Taekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish usullari - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Taekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish usullari

Купить

Taekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish usullari mavzusida

MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................3 I-BOB. TAEKVONDOCHILARNING UMUMIY JISMONIY TAYYoRGARLIGINI OSHIRISH USULLARI ............................................. ...7 1.1.Taekvondo sport turiga umumiy ta’rif....................................................... ........7 1.2. Umumiy va maxsus jismoniy sifatlarni rivojlantirish...................... ................13 1.3. Mashg’ulotlar jarayonida t aekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligi . ......................................................................................................... .31 II-BOB. TAEKVONDO SPORTI YuKLAMALARI VA MASHG’ULOTLAR O’TISH USLUBLARI.......................................................................

KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Taekvondochilarni jismoniy rivojlantirishda taekvondo usullaridan foydalanib ruhiy va jismoniy kamolotga erishish. Taekvondochilarning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish da tiklanish vositalaridan foydalanish, yuqori pedagogik texnologiyalardan foydalanib, yosh avlodga vatanparvarlik g’oyalarini singdirish. T aekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish , ularni o’rgatishda maktab, oliy o’quv yurti, maxalla sport zallaridan foydalanish. jismoniy rivojlantirish jarayonida ish qobiliyatlarini oshirishda turli tiklanish vositalarini qo’llash va ulardan foydalanish. “Barcha ezgu niyatlarimizning markazida farzandlarimizni ham jismoniy, ham ma’naviy jihatdan sog’lom qilib o’stirish, ularning baxtu saodat

ishlarni qo’llab-quvvatlashi tufayli bu tashkilot qisqa muddatda umummilliy harakatga aylanganini qayd etdi. Sportchilar erishayotgan bu yutuqlar mamlakatimiz raxbari daldasi va metin irodali xalqning ishonchi tufaylidir. Sportchilarimiz jaxonning turli burchaklarida bo’lib o’tgan, o’tayotgan barcha nufuzli musobaqalarda qatnashmoqdalar, qatnashib qolmay shoxsupaning yuqori pog’onasidan joy egallab kelmoqdalar. Respublikamizda barcha sport turlari singari sharq yakka kurash turlariga ham keng yo’l ochib berilgan. Hozirda Respublikamizning turli xududlarida “Taekvondo” , “Karate”, “Ushu”, “aykido” va boshqa turlari rivojlanmoqda. Bir qancha yutuqlarga erishdilar. Masalan: Taekvon-do (vtf) bo’yicha 166 ta milliy terma jamoalar ichida O’zbekiston terma jamoasi 10 ta kuchlilar komandasiga kira

SHu sababli ham har bir o’z salomatligi haqida qayg’urayotgan yoki farzandlari va barchalari uchun butun dunyodagi taekvondo sport turi bilan shug’ullanishlarini maslahatlar bergan bo’lardim. Ishining predmeti . T aekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish da taekvondo-yo’nalishini targ’ib etish. Ishining maqsadi va vazifalari. Taekvondochilarni jismoniy rivojlantirishda taekvondo usullaridan foydalanib ruhiy va jismoniy kamolotga erishish. Taekvondochilarning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish da tiklanish vositalaridan foydalanish, yuqori pedagogik texnologiyalardan foydalanib, yosh avlodga vatanparvarlik g’oyalarini singdirish. T aekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish , ularni o’rgatishda maktab, oliy o

Ishining obьekti. Bolalar O’smirlar Sport Maktablari, sport kollejlari, taekvondo sektsiyalarida mashg’ulotlar jarayonidan foydalanish. Bitiruv malakaviy ishning xajmi kirish, ikki bob, olti paragraf, xulosa va adabiyotlar ro’yxatidan iborat. 6

I-BOB. TAEKVONDOCHILARNING UMUMIY JISMONIY TAYY O RGARLIGINI OSHIRISH USULLARI 1.1.Taekvondo sport turiga umumiy ta ’ ri f . Bugungi taekvondo – nima o’zi? degan savol tug’iladi.Hozirgi vaqtda taekvondo san’atini uzviy bog’liqlikdagi uch qismdan iborat mukammal tizim sifatida tahlil etish mumkin.1.Taekvondo– jismoniy tarbiya sifatida; 2.Taekvondo-Xalqaro Olimpiya sport turi; 3.Taekvondo- jangovor yakkakurash, kamolotga erishish san’ati. 1.Jismoniy tarbiya sifatida taekvondo jahonda keng tarqalgan ommaviy sport turlaridan biridir, 30 mln.dan ortiq kishi ushbu sport turi bilan shug’ullanadi.CHuqur o’ylangan badantarbiya (razminka), mashg’ulotlar, formal mashqlar bilan shug’ullanish har taraflama foydalidir, chunki o’zida gimnastika, yakkakurash, raqs elementlarini qamrab olgan bo’lib, insong

shu” dan oldin ham ularning o’ziga xos kurash turlari bilan shug’ullanishganini ko’rsatib turadi. So’zsiz kurash va qo’l jangi Koreya yarim oroli, asosan uning shimoliy va shimoliy-sharqiy qismlarida Xitoy “u-shu”sining Tarixchi, doktor An Ya ning aytishicha va uning keltirgan isbotlariga ko’ra, qadimgi Koreyada “Su-bak-dji” va “taekvondo” uslublari mavjud bo’lgan. Qirol har yili bahor oylarida ushbu kurash turlari bo’yicha shaxsan o’zi bellashuvlar o’tkazgan. Bellashuv qoidalariga muvofiq, bellashuvda g’olib chiqqan jangchilar davlat boshqaruvida katta lavozimlarga ishlashga haqli hisoblanganlar. Bundan tashqari butun jangchilar o’rtasida tez-tez majburiy bellashuvlar o’tkazilib turgan. SHubhasizki, Koreya denastiyasi jngni qurolsiz yoki qo’llar bilan jang qilish usuliga katta e’tibor ber

Bu tizim ham ayni shu oyoq, qo’l bilan bajarilayotgan usullardir. Bu so’zning kelib chiqishi faqatgina qadimiy “taek kьyun” so’zidan olingan emas, bu so’z ma’nosida millatning nomi ham yotadi. General CHoy Xon Xining katta intilishlari va izlanishlari evaziga yangi jang san’at tizimini yuzaga keldi. “Taekvondo”ning zamonaviy shakli har qanday boshqa jang san’at turlaridan o’z tizimi asosida ajralib turadi. Bir qancha sharoitlar va talablar general CHoyni taekvondoni targ’ib etishga majbur etdi. Uning yozishicha : Mening “taek kyun” mashg’ulotlaridan bilgan avvalgi bilimlarga yana bir sharq yakka kurash turlaridan “Karate”ni o’rgandim, men bu jang san’at turini ota-onam yapon okupatsiyasida bo’lgan davrlarda o’rgandim, 1945 yili Koreya ozodlikni qo’lga kiritgach, menga harbiy kuchlarini to’

1965 yilda general CHoyXon Xi Turkiya, Afina, Germaniya va Italiya kabi bir qancha mamlakatlarga sayohat qildi. Bu sayoxat “taekvondo” ni rivoji uchun katta ahamiyatga ega edi. Taekvondo bo’yicha jahon chempionatlari xranalogiyasi : 1- J.CH. 1974 yil oktyabr Monreal Kanada: 27- mamlakatdan -450 sportchilar qatnashdi. 2-J.CH. 1978 yil sentyabr AQSH 21- mamlakatdan-350 sportchilar 3-J.CH. 1981 yil avgust . Argentika, 13 mamlakatdan-219 sportchilar. 4- J.CH. 1984 yil aprel, SHotlandiya 26-mamlakatdan-396 sportchilar. 5-J.CH. 1987 yil may Afina, Gretsiya: 26- mamlakatdan-490 sportchilar. 6-J.CH. 1988 yil. Budapesht. Vengriya : 46- mamlakatdan-520 sportchilar 7-J.CH. 1990 yil Monrean, Kanada: 51- amlakatdan–520 sportchilar. 8-J.CH. 1992 yil sentyabr Pxenьyan KXDR 67 mamlakatdan -600 dan ortiq s

xabar topib, barcha O’zbekistonlik tashkilotchilarni lol qoldirib Toshkentga tashrif buyurdi. Uning tashrifidan maqsad O’zbekistonda taekvondoni tiklash, rivojlantirish va yuksaltirish edi. 1989 yilda O’zbekistonlik “taekvondo”chilar, taekvondo tashkilotchilari turnir, chempionatlar o’tkazishga muvofiq bo’lishdi. Kutilmaganda O’zbekistonlik taekvondochilar sobiq Ittifoq terma jamoasi tarkibida SHvetsariyada o’tkazilgan Yevropa chempionatiga qatnashdilar. CHempionatga E.Li, B. Malidov, F.Xalilov, X.Qurbonov, I. Ibragimov kabi sportchilar bor edi. Xuddi shu tarkib bilan jamoa Germaniyaning Kaseelь shahrida bo’lib o’tgan halqaro turnirga qatnashdilar, turnir natijalariga ko’ra barcha kategoriyalar bo’yicha Batir Mamedov I-o’rin, I.Ibragimov va F.Xalilovlar II-o’rin, E.Li, X.Qurbonovlar esa II

