o zida jamlagan bo lishi zarur. Bu
’ ’
hol, avvalo, tug ma ravishda shoir ruhiga ko chgan, qolaversa, tarbiya uni
’ ’
rivojlantirgan bo lmog i zarur. Muhammad Yusuf shu jihatdan risoladagi
’ ’
shoirdir.
Shoir she riyatida bir obraz bor. U andak to pori, andak dumbul, biroq
’ ’
o ta samimiy, yuragi toza. Aynan shu obraz nigohi bilan dunyoga nazar solar
’
ekansiz, boshqa vaqtda sizga g alati bo lib ko rinadigan gaplar, holatlar ham
’ ’ ’
erish tuyulmaydi. Chunonchi Ozoda degan she rni oling. Lirik qahramon
” ” ’
Ozodani sevgan, hanuz sevadi... Biroq uning yoshi ham, yorning yoshi ham, o n
’
sakkizda yo yigirma birda emas, balki allaqachon qirqni qoralab qolgan.
Yigit qirqda qirchilla g arq pishadi,
’
Erta-indin sochlarimga oq tushadi,
Chin oshiqlar qirq yilda topishadi!
Ozodani sevaman men, Ozodani.
Aynan shuning uchun ham odamlar oshiqni ko rsatib kuladilar:
’
Tushunmaslar kuladi: esiz-esiz,
Kimlar ermak qiladi: esiz-esiz...
Lekin oshiqning bular bilan ishi yo q, to g rirog i, u bundaylardan
’ ’ ’ ’
qo rqmaydi, hatto do lvor xarakteri bois tushunmaslarga do q-po pisa
’ ’ ” ” ’ ’
qiladi: Xotinim ham biladi nima deysiz? Ehtimol, she rni she r etib turgab
“ ” ’ ’
35

unsur aynan shu o rindagi po pisada dir Nima deysiz? . Keling,’ “ ’ ” – “ ”
bolalikka, bolalar hayotiga bir qaytaylik. Ular o rtasidagi o zaro muomalani,
’ ’
ayniqsa, ikki o g il bola tortishib qolib bir-biriga jo jaxo rozdek tashlanish
’ ’ ’ ’
oldidan aytadigan so nggi jumlani eslaylik: Nima deysan? Yuqoridagi
’ “ ”
she rda ham lirik qahramon o z tuyg ularini bir tekisda bayon etib kelarkan, bir
’ ’ ’
o rinda shop etib bolalik bahriga tushib ketadi va bolaga o xshab, yo q,
’ “ ” ’ ’
bola bo lib do q uradi: Nima deysiz?
’ ’ “ ”
Chinakam she riyat bolalik bilan bog liq ekanligi to g risidagi
’ ’ ’ ’
iqrorlarga sizning ham ko zingiz tushgan bo lsa va siz ushbuni qabul qilishga
’ ’
moyil esangiz, meni tezroq va teranroq tushunasiz. Yana-da to g risi, shoir
’ ’
Muhammad Yusufni. Chunki, fukrimizcha Muhammad Yusuf deb atalmish ijodkor
she riyatini ko tarib turgan unsurlardan biri, shubhasiz, shoirni bot-bot ana shu
’ ’
bolalik dehgiziga tushib ketishi va u yerdan hammamizga dahldor marvaridni
“ ”
- ko ngil asrorini ko tarib chiqishidir. Jumlani andak umumiylashtirib, ilmiyroq
’ ’
tus bersak, quyidagi ko rinishga keladi: Bolalikka qaytish yo llarini yo qotgan,
’ ’ ’
inchunun, bolalik xotiralari bilan tillashishdan mahrum ijodkorlardan, - xoh u
rassom bo lsin, xoh shoiru yozuvchi, qat iy nazar, - pichoqqa ilingulik biron
’ ’
asarning qolishi mahol.

36

II.1. Ramzlar vositasida ruhiyat tahlili
She riy tafakkur mohiyatini ifodalovchi asosiy fenomen poetik obrazdir.’ –
U ijodkor tomonidan qayta idrok etilgan va muayyan maqsad yo lida badiiy
’
sayqallangan umumlashma fikr hosilasidir. Poetik obraz so z orqali, uning turli
’
ma no tovlanishlari tufayli shakllanadi va takomillashadi. His-tuyg u, kechinma
’ ’
bilan poetik fikr uyg unligi lirik she rlarda oq rangning ramziy ma nosi istifoda
’ ’ ’
etilgan.
Hozirgi lirikada ramziy-falsafiy mushohadakorlik tobora kengayib
bormoqda. Bu yo nalishdagi she rlarda, xususan, lirik xarakter yaratishda
’ ’
timsoliy obrazlilik bilan teran donishmandlikning tabiiy va ta sirchan sintezi
’
yorqin ifodasini topmoqda va har bir shoir ijodida o ziga xoslik kasb etmoqda. Bu
’
jihatdan Matnazar Abdulhakim she riyati mavzu qamrovi kengligi, shakl rang-
’
barangligi va poetik ma no hamda shoir nigohining o ziga xosligi bilan
’ ’
xarakterlanadi. Bunda shoir aruz va barmoq vaznlaridagi g azal, to rtlik,
’ ’
muxammas, doston kabi janrlar imkoniyatlaridan keng foydalanib, adabiy
an analarni ijodiy ulushi bilan boyitib kelmoqda. Uning she riyatidagi majoziy-
’ ’
falsafiy talqin eng muhim jihatlardan biridir. Shoir she riyatida metafora, ya ni
’ ’
mazmuni keng ommalashgan ramzlar va ular asosida vujudga kelgan poetik
ma nolarining turli talqinlari mavjud. Uning Majnuntollar she ri istioraviy
’ ” ” ’
talqinning eng go zal namunalaridan biridir.
’
Ma lumki, majnuntol adabiyotimizda keng qo llanilgan, ramzdan
’ ” ” ’
obraz darajasiga ko tarilgan metafora bo lib, ma shuqa yo lida iztirob chekkan
’ ’ ’ ’
va uni intizorlik bilan kutgan oshiq timsolidir. Ijodkor bu turg un ko chma
’ ’
ma noni kengaytirib, unda umuman insonni nazarda tutadi va lirik qahramon
’
men ini qo llaydi. Shoir talqinida asosiy urg u tolning o ziga qaratilib,
” ” ’ ’ ’
37

majnunlik uning nomi emas, balki sifati va mohiyatini belgilovchi xislat tarzida
beriladi:
Men aqldan ozmay ketaman
Majnun bo lib qolasiz tollar’
Yoki:
Shisha emas, tosh edi ko nglim
’
U baribir sindi, bilmaymiz.
Bu misralarda toldagi ana shu befarqlik shisha, tosh, ko ngil orqali
” ” ’
chuqurlashadi va majnunlik tushunchasini yanada to yintiradi. Bu o rinda
’ ’
shisha va tosh tushunchalarining sifat belgilari bevosita ko ngilga
” ” ” ” ’
bog lanadi, shu sababli ko ngil ular bilan umumlashtirilib, obrazga aylanadi.
’ ’
Shoir talqinicha, toshday qattiq, shishaday tiniq ko ngilning sinishi bu kutilgan
’
orzuning sarobligiga ishoradir. Shoir tollarni telbalarim deb atar ekan, besamar
” ”
o tgan asr va kunlarni sanamaslikka undaydi. Chunki maqsad hosil
’ ” ”
bo lmagan umr, zamondan naf yo q. Vaqt esa beshafqat. Shu sababli she r U
’ ’ ’ ”
boshqaga olib o tadi, mening uchun o sgan gullarni deya falsafiy yechim
’ ’ ”
topadi. Bu o rinda gul keng majoziy ma nodagi oydin niyat idealdir.
’ ’ –
Majnuntol hayot oshig i, umidvor inson, yo l esa umr bo yi ezgulik
” ” ’ ” ’ ” ’
kutiladigan manzil ramzidir.
Metaforada, odatda voqelik yoki kechinmani badiiy inkishof etishda moddiy
materialni ruhiy umumlashtirishga, konkret predmet yoxud tushunchalarning
mavhum tasavvurga o tish jarayoni aks etadi. Bu jarayonda shoirning badiiy
’
niyati, tafakkurining miqyosi, estetik baholash darajasi oydinlashadi. Bu holni,
ayniqsa, qor tushunchasi bilan bog liq istioraviy talqinlarida ko rish
” ” ’ ’
mumkin. Shoirning Qor qo shig i , Qor , Etyud sarlavhali she rlari
” ’ ’ ” ” ” ” ” ’
va qator to rtliklari bunga misol bo la oladi. Ma lumki, qor badiiy ijodda
’ ’ ’ ” ”
musaffolik, poklik va beg uborlik timsoli sifatida ta riflanadi. Uning bu o zak
’ ’ ’
xususiyatri har bir ijodkor nazdida muayyan poetik fikrni ramziy qobiqda
ta sirchan ifodalash vositasidir. Chunonchi, shoir Rauf Parfi she rida oppoq qor
’ ’
lirik men ning ma shuqasini xayolan eslagan ondagi xotirasiga ishoradir:
” ” ’
38

