Дата регистрации 29 Март 2025
4 ПродажTabiatdan foydalanishning geografik asoslari fanidan iqlim o’zgarishi muammolari
![qat’iy nazar, parnik gazining har bitta birligi qo`shilishi butun dunyo iqlim tizimiga
salbiy ta’sir ko`rsatadi. Shu bois gazlar atmosferaga qayerda chiqarilayotgani emas,
balki qancha chiqarilayotgani muhimdir. Har qanday energiya iste’moli,
chunonchi: chiroq yoqish, uy isitish, o`tin yoqib ovqat tayyorlash va hokazolar
natijasida atmosferaga parnik gazlari chiqariladi. Bu biz mazkur harakatlarga
barham berishimiz kerak, degan ma’noni anglatadimi? Yo`q, albatta. Bu yerda gap
biz energiyadan foydalanishda qay darajada tejamkor ekanligimizda. Ayrim
hisobkitoblarga ko`ra, biz energiya iste’molini ikki baravar qisqartirishimiz
mumkin va bu qisqartirish hayotimizning sifatiga salbiy ta’sir ko`rsatmaydi.
Darhaqiqat, ko`pgina lampochkalar behuda yonadi. Axir yorug`lik hech kimga
kerak bo`lmaganida lampochkani o`chirib qo`yish mumkin-ku.
Iqlim o`zgarishi sababi hisoblangan issiqxona gazlari: − suv bug`i − karbonat
angdrid (SO2) − metan (SN4) − azot oksidi (N2O) − gidroftoruglerodlar (GFU) −
perftoruglerodlar (PFU) − oltingugurt geksoftoridi (SF6)
Iqlim o zgarishi — XXI asrning asosiy muammolaridanbiri. Insoniyatningʻ
taraqqiyotga erishish yo lida tabiatga nisbatan xo jasizlarcha munosabatda bo lishi
ʻ ʻ ʻ
atrof-muhitdagi muvozanatning izdan chiqishiga sabab bo lmoqda. Iqlim isishi
ʻ
natijasida qor qoplami qisqarmoqda, bug lanish kuchaymoqda. Qurg oqchilikning
ʻ ʻ
tez-tez takrorlanishi va jadalligining kuchayishi qishloq xo jalik ishlab chiqarishi
ʻ
barqarorligini buzishi va oziq-ovqat xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin.
Iqlim o’zgarishlaridan rivojlanayotgan davlatlar aziyat chekmoqda. Yevropa
va boshqa qit’alarda o’rmon yong’inlari yuz bermoqda. 2000–yilda JARda 1.2 mln
odam jabr ko’rgan. Texas shtatinig "El-Paso” shahrida 1.5 odam yashaydi va suv
oqadigan joylarda qattiq nazorat o’rnatilgan. 1994-yilda Kioto bayonnnomasi
tuzilgan. Bunda: issiqlik gazlarini chiqarishni 10-yil ichida 5% ga kamaytirish
to’g’risida bayonnnoma imzolangan.[4]](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_5.png?v=1)
![chiqarish keskin ko’tarlishi bo’yicha ketmoqda. Bu xulosalarga qarshi chiqish
qiyin, chunki xulosalar
29 mingdan ortiq ilmiy axborotlar tekshirilgandan so’ng bayon qilingan.[5]
Bu axborotlarning 2/3 qismi esa sayyoramiz tobora isib borayotganligini
ko’rsatmoqda. Iqlimning isishi haqida ayrim taxminlar bor. Iqlim o’zgarishi
bo’yicha hukumatlararo ekspertlar guruhi (IO’XEG) fikrlariga ko’ra, 1850-yildan
boshlab havoning global isishi 0,50 ga oshgan. Iqlim o’zgarishi qanday ta’sir
etishini oldindan aniq aytish qiyin, chunki iqlim faqat atmosferada amalga
oshayotgan jarayonlar bilan belgilanib qolmasdan, balki u yana muzliklar, tirik
organizmlar bilan ham bog’liqdir. Iqlim o’zgarishi harorat va yog’inlarni
o’zgarishiga olib keladi. Bu esa iqtisodiyotning qishloq xo’jaligi va chorvachilik
kabi tarmoqlariga o’z ta’sirini ko’rsatadi, okean sathini ko’tarishiga olib keladi.
Natijada, orollar va pasttekisliklar suv ostida qolishi mumkin. Bu esa ocharchilik
va boshqa muammolarni keltirib chiqaradi. oxirgi yuz yil ichida okeanning global
sathi taxminan 15sm ga ko’tarilgan. Agar iqlim o’zgarsa bu 18 sm bo’lishi
kutilmoqda.