Savol tug’ilishi mumkin: madaniyatni sportga nima aloqasi bor? SHuni aytish joizki tarixdan sport madaniyat bilan uzviy bog’liq va bir-biriga tayanib rivojlanib kelmoqda. Yuqorida aytib o’tganimizdek “taekvondo” nafaqat sportning bir turi bo’lib qolmay, balki u inson hayoti, madaniyati va jamiyat harakatlaridan biridir. 12

1.2. Umumiy va maxsus jismoniy sifatlarni rivojlantirish. Zamonaviy taekvondo sportchining jismoniy kuch imkoniyatlariga katta talab qo’yadi, chunki zarbaning kuchi, balandlikka sakrash (ko’rgazmali chiqishlarda), har xil usullarni bajarish tezligi, harakatlanish tezligi, abjirlik va chidamlilik sifatlarini namoyon etishda jismoniy kuchning ahamiyati kattadir. Taekvondo musobaqasida uning texnikasiga mos ravishda aniq harakatlar qilish tajribasidga ega bo’lgan harakat tezligiga mos kuch namoyon bo’lishi kerak. Hech bir sportchi kerakli darajadagi kuchga ega bo’lmasdan hech qaysi usulni yuqori sifatda amalga oshira olmaydi. Gap shundaki bu yerda mushaklardagi tashqi chiroyli ko’rinish emas, ulardan haqiqiy jismoniy kuch kerak bo’ladi. Taekvondoda mushaklarning kuchi, ularning chidamliligini

olishga e’tibor berish kerak. Qisqa vaqtdagi nafas to’xtashi ham organizmda salbiy oqibatlarni olib kelishi mumkin, shu sababdan yengil va erkin nafas olish malakasi ustida ishlash kerak. O’z jismoniy kuch imkoniyatlarini oshirish uchun quyidagi mashqlar beriladi: shtanga bilan (berilgan variant bo’yicha) sekin tarzda mashqlar bajarish, 5-8 marta maksimal og’irlikning 70-80% (o’smirlar uchun 45% ) teng og’irlikni qisqa vaqtdagi dam olishlar bilan 2-3 marta takrorlash. Tezlik-kuchi imkoniyatlarini oshirish uchun: maksimal og’irlikning 50% (o’smirlar uchun 40%) ga teng og’irlikdagi shtanga bilan maksimal tempda mashqlar bajarish; o’tirib-turishning sekin uslubini tezlik bilan almashtirib (bir bajarishda); bukilish burchagini o’zgartirish orqali-to’liq o’tirib-turishni yarim o’tirib-turish bi

stoykasidek og’irlik markazi shu yerda jamlanadi. Taekvondo texnikasini bajarishda kuchni shu yerda jamlash uchun tos va qorin qismi belga, tana esa umurtqaga suyanishi kerak. Bu to’g’ri texnikaga olib keladi. Kuchni jamlashni o’rganish uchun, mashg’ulotlar quyidagi tartibda amalga oshirilishi kerak: barcha kuch qo’l va oyoqda 10-12 soniya davomida yig’iladi va bo’shashtiriladi va bu har qanday kurash musobaqasi uchun xarakterlidir. Kuch yig’ilishi (kontsentratsiyasi) bevosita kontaktdan so’ng darhol olinishi va keyingi harakatga tayyorlanishi mumkin. Agar mushaklar harakatlar oralig’ida bo’shasha olmasa yoki avvalroq taranglashsa, keyingi holatda kontakt vaqtida kuchlana olmaydi, bu esa kuchning keraksiz sarflanishiga va texnika nomutanosibligiga olib kelishi mumkin. Qo’shimcha og’irliksi

Bu mashqlarga yanayam oddiyroq mashqlarni qo’shish mumkin: masalan, devorga qo’llarni tirab devorni surishga urinish; ikki uchidan ushlab temir quvirni yoki cho’pni qayirishga urinish; harqanday qattiq narsani kaftlar orasiga olib, ezib sindirishga urinish va h.k. Maksimal darajada 3-4 marta, har qaytarishga urinish 5-8 marta. Har urinish davomiyligi 10 soniyadan kam bo’lmasligi kerak. Jismoniy kuchni rivojlantirishning asosiy uslublarini takroriy, aylana bo’ylab mashg’ulotlar, intervalli uslublardir. Tezlikni rivojlantirish (tezkorlik qobiliyatlari) Taekvondo uchun murakkab reaktsiyalar xarakaterlidir, masalan, raqib harakatlariga qarshi harakatni tanlash tezligi, qaysiki juda ko’p usullar variantlari orasidan tezlikda shu harakatga mos keladiganini topib qo’llay bilish kerak. Yuqori mala

Raqib amalga oshirmoqchi bo’layotgan harakatlarni oldindan sezish “raqibni his etish” tanlash tezligiga (reaktsiya) yuqori talablarni qo’yuvchi har xil haolatlarda texnik va taktik jihatdan o’zini tutish bilimlarini tajribada sinab o’rganish va kerakli tajribaga ega bo’lish orqali erishiladi. Alohida zarba yoki harakat tezligini oshirish uchun sportchining nafaqat tezlik imkoniyatlariga ta’sir etib qolmay, uning kuch va harakatlar texnikasiga ham e’tibor qaratish kearakligini yodda tutish kerak. Tezlik mashqlarining asosiy ajratib turuvchi belgisi – harakatlarni maksimal yoki unga yaqin tezlikda bajarishdir. Tezlik qobiliyatlarini tarbiyalash uchun har xil turdagi yugirish mashqlaridan foydalaniladi, turgan yerda va yurishdan qisqa masofaga yugirish (30-150m), oldinga yugirayotgan sportchi

rejimidagi almashinuv orqali barcha mushaklarning uzoq vaqt mobaynida ishlay olishga umumiy chidamlilik deyiladi. Aerob imkoniyatlarning o’sishi maxsus chidamlilik qobiliyatining rivojiga omil bo’ladi. Taekvondo kurashida maxsus chidamlilik raund, butun musobaqa davomida harakatlar faolligini ushlab turish va o’zgartirish qobiliyati orqali (hujumlar va himoyalanish usullari sonini hisobga olgan holda). SHu bilan birga harakatlarni texnik jihatdan to’g’ri bajarish turg’unligi kurash mobaynida texnik xatolar kamliki yoki yo’qligi orqali ham ko’rinadi. Taekvondochilar uchun ham umumiy, ham maxsus chidamlilik bir xil ahamiyatga egadir. Ularni yil davomida rivojlantirib borish kerak. Asosiy uslublari-bir xil maromdagi, uzluksiz, takroriy va almashinuv uslablaridir. Ular yordamida quyidagi vazif

Abjirlikni rivojlantirish. Qiyin koordinatsion harakatli vazifalarni tez va aniq yechish.harakat faoliyatini o’zgaruvchan sharoitga mos tarzda o’zgartira bilish qobilyatiga abjirlik deyiladi. Abjirlik komplekss sifat bo’lib, bunda yuqori darajadagi kuch va tezlikning koordinatsion harakatlari va aniqligi organik birikadi. Abjirlikni uch toifaga bo’linadi: Birinchi toifada – harakatlarning umumiy koordinatsiyasi va aniqlik. Ikkinchi–qisqa vaqtlarda amalda oshiralayotgan harakatlar koordinatsiyasi va aniqlik: Uchinchi toifa esa- o’zgaruvchan sharoitlarda , qisqa vaqtda amalga oshirilayotgan harakatlar koordinatsiyasi va aniqlik. Taekvondoda uchchala toifa ham ahamiyatlidir, lekin uchunchi toifa ham o’ta muhimdir.chunki bu sportchiga harakatlar texnikasini o’zlashtirish. Kurash mobaynida kuti

Qayishqoqlikni tarbiyalash . Qayishqoqlikning yuqori ko’rsatkichlari 13-14 yoshlarda namoyon bo’ladi. Keyin bu ko’rsatgichlar turg’unlashadi, agarda o’smirlik yoshida qayishqoqlikka ta’sir etuvchi mashqlar bajarilmasa asta-sekin o’zgarib boradi. Qayishqoqlikning rivoji mushaklar kuchining rivoji bilan bevosita bog’liqdir. Bir mashqning o’zini bajarish mobaynida mushaklarning ikki asosiy sifatiga-taranglashgandagi kuchi va cho’ziluvchanligiga e’tibor berish lozim. SHu bilan birga haddan tashqari kuch mashqlri ham qayishqoqlikni chegaralab qo’yishi mumkin. SHu sababdan qayishlikni oshiruvchi mashqlarni kuch va boshqa sifatlarni rivojlantiruvchi mashqlar bilan birga mutanosiblikda olib borish kerak. Qayishqoqlikni rivojlantirishda asosiy uslub-takroriylikdir. O’quv mashg’ulotlar guruhlari. O’

olib maktab yoshigacha va boshlang’ich sinf o’quvchilari bilan o’tkaziladigan mashg’ulotlarni (6-7 yosh) 40-60 daqiqa vaqtga belgilash kerak bo’ladi, ko’proq sport o’yinlariga vaqt ajratib, mashg’ulotlar jarayonini o’yinlar va musobaqalar tarzida olib borish kerak. UMG-O’quv-mashg’ulotlar guruhlari. Birinchi va ikkinchi yil shug’ullanuvchilar uchun. Bu kategoriyaga 6- kыpgacha bo’lgan dasturni o’zlashtirgan bolalarni kirgizish mumkin. Bu guruhdagi bolalar 6-1 kыp dasturida belgilangan o’quv-mashg’ulotlar dasturini o’zlashtirib olishlari kerak bo’ladi. Mashg’ulotlar davomiyligi 90-120 daqiqa atrofida. TTYuG-Texnik va taktik yuksaltirish guruxlari. Bu guruhga 1-kыp malla belbog’li sportchilar doirasidagi dasturni o’zlashtirgan sportchilar kiritiladi. Mashg’ulotlar vaqti 120-180 daqiqa. Bu gu

