Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 72.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Taixoro qonunlari

Купить
O ‘ ZBEKISTON RESPUPLIKASI OLIY TA ’ LIM ,FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI TOSHKENT DAVLAT SHARQSHUNOSLIK UNIVERSITETI SHARQ SIVILIZATSIYASI VA FALSAFASI FAKULTETI “O ‘ RGANILAYOTGAN MAMLAKAT TARIXSHUNOSLIGI VA MANBASHUNOSLIGI” fanidan Mavzu:Taixoro qonunlari KURS ISHI Taixoro qonunlari MUNDARIJA: KIRISH……………………………………………………..………..…….……2 1-bob. Taixoro qonunlarining kelib chiqishi va tarixiy asoslari.……………….4 1.1. Taixoro qonunlarining paydo bo‘lish tarixi………………………………...4 1.2. Taixoro qonunlarining Yapon madaniyati va ijtimoiy hayotiga ta‘siri…….9 2-bob. Taixoro qonunlarining rivojlanishi va Yaponiyadagi o‘rni…….……...21 2.1. Nihon Shoku yilnomasi …………………………………………………...21 2.2. Yaponiyada Nihon Shoki va Taixoro qonunlarining ahamiyati va ta’siri. …………….…..30 XULOSA…………………….………………..………………………..….…..34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………….………..…..…35 1 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Yaponiya tarixi juda boy va murakkab bo‘lib, uning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlari ko‘plab omillar va davrlar davomida rivojlanib kelgan. Ushbu tarixiy davrlar ichida Taixoro qonunlari muhim rol o‘ynaydi. Taixoro davri (645–650 yillar) - Yaponiya tarixidagi asosiy islohotlardan biri bo‘lib, bu davrda davlat tuzilmasini markazlashgan hukumatga aylantirish maqsad qilingan. Ushbu qonunlar va islohotlar natijasida Yaponiya jamiyati va boshqaruv tizimida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Taixoro qonunlari Yamato sulolasi tomonidan qabul qilingan bo‘lib, unda Xitoyning Tang sulolasi boshqaruv tizimi va Konfutsiy ta’limotidan ilhom olingan. Bu qonunlar feodal tizimni bekor qilish, yer va soliq siyosatini o‘zgartirish, va barcha fuqarolarni imperatorga bo‘ysundirish kabi tamoyillarni o‘z ichiga oladi. Bu qonunlar Yaponiya tarixidagi eng muhim islohotlardan biri sifatida davlat boshqaruvi, iqtisodiy va ijtimoiy hayotni tubdan o‘zgartirdi. Ushbu kurs ishi Taixoro qonunlari va ularning Yaponiya jamiyatiga ta’sirini, shuningdek, ularning davrlar osha rivojlanishi va o‘zgarishini o‘rganishga qaratilgan. Mazkur mavzuni o‘rganish Yaponiya tarixida davlat tizimi qanday rivojlanganini va u qanday omillar orqali shakllanganini tushunishga yordam beradi. Kurs ishining maqsadi. Taixoro qonunlarining o‘ziga xos jihatlarini aniqlash va tegishli xulosalar ishlab chiqish. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining oldiga qo‘ygan vazifalari quyidagilardan iborat: ● Taixoro qonunlarining mohiyatini yoritib berish; ● Taixoro qonunlarining hozirgi holati va uni tahlil qilish; ● Taixoro qonunlarini ko‘rib chiqish; 2 Kurs ishining obyekti va predmeti. Taixoro qonunlarini tahlil qilish kurs ishining obyekti bo‘lib, predmetini ushbu jarayon haqidagi ma’lumotlar tashkil qiladi. Kurs ishining metodik asosi : Taixoro qonunlariga oid hozirgi zamon nazariy qarashlari, o zbek va chet el olimlarining shu boradagi qarashlari, ʻ O zbekiston ʻ Respublikasi Konstitutsiyasi, O zbekiston ʻ Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari va boshqalar ishimizga metodologik asos bo lib xizmat qiladi. ʻ Kurs ishining tuzilmasi: Kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 3 1-bob. Taixoro qonunlarining kelib chiqishi va tarixiy asoslari 1.1. Taixoro qonunlarining paydo bo ‘ lish tarixi Hozirgi davrga kelib, iqtisodiy taraqqiyot jihatidan Yaponiya yetakchi mamlakatlar sirasiga