Maldiv va Tinch okeanidagi ba’zi orollarga juda katta qiyinchilik tug’dirishi
mumkin.
Cho’llashishning 2 ta asosiy sababi bor. Biri insoniyat bo’lsa, ikkinchisi
qurg’oqchil rayonlarda kuzatilayotgan iqlim tebranishidir. Quruqlikning 1/3 qismi
qurg’oqchil mintaqa bo’lib, jahon aholisini 1/6 qismi yashaydi. Iqlimning global
o’zgarishi cho’llashishga ta’sir ko’rsatishi mumkin chunki harorat, bug’lanish va
yog’inlarning o’zgarishi hududlar bo’yicha turlicha kechadi. Natijada cho’llashish
ba’zi joylarda tez, ba’zi joylarda sekin kechadi. Mutaxassislarning fikriga ko ra,ʻ
iqlim o zgarishi tufayli sodir bo lishi mumkin bo lgan oqibatlar qatorida
ʻ ʻ ʻ
quyidagilarni ko rsatish mumkin: - hozirgi yuz yillikning o zida okeanlar sathi 1 m
ʻ ʻ
ko tarilishi; - SO
ʻ
2 konsentratsiyasi atmosfera havosida ortishi (1870-yildan beri uni
miqdori 30 foiz ortdi); - Yerning ustki qobig i harorati+0,7°S g a o zgargan
ʻ ʻ
( so nggi yuz yil ichida). - suv resurslari taqchilligining kuchayishi, shuningdek
ʻ
hududlarda ichimlik suvining yetishmasligi hamda muzlik va qor qoplami
kunlarining 7-10 kunga kamayib borishi, qurg oqchilik takrorlanishining
ʻ
ko payishi (hozirgi davrda har 10 yilning 3 yilida). - tabiiy ofatlarning ortishi –
ʻ](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_8.png?v=1)
![Ob-havoni kuzatish meteorologik stansiyalarda olib boriladi. Meteorologik
kuzatishlar kun davomida har 3 yoki 6 soatda olib boriladi. Bunday bir vaqtda olib
borilgan kuzatishlar butun dunyo ob-havo xizmatining (VSP) asosidir. Bunday usul
meteorologik prognozlar tuzish va dovullardan ogohlantirish va global iqlim
haqidagi bilimlarni to`ldirish uchun kerak. 15 Shuni alohida aytish joizki, iqlimiy
sharoit bilan bog`liq bo`lgan jarayonlar ta’sirida tabiatning rivojlanish
bosqichlarida o`zgarishlar bo`lib turgan. Bunga Antarktida materigi va
Shpitsbergen orollarida mavjud bo`lgan ko`mir konlari hamda to`rtlamchi davrda
ro`y bergan takroriy muzlashlar davri inkor etib bo`lmaydigan dalillardir. Olimlar
iqlimiy jarayonlarda davriy o`zgarishlar mavjudligini ham e’tirof etadilar.
Iqlimshunos olim
A.V.Shnitnikov tomonidan Yerning shimoliy yarim sharidagi quruqliklarda
(materiklarda) tabiiy namlikning 1800 yil davomidagi davriy o`zgarishlari
o`rganilgan. Har bir davr ikki fasldan iborat bo`ladi, birinchisi 300-500 yil davom
etadigan salqin, nam, iliq davr bo`lsa, ikkinchisi 1000 yildan ortiq kuzatiladigan
issiq va quruq iqlim davridir[4]. Keyinchalik olib borilgan tadqiqotlar Shnitnikov
fikrini tasdiqladi. Masalan, E. Le Rua Ladyuri Sharqiy Yevropa iqlimini o`rganar
ekan “kichik muzlik davri” bo`lganligini va asrlar osha, ya’ni har 2000 yilda iqlim
keskin o`zgarishini isbotladi.[4] Yer tarixida ro`y bergan iqlimiy o`zgarishlar
paleoiqlimshunoslik fani vakillari tomonidan o`rganiladi. Bundan tashqari, bu
sohaga tegishli paleogeomorfologiya, paleobotanika, paleozoologiya kabi fan ilmiy
yo`nalishlari ham mavjud. Bu o`rinda geologiya fani alohida o`ringa ega.
Sayyoramizda hukmronlik qilayotgan hozirgi iqlimiy sharoit asosan yaqin
o`tmishda, to`rtlamchi davrning quyi, o`rta va yuqori qismida ro`y bergan muzlik
davridan so`ng yuzaga kelgan. Yerdagi hayotning asosiy manbai quyosh bo`lsada,
iqlimning hosil bo`lishida atmosfera qobig`ining ahamiyati alohida o`rin tutadi.