Maqsad-sportchining tezlik, kuch, chidamlilik ko’rsatkichlarini yuksaltirish. Bu davr boshi va oxirida sportchilarni tezlik-kuch testlaridan o’tkazish kerak. Masalan, 100 m.ga yugurish; turgan yerdan balandlikka, uzunlikka sakrash; yerdan vaqtga va songa ko’tarilish (otjimanie ot polya) 1-2 oyoqda tezlikka zarbalar berish (10-30 soniyada). Bu davr 7-10 kun davom etib sportchilar uchun og’ir sanaladi va shuning uchun ham shifokor nazorati shart. a) Taktik-texnik tayyorgarlik. Davomiyligi 5-10 kun. Bunda lapada ishlash, kombinatsiyalar ustida ishlash, fikrlash tezligini oshirish ishlari amalga oshiriladi. g) Maxsus tayyorgarlik. Davomiyligi 5-10 kun. Asosiy e’tibor jang olib borish taktikasi va kontaktli sparringlarga qaratiladi. d) Musobaqa oldi bosqichi. Davomiyligi 2-3 kun . Bu davrda nag

b) Usullar: -juftlikda joyini ishlash -barcha usullarni o’ng va chap tomondan ishlash -texnik jihatdan to’g’ri bajarish ustida ishlash -ko’z bilan oyoqlar harakatini kuzatishni o’rganish. s) Bajarish: 1-usul-sherik bilan navbatma-navbat erkin holda ishlash. 2-usul-buyruq yoki signal bilan ishlash d) Zarbalar turlari: -barcha zarbalar usullari ustida ishlash mumkin. 23

2. Asosiy (bazavыy) zarbalarni oldinga 24

harakatlanib tepish ustida ishlash .a)Saflanish: start chizig’i oldida 2-4 kishidan kalonna holatida turiladi. b) Usullar: - to’g’ri chiziq bo’yicha harakatlanib bajarish 25

-og’irlik markazini tezlikda almashtirish, harakatlar erkinligi -gavda, qo’l va oyoq zarbalarini bajarib qizishib olish -qo’shma harakatlarni erkin bajarilishi. s) Bajarish: 1-usul-oldinga harakatlanish-usullarni sekin bajarish, burilishdan keyin-usullarni tezlikka bajarish 2-usul-oldinga harakatlanish-usullarni sekin bajarish, orqaga harakatlanish- kontrxujumlarni bajarish. 3-usul-oyoq zarbalarini bajarish va steplarni ishlatish, taxminiy raqibga qarshi oddiy va murakkab usullarni ishlatish, parallel holda hujum va kontrxujamdan foydalanish. 26

d) Zarbalar turlari: -barcha zarbalar usullari Apchagi-raqibga to’g’ridan zarba berish. 27

Yon tarafdan raqibga zarba berish. (Tulichagi) 28

360-gradusga aylanib oyoqni tag tarafi bilan raqibni bosh qismiga zarba berish. (Tvi-xuryo-chagi) 29

3. Aylana bo’yicha harakatlanib asosiy (bazavыy) zarbalar ustida ishlash. a) Saflanish: bir guruh sportchilar bir kishidan kalonnada turishadi. b)Usullar:-aylana bo’ylab harakatlanish -og’irlik markazini tezlikda almashtirish, harakatlar erkinligi -belgilangan masofani saqlay olish 30

-steplarni (aldamchi harakatlar) va qo’shma (kombinirovannыy) harakatlarni tezlikda amalga oshirish. s) Bajarish: 1-usul-step, oldinga siljishda hujum qilish 2-usul-step, orqaga chekinishda hujumni amalga oshirish 3-usul –steplar va asosiy (bazav ы y) zarbalarni oyoq bilan tepish, qo’shma (kombinirovannыy) harakatlar. d) Zarbalar turlari: quyidagi jadval Steplar + oyoq bilan asosiy zarbalar yolg’on harakatlar yig’ma (kombin-y) harakatlar Step Asosiy oyoq zarbalar Bog’lamalar Turgan joyda step Ap - chagi 2 harakat Holatni o’zgartirib step Dolьo-chagi Hujum+hujum Oyoqlarni o’zgartirib step Yop-chagi Hujum+kontrhujum Old oyoqni ko’tarib oldinga step Tvi-chagi Kontrhujum+hujum Tez qadam bilan step Huryo-chagi Kontrhujum+ Kontrhujum Orqa oyoqni ko’tarib oldinga step Tvi-huryo-chagi Ikkali oyoqd

I .3. M ashg’ulot lar jarayonida t aekvondochi lar ning jismoniy tayyorgarligi. Taekvondochining jismoniy tayyorgarligi taekvondo mashg’ulotining muhim tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi va jismoniy sifatlar- kuch, chidamlilik, egiluvchanlik, chaqqonlik va tezkorlikni rivojlantirishga qaratilgan jarayondir. Jismoniy tayyorgarlikning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 1. Sportchilar sog’ligi darajasi va ular organizmi turli tizimilarining funktsional imkoniyatlarini oshirish. 2. Jismoniy sifatlarni sport taekvondoining o’ziga xos xususiyatiga javob beradigan birlikda rivojlantirish. Jismoniy tayyorgarlik umumiy, yordamchi va maxsus tayyorgarlikka bo’linadi. Taekvondochining umumiy jismoniy tayyorgarligi yuqori natijalarga erishish uchun poydevor, zarur asos hisoblanadi. U asosan qu

1. Asosan taekvondo uchun ko’proq xos bo’lgan sifatlarni rivojlantirish. 2.Taekvondochi harakatlarida katta darajada ishtirok etuvchi mushak guruhlarini tanlab rivojlantirish. Yordamchi jismoniy tayyorgarlikni ilg’or vositalari sifatida shunday sashqlar qo’llaniladiki, ular o’zining kinematik va dinamik tarkibi g’amda asab- mushak kuchlanishi xususiyatiga ko’ra taekvondochining musobaqa faoliyatida bajaradigan asociy harakatlariga mosdir. SHunday mashqlar orasida quyidagilarni ajratish mumkin; taekvondoning turli usullarini ishora orqali bajarish; maxsus trenajer moslamalarida bajariladigan mashqlar; taekvondochilar manekeni bilan mashqlar. Taekvondochining maxsus jismoniy tayyorgarligi xarakatlanish sifatlarini taekvondochilarning musobaqa faoliyati xususiyatlari tomonidan quyiladigan tal

xususiyatlari, mashg’ulot jarayoni davri va organizmning shu paytdagi holatiga bog’liq holda o’zgarib turadi. Kuch va uni rivojlantirish usuliyati Jismoniy sifat bo’lmish “kuch” deganda taekvondochining raqib qarshiligini yengib o’tish yoki mushak kuchlanishi hisobiga unga qarshilik ko’rsatish qobiliyati tushuniladi. Kuchning quyidagi turlarini ajratish qabul qilingan; umumiy va maxsus, mutlaq va nisbiy, tezkor va portlovchan, kuch chidamliligi. Umumiy kuch – bu taekvondochining maxsus harakatlariga taalluqli bo’lmagan holda sportchi tomonidan namoyon qilinadigan kuch. Maxsus kuch musobaqa harakatlariga mos bo’lgan maxsus harakatlarda sportchi tomonidan namoyon bo’ladi. Mutlaq kuch sportchining juda katta xususiyatiga ega harakatlarida namoyon bo’ladigan kuch imkoniyatlari bilan tavsiflana

og’irliklar, zarbdor, birgalikda ta’sir ko’rsatish; variantililik; izometrik kuchlanishlar uslublari. Takroriy kuchlanishlar uslubi shundan iboratki, sporchi mashqni “so’ngi nafasgacha” bajarishda maksimal og’irlikdan 70- 80% ga teng bo’lgan og’irliklar bilan mashqlarni takroran bajaradi. Ushbu uslub kuch mashkini seriyalab bajarishni nazarda tutadi. Har bir seriya - “so’ngi nafasgacha”, hammasi bo’lib 3-4 seriya, seriyalar o’rtasidagi dam olish oralig’i 3-4 min. Takroriy kuchlanishlar uslubining bir turi dinamik kuchlanish uslubi hisoblanadi. U mashqlarni maksimumdan 20-30% og’irlikda chegaradagi tezlikda bajarish bilan tavsiflanadi. Bunda katta mushak zo’riqishi og’irlik vazni hisobiga emas, balki yuqori tezlikdagi harakat hisobiga erishiladi. Qisqa muddatli maksimal kuchlanish uslubi ho