kiradi. Tadqiqotchi va olimlar qarashlariga ko‘ra, Yaponiyaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishidagi asosiy sabablaridan biri sifatida mamlakatda qonun tizimiga berilgan e’tiborni alohida ta’kidlab o‘tadilar. Kunchiqar mamlakatda qonun tizimini bosqichma-bosqich takomillashtirib borilishiga hukumat, kompaniyalar, jamoat tashkilotlari va oila institutining qanchalik ma’suliyat bilan yondashayot ganliklarini hisobga olsak, tadqiqotchilarining yuqoridagi xulosalari asosli ekanligiga guvohi bo‘lamiz.702- yilda nashr etilgan “Taihoryo qonunlar kodeksi” 1 7-asrning ikkinchi yarmidagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy islohotlarga oid qonun hujjatlarini huquqiy umumlashtirish va tizimlashtirish bo lib, ibtidoiy jamoa separatizmini bartarafʻ etish va ko rinishdagi markazlashgan davlatni yaratishga qaratilgan. Monarxiya, ʻ yangi aristokratiyaning imtiyozli mavqeini ta’minlash asosiy madsadlardan biri edi.Bu o‘zgarishlarga qo‘shni davlatlar, o‘sha paytda ancha rivojlangan feodal jamiyatlari bo‘lgan Xitoy va Koreya 2 ta’sir ko‘rsatdi.Bu islohotlar natijasida Yaponiya ibtidoiy jamoa tuzumidan ilk feodal tuzumiga o‘tdi. Taihoryo qonunlar kodeksining tarixiy ahamiyati shundan iboratki, III-V asrlarda Yaponiya ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilish bosqichida edi. Yaponlar urug ʻ kultlari va umumiy urug xudosiga sig inish bilan birlashgan urug‘ jamoalarida ʻ ʻ yashagan. Patriarxal urug (uji)ni oqsoqol boshqargan, yer va mehnat qurollariga ʻ jamoa mulki bo lgan. Aborigenlarga (Ebisu) ʻ 3 qarshi kurashish va xalq qo zg olonlarini bostirish uchun alohida urug lar qabila ittifoqlariga birlashdi va ʻ ʻ ʻ asta-sekin Yamato qabila ittifoqi ular orasida hukmronlik qildi. Uning oqsoqoli ma’muriy rahbar, oliy harbiy rahbar, diniy kultning boshlig‘i bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan yirik 1 “ Yaponiyadagi falsafiy fikrlar to`plami” Ivanami Shoten 2 筑波大学 https://japan.tsukuba.ac.jp › 日本の元号・歴史意識とキリスト教 3 https://www.kansai-u.ac.jp/Tozaiken/publication/asset/bulletin/08/17yokota.pdf 4 yer egasi va qul egasiga aylandi.Saroy aristokratiyasi 4 va mahalliy urug‘ zodagonlari qul mehnatidan ancha keng foydalanganlar, biroq bir qator tarixiy sabablarga ko‘ra ,Yaponiyada qullik qadimgi Yevropaga xos darajaga yetmagan.Urug‘ zodagonlari va aristokratiyadan pastda baliqchilar, to quvchilar, kulollar, temirchilar, duradgorlar va boshqalardan iborat erkinʻ jamoa a zolari ʼ (dehqonlar ) va yarim erkin professiona l guruhlar (beminlar ) 5 bo lgan.Yamatodagi hukmron urug‘, odatdagi beminlardan tashqari, o‘zining ʻ professional jamoalariga ega edi: qurol ustalari (Mononobe), diniy aholi (Inbe), ma’murlar (Nakatomi) 6 va boshqalar, keyinchalik ular katta imtiyozli urug‘larga (uji) aylandi. Kuch va ta’sirga ega bo‘lgan bu zodagon oilalar o‘rtasida markazlashgan davlat yaratish uchun sudda (masalan, Soga oilasi) yetakchi rol o‘ynash uchun kurash avj oldi. Buddizmning Koreya va Xitoydan Yaponiyaga kirib kelishi, 5 va 6-asrlarda Xitoy siyosiy va ijtimoiy tafakkuri, yozuvi o‘sha davrda Yaponiyaning madaniy va ijtimoiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ko proq rivojlangan hunarmandchilik, sug orish va tuproqqa ishlov berishning ʻ ʻ yangi shakllari, ipakchilik, choychilikning joriy etilishi urug chilik tizimining ʻ parchalanish jarayonini sezilarli darajada tezlashtirdi. Xitoyga tashrif buyurgan yaponlar esa nafaqat uning madaniyati yutuqlari va Tan saroyining 7 hashamatiga qoyil qolishgan, balki uning harbiy qudrati va harbiy siyosatidan