Derazamga uriladi qor,
Jaranglaydi jarangsiz kumush.
Qordagi turg unlik oqlik belgisi kumush so zi bilan yanada’ ” ” ’
chuqurlashadi va qorning yorqin xotiraga monandligi metaforik ma noni
’
gavdalantiradi.
Matnazar Abdulhakim talqinida boshqacha holatni ko ramiz. Birinchidan,
’
she rda lirik men qorning o zi, ikkinchidan, qorning istioraviy ma no turlari
’ ” ” ’ ’
ancha keng va turfa, uchunchidan, she r bayoni jonlantirishning intoq usulida
’ –
jonsiz narsa nutqida beriladi, she r syujetini samodan yerga tushgan qorning
’
o ziga xos sarguzashtlari deyish mumkin. Chunki qor odamlar orasida
’ ” ”
bo lishni lahza tinim bilmay kutgan , nihoyat orzulari ushalgan , tunni
’ ” ” ” ”
uxlab o tkazuvchi sen ni uyg otib, uning oyoqlari ostida to shalgani va
’ ” ” ’ ” ’ ”
maqsadi o zgaga shodlik bag ishlash ekanini faxr bilan so zlaydi. Insonning
’ ’ ’
oyoq izlari qorning bag rini o yib qo ygani uning uchun or emas, balki faxrdir.
’ ’ ’
Chunki qor o zligi ma nosini insonga ezgulik ato etishda deb biladi.
’ ’
Shu bilan birga, qor o z umrining qisqaligini ham unutmaydi va shu
’
g animat muddatni ezgulikka esh qila olmasa uzr so rashdan orlanmaydi:
’ ’
Kechir ko z yoshingga o xshab qo ysam sal
’ ’ ’
Kiprigingga asta qo nayotganda.
’
Bu o rinda qor o zini ko z yoshiga mengzashida chuqur ma no bor.
’ ’ ’ ’
Ko z yoshi bir daqiqalik muvaqqat holat. Bu baribir erishga mahkum qorning
’
ham qismati. Lekin u bu qismatdan afsuslanmaydi. Chunki yo qlikka singib
’
ketsa-da, bundan nolimaydi, qisqa umrini sen ning shodligiga beradi:
” ” ” ” ”
Asta yer qa riga ketaman erib,
’
Senga atab gullar yuborish uchun.
Ramz va majozlar barcha ijodkorlar uchun g oyaviy-badiiy mazmunni
’
ta sirli ifodalash va tasvirda emotsionallikni oshirish imkoniyati bo lib, bunda
’ ’
har bir shoirga xos ijodiy individuallik, poetik mahorat va o ziga xoslik muhim
’
rol o ynaydi. Jumladan , ramziy-majoziy talqinlar Omon Matjon, Matnazar
’
Abdulhakim, Shavkat Rahmon, Tohir Qahhor kabi shorlar asarlarida, asosan
39

falsafiy intellektual mazmunni an anaviy yo nalishda, Bahrom– ’ ’
Ro zimuhammad she rlarida esa inson ruhiyati va hissiy evrilish olamini
’ ’
moderncha yo nalishda tadqiq etishga qaratilgan.
’
O zbek she riyatining yorqin yulduzlaridan biri A.Oripov she riyatida
’ ’ ’
ham lirik qahramonning ichki olami, qalbidagi ziddiyatlar, isyon va tug yonlari
’
tasviri yetakchi o rin tutadi. Zotan, she riyatning kuchi ham tasvirlanayotgan
’ ’
insonning butun borligicha, uning barcha murakkabliklari, kuchli va ojiz tomonlari
bilan ro yirost gavdalantirib bera olishidadir. Shoir she riyatida biz, asosan,
’ ’
quyidagi toifa kishilarning ruhiy olamlari bilan tanishamiz.
Ma lum voqea va sabablar natijasida vujudga kelgan murakkab ruhiy
’
holatlar tasviri. Zero, shoirlikning asosiy sharti ham inson ruhiyatidagi botiniy
kechinmalarni, qalb to lg anishlarini hassoslik bilan his qilish va buni mohirona
’ ’
tasvirlab bera olishidadir. Shoir ma lum bir sabab bilan vujudga kelgan muayyan
’
ruhiy holatlarni tasvirlar ekan, lirik qahramonning qalbini tub-tubigacha yoritishga
harakat qiladi, nozik kuzatishlar olib boradi, bilimdon ruhshunos kabi ish tutadi.
Shoirning Kuz xayollari , Derazamni qoplar oqshom zulmati , Onamga
” ” ” ” ”
xat , Qani, nay ber menga do stginam, Sog inch , Cheksizlik ,
” ” ’ ” ’ ” ” ”
Go zallik , Holat , Meni olib keting kabi o nlab she rlarida lirik
” ’ ” ” ” ” ” ’ ’
qahramonning murakkab ruhiy holatlari ajoyib bir mahorat bilan tasvirlangan.
Shoir shaxsiyatidan ajratish mushkul bo lgan shoir-lirik qahramon yoki
’
obraz-portret (B.Akramov)ning ziddiyatli kechinmalar tasviri. A.Oripov
” ”
she riyatida ruhiyat tasviri faqat ruhiy holatlar bilangina chegaralanmaydi. Bu
’
hodisa shoir ijodida o zining turfa xil xususiyatlarini, rang-barang qirralarini
’
namoyish etib, sehrli olmos kabi tovlanadi. Bu xil she rlarda asosan lirik
’
qahramon kurashchan, nuqson va kamchilklarga nisbatan isyonkor, dardkash va
ayni paytda nekbin tuyg ularga oshno zamondoshimiz sifatida gavdalanadi.
’
Shoirning Albomga , Yuzma-yuz , Bahor , Dengizga ,
” ” ” ” ” ” ” ”
Sarob , Onajon , Shoir , O zbekiston , Ketganlar yodi bu ,
” ” ” ” ” ” ” ’ ” ” ”
Momo oftob , Malomat toshlari , Ishonch ko priklari kabi she rlarida
” ” ” ” ” ’ ” ’
lirik qahramon ruhiy olamini tasvirlashda realistik yo l tutiladi va shoir
’
40

shaxsiyatidan ajratib bo lmaydigan lirik qahramonning obraz-portreti yaratiladi.’
Bu asarlarning har biri programm yoki avtobiografik xarakterdagi she rlar
’
bo lib, lirik qahramon xarakterining turli qirralarini aks ettiradi. Bunday
’
she rlarda lirik kechinma ham, epik unsurlar ham, lirik-publisistik usul ham
’
birday ahamiyatga ega. Bu usullarning har biri she r mavzusi, shoirning
’
maqsadiga ko ra ba zi bir alohida she rlarda yetakchilik qilishi mumkin. Lekin
’ ’ ’
pirovard-natijada bizning ko zoldimizda isyonkor, hayot qozonida qaynayotgan,
’
kamchiliklarga birinchi navbatda kishilar ruhiyatidagi noqisliklarga nisbatan
murosasiz, birovlardan tuyg u olmagan , ovozini o zgaga berishni
” ’ ” ” ’
istamaydigan shoir shaxsi namoyon bo ladi. Biz bu she rlarning har birida
” ’ ’
shoir lirik qahramoni ahvol-ruhiyatini, uning botinidagi ichki kechinmalarni va
ko proq mavjud sharoitdan qoniqmaslik, norozilik tuyg ularini sezib turamiz.
’ ’
Zotan, A.Oripov o zbek she riyatiga urra va yashasin chilkdan farqli
’ ’ ” ” ” ”
o laroq, ijtimoiy norozilik motivlarini olib kirgan shoirdir. Biz shoir-
’
lirikqahramoni mana shu xislatlari uchun sevamiz, u - mana shu noroziligi bilan
bizga yaqin, dardkash.
Kuyunchak, dardkash zamondoshlari ichki kechinmalari, dard va hasratlari
tasviri. A.Oripov she riyatida zamondoshlarimiz ichki olami tasviri ham
’
zamonaviy shoir sifatida keng o rin tutadi. Shoir biz bilan zamondosh bo lgan
’ ’
kishilar timsollarini yaratar ekan, birinchi navbatda ularning ruhiy kechinmalariga,
ularni bezovta qilayotgan dunyo tashvishlariga , orzu-istaklariga, dunyo va
odamlarga nisbatan bo lgan munosabatlariga e tiborni qaratadi. Shoir yaratgan
’ ’
zamondoshlarimiz obrazi o zlarining milliy qiyofalariga ega, e tiqodi but,
’ ’
asabotli va matonatli, mehnatkash, saxiy qalbli kishilardir.
A.Oripovning Odamlar , Asrimiz odami she rlarida xalq va odamlar
” ” ” ” ’
ruhiyatiga xos xislatlar umumlashtirilgan bo lsa, Uchqur xayol sohibi yigit ,
’ ” ”
Noma lum odam , Uchinchi odam singari she rlarida alohida shaxslar
” ’ ” ” ” ’
ruhiy olami qalamga olinadi. Noma lum odam she rining lirik qahramoni
” ’ ” ’
na shoir va na mashhur zot , balki biz bilan birga yashayotgan millionlab
” ”
kishilar singari oddiy odamdir. Uning dunyo bilan dardi bir, dunyo tashvishlarini,
41