Atmosfera tarkibining shakllanishi va o`zgarishi organik dunyoning rivojlanish
jarayoni bilan bevosita bog`liq. Akademik I.V.Vernadskiy fikri bilan aytganda, u
organik dunyoning taraqqiyoti hosilasidir [5]. Atmosfera sayyoramizni o`ta qizib
va keskin sovub ketishdan saqlab turuvchi himoya vositasidir. Yerning havo
qobig`i bo`lmasa, hayot ham bo`lmas edi. Iqlimshunoslarning hisoblashlariga ko`ra
atmosferada karbonat angidrid gazi bo`lmaganda harorat 60C ga, suv bug`lari](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_14.png?v=1)
![bo`lmaganda esa Yer sirtida harorat 250C ga pasayib ketgan bo`lar edi. Havo
haroratining ko`tarilishi 1850 yildan boshlab, bugungi kunga kelib 1 darajaga
oshgan. Agarda u 2 darajaga etsa, krizis holatlar vujudga keladi. Sanoat inqilobi
amalga oshirila boshlangach atmosferada karbonat angidridning miqdori 30 foizga
oshgan. [7]
Olimlar iqlim hosil qiluvchi tabiiy omillarni 3 guruhga – astronomik,
geografik va havoni sirkulyatsion omillarga ajratadilar. Bu omillar qanday
guruhlanmasin, yer iqlimining shakllanishida quyidagilar muhim o`rin tutadi. Bu
borada bosh omil quyoshdan yer sirtiga yetib keladigan radiatsiya va yorug`lik
miqdoridir. Yer yuzida suvlik va quruqlikning taqsimlanishi, joyning geografik
o`rni, yer yuzasining tuzilishi, quyosh nurlarining yer sirtidan qaytishi 16
ko`rsatkichlari, atmosfera tarkibi va sirkulyatsiyasi va havo-dengiz oqimlari
kabilardir. Yer shari iqlimini tabaqalashtirishda turlicha yondashuvlar mavjud.
Bular orasida B.P.Alisov tomonidan 1930 yillarda ishlab chiqilgan genetik
klassifikatsiyasi ko`pchilik tomonidan ma’qullangan. Bu klassifikatsiyada yil
davomida yoki issiq va sovuq davrlarda hukmronlik qiladigan havo massalari
tiplari asos qilib olingan. U geografik kengliklar bo`ylab hukmronlik qiladigan
ettita havo massalarini qamrab oladi: ekvotorial, 2 ta tropik, 2 ta mo`tadil va
Arktika,
Antarktika. Bunga asosan 4 ta asosiy: ekvotorial, tropik, mo`‘tadil,
arktikaantarktika va 3 ta oraliq: subekvotorial, subtropik, subarktika subantarktika
iqlimiy mintaqalariga ajratadi. Yuqorida qayd qilingan havo massalarining, iqlim
mintaqalarining shakllanishida yer yuzida radiatsiya balansi, havo harorati va
namlikning qutblardan ekvatorga tomon o`zgarishi asos qilib olingan.
Yer yuzida qaror topgan ushbu iqlimiy sharoit XX asrning o`rtalariga kelib
kuchli antropogen ta’sirga uchradi. Ya’ni, yer yuzasida aholi sonining ortishi,
tabiiy resurslarga bo`lgan talab va ehtiyojning to`xtovsiz oshishi va nihoyat fan va
texnikani rivojlanishi insonning tabiatga ta’sir kuchining ortib borishi yer shari
iqlimining o`zgarishiga olib keldi va bu jarayon shiddat bilan davom etmoqda. Bu
jarayonni quyidagi dalilllar bilan asoslash mumkin:
• Atmosferaning kimyoviy, fizik tarkibiga inson faoliyat ta’sirining
ortib borayotganligi, Ozon qatlamini yemiruvchi turli is gazlarini hamda karbonat](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_15.png?v=1)
![angdrid va boshqa issiqxona effekti hosil qiluvchi gazlarni va aerozollarni
chiqarish, turli organik yoqilg`ilarni yoqish va energiya sarflash orqali atmosfera
haroratiga ko`rsatilayotgan ta’sirning ortib borayotganligi;
• Tabiiy resurslarning tez sur’atlar bilan o`zlashtirilishi (yer, suv,
o`rmon, tog`-kon) tufayli yer sirti albedosining o`zgarishi;
• Dunyo okeani sathining ko`tarilishi va suv tarkibining ifloslanishi,
buzilishi tufayli atmosfera-okean-quruqlik tizimida kechadigan modda, energiya va
gaz almashinuviga salbiy ta’sir ko`rsatish;
• Yer sharida bo`ladigan, bo`layotgan etnik nizolar, davlatlararo
kelishmovchiliklar, urushlar, xalqaro terrorizm, maishiy va sanoat chiqindilarining
tabiatga tartibsiz katta miqdorda chiqarilayotgani;
• Inson omili ta’sirida Yer yuzida modda, energiya almashinuvi tufayli,
tabiiy, iqtisodiy, ijtimoiy jarayonlarni shiddatining ortayotganligi;
• Kosmosni o`zlashtirish maqsadida raketalarni fazoga chiqarilishi
natijasida Ozon qatlamiga yetkazilayotgan zarar va boshqalar.