MT dan 100% og’irlik bilan bajariladi. Mashg’ulot davomida hammasi bo’lib 3 ta yondoshish amalga oshiriladi. Yondashishlar o’rtasidagi dam olish oralig’i 2-4 min. Har bir yondashishda mashq chegaradagi tezlik bilan aniq toliqib qolgunga qadar bajariladi. Zarbdor uslub tushadigan og’irlikning kinematik energiyasi va shaxsiy gavda og’irligidan foydalanish yo’li orqali mushak guruhlarini zarbdor rag’batlantirishga asoslangan. Mashqlanayotgan mushaklarning kamayayotgan og’irlik energiyasini yutib olishi mushaklarning faol holatga keskin o’tishiga, ish kuchlanishining tez rivojlanishiga yordam beradi, mushakda qo’shimcha kuchlanish imkoniyatini hosil qiladi. Bu keyingi itaruvchi harakat shiddati va tezkorligini hamda qoloq ishdan yengib o’tiladigan ishga tez o’tishni ta’minlaydi. Oyoqlar portlo

toifasidagi raqib bilan takomillashtiradi. Og’irlikning optimal o’lchamini aniqlab olish juda muhimdir. Haddan tashqari katta o’lcham harakat malakasi tarkibining buzilishiga olib keladi, bu oqibatda harakat texnikasiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Variantililik uslubi asosan turli vazndagi og’irliklar bilan maxsus mashqlarni bajarishni ko’zda tutadi. Har xil vazndagi sheriklar bilan mashqlar seriyalab bajariladi. Bitta seriyada avval og’irroq vazn toifasidagi rakib bilan 10-12 ta tashlash bajariladi, so’ngra teng vazndagi raqib bilan 15-16 ta tashlash, shundan keyin o’z vazn toifasidagi raqib bilan 10-12 ta tashlash bajariladi. Hammasi bo’lib 3 seriya bajariladi. Dam olish oralig’i - 3-4 min. Tezkor-kuch sifatlarini (me’yordagi, kichik) rivojlantirishda variantlilik usulubi ayniqsa samaralid

yuzdan bir bo’lagiga tezroq harakat qiladigan taekvondochi uning oldida muhim ustunlikka ega bo’ladi. Taekvondochi tezkorligi ko’p jihatdan uning asab jarayonlari harakatchanligiga, sharoitlarga, raqib harakatlaridagi ko’rim-siz o’zgarishlarni sezishga bo’lgan sezgirlik unda qay darajada rivojlanganligiga, bellashuvda har safar yuzaga kelgan vaziyatni bir zumda qabul kilish va to’g’ri baholay olish malakasiga, taktik harakatlarni o’z vaqtida va aniq bajarishga bog’liq. Tezkorlikni rivojlantirish uchun quyidagi uslubllar qo’llaniladi: Mashqlarni yengillashtirilgan sharoitlarda bajarish uslubi. Harakatlar va katta tezkorlik bilan bajariladigan alohida harakatlarni yengillashtirilgan sharoitlarda ko’p mar-ta takrorlash. Masalan, usulni kichik vazn toifasidagi sherik bilan tezkorlikka e’tibor

O’yin va musobaqa usullari ham katta ahamiyatga ega bo’lib, ulardan foydalanish sportchining emotsional muhiti, ruhiy holati, raqobatchilik hissining o’zgarib turishi hisobiga tezkorlikni rivojlantirish uchun qo’shimcha turtki (rag’bat) bo’lishi mumkin. Taekvondochining tezkorlik sifatlarini tarbiyalash uchun maksimal tezlik bilan bajariladigan mashqlar (ular, odatda, tezlik mashqlari, deb ataladi) qo’llaniladi. Tezlik mashqlarining texnikasi ularning chegaradagi tezliklarda bajarilishini ta’minlashi shart. Mashqlarni bajarish paytida asosiy kuchlanishlar bajarish usuliga emas, balki uning tezligiga qaratilishi uchun mashqlar shunchalik yaxshi o’rganilgan va egallangan bo’lishi kerak. Mashqlar davomiyligi shunday bo’lishi zarurki, bajarish oxiriga kelib tezlik, toliqishga qaramasdan, pasay

Taekvondoda umumiy va maxsus chidamlilik farqlanadi. Umumiy chidamlilik deganda sportchining sust shiddatdagi ishni uzoq vakt bajarishga bo’lgan qobiliyati tushuniladi. Maxsus chidamlilik taekvondochining musobaqa bellashuvi davomida turli xususiyatdagi harakatlar va amallarni har xil kuchlanishlar bilan hamda gavdaning turli holatlarida yuqori sur’atda bajarish qobiliyati orqali tavsiflanadi. Taekvondochining musobaqa faoliyati ko’p qirrali va mushak tizimining ulkan ishi bilan bog’liq (taekvondoda statik va dinamik tartibda ishlovchi deyarli hamma mushak guruhlari qatnashadi). SHuning uchun chidamlilik nafaqat ishlayotgan mushaklarga yetkazib beriladigan kislorod miqdori bilan, balki mushaklarning o’zining uzoq vaqt davom etadigan kuchli zo’riqishli ishga bo’lgan moslashishi bilan aniqla

zonasini ajartish qabul qilingan: maksimal, submaksimal, katta, sust. Mashq davomiyligi uni bajarish shiddatiga nisbatan teskari bog’liqlikka ega. Ish davomiyligining 20 - 25 sekunddan 4 -5 minutgacha ko’payishi bilan uning shiddati keskin kamayadi. Mashqning energiya ta’minoti turi uning davomiyligiga bog’liq. Anaerob-alaktat rejimdagi mashqlar davomiyligi 3-8 sekundga, anaerob-glikolitik rejimda 20 sekunddan 3 minutgacha hamda aerob rejimda - 3 minutdan va ko’proqqa teng. Ko’p sonli tadqiqotlar natijalariga asoslanib, davomiyligi har xil bo’lgan maksimal jismoniy yuklamada anaerob va aerob jarayonlarning umumiy energetik metabolizmga nisbatan hissasini aniqlash mumkin. Tegishli natijalar 4-jadvalda keltir il gan. . 4 - jadval Davomiyligi har xil bo’lgan maksimal jismoniy yuklamada anaero

5 Mashqlarni takrorlash soni ularning organizmga ta’sir ko’rsatish darajasini belgilaydi. Aerob sharoitlarda ishlashda takrorlash sonini ko’paytirish nafas olish va qon aylanish organlari faoliyatini yuqori darajada uzoq vaqt ushlab turishga majbur qiladi. Anaerob rejmida mashqlarni takrorlash soni kislorodsiz mexanizmlarning tugashiga yoki markaziy asab tizimining qurshovda qolishiga olib keladi. Dam olish oralig’i davomiyligi organizmning mashg’ulot yuklamasiga bo’lgan javob reaktsiyasi hajmi singari, uning xususiyatini ham aniqlash uchun katta ahamiyatga ega. Bunda dam olish oraliqlarida sodir bo’ladigan tiklanish jarayonlari quyidagilardan iborat: - tiklanish jarayonlari tezligi bir xil emas - avval tiklanish tez kechadi, so’ng sekinlashadi; - turli ko’rsatkichlar xar xil vaqtdan keyin

Maksimal va submaksimal quvvatli mashqlardagi dam olish oralig’ini kamaytirish yuklamani anaerob yuklamaga aylantiradi, chunki mashq takrorlangan sari kislorod qarzi oshib boradi. Dam olish xususiyati mashqlar o’rtasida faol, sust va aralash bo’lishi mumkin. O’qitishning kritik nuqtasiga yaqin bo’lgan tezlikda ishlash paytida faol dam olish nafas olish jarayonlarini yuqori darajada ushlab turishga yordam beradi va ishdan dam olishga hamda aksincha holatga keskin o’tishning oldini oladi. Bu yuklamani ko’proq aerob yuklamaga olib keladi. Bundan tashqari, og’ir mehnatdan so’ng faol dam olish tiklanish jarayonlarini tezlashtiradi. Mashqlar o’rtasida sust dam olish paytida sportchi, butkul tinch holatda bo’lib, hech qanday harakatlarni bajarmaydi. CHidamlilikni rivojlantirish uchun quyidagi usl

va davomiyligiga, shuningdek taekvondochining mashqlanganlik darajasi hamda kayfiyatiga qarab, ish hamda dam olish oraliqlari davomiyligiga ko’ra har xil bo’lishi lozim. Takrorlash uslubi shundan iboratki, sportchi bir mashg’ulotning o’zida yoki bir nechta mashg’ulotda xajmi va shiddatiga ko’ra bir xil bo’lgan mashqlarni takrorlaydi. Sport mashg’ulotsi jarayonida hamma uslublar bir-biri bilan turlicha uyg’unlashtirilgan holda qo’llaniladi. CHidamlilikni tarbiyalash samaradorligi ko’p jihatdan mashg’ulot jarayonining oqilona tuzilganligi bilan belgilanadi. Turli yo’nalishdagi mashqlarni bajarishda ma’lum bir ketma-ketlikka amal qilish va ularning ijobiy o’zaro ta’sir etishini ta’minlash juda muhimdir. Quyidagi ketma-ketlikka rioya etish maqsadga muvofikdir: - avval alaktat-anaerob mashqlar