hayot falsafasini teran anglaydi, ba zida yuragi yongani bilan birga u parvo’ ”
qilmaydi . Chunki u biladi: tug ilish shiddatli tortilgan kamon, o lim bu
” ” ’ ’ –
nishonga borib tekkan o q . Ammo uning bunchalik kamtarligi, o zini ko z-
’ ” ’ ’
ko z qilishga urinmasligi, o tkinchi, mayda hislardan baland turishi o zgalar
’ ’ ’
nazdida loqaydlik bo lib tuyulishi mumkin. Chunki u duch kelganga yurak
’ ”
ochib laqmalik qilmaydi, ba zilardek tirnoqcha ish qilsa, tog dek ko rsatib
” ’ ’ ’
ko kragiga mushtlamaydi yoki o zini bu dunyoning tashvishlaridan judaham
’ ’
qiynalib ketganday ko rsatib ayanchli ingramydi, ba zi qumursqasifat kimsalar
’ ’
singari topganini uyiga tashimaydi. Axir, uning uchun ayon: olamning bu mayda
”
g alvasi nechun, bari o tadigan bari nokerak . Mana shunday g alvalar quli
’ ’ ” ’
bo lgan mayda odamlar dan miriqib qah-qaha uradi . Lekin uning dardi,
’ ” ” ” ”
tashvishi botiniy bo lganiday, bu qah-qahasi ham botiniydir. Shoir ushbu
’
she rida dunyoni yelkasida ko tarib turgan va ularning bor ekanlliklari bilan
’ ’
hayotning sobitligini ta minlayotgan daryodil kishilarning tipik obrazlarini yaratar
’
ekan, o zi ham bunday kishilar ruhiy olamlariga naqadar yaqin ekanligini teran
’
isbotlaydi. Shoir she riyatida zamondosh kishilar timsoli ko pchilk shoirlarda
’ ’
bo lganidek, quruq madhiya, hamdu sanolar orqali emas, balki ularning
’
ma naviy qiyofalarini ichdan yoritish asosida namoyon bo ladi.
’ ” ” ’
O zbek dehqoni ruhiy olami tasviri. A.Oripov ijodining dastlabki onlaridan
’
tortib to shu buguniga qadar she rdan she rga o tib, o zini xarakter xislatlarini
’ ’ ’ ’
tobora yuksaltirib, tobora mukammallashtirib kelayotgan muqaddas bir timsol bor.
Bu shoirni ohanrabo misoli mudom o ziga tortuvchi million egatlarga egilgan
’ ”
o zbek ona xalq obrazidir. Shoirning lirik qahramoni bu quyoshdek porloq
’ ” –
timsol atrofida parvonadek charx urar ekan, o zini ham uning kichik bi zarrasi
’
deb biladi, bir ketmonchi o g li sifatida o zini shu xalqqa esh, taqdiriga sherik
’ ’ ’
deb hisoblaydi. Lirik qahramon Vatanni beqiyos sevadi, uning bunday otashin
sevgisiga sabab na bu diyorning sahiy zamini, na haroratli quyoshi na bitmas-
tuganmas boyligi, balki unda zahmatkash, ishparast o zbek xalqining
” ” ’
yashayotganligidir.
42

O zbek xalqi shoir she riyatida aksar payt Paxtakor Dehqon qiyofasida’ ’ –
jonlanadi. Zotan, o zbek bugungi kunda dunyo xalqlariga birinchi navbatda mana
’
shu paxtasi orqali tanish, shu sababli hatto junglidagi ovchi ham paxta tutgan
”
kishini ko rib o zbek desa ajabmas , chunki o zbek va paxta bir-biriga shu
’ ’ ” ’
qadarli taqdirdoshki , maboda o simlikka zabon bitsa agarda, paxta navi eng
” ’
avval o zbekcha gapirardi . Shoirning Yuzma-yuz , O zbekiston ,
’ ” ” ” ” ’ ”
Saraton , Qarshi qo shig i , O zbekistonda kuz , O zbek paxtasi
” ” ” ’ ’ ” ” ’ ” ” ’ ”
kabi she rlarida ana shu zahmatkash, ishparast, paxta bilan zabondosh o zbek
’ ’
dehqoni ruhiyati manzaralari qalamga olinadi. A.Oripovning ushbu she rlarida
’
lirik qahramonni davrdagi hukmron adabiy qarashlardan farqli ravishda oq
”
oltinni yaratgan oltin qo llar madhiyasi emas, balki tepasida o zni tutib,
’ ” ” ’
uyatdan lol boqib qolgan quyosh ning hayratiga sazovor bo lgan Bobo
” ’
Dehqonning ko zidagi charchoq bir kulgu ko proq cheksiz iztirobga soladi,
” ’ ” ’
uning xayolini dehqon hayotining soxta, sun iy romantik tafsilotlari emas, ana
’
shu charchoq bir kulgu ko proq band etadi. Shoir she riyatida aksar payt
” ” ’ ’
Dehqon ruhiyati shoir-lirik qahramon kechinmalari, uning rizq yaratuvchiga
bo lgan samimiy kuyunchak munosabati orqali ochiladi. Shuning uchun ham
’
aksar Dehqon ruhiyati bilan birgalikda shoir-lirik qahramon ruhiy olami ham
yondosh tasvirlanadi, bir timsolga tegishli kechinmalar ikkinchi timsol qalb
kechinmalari orqali suratlanadi.
Yumoristik va satirik tiplar ruhiyati tasvir i . A.Oripov she riyatida hajviy
’
ohangning ham o ziga xos o rni bor. Shoir bu usulga murojaat qilar ekan,
’ ’
jamiyatda, odamlar ongida uchrovchi ba zi bir nuqsonlardan yengil kulsa
’
( Hangoma , Sharq hikoyasi , Bahor kunlarida , Samoviy mehmon... )
” ” ” ” ” ” ” ”
ba zi nuqson va kamchiliklarni achchiq satira qamchisi bilan savalaydi, ularni haq
’
va adolat to pi bilan o qqa tutadi ( Mitti yulduz , Temir odam ,
’ ’ ” ” ” ”
Tarbiya ) . shoir bu yumoristik va satirik va tiplar ustidan yengil yo
” ”
zaxarhandali kular ekan, ularni shunchaki yomonlamaydi , balki bu
” ”
qahramonlar ruhiyatining eng qorong u kunjaklariga qadar nurlantirib, aslida
’
43