Iqlimshunoslarning ma’lumotlariga ko`ra, yuqorida qayd qilingan jarayonlar
tufayli global iqlim isishi kuzatilmoqda. Atmosferada issiqlik gazlari haddan
tashqari ko`p miqdorda to`planishi dunyo miqyosidagi barqaror iqlim
jarayonlarining o`zgarishiga olib kelmoqda. Ularning bunday g`ayritabiiy
ko`payishi inson faoliyati, chunonchi: energiya ishlab chiqarishda, kimyo sanoatida
va boshqa ishlab chiqarishlarda neft, gaz va ko`mirdan haddan tashqari ko`p
foydalanilishi natijasida yuz beradi. Miqdori yildan-yilga ko`payib borayotgan
asosiy issiqlik gazlari oksidlangan gaz va metan bo`lib, ma’lumki, metan tabiiy
gazning asosiy elementi hisoblanadi. Ushbu gazlar atmosferada to`planib,
sayyoraning qizigan sirti taratuvchi ortiqcha issiqlik kosmosga tarqalishiga yo`l
qo`ymaydi va atmosferaning isishiga sabab bo`ladi. Iqlim o`zgarishi sababi
hisoblangan issiqxona gazlari: − suv bug`i − karbonat angidrid (SO2) − metan (SN4)
− azot oksidi (N2O) − gidroftoruglerodlar (GFU) − perftoruglerodlar (PFU) −
oltingugurt geksaftoridi (SF6)[7] Yer o`z yuzasidagi infraqizil nurlarni fazoga
qayta chiqarmaslik xususiyatiga egadir. Ular yerni issiq “ko`rpa”ga o`rab,
issiqxona samarasini beradi va yerdagi haroratni saqlab turadi. Mazkur jarayon
yerni hayot uchun yaroqli qiladi. Issiqxona gazlarisiz yer hozirgidan taxminan 30](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_16.png?v=1)
![darajaga sovuqroq bo`lar edi. Ammo afsuski, inson faoliyati natijasida atmosferaga
yuqorida keltirib o`tilgan gazlar chiqarilmoqda. Raqamlarga e’tibor bersangiz, bir
kunda dunyoda 9 milliard litr neft yoqiladi. Buning natijasida havodagi SO2 ning
miqdori yiliga 30% ga ortib bormoqda. Uning oqibatlari esa quyidagicha: harorat
oshishi natijasida muzliklar eriydi. Muzliklar eriganda okean suvining harorati va
fizik xossalari, okean oqimlari, mazkur oqimlarga bog`liq bo`lgan mamlakatlarda
iqlim, global gidrologik sikl va iqlimni yaratuvchi global jarayonlar o`zgaradi.
Oqibatda yog`ingarchiliklar amplitudasida katta o`zgarishlar yuz berib u o`ta
ko`p yog`in yog`ishi yoki umuman yog`masligi bilan belgilanadi, qurg`oqchilik va
toshqinlar soni ko`payadi, tabiiy ofatlar – tornado, tayfunlar, sellar, ko`chkilar yuz
beradi. Bir qarashda bu uncha qo`rqinchli bo`lib tuyulmasligi mumkin. Ammo
yerda harorat yana 5 darajaga ko`tarilsa, barcha jarayonlar orqaga qaytarib
bo`lmaydigan tus oladi va sayyoramizda har qanday hayotga jiddiy xavf tug`iladi.