xavotir bildirgan. Xitoyning Yaponiya orollariga harbiy ekspansiyasi tahdidi qoloq, parchalanib ketgan Yamato mamlakati ustidan tushdi.Mamlakat ichida qabilaviy tuzumning parchalanish jarayoni va sinfiy kurash shu darajaga yetdiki, qabila elitasi ekspluatatsiya qilinayotgan ommaning noroziligini jilovlay oladigan kuchli markazlashgan hokimiyatga muhtoj edi. Bularning barchasi tub ijtimoiy- iqtisodiy o‘zgarishlarni va yagona markazlashgan davlatni yaratishni taqozo etdi. 4 「大宝律令」から「明六雑誌」まで日本人の「自由」の歴史 5 文芸春秋小堀桂一郎著 , 文芸春 6 好きな日本史の本 25 冊 7 かちがらす : 幕末を読みきった男 5 645-yilda shahzoda Nakano Oe 8 olijanob Nakatomi oilasining oqsoqoli yordamida, keyinchalik Fujivara Kamatari nomi bilan tanilgan, fitna uyushtirdi va Yamato qabila ittifoqida katta rol o‘ynagan Soga urug‘ining ko‘p qismini yo‘q qildi. G‘oliblar darhol Xitoy an’analariga “Taika” (Buyuk o‘zgarish) deb nomlangan yangi davrning boshlanishini e’lon qilishdi. (“Tayka to‘ntarishi” nomi shu yerdan keladi.) 9 646-yil boshida ular radikal ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarning asosiy tamoyillarini (“Taika islohotlari”) o‘z ichiga olgan “Islohotlar manifestini” nashr etishdi, u 50 yildan ortiq davom etgan va qonunlar kodeksida qonuniy rasmiylashtirilgan. “Taixo Ritsuryo”, 702-yilda nashr etilgan. Taixo islohotlari, birinchi navbatda, yer egaligining mavjud tizimini bekor qildi, bu tizim orqali urug‘ zodagonlari o‘z mulklari va bu yerda yashovchi odamlar ustidan avtonom hokimiyatni amalga oshirish edi. Barcha yerlar davlat mulki, jamoa a’zolari esa Taxtning sub’ektlari deb e’lon qilindi. Beminlar yarim qullik holatidan ozod qilindi va dehqonlarga teng huquqlar berildi. Islohotlar uy qullarining ahvoliga ta’sir qilmadi. Ekin maydonlari dehqonlar o rtasida tenglik taqsimoti tizimiga ko ra odamlar soniga qarabʻ ʻ taqsimlanishi lozim edi. Buning uchun ular maxsus mahsulotlar (ipak, ip, gazlama) bilan hosildan soliq to‘lashlari va turli xil mehnat vazifalarini (qurilishda) bajarishlari, shuningdek, harbiy xizmatni bajarishlari kerak edi.Islohotlarning muhim qismi Yamato qabilasining oliy hukmdoriga (ookimi) imperator unvonini berish edi (tennog 10 so‘zma-so‘z tarjima qilinsa “osmon o‘g‘li” ma’nosini anglatadi). Podshohning obro‘-e’tiborini oshirish maqsadida mifologiyadan uning ilohiyligi haqidagi afsona yaratishni buyurdi.Birinchi afsonaviy imperator Jimmu 11 davridan beri imperator hokimyatning egasi edi (miloddan avvalgi 660 yil). Sintoizm diniga ko ra urug oqsoqollariga bo lgan ʻ ʻ ʻ sadoqat imperatorga sadoqatga aylandi. Endi butun aholi 8 幕末史 9 日本史は逆から学べ 10 仕事で大事なことは『坂の上の雲』が教えてくれた ( 知的生きかた文庫 )amzn.to (https://amzn.to/3F5cCBb) 11 福田三郎学研まんが日本の歴史 (12) 明治維新 ― 明治時代・前期 6 yagona xudoga quyosh ma’budasi Amaterasuga sig‘inishi kerak edi. Davlat hokimiyatini sud qo‘lida maksimal darajada markazlashtirish uchun o‘sha paytda Nippon nomini olgan butun mamlakat viloyatlar (kuni), grafliklar (gun) va aholi punktlariga (sato) bo‘lgan. Ularni hokimlar, tuman boshliqlari va qishloq oqsoqollari nazorat qilgan. Sobiq urug oqsoqollari va qabilaʻ boshliqlarini tinchlantirish uchun hukumat ularga muhim ma muriy lavozimlar ʼ va saroy aristokratiyasining yuqori martabalarini berdi. Rasmiy ravishda erkin hisoblangan dehqonlar yer etishmasligidan, ortiqcha soliq va yig‘imlardan aziyat chekdilar, ularning eng og‘irligi mehnat xizmatlariga mahkum edi. Bu vazifani bajaruvchi oila a’zosi nafaqat o‘z mablag‘lari hisobidan jihozlanib, ta’minlangan, balki boshqa barcha soliqlarni ham to‘lashi shart edi. Soliq yukiga bardosh bera olmagan dehqonlar tezda