ularni kim ekanliklarini iste dod ko zgusi orqali jilolantiradi, xulosani esa’ ’
she rxonni hukmiga havola qiladi.
’
A.Oripov o z ijodi bilan she riyatimizda inqilob yasagan shoir. 70-80-
– ’ ’
yillarda nazmimiz ummonida ko tarilgan yangi to lqin ibtidosi ham A.Oripov
’ ’
she riyatiga borib taqaladi. She riyatmizning tayanchlaridan biri, porloq yulduzi
’ ’
A.Oripovning sahiy qalbi, o tkir qalami hali ko p mo jizalar in om qilishga
’ ’ ’ ’
qodir.
Bugungi she riyatimiz rivojida iste dodli shoir R.Parfining ham alohida
’ ’
o ziga xos o rni bor. Shoirning bir oz maxzun, kuyunchak dardchil ovozi
’ ’
bugungi o zbek she riyatida o zgacha ohang bilan yangramoqda. R.Parfining
’ ’ ’
hech kimnikiga o xshamagan, faqat o zigagina xos bo lgan uslubi
’ ’ ’
adabiyotshunoslikda turli bahs va munozaralarga mavzu bo lib kelmoqda.
’
R.Parfi she riyatidagi asosiy xususiyatlardan biri shundaki, u deyarli har bir
’
she rida inson ruhiyatiga xos bo lgan murakkab ruhiy holatlarni suratga
’ ’ ”
oladi . Bu holatlar turli dinamik metaforalar orqali, harakatdagi detallar orqali
”
ifodalanadi, natijada inson qalbi haqida bahs etuvchi bir ruhiy iqlim vujudga
keladi.
R.Parfi she riyatida lirik qahramonning ichki olamini tadqiq qilishda faqat
’
uning o zigagina xos bo lgan bir usulni qayd qilish muhimdir. Shoirning bir
’ ’
qator she rlari borki, ular tashqi ko rinishlaridan sonetlar silsilasidan tuzilganga
’ ’
o xshaydi. Shoir sonetlarinig har biri lirik lahzalargina emas, balki bir butun ruhiy
’
olam eshiklarining xalqalaridir ham. Bu xalqalar birlashib bir tugal voqeliikni
” ”
tashkil qiladiki, bularni bemalol jajji ruhiy dostonchalar deb atash mukin.
” ”
Shoirning Muhabbat , Diloromning ko zlari , Hamlet , Vatan ,
” ” ” ’ ” ” ” ” ”
Sunbula , Mikelanjelo sevgisi , Aleksandr Blok , Og riq kabi
” ” ” ” ” ” ” ’ ”
sonetlar silsilasidan tuzilgan she rlari lirik qahramon dil dardlarining ajoyib
’
shoirona ifodasidir.
Lirik qahramon ruhiy kechinmalarini ifodalashda R.Parfi xilma-xil poetik
vositalardan mahorat bilan foydalanadi. Ruhiy parallelizm, alletaratsiya, tazod,
44

ritorik so roqlar, tardi aks, takrorlar va tasba lar shoir uchun bu borada eng’ ’
sevimli vositalardir.
Ma lumki, ruhiy parallelizm insonning quvonchi, iztiroblari, qalb
’
tug yonlarini tabiat tasviri orqali yorqinlashtiradi, ya ni inson o z
’ ’ ’
kechinmalariga tabiatdan dalil izlaydi. Bunda tabiatdagi har bir hodisa
” ”
insonning mavjud ruhiy holatiga uyg un yo qarama-qarshi tarzda tasvirlanadi. U
’
holatda ham, bu holatda ham tabiat tasviridan maqsad insonning ichki
kechinmalarini yanada kuchliroq, xissiyroq, ishonarliroq qlib tasvirlashdir.
Shoirning Abdullajon marsiyasi she ridan olingan quyidagi satrlarga e tibor
” ’ ’ ’
bering:
Qushlar, qushlar, qator-qator
Qushlar uyga qaytingiz,
Abdullajon qaytmas... zinhor
Yor-do stlarga aytingiz.
’
o z makoniga qaytish qushlarga xos hodisa. Lekin 25 yoshli navqiron
’ –
do stning hech qachon o z uyiga, yor-do stlari bag riga qaytib kelmasligi lirik
’ ’ ’ ’
qahramon qalbini larzaga, so ngsiz bir iztirobga soladi va she rdagi mavjud
’ ’
kechinma ana shunday qarama-qarshilik orqali kuchayib borib, o limni o zini
” ’ ’
ham yig latar darajadagi iztirobli qo shiqqa aylanadi.
’ ” ’
R.Parfi lirik qahramonning ichki kechinmalarini tasvirlashda bir necha xil
she riy san atlarni barobar qo llab, ruhiy iqlimni yanada chuqurlatishga erish
’ ’ ’
oladi:
Aziz do stim, qaylarda qolding?
’
Ko rib turib seni ko rmadim.
’ ’
So radimu men dardi holing.
’
Men dardu holingni so rmadim
’ 7
.
Ayriliq dog idan o rtanib, xotiralar iskanjasida to lg anayotgan do st - lirik
’ ’ ’ ’ ’
qahramonning ruhiy holati quyidagi she riy san atlar orqali yuzaga chiqmoqda:
’ ’
1. ritorik so roq (Aziz do stim, qaylarda qolding?)
’ ’
7
Parfi R. Sabr daraxti. Toshkent. G .G ulom nomidagi Adabiyot va san at nashriyoti.
” ’ ’ 1986, 67 sahifa. –
45

2. tazod (ko rdim-ko rmadim; so rdim-so rmadim)’ ’ ’ ’
3. tasba (uchinchi misrani ykunlagan uch so z men dardu holing
’ – –
to rtinchi misrani boshlab kelayapti)
’
4. tasdir (uchuinchi misrani boshlagan so z so radim to rtinchi
’ – ’ – ’
misrani yakunlab kelmoqda)
R.Parfi xilma-xil badiiy usullardan foydalanib ruhiy hayotdagi yashirin
holatlarni sezgirlik bilan ilg ay oladigan shoirdir. Shoir lirik qahramonining
’
ichki olamiga chuqurroq kirib borganimiz sari bizning ko z oldimizda
’
to laqonli, yetuk, kurashchan xarakter qad ko tara boshlaydi, bu xarakterda
’ ’
asosan ikki xususiyat yetakchilik qiladi. Bir tomondan lirik qahramon ijtimoiy
hayotga faol ishtirok etadi, fikr doirasi nihoyatda keng, bashariyat tashvishi
bilan yashaydi, zamin jarohatlaridan ozorlanadi, loqaydlikka, maslaksizlikka
nisbatan murosasiz, o zligini anglagan, qalb ixtiyoriga ko ra yashayotgan,
’ ’
o z e tiqodini sobit turib himoya qiluvchi - kuyinib so zlayotgan , kuyinib
’ ’ “ ’
yashayotgan insondir.
”
Ikkinchi tomondan esa bu lirik xarakter g oyatda mahzun, diltang, mudom
’
o zi bilan kurashayotgan, so ngsiz hijron azobida nola qilayotgan, visolga
’ ’
yetishdan butun umidini uzgan, umid uzib ham yanada ko proq sevayotgan
’
pokiza qalbli, ma sum tuyg uli oshiqdir. Shoirning muhabbat mavzuida
’ ’
yozilgan she rlarining bosh xususiyati iztirobli, og ir va so ngsiz
’ – ’ ’
hijrondir. Lirik qahramon bu tipdagi she rlarning deyarli hammasida qaytmas
’
bo lib ketgan muhabbat dog ida o rtanadi. Bu xil she rlarda shoirning
’ ’ ’ ’
sehrli shamchirog i lirik qahramon qalbini tub-tubigacha yoritadi, biz
“ ’ ”
go yo lirik qahramon qalbini emas, qalqib turgan bir tomchi simobni
’
ko rganday bo lamiz.
’ ’
46

II.2. Tabiat poetikasi va folklorizm
Folklor an analari deganda, odatda, xalq og zaki ijodiga xos ifoda uslubi,” ” ’ ’
badiiy shakllar va tasvir vositalari, epik motiv va obrazlar, marosim hamda urf-
odatlarga xos tushuncha va qarashlarning faqat folklor asarlarida saqalanib
qolishi, ularni poetik ifodalashning davom ettirilishi anglashiladi. Folklor
ta sirida yozma adabiyot namunasiga folklor an analariga xos hodisalarning
’ ’
badiiy mahorat bilan singdirilishidan, qayta talqin etilishidan folklorizmlar
yuzaga keladi. Folklorizmning bu tarzda qo llanishi esa uning yozma adabiyot
’
hosilasi ekanligini bildiradi. Shuning uchun u yozma badiiy ijodning tarkibiy
qismi hisoblanadi. Negaki, folklorizmda folklor materiali yozma adabiyot
qonuniyatlariga muvofiq individual ijodkorning badiiy mahorati, hissiy
47