Inson biologik tur sifatida yashab qolishi masalasi kun tartibidan o`rin oladi. Ayni
shu sababli bu muammo olamshumul ahamiyat kasb etadi. Iqlim o`zgarishi
muammosi O`zbekistonga ham o`z ta’sirini ko`rsatmay qolmaydi. Sodir bo`lishi
mumkin bo`lgan oqibatlar qatorida quyidagilarni ko`rsatish mumkin: - suv
resurslari taqchilligining kuchayishi; - o`rtacha haroratning oshishi; -
yog`ingarchiliklarning notekis taqsimlanishi – yog`ingarchiliklarsiz qurg`oqchilik
uzoq davom etishi va bir martada ko`p miqdorda yog`ingarchiliklar bo`lishi; -
qishloq xo`jaligida yetishtirish uchun maqbul ekinlar tarkibi butunlay o`zgarishi; -
harorat rejimi kuchayishi natijasida aholi salomatligi bilan bog`liq muammolar
ko`payishi; - o`simliklar va hayvonlarning aksariyat turlari yashaydigan areallar
qayta taqsimlanishi, demak, ekologik jarayonlar, beriladigan mahsulotlar va
bajariladigan funksiyalar tubdan o`zgarishi; - sahrolashish jarayonlarining
kuchayishi, demak, yashash va xo`jalik yuritish mumkin bo`lgan erlar kamayishi; -
iqtisodiyot sektorlari ta’sirining to`liq qayta taqsimlanishi va boshqalar[5]. Albatta
iqlim o`zgarishi natijasida ko`rilishi mumkin bo`lgan zararni hali hech kim
hisoblagani yo`q. Xo`sh, bizning faoliyatimiz iqlim o`zgarishiga ta’sir
ko`rsatadimi? Albatta, ha. Avvalo bu avtomobillardan chiqayotgan zaharli gazlar,
neft, gaz, ko`mir va o`tinni yoqish oqibatida ajraladigan SO2, atmosferadagi
aerozollar, sement sanoati. Shuningdek dehqonchilik, ozon qatlamining](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_17.png?v=1)
![yupqalashishi, chorvachilikning rivoji, o`rmonlarning kesilishi ham iqlim
o`zgarishiga ta’sir ko`rsatadi.
Mutaxassislarning fikriga ko`ra, 1901-2012 yillarda o`rtacha global harorat
Selsiy bo`yicha 0,89 darajaga ko`tarilgan. Bu 1400 yil mobaynidagi eng yuqori
ko`rsatkichdir. Xavotirli tomoni shundaki, bu jarayon davom etishi bashorat
qilinmoqda. Ya’ni, 2016-2035 yillarda sayyoramizda havo harorati yana 0,3-0,7
darajaga ko`tarilishi ehtimoldan xoli emas[6]. Buning oqibatida yaqin o`n yillikda
qish chillasida harorat 20-30 daraja issiqqa ko`tarilishi, yozda esa havoning sovub
ketishini kuzatish mumkin. Eng achinarlisi, issiqxona effekti oqibatida dunyo
aholisini, xususan siz-u bizning ichimlik suvimiz bo`lmish tog`lardagi
muzliklarning zahiralari erishi natijasida kamayib boradi. 1960 yildan boshlab
bugungi kunga qadar Yerdagi qor va muz qoplami 15 foizga qisqardi.
SharqiyYevropa mintaqasi, Markaziy Osiyo va Kavkaz (jami 28 mamlakat)
mamlakatlarining sezuvchanlik va tez zarar ko`rishi darajasini tavsiflovchi
miqdoriy baholash o`tkazilgan. Baholash natijalariga ko`ra, O`zbekiston iqlim
o`zgarishlariga juda sezuvchan (2 o`rin) va undan zararlanadigan (6 o`rin)
mamlakat hisoblanadi. O`zbekiston uchun xavfli tabiat hodisalari oqibatida
extimoli bo`lgan o`rtacha yillik yo`qotishlar hajmi 92 mln AQSH dollarini tashkil
etib, bu Markaziy Osiyo va](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_18.png?v=1)
![Kavkaz uchun eng yuqori ko`rsatkich hisoblanadi[7]. Iqlim isishi, ya’ni havo
haroratining global ortishi muammosini bartaraf qilish juda murakkab vazifadir.