II–BOB. TAEKVONDO SPORTI Y U KLAMALARI VA MASHG’ULOTLAR O’TISH USLUBLARI 2.1. Taekvondochilar uchun jismoniy yuklamalarni taqsimlash. Taekvondoda jismoniy mashqlar-elementar harakatlar, ulardan tuzilgan harakat holatlari va ularning majmualari, jismoniy rivojlanish maqsadlarida tizimlashtirilgan unsurlardir. Taekvondo amaliyotida jismoniy mashqlar, insonning kunlik mehnat, maishiy, harbiy faoliyat turlaridan (yugurish, yurish, sakrash, irg’itish, og’irliklar ko’tarish, suzish va boshqalar) o’zlashtirib olingan va tashkiliy 46

uslubiy ravishda gimnastika, yengil va og’ir atletika, harakatli va sport o’yinlari, sport turizmi va boshqalar sifatida rasmiylashtirilgan, harakatlar va holatlar asosiga qurilgan bo’ladi. 1. CHigilni yozish. Taekvondo mashqlarning asosiy qismini boshlashdan oldin (mashqlarga o’tishdan avval, uzluksiz ritmik harakatlar tartibida bajariladigan harakatlar mashqlari) 5-10 daqiqa davomida chigilini yozish zarur, ya’ni avval ancha yengil taekvondo mashqlarni bajarish lozim bo’ladi. CHigilni yozish paytida bajariladigan mashqlar o’zining turiga ko’ra, asosiy qism bajariladigan paytdagidek bo’lishi ham mumkin: ular faqat jadalligi bilan farqlanib turadi. Masalan, sekinlashgan yurishga –yugurish oldidan, chiginni yozish sifatida bajariladigan mashq turi sifatida qaraladi. U yurak mushaklari va bo

dasturining mundarijasi (mashqlarni tanlab olish), odamning ayni daqiqaqadagi jismoniy holatiga, turmush tarzining hususiyatlari va shaxsiy afzalliklariga bog’liq bo’ladi. Quyidagi keltiriladigan mezonlar shaxsiy mashqlar dasturini ishlab chiqishini o’ziga hos qo’llanma vazifasini o’taydi. a) takrorlanish(CHastota). Mashg’ulotlarning takrorlanish tezligi(chastotasi) mashqlarning hafta ichidagi soni orqali aniqlanadi. O’zingizni umum jismoniy holatingizni yaxshilash va tana vaznini maqbul darajada ushlab turish uchun , jismoniy tarbiya bilan haftasiga kamida uch marta shug’ullanib turish lozim; bu o’rinda har qanday ikkita mashqlar orasidagi tanaffus ikki kundan oshib ketmasligi zarur. O’zingizning mashqlar dasturingiz boshlanishida yaxshisi haftasiga 3 marta (kun oralab) 4-6 hafta davomida

chastotasi(PMCH) dan foizni aniqlashdir. Bu quyidagi formula orqali hisoblanadi: MPCH=PMCH * jadallik % (PMCH=220-yosh). MPCH=(220-yosh)* jadallik % MPCH yurak qisqarishlarining bir daqiqa vaqt ichidagi ma’lum bir sonini bildiradi. MPCHning 10 soniya ichidagi ko’rsatkichiga erishish uchun MPCHni 6 ga bo’lish lozim. Eng yaxshisi tomir urishini mashqlarning asosiy qismi boshlangan vaqtdan so’ng, oradan 10 daqiqa vaqt o’tgach tekshirgan ma’qul va buni daqiqalarda emas, balki 10soniya ichida qilish lozim. Agar sizning dolzarb tomir urishingiz jismoniy mashqlarni bajarish lahzalarida, siz MPCH da hisoblab ko’rgandan kam bo’lsa, mashqlar jadalligini pasaytirishingiz zarur. Dastlabki mashqlarning 4-6 haftasida jadallikning tavsiya qilinadigan darajasi pulsning maksimal chastotasidan 50-70% bo’lad

bo’lganlar- 20-30 daqiqadan, yaxshigina jismoniy tayyorgarlikka ega bo’lganlar esa- 30-60 daqiqadan boshlashlari tavsiya etiladi. Jismoniy mashqlar va sport bilan shug’ullanish, inson faoliyat yuritadigan istalgan ish turlaridagi kabi, shaxsning xususiyatlariga doir ma’lum bir talablarni taqdim etadi va birinchi navbatda, u yoki bu sport turi orqali mashg’ulotlarning muvaffaqiyatli kechayotganini aniqlab olingach, o’sha xususiyatlarni shakllantirishga ko’maklashiladi. Misol sifatida, har xil sport turlari bilan shug’ullanadigan sportchilarning irodaviy sifatlarining tarkibi o’z ahamiyatiga ko’ra bir tartibda keltiriladi. Taekvondo sport turlari bilan shug’ullanadigan sportchilardagi irodaviy sifatlarning tarkibi Yuguruvchi-stayer sportning tsiklik (davriy) turi Gimnast Sportning murakkab m

Yuklamani bajarish uslubi qanday? Jismoniy yuklamani bajarish uchun 3 ta asosiy maqsadni farqlash mumkin. Bular sportda natijaga erishish, sog’liqni mustahkamlash, biror bir faoliyatga tayyorgarlikdan iborat, Mazkur maqsadlarga binoan, sportga oid sog’lomlashtiruvchi va amaliy yuklamalar ajratilib, shuningdek ular tarkibi va katta-kichikligiga ko’ra ham jiddiy farq qiladi(katta sportyuklamalari bilan sog’lomlashtiruvchi jismoniy tarbiya o’rtasida keyinchalik bo’linish oqimi qayd qilinadi). Yuklama qiymati uning jadalligi va hajmining parametrlari bilan tavsiflanadi. Yuklamalarni to’g’ri taqsimlash (dozalash)ning asosiy mezonlari yurak qisqarishlari soni (YuQS), mashqlarni maksimal takrorlashlar miqdori bo’yicha qarshiliklar qiymati, daqiqalik nafas hajmi va boshqalar hisoblanadi. Samarali

Faollashtiruvchi yuklamalar mushaklarda almashinuv jarayonlarining yetarli bo’lishini ta’minlab, organizmning hamma funktsiyalarini (qon aylanishi, nafas, asab-ruhiy faoliyat, hazm qilish) va oxir-oqibatda trofik(oziqlantiruvchi) funktsiyani rahbatlantiradi. Barcha yuklamalar (rivojlantiruvchi va qo’llab- quvvatlovchi, tiklaydigan, tayyorlab rag’batlantiruvchi) shuningdek faollashtiruvchi hisoblanadi. Biroq ularning hajmi, hamma vaqt ham zarur harakat faolligini ta’minlay olmaydi. Faollashtiruvchi yuklamalar charchoq bo’lmaganda ham (dam olishda) bajarilish lozim. Maktab o’quvchisining kundalik harakat faolligi me’yorini 15-30 ming qadam deb hisoblash mumkin. Quyida yosh va jinsga oid yuklama me’yorlari jadval ko’rinishida keltirilgan. 52

2.2. Sport formasini taraqqiyotining fazoliligi va uning mezonlari Sport formasi taraqqiyotining fazoliligi Sport formasi. Sport formasi ko’p jihatlidir. Maxsus ma’lumotlarni umumlashtirib, unga xos bo’lgan belgilar kompleksini ko’rsatish mumkin. Fiziologik nuqtai nazardan sport formasiga quyidagilar xosdir: - sport formasida bo’lmagan paytda mumkin bo’lmagan yuksak funksional darajada spetsifik muskul ishini bajara olish qobiliyati, ya’ni sport formasi davrida organizm eng yuksak funksional darajaga ega bo’ladi; - funksiyalarni tejash, ya’ni ni’oyat darajasiga yetmagan standart ishlarni bajarishda (jumladan, energiya sarflashda) barcha ish jarayonlari mukammalroq koordinatsiya qilinishi hamda organi-zmning funksional imkoniyatlari yuksakroq bo’lishi tufayli qator fiziologik o’zgarishlarni

ish samaraliroq bajarilishi bilan bir qatorda charchash holatidan keyin ish qobiliyati tezroq tiklanadigan bo’ladi. Sport formasi ‘aqida psixologik tasavvurlar hozircha to’la va yetarli darajada konkret emas. SHunday bo’lsada quyidagi belgilarni ko’rsatish mumkin. Tanlangan sport faoliyati sharoitlari bilan bog’liq maxsus idrok etish qobiliyatining yaxshilanishi suzuvchilarda «suvni his etish» va hokazo); Harakatlarni ongli ravishda boshqarish (harakat malakalarini maqsadga muvofiq ravishda avtomatlashtirish asosida) va sport taktika tafakkurining ijodiy namoyon bo’lish imkoni-yatlarining yuksalishi; Iroda kuchi diapazonining kengayishi (ham uzoq vaqt iloji boricha iroda kuchi sarflash imkoniyatlarining kengayshi, ham shu imkoniyatlarning absolyut darajasi yuksalishi); Musobaqalashishga va