kechinmalari, qarashlari hisobiga yanada boyitiladi. Eng muhimi, uning
ko magida realistik ifoda bilan romantik talqin o zaro birlashib ketadi. Bu’ ’
esa, xususan, she riyatda o ziga xos joziba hosil qiladi.
’ ’
Folklorizmlar nasr, nazm, dramaturgiya va liro-epik turda, publitsistikada,
hatto ilmiy asarlarda ham uchraydi. Biroq, har bir ijodiy turda u o ziga xos
’
xususiyatlarini namoyon etadi.
Folklorizmning yana bir muhim tomoni shundaki, u folklor va yozma
adabiyot munosabatining davomiyligini ta minlaydi.
’
Folklorizm o ziga xos badiiy vosita sifatida muhim estetik ahamiyat kasb
’
etadi. U yozma adabiyot hosilasi, badiiy ijodning tarkibiy qismi hisoblansa-da,
asosan, folklor materiali zaminida yuzaga keladi. Folklorizmlar vositasida
ijodkorning individual badiiy mahorati, o ziga xos uslubi namoyon bo ladi.
’ ’
Yaratilgan asarning g oyaviy-badiiy ta sirchanligi ortadi.
’ ’
Ma lumki, nemis folklorizmi I.V.Gyote, fransuz folklorizmi Foriel, rus
’
folklorizmi A.S.Pushkin ijodida namoyon bo ldi.
’
O zbek folkorizmining tabiatini xalqimiz og zaki poetik ijodida,
’ ’
shuningdek, mumtoz va zamonaviy yozma adabiyotimizning folklor bilan
munosabati borasida erishilgan ijodiy tajribalar yig indisi belgilaydi.
’
Aniqrog i, xalq ijodida mavjud bo lgan syujet va motivlar badiiy shakllar
’ ’
bilan birga folklorga xos g oyaciy yo nalish va xarakterlar, millatimizning
’ ’
orzu-intilishlari, his-tuyg ulari, e tiqodiy qarashlari, o ziga xos urf-odatlarini
’ ’ ’
ifodalovchi badiiy vositalar, tushunchalar, ayniqsa, xalq og zaki badiiy ijodi
’
asarlarining til boyligi, maqoldan yangi zamon, mavjud ijtimoiy tuzum voqea-
hodisalari va mafkurasi mazmuniga muvofiq tanlab foydalanish hamda shu
asosda yangi yaratilgan asarning milliyligi va xalqchilligini ta minlash
’
o zbek folklorizmining tabiatini namoyon etadi.
’
Ijodkor folklor materialidan g oyaviy niyati va maqsadiga, qaysi turda
’
ishlatishiga qarab, turlicha foydalanishi mumkin. U xohlasa, folklor materialini
shaklan o zgartirmay aynan qo llashi yoki qayta ishlab, o z asarining ruhiga
’ ’ ’
singdirib keltirishi mumkin. Bu esa folklorizmlarning turlanishini ko rsatuvchi
’
48

omillardan biridir. Shunga qarab folklorizmlarni dastlab ikkiga ajratish
mumkin: a)qayta ishlangan folklorizmlar; b) asl folklorizmlar.
XX asrning 70-80-yillari o zbek she riyatida qayta ishlangan folklorizmlar’ ’
keng qo llangan. Qayta ishlangan folklorizmlar ko pincha folklor
’ ’
materialining shaklini ozgartirib, ma nosini saqlash usulida hosil qilinadi:
’
Ona yurtsiz oltin beshiksiz zotga,
–
O z uysiz, o lansiz zotga,
’ ’
Erki yo q, bo rki yo q ham ko shksiz zotga,
’ ’ ’ ’
Dunyoda nima bor afg ondan ortiq.
’ 8
Shoir To ra Sulaymon Ortiq she rida Ona yurting - oltin beshiging
’ ” ” ’ ” ”
maqolini o zgartirib qo llash orqali vatansiz odam erksiz, bo rksiz va
’ ’ ’
ko shksiz bo lishini ta kidlagan.
’ ’ ’
Yer qattig u, osmon ko p yiroq.
’ ’
Bu satrlarda esa asl folklorizm bor. E tiborlisi shundaki, ushbu maqolni
’
turli davrlarda o nlab shoirlar ishlatishgan. Masalan, Muhammad Yusuf uni:
’
Endi osmon yiroq,
Endi yer yumshoq, -
tarzida qo llaydi. Shoir qofiya bois qattiq so zini yumshoq so zi
’ ” ” ’ ” ” ’
bilan almashtirib, maqol mohiyatiga putiu yetkazadi. Aslida bu maqol ikki
uzvdan iborat:
Osmon yiroq, yer qattiq,
O lay desam, jon qattiq
’
O tgan asrning 70-80-yillarida ijodkorlar zamon yo rig idan nolib, Vatan
’ ’ ’
dardiga davo topishda nochor va ilojsizligini bayon etish uchun shu maqolning
mazmunidan foydalanishga urinishgan. Maqolning ikkinchi qismi shoir
maqsadiga boshqacharoq tus beradi. Go yo shoir jonini ayayotganday
’
ko rinadi. Holbuki, shoir jonini berganda ham elning dardiga darmon
’
bo lolmaydi.
’
8
Sulaymon To ra. Gulshan. Toshkent: Adabiyot va san at, 1988. B. 11.
’ – ’ –
49

O zbek ijodkorlari qo llagan va qo llab kelayotgan folklorizmlarning’ ’ ’
umumiy va xususiy tomonlari bor. Bu xususiyatlar davrlarga, tur va janrlar
imkoniyatlariga ham bog liq. Bundan ayonlashadiki, folklorizmlar badiiy
’
adabiyot taraqqiyoti davrlari, tur va janrlar doirasida alohida-alohida
taraqqiyotni kechirgan va shunga qarab turlangan.
Shu kungacha o zbek adabiyoti namunalarida uchraydigan folklorizmlarni
’
uch jihatiga ko ra tasnif qilish mumkin:
’
1)qo llanish davriga ko ra: a)mumtoz folklorizm; b) zamonaviy
’ ’
folklorizm;
2) qo llanish o rniga ko ra: a) badiiy folklorizm; b) publisistik
’ ’ ’
folklorizm;
3) sifatiga ko ra: a) oddiy folklorizm; b) murakkab folklorizm;
’
XX asrning 70-80-yillari o zbek she riyati haqidagi milliy uyg onish
’ ’ ’
kayfiyati, til erki uchun kurash, tarixga qaytish orqali o zlikni anglash harakati
’
avj olgan pallada yaralgandir. Shu bois unda mumtoz adabiyot an analarini
’
yana bir bor ko zdan kechirib, davrga uyg unlashuvlaridan foydalanish, ayni
’ ’
choqda, xalqqa yanada yaqinlik istagi, bois folklor materialaridan foydalanish
keng tus oldi.
B.Sarimsoqov folklorizmlarni o rganganda, ularni tuzilishi va badiiy asar
’
to qimasida tutgan o rniga ko ra dastlab oddiy folklorizm hamda murakkab
’ ’ ’
folklorizm tarzida ikki tipga ajratgan edi. Olim xalq maqollari, matallari,
”
yumuq iboralar, og zaki nutq uchun xos ifoda hamda oborotlarning
’
qo llanishini oddiy folklorizm deb hisoblaydi. Uning fikricha, folklorizm
’ ”
so zi oldidan oddiy aniqlovchisining qo llanishi, birinchidan, ularni asar
’ ” ” ’
tarkibidan topishni osonlashtiradi. Ikkinchidan, maqol yoki matalni yozma
adabiyot tarkibiga kiritish oson va oddiy bo lib, murakkablik tug irmaydi.
’ ’
Bunga uning ixchamligi, hayotiyligi va rang-barangligi ko mak beradi. Biroq
’
oddiy folklorizmga berilgan bu tarif to la-to kisligicha asoslanmagan. Unda
’ ’
e tirozli o rin bor. Zero, og zaki nutqqa xos ifoda hamda oborotlar oddiy
’ ’ ’
folklorizm bo lolmaydi. Chunki ular tilga, nutqqa xos hodisa bo lib, badiiy
’ ’
50

ijod mahsuli sanalmaydi. Ular tilda hamisha tayyor holda uchraydi, xolos.
Maqol esa folklor janri bo lgani uchun oddiy folklorizmni yuzaga keltiradi.’
Shu ma noda maqol o zlashuviga alohida e tibor berish lozim.
’ ’ ’
XX asr 70-80-yillari o zbek she riyati bag rida oddiy folklorizm barcha
’ ’ ’
davrlar she riyatidagi kabi ko pdir. Unda maqol yo to lig icha, yo yarmi
’ ’ ’ ’
tushirib qoldirilgan holda keltirilishi, ba zan esa ijodkor xohishiga qarab
’
tarkibidagi biror so z o zgartirilishi kuzatiladi.
’ ’
Bu davr she riyatida yuzaga kelgan oddiy folklorizmlarning ayricha
’
jihatlaridan biri shuki, u ruju san ati bilan yonma-yon keltirilib, go yo
’ ’ ’
maqol ma nosi inkor qilinadi va shu orqali ifodalanayotgan mazmun yanada
’
boyitiladi. Natijada maqolning ma nosini to liq anglab yetmay uni aqidaga
’ ’
aylantirayotgan g ofil zotlarga kesatish, bunday kimsalarning tafakkurini
’
uyg otish maqsadida kinoya va ta kid kuchaytiriladi:
’ ’
Begona yurtlarda shoh bo lguncha to-
’
O zingning yurtingda, deysan, gado bo l.
’ ’
Yo q, o z yurtingda ham bo lgin podsho,
’ ’ ’
O zingning yurtingda o zing xudo bo l.
’ ’ ’
(Usmon Qo chqor)
’
She rda O z yurtingda gado bo lish o zga yurtda podsho bo lishdan
’ ” ’ ’ ’ ’
afzal degan maqolning mazmuni bejiz keltirilmayapti. Bu bilan shoir ushbu
”
maqolning xalqimiz ongi va fe liga naqadar singib ketganligini, oqibatda
’
odamlar shoh bo lishga intilmay, o z yurtida gado bo lib qolaverishini, xatto
’ ’ ’
yurtini boshqarayotgan begonalarga indamay bo ysunib ketaverishga
’
o rganib qolganligini alam bilan kuylaydi.
’
Misollardan ko rinadiki, bunday maqollarning sermazmun ifodaga
’
egaligini unutish, uni bir tomonlama qabul qilish ba zan xalq taqdirida fojiali
’
o rin tutadi. O tgan asrning 70-80-yillari o zbek shoirlari esa ana shu bir
’ ’ ’
yoqlamaliklarga qarshi isyon boshladilar.
Umuman aytganda, bu davr o zbek she riyatida xalq maqollarini yozma
’ ’
adabiyotga olib kirish bilan quyidagilarga erishildi: 1.She riyat tili go zal,
’ ’
51