Chunki, bu muammo ham “tabiat-inson-jamiyat” munosabatlariga, ya’ni
uchlikning muvozanatiga, uyg`un rivojlanishiga bog`liqdir. Ushbu muvozanat
yo`llarini topish va uni saqlash uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish
lozim: -iqlim o`zgarishi muammosi mazmun-mohiyatini chuqur anglash, yer shari
aholisi, davlatlar, xalqaro tashkilotlarning hamkorligiga erishish; -issiqxona hosil
qiluvchi gazlar emissiyasini (atmosferaga chiqarishni) kamaytirish imkoniyatini
beradigan yangi texnologiyani ishlab chiqish va unga o`tish; - muqobil energiya
manbalariga o`tish va ularning samaradorligini oshirish; -ekinzorlardan, ayniqsa
sholipoyalardan metan gazining ajralib chiqishini kamaytiradigan texnologiya va
usullarga erishish; -uy-joy va binolarni isitishda tejamkor, ekologik talablarga
javob beradigan usullarni joriy etish; -har bir insonda “Sayyoramiz-umumiy
uyimiz” tuyg`usi va mas’uliyatini oshirish, ekologik madaniyatni shakllantirish; -
maishiy chiqindilarni oqilona bartaraf qilish texnologiyasini takomillashtirish; -
iqlim isishi indikatori va oqibatlarini hududlar doirasida o`rganish va uni bartaraf
qilishning geografik asoslarini izlash va ushbu mavzuda loyihalarni ishlab chiqib
amaliyotga tadqiq qilish.](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_19.png?v=1)
![Tailand kabi davlatlar nisbatan ko`proq aziyat chekadi. XULOSA Fransuz olimi
Montesks Sharl Lui «Qonunlar ruhi to`g`risida»gi (1748) asarida tabiatda va
hayotda iqlimning barcha kuchlardan ustun ekanligini ta’kidlagan. Ob-havo va
iqlim qadimdan sivilizatsiya rivojlanishiga katta ta’sir ko`rsatib kelgan. Bugungi
kunda ham ular insoniyatning hayotiga va faoliyatiga katta ta’sir o`tkazmoqda.
To`g`ri, hozirgi zamon fan va texnikasi atmosfera, okeanlar va ichki suvlarda sodir
bo`layotgan jarayonlarni oldindan aytishga imkon beradi. Bu ma’lumotlar
odamlarning xavfsizligini ta’minlash va global miqyosdagi atrof muhitni muhofaza
qilish uchun zarurdir. Lekin shuni aytish kerakki, keyingi yuz yillikdagi texnologik
taraqqiyot insoniyatni iqlimning roli ozaydi, degan xatarli xulosalarga olib keldi[8]
. Bunga XIX-XX asrlarda yer sharining katta qismlarida nisbatan barqaror
iqlim sharoitining hukm surganligi sabab bo`lgan. Qizig`i shundaki, insoniyatning
keyingi ikki yuz yillik davri davomida ilm, fan va texnikani rivojlantirish sohasida
erishgan ulkan yutuqlariga qaramasdan, u hamon iqlimiy sharoitlarga bog`liqlikdan
xalos bo`la olmayapti. Ustiga-ustak iqlimning inson xo`jalik faoliyatining barcha
qirralariga, jumladan, qishloq xo`jalik mahsuldorligi, energetika, transport harakati,
texnika va texnologiyalardan foydalanish va boshqa sohalarga ta’siri yanada
kuchliroq bo`lmoqda. Iqlim sharoitining inson psixo-fiziologik holatiga va uning
sog`lig`iga ta’siri ham kuchayib bormoqda. Iqlim sharoiti tobora ijtimoiy va
siyosiy ahamiyat kasb etmoqda. Fan va texnika taraqqiyoti hozirgacha insonni
tabiiy sharoitning ta’siridan to`liq himoya qilmayapti. Insoniyat faoliyati esa
ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotga 24 erishishga yo`naltirilgan va bu tabiatga shu
darajada ta’sir etishini boshlaganki, XXI asrda ob-havo va iqlimni butunlay
o`zgartirish mumkin. O`tgan asrning 60-yillari o`rtalaridan Saxelladagi (Afrika)
dahshatli qurg`oqchiliklar, suv toshqinlari va qurg`oqchiliklarning tez-tez bo`lib
turishi, shuningdek, Yevropa, Amerikada uzoq vaqtdan buyon kutilmagan qahraton
qishning takrorlanishi jiddiy xavotir uyg`otdi. Ayniqsa, keyingi o`n yillikda
insoniyat global antropogen isish, deb ataluvchi hodisaga uchragan. Hamma joyda
atrof-tabiiy geografik muhitning o`zgarishi kuzatilmoqda. Qurg`oqchilik, suv
toshqini, dovullar, jazirama issiq oqimlar, yong`inlarning ko`payishi, keskin sovub
ketishlar va boshqa tabiiy ofatlar Yer sharining hamma hududlarida ham tez-tez
kuzatilmoqda. Keyingi yillarda g`arbiy va janubiy Yevropada, Kavkazda misli](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_24.png?v=1)
![kunlik fizik holatini ifodalaydi. Ob-havoning qator meteorologik kattaliklariga
havo harorati, havo namligi, havo bosimi, shamol tezligi va yo`nalishi, bulutlar va
turli atmosfera yog`inlari turi va jadalligi, nurli energiya va issiqlik oqimlari
kabilar kiradi. Iqlim esa ma’lum bir hududdagi ob havoning ko`p yillik rejimi bilan
ifodalanib, joyning geografik kengligi, yer usti tuzilishi (orografik, relyef), dengiz
sathiga nisbatan balandligi, okeanga nisbatan uzoq yoki yaqinligi va boshqa qator
omillar bilan aniqlanadi.[17]](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_26.png?v=1)
![atmosferadagi issiqxona gazlari konsentratsiyasini iqlimiy tizimga xavfli
antropogen ta’sir ko‘rsatishiga yo‘l qo‘ymaydigan darajada barqarorlashtirishga
qaratilgan. O‘zbekiston BMT IO‘DKga 1993 yilda qo‘shildi. O‘zbekistonda BMT
IO‘DKni amalga oshirish bo‘yicha harakatlarni muvofiqlashtirish O‘zbekiston
Respublikasi Gidrometeorologiya xizmati markazi zimmasiga yuklatilgan.