Yuqorida aytilganlarning hammasini har bir aniq sharoitning o’ziga qarab tadbiq etmoq kerak. CHunki optimal tayyorgarlik tushunchasi nisbiydir. U sport formasi taraqqiyoti-ning faqat konrekt sikli uchun to’g’ri bo’ladi. Sportda kamolatga erisha borgan sari optimum (eng yaxshi) daraja o’zgarib boradi - sport formasi sport kamolotining har bir bosqichida ham sifat jihatdan, ham miqdor ko’rsatkichlari bo’yicha boshqacha bo’la boradi. Sport formasini baholash uchun xilma - xil uslublardan foylanadilar. SHulardan asosiylarini shartli ravishda pedagogik va tibbiy fiziologik uslublarga bo’lish mumkin. Pedagogik uslublar sportchining sifatlari, malakalari va mahoratlarini umumlashtirib baholash asosida uning tayyorgarlik darajasini aniqlaydi. Bunda sport musobaqalaridagi, ya’ni sport formasini bah

Sport formasini baholashning tibbiy - fiziologik uslub-lari organizmning harakat faoliyatini amalga oshiradigan hamda taomin etadigan eng muhim tizimlari ish qobiliyatni aniqlashga qaratilgan. Buning uchun, jumladan, standart va maksimal spetsifik yuklamalar bilan funksional sinovlardan foydalaniladi (sport medetsinasi va sport fiziologiyasi kursiga qarang). Ham pedagogik, ham tibbiy - fiziologik ma’lumotlardan kompleks foydalanilgandagina sport formasiga to’liq tavsif berish mumkin bo’ladi. Bunda ayniqsa, tibbiy - fizilogik ma’lumotlar nihoyatda muhimdir. Biroq, sport formasini aniqlashda hal qiluvchi so’z shubhasiz murabbiyda qoladi.Tadqiqotlar sport formasining taraqqiyot jarayoni fazali xarakterga ega ekanini ko’rsatadi. Bu jarayon uch fazadan - formaga kirish, uni saqlash va sport for

sifatlarining rivojlanishi va tegishli sport texnikasi va taktikasining chuqur mukammallashtirilishi barcha o’zgarishlarning yetakchi yo’nalishi bo’ladi. Sportda yutishga tayyor ekanlikni ta’minlaydigan ayrim komponentlar birlashib,g’oyat darajada betartib yaxlit tizimni - sport formasini yaratadi. Sport formasini fazasi sportda yutishga optimal (mazkur sikl uchun) tayyor ekanlikni saqlab borish bilan xarakterlanadi. Bu vaqtda sport mashg’uloti bilan bog’liq, bo’lgan biologik o’zgarishlarning davom etish darajasi (juda bo’lmaganda katta yoshli sportchilarda) tushib ketishi o’z-o’zidan har qalay kamaya borsa kerak, chunki bu vaqtda yuksak darajadagi sport ko’rsatkichlari nisbatan turg’unlasha boradi. Sport formasi davrida tub o’zgarishlarga yo’l qo’yib bo’lmaydi, chunki ular sport formasi

asosiy tarkibiy qismlari yo’qolmasa kerak; faqat spetsifik funksional kayfiyat bir oz pasayishi mumkin. Ko’rsatilgan muddatlarni tibbiy - fiziologik ma’lumotlari xam qisman tasdiqlaydi (S.P.Letunov va boshqalar).Sport formasini saqlab turishning qaysi varianti yaxshiroq ekanini aytish ‘ozircha qiyin. Ko’p narsa, shubxasiz, sport turlarining xususiyatlariga bog’liq. Yana shu narsa xam ma’lumki, «qo’sh cho’qqilik» variantlarda mashg’ulotlarning musobaqa davrini uzaytirish imkoni paydo bo’ladi. Mazkur variantlar ham, aslini olganda, ana shunday zaruriyat orqasida paydo bo’lgan. Sport formasini vaqtincha yo’qotish fazasida mashq bilan chiniqqanlikni ma’lum tomonlari readaptatsion pasayadi, sport formasining ayrim elementlarini birlashtirib turgan aloqalar so’na boradi va organizm boshqacha dar

qilish, jismoniy sifatlar salmoqli va har tomonlama rivojlanishini ta’minlash, yangi, yana ham takomillashgan mahorat va malakalarni orttirish qisqasi, sportcha tayyor ekanlikning barcha tomonlarini uning asoslari nisbatan stabillashadigan forma saqlab turish davrida mumkin bo’lganiga qaraganda anchagina ko’p o’zgartirish va yaxshilash kerak. 2. Mashg’ulot - yuklamalari faqat yaqindayok effekt beribgina qolmay, balki uzoq muddat qo’llanilgan yuklamalar ta’siri bir-biriga qo’shilib borishi bilan bog’liq bo’lgan kumuklyativ effekt ham beradi. Yuklamadar effektining sport formasiga kira borishi va uni saqlab turish bilan bog’liq kumulyatsiyasi sababli organizmda ertami yoki kechmi (bu yuklmalarning absolyut miqdoriga va boshqa holatlarga bog’liq) adaptatsioi mexanizmlarning xaddan tashqari zo

SHunday qilib, sport bilay shug’ullanish jarayonida sportchi hamisha formada bo’la olmaydi. U vaqt - vaqti bilan sport formasiga kirib, uni ozmi-ko’pmi saqlab turadi va so’ngra vaqtincha yo’qotadi. Ma’lum sharoitlarda bu fazalar tobora yuksak, asosda muntazam suratda qayta - qayta almashinib turadi. Murabbiy bilan sportchi agar ular ishning muvaf-faqiyatli bo’lishini istasalar, yuqorida sanab o’tilgan fazalarni «bekor» qila olmaydilar. Biroq, sport formasini rivojlan- tirishning ob’ek tiv qonunlarini bilib olgach, bu jarayonni boshqarish mumkin. Sport formasining tashkil topishi, saqlab turilishi va vaqtincha yo’qotilishi ni’oyatda aniq, mashg’ulotlar ta’siri natijasida ro’y beradi. Sport formasining taraqqiyot fazasiga qarab ularning xarakteri o’zgarib turadi. SHunga muvofiq mashg’ulot ja

o’z mo’iyati jixatidan pedagogik jarayonning birin-ketin keladigan stadiyalaridir; ular sportchining o’sishiga maqsadga muvofiq. ta’sir ko’rsatadigan ma’lum vosita va metodlardan unumli foydalanish bilan xarakterlanadi. Demak, mashg’ulot davrlari - sport formasini rivojlantirishni boshqarish jarayonining birin - ketin keladigan stadiyala r idir. Mashg’ulot tsiklidagi davrlarning miqdori va davomiyligi aslida sport formasini o’stirish fazalarining miqdori va davomiyligi mos kelishi kerak. Biroq hamisha shunday bo’lavermaydi. Bunga ikkinchi darajali narsalar sabab bo’lishi mumkin. Boshqa xodisalar bo’lishi ham mumkin. Misol uchun sport formasi rivojlanishi ikkita tsiklini o’z ichiga olgan beshta mashg’ulot davridan iborat «ikkilangan» mashg’ulot tsiklini ko’rib chiqamiz. Bunda davrlard

mumkinligi aniqlangan. Sportning bunday turlari uchun bir yillik hamda yarim yillik (yoki «ikkilangan») mashg’ulot sikllaridan, ularni ma’lum tartibda bir - biri bilan almashtirib, foydalanish maqsadga muvofikdir.Har jihatdan qaraganda, yarim yillikdan kam bo’lgan sikllar sport formasini yangilash uchun doimiy asos bo’la olmaydi. Bir yillikdan ortiq; muddatli sikllar ba’zi xolarda maoqulroq, bo’lib chiqishi xam mumkin. Malakali sportchilar uchun davrlarning ta’minan quyidagi muddatlarini belgilash mumkin: Fundamental davri 3,5-4 oydan (bu yarim yillik va «ikkinlangan» mashg’ulot tsikllari uchun xarakterlidir) 5-7 oygacha (bir yillik sikllarda); Musobaqalar davri - 1,5-2 oydan (yarim yillik va « ikki langan » siklda) 4-5 oygacha (bir yillik siklda); o’tish davri 3-4 ‘aftadan (yarim yillik s