ixcham, purhikmat, xalq tajribasida sinalgan ifodalar, xulosalar bilan boyitildi.
2.She rning jozibadorligi, ohangdorligi, xalqqa ruhan yaqinligi kuchaytirildi. ’
3.Maqollarning ko p ma noli ekanligi ochib berildi. Ularni faqat birgina
’ ’
ma noda qo llash yoki qabul qilish, noo rin ishlatish nodonlik ekani
’ ’ ’
ta kidlandi. 5.She riyatga folklorga xos obrazli fikrlar olib kirilib, ularga
’ ’
yangicha ijtimoiy-siyosiy ma no yuklandi.
’
Yozma adabiyotda qo llanishi jihatidan folklorizmlarning eng faoli oddiy
’
folklorizmlardir. Professor Bahodir Sarimsoqov bu haqda shunday deydi:
Ular ijodkor nutqining bezagi, qahramonlarning jonlantirishning muhim omili
”
bo lib, biror ijodkor yoki shoir ijodida xal
’ q maqol va matallari, yumuq
iboralari og zaki nutq usuliga xos ifoda ham qaytarishlarning qo llanishidan
’ ’
tashkil topadi . Olim I.Yormatov oddiy folklorizmlarni ikkiga: asl va qayta
”
ishlangan folklorizmlarga ajratib o rganadi. Bizningcha ham, ularni xalq
’
ijodidagi singari asl holatda va bir oz qayta ishlangan shaklda tadqiq etish
o rinli. Chunki, shoirlarimiz ijodini tahlil etar ekanmiz, kutilmagan tarzda
’
poetik talabga muvofiq o zgartirilgan xalq maqollari va matallari, iboralarni
’
uchratamiz. Chunonchi, A.Hayitov Shavkat Rahmon she riyatini tadqiq etar
’
ekan, shoir xalq orasida mashhur bo lgan egilgan boshni qilich kesmas
’ ” ”
maqolining aks formasini qo llaganligini ko rsatadi, ya ni shoir o z badiiy
’ ’ ’ ’
niyatiga muvofiq ravishda uni Egilgan boshlarni qilichlar kessin shaklida
” ”
qo llaydi. Xalqona uslubda ijod qiluvchi Muhammad Yusuf, Sirojiddin Sayyid
’
she riyatida ham maqol, matal , ibora, og zaki nutq uchun xos bo lgan
’ ’ ’
ifodalarni ko p uchratish mumkin.
’
Oddiy folklorizmlar tarkibiga xalq tilidagi frazeologizmlar ham kiradi.
Shoirlarimiz ijodida maqol va matallardan tashqari, iboralar, sheva elementlari
ham tez-tez uchraydi. Jumladan, Sirojiddin Sayyid Qorinning suvi she rida
” ” ’
Hisor tog larida yashovchi qishloq aholisi o rtasida keng tarqalgan
’ ’
qorinning suvini qimirlatmasang, qorning qaydan to yadi degan iboradan
” ’ ”
foydalanib, she r yaratadi:
’
- Qorinning suvini, lallayib yotmay
52

Sen ham bundoq qimirlatsang-chi!-
Derdi Eshonqulga onasi.
Kampir allaqachon olamdan o tgan.’
O ttiz yildan beri halovat ko rmay
’ ’
Qimirlatib keldi Eshonqul.
Afsuski, o ttiz yil uning qornida
’
Suvdan boshqa narsa qimirlamadi.
Qorinning suvini qimirlatmasang, qorning qaydan to yadi xalq
” ’ ”
iborasida Mehnat qilmasang, qorning to ymaydi degan ma no
” ’ ” ’
zuhurlangan. Biroq shoirning qahramoni Eshonqul onasidan bu iborani ko p
’
bora eshitib ulg aygan va ushbu iboraga e tiqod qilib, tinimsiz qora mehnat
’ ’
qilsa ham, qorni tuzuk-quruq to ymaganligi shafqatsiz realistik uslubda
’
ochiladi. Qorin bu o rinda moddiy, ya ni faqat yeyish-ichish ma nosidan
– ’ ’ ’
tashqari, umuman yaxshi hayot kechirish ma nosidan tashqari, umuman yaxshi
’
hayot kechrish ma nosida kelgan.
’
J.Suvonovaning Tavba... nomli she rida o zbek xalqi orasida keng
” ” ’ ’
tarqalgan to griso zlikka da vat etuvchi Boshingga qilich kelsa ham
’ ’ ’ ”
yolg on gapirma maqolining o zlashtirilgan varianti uchraydi:
’ ” ’
Yolg on gapirmadim qilich ostida,
’
Haqni nohaqlikdan qilay deb pana.
Bor-yo g i gunohim vijdon oldida
’ ’
Tillarimni qirqib qo ygandim, ona.
’
Sh. Rahmon she riyatida ham xalq og zaki ijodiga xos maqol, ibora va
’ ’
og zaki nutq uchun xos jaydari holatlar aks etganligini kuzatish mumkin:
’
Yulduzlar qulagan tunlari
Yeru ko k bir sirli larzada.
’
Xavotir, halokat saflari
Oralab yugurar lahzalar...
Yulduzlar qulagan tunlari
Go yo bir dahshatli on yaqin
’
53

Go yo bir saharsiz, sadosiz’
Chehrasiz, abadiy shom yaqin.
Xalq qarashlariga ko ra osmondan yulduz uchib tushsa, biror bir inson
’ –
olamdan o tadi. Shoir Shavkat Rahmon ushbu xalq ishonchlarini o rganib,
’ ’
yulduzlar qulagan tunlari... nomli original she r yaratadi. Xalq tabusiga
” ” ’
binoan yulduzning uchishi faqatgina noxushlik bilan bog liq bo lganligi bois
’ ’
shoir ham ushbu holatni xavotir, halokat lahzalari deb ta riflaydi. Yulduzlar
’
qulashi zim-ziyo tunlarga o zgacha sirlilik bag ishlaydi. Yulduz uchishi xalq
’ ’
ishonchlari singari shoir nazarida ham daxshatli kunlardan, go yoki saharsiz,
’ ”
sadosiz, chehrasiz, abadiy shom yaqin ligidan darak beradi.
”
Xalq lirik qo shiqchilik janrlaridan biri terma. Muhammad Yusufning
’ –
Terma deb atalgan she rida bu janrning qator unsurlari , xalq ibora va
” ” ’
maqollari ko zga tashlanadi. Xalqimiz orasida nazari yomon kishilar
’ ” ” ”
haqida gap-so zlar yuradi. Ayrim joylarda bu ibora Ko zi qattiq odam
’ ” ’ ”
deb ishlatiladi. Ko zi o tkir, yomon ko zli kishilar nazari tushgan jonli,
” ’ ’ ’ ”
jonsiz jonzotlarga, albatta shikast yetmay qolmaydi. Shunga monand o zbek
’
xalqi orasida Yomon ko z yosh yoradi maqoli yaratilgan. Muhammad
” ’ ”
Yusuf ushbu xalq qarashlari, ibora va maqollardan unumli foydalanib,
quyidagicha terma yaratadi:
Yomon ko z tosh yorar der,
’
Yomon do st bosh yorar der.
’
Yomon erkak to y buzar,
’
Yomon ko z uy buzar der.
’
Yomon bo lsa yo ldoshing
’ ’
Bor baxting ham to zar der.
’
Bitta bandning o zida
’ yomon sifatlashi bilan yasaluvchi to rtta maqol, ’
ibora ishtirokida xalqona yo lda she r yaratilgan. Birinchisi, yomon nazarli
’ ’
kishining, hattoki, qattiq va mustahkam toshdek jismni ham parchalab
yuborishi, ikkinchisi, yomon odam bilan do st tutinsang, bir kun kelib,
’
boshingni yorishi, uchunchisi, yomon erkak to y-hashamga g avg o solib,
’ ’ ’
54

dilxiralik keltirib chiqarishi, to rtinchisi, yomon odam bilan yo ldosh’ ’
bo lsang, baxting buzlishi xalqona qo shiq janri uslubida kuylanadi.
’ ’
Tahlillardan ma lum bo ladiki, Shavkat Rahmon, Muhammad Yusuf,
’ ’
Sirojiddin Sayyid singari shoirlarimizning o z ijodida maqol va matallardan
’
foydalanishi bir-biridan tamomila farqlanadi. Bu ular she riyatida
’
qo llanilgan maqol va matallarning turli shakllari ijodkor uslubi va mahoratini
’
o rganishda muhim omil bo lishini ko rsatadi.
’ ’ ’