O‘zbekiston 1999 yilda rivojlangan mamlakatlarga issiqxona gazlari ajratmalarini
qisqartirish yoki barqarorlashtirish majburiyatlarini yuklovchi xalqaro bitim –
Kioto protokolini ratifikatsiya qildi. Kuchayib borayotgan iqlim o‘zgarishi bilan
bog‘liq global tahdidlarga kompleks javobni mustahkamlash maqsadida, BMT
IO‘DKning
Kioto protokoli o‘rniga 2015 yil dekabrda Parij bitimi qabul qilindi, u 2020 yilda
kuchga kirdi.
2017 yil 19 aprelda O‘zbekiston Parij bitimini imzoladi, 2018 yil 2 noyabrda
ratifikatsiya qildi. O‘zbekiston Respublikasining O‘RQ-491-son “Parij bitimini
ratifikatsiya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni 2018 yil 2 oktabrda qabul qilindi. Bitim
O‘zbekiston uchun 2018 yil 9 dekabrda kuchga kirdi.
Parij bitimining maqsadi - IO‘DK amalga oshirilishini faollashtirish, global
o‘rtacha haroratning industriallashtirishgacha (1750-y.) bo‘lgan darajaga nisbatan
2°S ga saqlab turish hamda haroratning 1,5°S gacha o‘sishini cheklashga harakat
qilishdan iborat, bu 2050 yilga kelib iqlim o‘zgarishi global ajratmalarini 40-
70%ga kamaytirishni va 2100 yilga kelib uning 0 yoki manfiy ko‘rsatkichga
yetkazishni talab etadi.[1]
Parij bitimini imzolashning zaruriy sharti – mamlakatning 2030 yilga qadar
erishmoqchi bo‘lgan issiqxona gazlari tashlamalarini kamaytirishga oid
Mo‘ljallanayotgan milliy miqyosda belgilanadigan hissa (MMBH)ni tayyorlash va
BMT IO‘DK kotibiyatiga taqdim etish. Milliy miqyosda belgilanadigan hissa
(MBH) Parij bitimining global maqsadlariga hissa qo‘shish uchun milliy
harakatlarni amalga oshirishni asosiy mexanizmidir.
Parij bitimi bo‘yicha O‘zbekistonning asosiy majburiyati - 2030 yilga qadar
issiqxona gazlarining yalpi ichki mahsulot birligiga nisbatan solishtirma
ajratmalarini 2010 yildagi darajadan 10%ga qisqartirish.](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_28.png?v=1)
![O‘zbekiston Konvensiya va Parij bitimi Tomoni sifatida iqtisodiyotning yetakchi
tarmoqlarida issiqxona gazlari tashlamalarini qisqartirishga yo‘naltirilgan izchil
siyosatni amalga oshirmoqda. Hukumat tomonidan iqlim o‘zgarishi sohasida
harakatlarni tartibga solish va choralarni amalga oshirish yuzasidan qator hujjatlar
qabul qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4 oktabrdagi PQ-4477-sonli
qaroriga muvofiq, O‘zgidromet tomonidan tegishli vazirlik va idoralar bilan
hamkorlikda tayorlangan “2019-2030 yillar davrida O‘zbekiston Respublikasining
«Yashil» iqtisodiyotga o‘tish strategiyasi” tasdiqlandi va ushbu Strategiyani ilgari
surish va joriy etish bo‘yicha Idoralararo kengash tuzildi. Ushbu Strategiyaning
Harakatlar rejasi (Yo‘l xaritasi)ga muvofiq, har bir vazirlik va idoralarga iqlim
o‘zgarishini yumshatish yoki unga moslashish bo‘yicha vazifalar yuklatilgan.[1]
“Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish to‘g‘risida” va
“Davlatxususiy sheriklik to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi qonunlarining
qabul qilinishi O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etishni
tezlashtirish (quyosh va shamol elekr stansiyalarni qurish) uchun huquqiy va
me’yoriy asos yaratdi.