Mixaelivlar sport formasi – bu sportchining o’z sog’ligiga hech qanday putur yetkazmagan holda, sport musobaqalariga eng yaxshi tayyorlangan holati, deb hisoblaydilar. Biroq sport ilmning taraqqiyot bosqichida sport formasining mo’iyati L.P.Matveev bilan A.I. Yarotsskiylar taorifida eng mukammal va batartib bayon qilingan. L.P.Matveevning fikricha, sport formasi ko’p qirrali hodisa bo’lib, u sportchining jismoniy, sport-texnikaviy, taktikaviy va psixologik yuksak yutuqlarga erishishda har tomonlama tayyor ekanligidan dalolat berib turibdi. A.I.Yarotsskiy kengaytirar va to’ldirar ekan, shunday deydi: sport formasi – bu sportchining sihat salomatlik jismoniy rivojlanishi jismonan qay darajada tayyorlaganligi va uning ma’naviy, irodaviy tayyorgarligi darajasining bir biri bilan o’zaro o’yg’un

puxtaligi va tashqi nafas olishi rivojlantirish talab qilinadi. Sport formasi holati mavjud bo’lgan yerda, sporchining jismoniy tayyorgaligidan: harakatlantiruvchi xususiyatlarning sport spesifikatsiyasi nuqtai nazaridan o’zaro nisbati eng yuqori miqdordagi yuklamalarga bardosh berish texnik tayyorgarlikning yuksak darajada bo’lishi va katta musobaqaviy tajriba talab qilinadi. Sport formasi tiklanayotgan davrda maonaviy-irodaviy tayyorgarlikdan: sportchining ma’naviy qiyofasi beligilarni nomoyon qilish va ularninsh rivojlantirish, o’z xalqi va vataniga sadoqat bilan xizmat qilish, davlat manfaatlarini o’z shaxsiy manfatidan ustun qo’yishga harakat qilish, sport mahoratini oshirish uchun mashq va musobaqa sharoitlaridagi hatti– harakatlari uchun o’z jamoasi oldida yuksak ma’suliyatini doim

To’g’ri, sport formasining bu mezonlarini printsipial ko’rsatkich sifatida qabul qilish kerak bo’ladi, ammo ularnig har birini mukammal ifodalash esa, metodikaning imkoniyatlariga va bu murakkab masalalarni o’rganishiga qodir bo’lgan ilm darajasiga bog’liq. Sport formasining xolati, shunigdek, funktsiyalarini iqtisod qilish bilan ham, ya’ni nostandart yullamalarni bajarish chog’ida bir qator fiziologik ko’rsatkichlarni kamaytirish bilan ham ifodalanadi: masalan, Baychenkoning qayd qilishicha, agar sport dargo’iga kirib kelgan sportchiga puls (tomir urishi) -46 nafas olish bir daqiqada-14 bo’lsayu, agar u harakat qilmayotgan paytda eritirotsitlar (qizil qon tanachalari) 5 million bo’lsa sportchilarda ularning miqdori 7-8 millionga ko’payadi, o’rtacha balandlikdagi tog’ sharoitida esa 16 mil

(masalan: eng yaxshi natijaning 100-95 % atrofida), barqarorlikni ko’rsatganligi bilan tavsiflanadi. Sport «formasi»ni rivojlantirish mezonlari. Sport «forma»sini rivojlantirish jarayonlari fazalar xususiyatiga ega bo’ladi, hamda quyidagi uchta fazaning izchillik bilan almashtirilib turilishi tartibida kechadi: sport «forma»sining ‘osil qilinishi; sport «forma»sining (nisbatan barqaror shaklini) saqlab qolishi; sport «forma»sining vaqtincha yo’qotilishi. Birinchi faza – bu bazaviy imkoniyatni to’plab olish, funksional imkoniyatlarning umumiy darajasini oshirish, jismoniy sifatlarni har tomonlama rivojlantirish, zarur harakat malakalarini qaytadan tuzish bosqichidir. Ikkinchi faza – bunda sport «forma»sining nisbatan barqarorlashgani kuzatiladi. SHunday nisbiy barqarorlik bilan ajralib tura

bu mazkur bosqich uchun (ha, faqat mana shu bosqich uchungina) optimal bo’lgan holatdir. Navbatdagi, bundan ko’ra yana ham yuksakroq bosqich uchun esa, endi u optimal bo’lgan bir holatdir. Yangi sport formasini «echib tanlash» lozim bo’ladi, shundan keyingina yangi sport «forma»si hosil qilish uchun shart sharoitlar vujudga keltiriladi. Ikkinchidan, sport «forma»sini hosil qilish va uni saqlab qolish uchun zarur bulgan (mashg’ulot va musobaqalar) yuklamalarning jamlangan miqdorini uzoq vaqt saqlab turish sodir bo’ladi. Bunday holat organizmda ertami- kechmi baribir, moslashish mexanizmlarining haddan tashqari zo’riqib ishlashga qarshi muhofaza reaksiyasini vujudga keltiradi. Uchinchidan, organizmda kechayotgan funksiyalar bilan jarayonlar o’rtasidagi dinamik tarzdagi murakkab muvozanat hol

yetadi, so’ngra mashg’ulotning yakuniy qismda esa asta – sekin zo’riqish darajasi pasayib boradi. Tayyorgarlik qismi (badan qizdirish) Tashkiliy tadbirlar saflangan sportchilarning mashg’ulotda ishtirok etayotganini tekshirish, tayyorgarlik topshirig’i berish, bu topshiriqni hal etish, bajarish vositalari bilan tanishtiradi. Asosiy kismga bevosita tayyorlanish – bu tadbir badan qizdirishdan iborat bo’lib, uning o’zi umumiy va maxsus qismlardan tashkil topadi. 1-qismda umumiy tayyorgarlik mashqlaridan (emotsional mashqlardan) foydalaniladi. 2- qismda badan qizdirish uchun maxsus tayyorgarlik mashqlari qo’llaniladi. Bundan maqsad mashg’ulotning asosiy qismidagi eng muhim masalalarni, vazifalarni hal qilish uchun sportchi organizmini tayyorlashdir. Mashg’ulotning tayyorgarlik qismining qancha

yangi mashg’ulotlarning soniga nisbatan to’plangan bo’ladi. Murabbiy tomonidan nazorat qilish va sportchi tomonidan o’z-o’zini nazorat qilish usullaridan keng foydalaniladi. Mashg’ulotlarni bunday xolatda boshlovchi yosh sportchilar bilan ishlash vaqtida tez-tez foydalanib turiladi. Malakali sportchilar bilan tayyorgarlik o’tkazilayotgan vaqtda bunday mashg’ulotlardan tayyorgarlikning tayyorgarlik davrida foydalaniladi. Mashqlanish mashg’ulotlari – bu tayyorgarlikning har xil turlarini amalga oshirishga qaratilgan tayyorgarlik mashg’ulotlaridir. U jismoniy tayyorgarlik masalalari hal qilinayotgan vaqtda ayniqsa, mashq texnikasi va taktikasining turli ko’rinishlarini musta’kamalash paytida qo’llaniladi. Ko’p yillik tayyorgarlik jarayonida sportchi malakalarining oshib borishiga qarab mazkur

keladi hamda shug’ullanuvchilarning umumiy ‘ayot tartibiga ham yaxshiroq mos keladi. yetti kunlik mikrotsikllar ko’pincha xaftalik sikllar deb aytiladi. Boshqacha tarzda davom etadigan mikrotsikllar turli xil ko’rinishlarda foydalanilishi mumkin, shu jumladan ulardan musobaqalashish davrining ayrim xolatlaridan bo’lajak musobaqada tuzilmasi va davomiyligini aks ettiruvchi model sifatida foydalanish mumkin. Basharti gimnastika va qilichbozlik musobaqalari, aytaylik, quyidagi sxema bo’yicha o’ta: Sport gimnastikasi – 1 kun majburiy dastur 2 kun erkin dastur 3 kun ko’p kurash bo’yicha final. 4 kun ko’p kurashning ayrim turlari bo’yicha final. Qilichbozlik - 1 kun shaxsiy musobaqalar kun jamoa musobaqalari 2. kun final musobaqalari o’tkazilsa, bu holda mikrotsikllar ham xuddi mana shu sxema as

omillar va sharoitlar ichida quyidagilar ayniqsa ahamiyatli hisoblanadi: 1. Sportchi ‘ayotiy faoliyati (uning o’quv, me’nat faoliyati tartibini ham o’z ichiga olgan) hamda ish qobiliyatini taqozo etadigan muayyan harakat dinamikasi. SHuning uchun amalda, ayniqsa, ommaviy sport mikrotsikllarini taqvim xafta doirasida tuzib chiqishi tasodif emas. 2. Mashg’ulotlarning mazmuni, miqdori, mikrotsikllar yuklamalarining jamlangan hajmi. Ushbu omillarning ta’sir qilishiga, o’z navbatida, sport sohasidagi ixtisoslashish xususiyatlari hamda sportchilar tayyorgarlik darajasi sabab bo’ladi. M: tayyorgarlik mashg’ulotlarining mazmuni, ularning mikrotsikldagi miqdori, yuklamaning kattaligi aftidan gimnastikachilar bilan suzuvchilarda, velosipedchilar bilan uloqtiruvchilarda, sprinterlar va ko’p kurashchi