XULOSA
1. Har bir she`rning yuragi lirik qahramoni uning asos markazi hisoblanadi.
Keyingi yillar lirik qahramoni zamona va zamondoshlariga tabiat manzaralari
nigohi bilan boqa boshladi, she`riyatda inson va tabiat o`rtasida o`ziga xos aloqa-
robita paydo bo`ldi. Bu aloqa lirik qahramon qiyofasini poetik mukammalashtirdi
ham. Bu davrdagi lirik qahramon intellektual jihatdan yetuk, o`zida jamiyatning
55

barcha voqeliklariga teran munosabatini jamlay olgan shaxs sifatida namoyon
bo`ldi.
2. Oshkoralik jamiyatning barcha sohalari qatori lirikaning ham mavzular
doirasini kengaytirgan, adabiyot o`zining azaliy va abadiy mavzusi insonni teran
teran tahlil etishga kirishgan edi. Lirikadagi bu ko`tarilish peyzaj lirikasini ham
chetlab o`tmadi. Tabiiyki, bu o`zgarishlar zamirida lirik qahramon faolligi turadi.
Lirikaning yangi qahramoni tabiat muammolari bilan uzviy tarzda insoniy–
muammolarni manzara lrikasidagi sintezlashgan qiyofasi paydo bo`ldi.
3. Bu davr shoirlari tiynatidagi favqulotda jushqinlik, shiddat va keskirlik
o`z o`rnida peyzaj lirikasi qahramonga ham ko`chdi. U nafaqat intellektual darajasi
keng inson sifatida, balki jamiyat va muammolariga, shu bilan birga, insoniy
tuyg`ularga ham befarq bo`lmagan inson sifatida dunyoga keldi. Shoirlarning
yevroropa adabiyoti bilan tanishligi, uning ustivor tendensiyalarini o`zida jamlagan
lirikasini o`rganish ham shoir qahramoning shakllanishida alohida o`rin tutadi.
Chunonchi, Sh. Rahmonning ispan she`riyatining gultoji Garsia Lorka she`rlarini
tarjima etishi M.Yusuf, A.Suyun, X.Davron, U.Azimning esa g`arb
mifologoiyasida bevosita murojatlari, salaflardan va ustozlardan ijodiy ta`sirlanishi
fikrimizning yorqin dalili bo`la oladi, deb o`ylaymiz.
4. Biz peyzaj she`riyatida shartli besh ko`rinishni belgiladik. Unga ko`ra,
Tabiat obrazlarini jonlantirish (insoniylashtirish) orqali amalga oshiriladigan
psixologik tasvirda shoir-lirik qahramon insonga xos bo`lgan hususiyatlarni tabiat
hodisalari, jonli hayvonlar, o`simlik va shu kabilarga singdirib borish hamda ularni
jonlantirish bilan kechinmani tasvirlaydi. Ikkinchi, Tabiat bilan bog`liq poetik
tafsillar (detallar) vositasida amalga oshiriluvchi ko`rinishida shoirning maqsad-
e`tibori o`z qahramonining ichki ruhiy olami va tashqi olamini ochib berishga
qaratadi. Lirik qahramonning hislat-fazilatlari tabiat bilan bog`liq poetik detallar
orqali yaxlit manzarani vujudga keltiradi. Ko`ngil kechinmalarini konkret tabiiy
holat va vaziyatda aks ettirish orqali esa ikki yo`nalish-tabiat fasllari va tabiiy
holat e`tiborga olinadi hamda lirik qahramoning ruhiy holati o`sha tabiiy
vaziyatlarga hamohang tarzda real tasvirlanadi. Ruhiy parallelizm vositasida
56

shoir ko`ngil olmining dolg`ali kechinmalarini tabiat bilan yonma-yon qo`yib
tasvirlaydi. Aslida hamma vaqt ham peyzaj lirikasida inson va tabiat parallel tarzda
tasvirlansada, biz bunda inson ruhiyatining qay darajadaligiga qarab tabiiy
vaziyatning ham evrilishlarini hisobga oldik. She`riy san`atlar vositasida lirik
qahramonning kechinmalarini ta`sirchanlik bilan tasvirlanadi. Bu shoirga fikrining
kuchli va hissiyot bilan tasvirlashiga imkon yaratadi. Bu ko`rinishlarning barchasi
umumlashib, tasvirda psixologik portret yaratishga imkon tug`diradi.
5. Psixologik portret yaratishda lirik-kompazitsion uyg`unlik ham o`ziga hos
o`ringa ega. Mavjud nazariy tekshirishlarda lirik she`r kompazitsiyasi asosan to`rt
guruhga bo`lingan va mazkur tasnifning to`rtinchi guruhiga peyzaj va portret
she`rlar kiritiladi. Ayrim tekshirishlarda esa portret va peyzaj she`rlar birinchi
guruhga ko`chiriladi. Bizningcha esa, shakl va mazmun nuqtai nazaridan peyzaj
she`rlarni alohida ko`rsatish to`g`ri bo`ladi. Chunki peyzaj she`rlar shakliy
ko`rilishi va mazmuniga ko`ra u bilan yonma-yon tasnif etilgan portret she`rlardan
farq qiladi. Peyzaj she`riyatidagi kompozitsiya boshqa tur she`rlar tuzilishidan u
qadar farq qilmasada, o`ziga xos obrazlar olami va g`oyaviy nuqtai nazaridan
ajratib turadi. Ayrim manzara she`rlarning qurilishi o`zida kompozitsion
shakllarning barchasini jamlab kelgan. Buni biz shartli tarzda aralash“
kompozitsiya deb atadik.
”
6.Peyzaj she`riyatida psixologik tasvir yaratishning yana bir vositasi konflikt
bo`lib, buni poetik tasvirdan istisno qilib bo`lmaydi. Lekin peyzaj lirikasidagi
konflikt o`ziga xos jihatlariga ko`ra boshqa tur asarlar konfliktidan ajratib turadi.
Odatda, konfliktga manfaatlar yoxud qarashlar ziddiyati sifatida qarash ustivor.
Ammo peyzaj lirikasidagi konflikt ko`rinishlari manfaatlarini qisman izohlagani
holda asosan o`zida ruhiy qarama-qarshiliklarni kolleziyalarni ifodalaydi.
–
7. Biz bu masalani ham yorqin ifodalash maqsadida eng ko`p uchraydigan
turlarini ajratib, alohida turlarga bo`lib o rgandik. Chunonchi,
’ Tabiat va inson
konflikti da peyzaj tasvirning asosida turgan tabiiy manzara yohud tabiiy muammo
insonga qarama-qarshi tasvirlanadi. O`rganilayotgan davrda global ekologik
muammolarni tasvirlash konfliktning ana shu turida amalga oshirilagan edi. Tabiat
57