BMT IO‘DK va Parij bitimi bo‘yicha majburiyatlarni bajarish doirasida
issiqxona gazlar tashlamalarini kamaytirish va iqlim o‘zgarishiga moslashishning
ustuvor yo‘nalishlari mamlakatning tegishli strategik va tarmoq rejalari va
dasturlarida aks ettirilgan. O‘zbekiston Repsublikasining BMT IO‘DK va Parij
bitimidagi ishtiroki rivojlanayotgan mamlakat sifatida iqlimni moliyalashtirish
jamg‘armalaridan mablag‘ jalb qilishga imkon beradi, shu jumladan, Yashil iqlim
fondi (YaIF), Adaptatsiya jamg‘armasi (AJ), Global ekologik jamg‘armasi (GEJ)
va boshqalar.
Global ekologik jamg‘arma (GEJ), BMT Taraqqiyot dasturi (BMT TD), BMT
Atrof-muhit dasturi (YuNEP) va boshqa halqaro tashkilotlarning moliyaviy
ko‘magi yordamida mamlakatning iqlim o‘zgarishini yumshatish va unga
moslashish bo‘yicha majburiyatlarini bajarish uchun ko‘plab loyihalar
muvaffaqiyatli amalga oshirildi va hozirgi paytda amalga oshirilmoqda.](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_30.png?v=1)
![So nggi yillarda mamlakatimizda atrof muhitni muhofaza qilish, aholiʻ
salomatligini saqlash, ekologik xavfsizlikni ta minlash ishlariga alohida e tibor
ʼ ʼ
qaratilmoqda. Jumladan, Prezidentimiz tomonidan BMT Bosh Assambleyasining
72-sessiyasida so zlagan nutqida jahon hamjamiyatini, shu jumladan mintaqa
ʻ
mamlakatlarini ekologik masalalarda, jumladan Orol dengizning qurishi bilan
bog liq oqibatlarni bartaraf etishda xalqaro miqyosdagi sa y-harakatlarni faol
ʻ ʼ
birlashtirish zarurligini ta kidlab o tdi. Bugungi kunda mazkur masalalarda amaliy
ʼ ʻ
ishlarni barchamiz guvohi bo lib turibmiz. Birgina misol sifatida BMT shafeligi
ʻ
ostida Inson xavfsizligi bo yicha ko psherikli Trast fondining tashkil etilishi yoki
ʻ ʻ
mustaqillikning 27 yili davomida Orolning qurigan tubida 400 ming gektarda
o rmonzor tashkil etilgan bo lsa, so nggi ikki yilda qariyb 1200 ming gektarga
ʻ ʻ ʻ
saksovul va cho l o simliklari urug lari sepilganligi va ko chatlari ekilganligini
ʻ ʻ ʻ ʻ
keltirish mumkin. Olib borilgan islohotlarni jahon hamjamiyati
qo llabquvvatlamoqda.
ʻ
Davlatimiz rahbarining “2019-2030-yillar davrida O zbekiston
ʻ
Respublikasining «yashil” iqtisodiyotga o tish strategiyasini tasdiqlash
ʻ
to g risida»gi qarori atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik holatni
ʻ ʻ
yaxshilashga e tiborni kuchaytirish masalalari belgilanganligi iqlim
ʼ
o zgarishlarining oldini olish va unga moslashish uchun xizmat qiladi.[2]
ʻ](https://docx.uz/documents/f352454b-5902-4e8d-b823-1a4dda543bb4/page_31.png?v=1)
Tabiatdan foydalanishning geografik asoslari fanidan iqlim o’zgarishi muammolari
-
Похожие документы
- Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
- O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari
- Maktab geografiya darslarida “litosfera” mavzusini o`rganish metodikasi
- Qashqadaryo viloyatining madaniy landshaftlari
- Cho`llarda tabiatdan foydalanishning geoekologik jihatlari