o’zgartirib borish yo’li bilan murabbiy hamda sportchi tashqi to’siqlarni yo’qotadi hamda tayyorgarlik jarayonining taraqqiyotini taominlaydi. Mikrotsikllarning turlari va ularning xillari. Mikrotsikllarning quyidagi xillarini bir-biridan farq qilinadi: kirishtiruvchi, zarbdor, yaqinlashtiruvchi (modelli), musobaqa va tiklanish. Kirishtiruvchi mikrotsikllar. Bunday mikrotsikllar yuklamalar yig’indisining juda yuqori darajada bo’lishi bilan ajralib turadi. Hajmi sportchi organizmini tayyorgarlik ishlariga jalb etishga qaratilgan bo’ladi. Bunday mashqlar tayyorgarlik (umumiy tayyorgarlik ko’rish) davrining birinchi bosqichida qo’llaniladi. Zarbdor mikrotsikllar ish hajmining juda katta miqdorda jamlanganligi, yuklamalarning yuqori darajada bo’lishi bilan ajralib turadi. Bunday mikrotsikllarn

zo’riqishlardan keyin kuch-quvvatni tiklab olish jarayonlarini jadallashtirish maqsadida kichik va o’rtacha yuklamalardan foydalanish imkoniyati qanday? Mikrotsiklda yuklama bilan dam olishni o’zaro almashtirib turish quyidagi uch xil ko’rinishdagi reaksiyalarga olib kelishi mumkin:– tayyorgarlik – mashq ko’rsatkichi darajasining maksimal suroatining o’sishi;– unchalik katta bo’lmagan tayyorgarlik samarasining mavjudligi yoki bunday samaraning umuman bo’lmasligi;– sportchining qattiq toliqishi. Birinchi xildagi reaksiya. Bu barcha hollar uchun xos bo’lib, optimal miqdordan katta va o’rtacha yuklamali mashg’ulotlar mikrotsikllar tarkibiga kiritiladi. Bunday turli yuklamali mashg’ulotlar, o’zaro bir-biri bilan, shuningdek kichik yuklamada o’tkaziladigan mashg’ulotlar bilan oqilona almashtiri

uchish va boshqa shunga o’xshashlar) kelganda shuni aytish lozimki, ularda bunday yo’nalishdagi mikrotsikllarni qo’llashga mutlaqo yo’l qo’yib bo’lmaydi. 2.3. Taekvondo mashg’ulotlarini o’tish uslublari (metodlari). 1. Qat’iy tartibda belgilangan mashg’ulotlar uslubi. SHug’ullanuvchilar mashg’uloti to’liq belgilangan tartibda tuziladi va amalga oshiriladi. Bunga: a) harakatlarning qat’iy belgilangan dasturi(harakatlarning oldindan belgilangan tartibi, takroriyligi, o’zgarishlari, bir-biriga munosabati); b) mashg’ulotlarda mashqlar ustida ishalsh mobaynida ularning sportchilarga boshqarish, sportchilar oladigan nagruzkalar, ularga beriladigan dam olish vaqtlarini aniq belgilashda; v) shug’ullanuvchilar harakatini boshqarishda yordam beradigan tashqi sharoitlarni tashkil etish va foydalanish

1.Uzluksiz, bir maromdagi uslub. Bu uslubda mashqlarni bajarish uzluksiz, uzoq vaqt, bir maromda olib boriladi. Yengil atletika yugurishi, krosslar, suzish, ma’lum bosqichga mo’ljallangan umumiy rivojlantirish mashqlari, qaysiki bunda juda ko’p muskullar guruhlari qatnashadi va sportchi organizmining funktsional imkoniyatlarini oshirishga qulay sharoitlar yaratadi. Yurak urish chastotasi 140-150 urish/min, ishlash vaqti 1-1,5 soat bo’lib boshlang’ich davrda umumiy chidamlilikni tarbiyalashga xizmat qiladi. 2. Almashinadigan uslub. Bu uslubda har xil darajadagi nagruzkalarni almashtirib berishni ko’zda tutidi, masalan, har xil tezlikdagi zarbalar va usullarni uzluksiz bajarish ham ushbu uslubga kiradi, chunki bu yerda harakatlar tuzilishi almashinuvi omil bo’lib xizmat qiladi. Bu uslub umum

ko’proq rivojlantiriladi. SHu bilan birga o’yinlar uslubi majburiy tartibda hech bir umumiy qabul qilingan sport o’yinlari bilan bog’liq holda bo’lishi shart emas. O’yinlar uslubi qisman musobaqalar sharoitini shakllantirish imkonini ham beradi. Taekvondo mashg’ulotida o’yin ko’rinishi. Ishtirokchilar ikki guruhga bo’linishadi, navbati bilan ikki ishtirokchi chiqib, ulardan biri birinchi bo’lib ochko keltiruvchi zarba bermaguncha jang olib borishadi. Barcha ishtirokchilar o’zaro kurashib bo’lishgach, komandalar ochkolari hisoblanadi va g’olib guruh e’lon qilinadi. 5.Musobaqa uslubi. Tartibga solingan bellashuvlar sharoitida, birinchilik uchun kurash yoki yuqori natija uchun kurashda raqobatdagi kuchlarni bir-biriga taqqoslash bu uslubning asosiy belgilovchi ko’rsatkichi bo’lib xizmat qilad

chiqib yetuk sportchi bo’lish uchun fikrlash, tez mushohada etish tezligini oshiruvchi maxsus mashg’ulotlarni ko’plab o’tkazish kerak. Taekvondo kurashining o’ziga xos tomonlaridan biri shundaki, bir vaqtning o’zida, m’lum muddatda tananing ma’lum qismlari mushaklari taranglashib, tezlikda bo’shashadi. Og’irlik markazini harakatlantirishda muvozanatni tutib qolish, harakatlar tezligi va to’g’riligining asosiy shartlaridandir. Bundan tashqari oyoq zarbalarini berishda harakatlanish erkinligi, tayanch, og’irlik markazi kabi qator omillar ham hisobga olinadi. Bu yerda asosiy (bazovыy) stoykalarda harakatlanish va tana muvozanati turg’unligi bir xil ahamiyatga ega. 1. Oyoqlar holatlari. Oyoqlar holatlari ishlatilayotgan qo’l va oyoq zarbalari texnikasi va kurash olib borish usuliga bog’liq bo’

XULOSA Taekvondochilarni jismoniy rivojlantirishda taekvondo usullaridan foydalanib ruhiy va jismoniy kamolotga erishish. Taekvondochilarning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish da tiklanish vositalaridan foydalanish, yuqori pedagogik texnologiyalardan foydalanib, yosh avlodga vatanparvarlik g’oyalarini singdirish. T aekvondochilarning umumiy jismoniy tayyorgarligini oshirish , ularni o’rgatishda maktab, oliy o’quv yurti, maxalla sport zallaridan foydalanish. 78

jismoniy rivojlantirish jarayonida ish qobiliyatlarini oshirishda turli tiklanish vositalarini qo’llash va ulardan foydalanish. Bizning mustaqil mamlakatimizda ham bu bellashuv yakka ko’rash turlari mavjud, hattoki mamlakatimiz o’z federatsiyasiga ega va barcha jahon, halqaro yakka kurash turlarining a’zosidir. Mamlakatimiz yosh bo’lishiga qaramay jahonda bo’lib o’tayotgan barcha nufo’zli , bellashuv va musoboqalarda ishtirok etib kelmoqdalar, qatnashibgina qolmay faxriy o’rinlarni, oltin medalu, bosh sovrinlarni qo’lga kiritib kelmoqdalar. Bitiruv malakaviy ishimni yozish jarayonida sport turi “Taekvondo”ni amalga oshirish lozim b o’ lgan q uyidagi fikr muloxazalar h akida batafsil yoritilib berilgan : Taekvondo usullarini maqsadli o’rgatishda maktab, oliy o’quv yurti, maxalla bazalaridan

tizimlashtirilgan unsurlardir. Taekvondo amaliyotida jismoniy mashqlar, insonning kunlik mehnat, maishiy, harbiy faoliyat turlaridan (yugurish, yurish, sakrash, irg’itish, og’irliklar ko’tarish, suzish va boshqalar) o’zlashtirib olingan va tashkiliy uslubiy ravishda gimnastika, yengil va og’ir atletika, harakatli va sport o’yinlari, sport turizmi va boshqalar sifatida rasmiylashtirilgan, harakatlar va holatlar asosiga qurilgan bo’ladi. ADABIY O TLAR RO’YXATI 1. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining O’zbekistonda “Bolalar sportini rivojlantirish jamg’armasining faoliyatini tashkil etish to’g’risida”gi Qarori. Xalq so’zi. 2002 yil, 30 oktyabrь 2. O’zbekiston Respublikasining “Jismoniy tarbiya va sport to’g’risida”gi Qonuni (yangi tahrirda) 2000. 3. O’zbekiston Respublikasi Preziden

4. “Karate-do”- G.Funakosi. M. Ayama. 5. “Taekvondo (vtf)”-metodicheskie posobie. T. 1991 y. 6 .“Taekvondo (vtf)”- pravilo provedeniya sorevnovaniy. Moskva -1990 y 7 .“Taekvondo (vtf)”- putь k (istine) sovershenstvu. V.Ligay. -1991 y 8 .“Taekvondo (vtf)”-O’quv qo’llanma. T. 2005 y. SH. Murodov. 9 . Rukovodstvo i metodologiya kyorugi v Taekvondo. T.2000 yil. O.L.Pyak., Yu.A. SHin. 10.SPort.ru. WWW 11.. Ziyo.net WWW 81

Купить