obrazlari ziddiyati esa she`riy konteksdagi obrazlarning bir-biriga zid qo`ygan
holda amalga oshiriladi. Bunday tur konflikt peyzaj lirikasida asosan yashirin
tarzada inkishof etiladi. Ya`ni bir obraz tasvirlangani holda qarshi qo`llanilayotgan
ikkinchi obraz tasvir mantig`idan kelib chiqadi. Uchinchi, Tabiat bilan bog`liq
ranglar va ohanlar ziddiyati turida esa peyzaj tasvirga xos ranglar, o`zaro
qarshilantirilib psixologik holat yaratiladi. Bunda an`anaviy tarzdagi ranglar
ziddyati bilan birga ba`zan boshqa-boshqa ko`rinishga ega bo`lgan ranglar va
ohanglar tasvirlanadi. Masalan, yashil va sariq ranggi kabi. Bunda yashil yoshlik
timsoli bo`lsa, sariq (za`faron) ranggi esa keksalikning timsolidir, yoki sukunat
shovqinga tarzida.
8. Peyzaj lirikasinig obrazlar olami keng va rang-barangdir. Yuqorida
ta`kidlaganimizdek, 80-yillar lirikasi o`zining xos hususiyatlari bilan boshqa
davrlar lirikasidan farq qiladi. Xususan, bu jihatlardan biri uning obrazlar olamida
ham namoyon bo`ladi. Bu davrda shoirlari peyzaj lirikasini kuzatar ekanmiz,
ularning an`anaviy obrazlardan samarali foydalangan holda faqat o`zlarigina xos
obrazlarni ham yaratganligiga guvoh bo`ldik. Masalan, Sh. Rahmon ijodidagi
Daryo , Ummon , M. Yusuf she`riyatidagi Kapalak , Jayron ,“ ” “ ” “ ” “ ”
Rayhon , Lolaqizg`aldoq U. Azim she`riyatidagi Ot , Qo`sh-yurak
“ ” “ ” “ ” “ ”
obrazlari, A. Suyunning Archa, Ohu-mazlum lari, X. Davronning tabiat bilan
“ “ ”
bog`liq shakllangan Afrosiyob , Maysa obrazlarini shular qatoriga kiritish
“ ” “ ”
mumkin. Shu bilan birga o`sha an`anaviy obrazlarning an`anaviy ma`no-
mohiyatini yangicha ko`rinishlar bilan boyitsh bu davr she`riyatiga xos
xususiyatdir. Masalan, ana`naviy Daraxt va Tog` obrazlarini odatda,
“ ” “ ”
daraxt mag`rurlik, tog` - sabr tarzida qo`llash mavjud. Mazkur ijodkorlarda esa
–
daraxt, masalan, bir o`rinda jabrdiyda (Sh. Rahmon) etib tasvirlansa, bir o`rinda
zamonadan ortda qolgan (U. Azim) kabi ifodalangan. Tog` esa nimjon (X.
Davron), yolg`izlik (A. Suyun) kabi ma`nolarda talqin etiladi.
9. Badiiy san`atlar estetik tafakkurning ibtidosida paydo bo`lgan poetik
hodisalardir. Shu ma`noda, biz obrazlarning peyzaj tasvirdagi o`rni va ahamiyatini
tekshirar ekanmiz, ulardan ayrimlarini (masalan, tazod, jonlantirish kabilar) yo`l
58

yo`lakay tekshirishlarimizda tahrir etib o`tganimiz sabab, asosiy aytilamagan va
tahlil etilmagan turlaridagi to`htaldik, xolos. Tashbih san`ati peyzaj lirikaning
asosiy vosiyalaridan biridir. Shuningdek, uning barcha turlarini peyzaj lirikasi
namunalarida uchratish mumkin. Tajahuli orifona esa peyzaj lirikasining
ayrimlarida kuzatiladi. Peyzaj lirikasida ham san`atlarning barcha turlarini
uchratish mumkin. San`atlarning bunda lirik qahramonning u yoki bu jihatlarini
bo`rttirib ko`rsatishga hizmat qilar ekan, tabiat manzaralari, obrazlar bilan birikib
bu jarayonni yuzaga keltiradi.
O`tgan asrning 70-80- yillari o`zbek she`riyatida ijodkorlar folklorizimlarni
yaratar ekan baiiy niyatini milliy munosabatlarning yuzakiligi, xalqning milliy
qadriyatlari toptalib, erk va huquqlari poymol etilayotganligi tufayli kishilar
qalbida norozilik isyon kuchayib borayotganligini ko`rsatishga qaratdi. Ammo
totalitar tuzum ta`qibidan cho`chigan, qatag`onlik davrining og`ir qismatlaridan
voqif bo`lgan ijodkorlar o`z fikrini folklorga xos uslubda ramziylik asosida talqin
qilish uchun folklor janrlari va motivlari, obrazlari va ritmikasini ijodiy qayta
ishlab, badiiy talqin qilishga urindilar. Bunda shoirlarning individual mahorati
namoyon bo`lishi bilan bir qatorda davr muammolarini ifodalashda ularning
g`oyaviy yaqinligi hamda davr she`riyatining estitik qonuniyatlariga
bo`ysunishidagi birdamligi natijasida muayyan badiiy mezonlar shaklandi. Bu
me`zonlar davr she`riyatining g`oyaviy-badiiy tadrijini, taraqqiyot yo`nalishini
belgilab berdi.
Folklorizmlar shu davr kishisining taqdiri bilan bog`liq muammolarni, uning
real hayotini, turmush tarzini, kayfiyati va orzu intilishlarini tarannum etishga
yordam berdi. Shu orqali davr she`riyatining ijtimoiy mazmuni kuchaydi. Unda
chuqur mazmunli fikrlar sodda va siqiq shakllarda ifodalana boshlandi.
Bu yillar o`zbek she`riyati oddiy folklorizmni maqollarning ma`no
serqirraligini anglatish uchun qo`lladi. Maqollarning birgina ma`nosiga tayanish
noo`rinligini anglatdi. Anlitik folklorizmlarni yuzaga keltirish orqali she`riyat
jozibasini, ruhiy ta`sirni oshirdi. Xalq qo`shiqlari, qarg`ish va olqishlarining
boqiyligini ta`minladi. Folklorga xos syujetlarning ijodkor yaratgan sujetga
59

singdirib yuborilishi badiiy asar qimmatini oshirdi. Sujetlar mukammallashuviga
sabab bo`ldi. Janr stiliziyasi XX asrning 70-80- yillari o`zbek she`riyatida ayricha
xususiyatga ega bo`ldi. Folklorga xos motiv va obrazlar she`riyatda qo`llanar
ekan, ijodkorning fikr va tuyg`ularini ifodalashda yangicha imkoniyatlar ochildi.
Folklorga xos ritmni sitilizatsiya qilish she`riyatimiz ritmikasini boyitdi,
xalqchilligini ta`minladi.
Xullas, XX asrning 70-80- yillari o`zbek she`riyati rivojida folklorizmlar ta`siri
beqiyosdir. Ular orqali davr shoirlarining san`atkorligiga muhim qirralarini, uslub
xilma-xilligini aniqlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati.’
1. I.Karimov. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent. Ma naviyat.
’ ’
2008
2. I.Karimov. Adabiyotga e tibor- ma naviyatga, kelajakka e tibor.
’ ’ ’
O z.A.S. 2009, noyabr
’
3. Adabiyot nazariyasi.Ikki tomlik.1-tom.-Toshkent: Fan,1979.
60

4. Abdullayev O. O’tkir so’z qolmasa…// Jahon adabiyoti, - 1997.
№ 3. –B. 98-104
5. Rahmon Sh. Rangin lahzalar. T.: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1978. 40-
bet.
6. Yusuf M. Saylanma. So’zboshi T.: Sharq, 2007. 7-bet
7. Sharopov A. Yulduzli osmon sehri. T.: Adabiyot va san at nashriyoti, 1983.’
49-bet.
8. Sarimsoqov B. Badiiylik asoslari va mezonlari. T.: O zR FA, TAI
’
nashriyoti, 2004. 4-bet
9. Alisher N.Badoyiul - bidoya. Mukammal asarlar to plami.20 jildlik, 1
’ –
jild.-Toshkent. Fan .1987.
“ ”
10. Avaz Chori. Baxtiyorlik shu emasmi?. Qarshi. Nasaf. 1992.
11. Hayitov A. 90- yillar o zbek lirikasida an ana va shakliy izlanishlar.
’ ’
Fil.fan.nom.diss. Toshkent.2004.
12. Normatov U. Ijod sehri. Toshkent. Sharq. 2007.
13. Parfi Rauf. Sabr daraxti. Toshkent. G . G ulom nomidagi nashriyot
’ ’
birlashmasi. 1986.
14. Qur oni Karim. O zbekcha izohli tarjima.- Toshkent. G . G ulom
’ ’ ’ ’
nomidagi nashriyot birlashmasi. 1992.
15. Qarshiboy Murtazo. O nglanmagan taqdir talqini. Toshkent. Kamalak.1995.
’
16. Rahimjonov N. Mustaqillik davri o zbek she riyati. Toshkent. Fan. 2007.
’ ’
17. Rumiy Jaloliddin. Ma naviy Masnaviy. Toshkent. Sharq. 2002.
’
18. Subhon Shermurod. She'riyat iqlimi. Toshkent. Zarqalam. 2005.
19. Yo ldoshev Qozoqboy. Yoniq so z. Toshkent. Yangi asr avlodi. 2006.
’ ’
61

20. Muhammad Yusuf. Saylanma. Toshkent. Sharq. 2004.
62

Купить

Похожие документы
Arab tilshunosligining shakllanishi
O`zbek adabiyotida essa janri va uning tadriji
Devoni Foniy ning janr xususiyatlari
Rivoyat va uning xalq poetik ijodidagi o'rni
Poeziyada metaforaning o’rni (A. Oripov ijodi misolida)