tanazzul bo‘lib, yirik yer magnatlarining fermer xo‘jaliklariga aylanishdi. “Yer islohoti to‘g‘risida”gi 12 qonunning o‘zida yerga davlat mulki bo‘lish tamoyilini va yer ajratish tizimini buzuvchi qoidalar mavjud edi. Odatiy dehqonlar ulushlari bilan bir qatorda qabila zodagonlari va yirik amaldorlarga imtiyozli ulushlar: martaba, amaldor, hadya va hokazolar berildi.Oddiy dehqon ulushlaridan o lchami bo yicha ʻ ʻ yuzlab, minglab marta katta bo lgan bu yerlar biriktirilgan dehqonlar bilan ʻ birga. ular uchun asta-sekin imperator uyi, qabila zodagonlari, yirik amaldorlar, buddist monastirlari va sintoizm ziyoratgohlarining umrboqiy va hatto merosxo‘rligiga aylandi. Bunday yer munosabatlari ilk feodal tuzum shakllanishining asosiga aylandi. 702-yil Taixo qonunlari kodeksi asosan yaponlarning 500 yildan ortiq ijtimoiy-siyosiy tizimi va turmush tarzini belgilab berdi.Keyinchalik “Taixo qonunlar kodeksi” 13 (702) ga kiritilgan qonunlar chiqarilgan, VII asr Yaponiya jamiyati tarixida ibtidoiy jamoa tuzumining oxirgi bosqichidan ilk feodalizmga o tish davri bo ldi. ʻ ʻ 12 Karimova, D. "Yaponiya tarixida Tayxoro islohotlari." Andijon: Andijon universiteti, 2013. 13 Saidov, U. “Sharq siyosati va Tayxoro davri.” Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2012. 7 Markazlashgan Yamato (Yaponiya) davlatining tashkil topishi davrida odat huquqi normalari asta-sekin qirol farmonlari va farmoyishlari shaklidagi davlat hokimiyatining yozma reglamentlari bilan almashtirildi.7-asrda Yamatoda ikkita qonunlar to plami – “Omiryo” (668) va “Qiyomigahararyo”ʻ 14 (682) tuzilgan. Ularning ikkalasi ham bizning davrimizga yetib bormagan, ularning mavjudligi haqida faqat bir eslatma saqlanib qolgan .Bir guruh saroy olimlari (Fujivara Fubito, Iki Xironari va boshqalar) tomonidan tuzilgan “Taixo Ritsuryo” (Taixo davrining yakuniy Jinoyat va Fuqarolik Kodekslari) 15 nashr etilgan va kiritilgan yagona qonun yodgorligidir. 702-yilda kuchga kirgan.Biz ushbu qonunchilik yodgorligini “Taixo qonunlari kodeksi” deb ataymiz, chunki u fuqarolik (Taihoryo) va jinoyat qonunlarini (Taihoritsu) o‘z ichiga oladi. Bundan tashqari, Xitoy qonunchiligidan olingan an’anaga ko‘ra, jinoyat qonunlaridan tashqari barcha qonunlar fuqaroli kodeksiga kiritilgan (zamonavi y huquq terminologiyasida bu yer, oila va fuqarolik kodekslarini o‘z ichiga oladi). 14 Saidov, U. “Sharq siyosati va Tayxoro davri.” Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2012 . 15 Nihonsi, 1957, p. 66, 127 8 1.2. Taixoro qonunlarining Yapon madaniyati va ijtimoiy hayotiga ta’siri Taiho Ritsuryo Jinoyat kodeksining asosiy maqsadi, muallifning o‘quvchiga ma’lum bir mavzu (masalan, qo‘zg‘olon, tortishuv va boshqalar) haqida qoidalarni izlashini osonlashtirishga intilishidir. Taiho kodeksi ( 大宝律令 Taiho ritsuryo, “Buyuk xazina” ma’nosida) — imperator Mommu 16 (701-704 yillar) hukmronligi davrining rasmiy devizi, 701-yildagi yapon feodal kodeksi bo‘lib, Tayka islohotlarining natijalarini umumlashtirib, mustahkamladi. Kodeks 30 bo‘limdan iborat. Uning vazifasi yer va soliq tizimini tartibga solish va aniqlash, amaldorlarning huquq va majburiyatlarini belgilash, davlat apparatining tuzilmasi, imtiyozli aristokratiya va dehqonlar o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, turli xil qullarning holatini belgilashdan iborat edi. Qonunlarning eng muhim guruhi taqsimlash tizimiga bag‘ishlangan 9-bo‘lim edi. Taihoryoning fikricha, barcha yerlar davlat mulki bo lib, dehqonlargaʻ ma lum muddat foydalanish uchun berilgan. Aholi jon boshiga oddiy yerlar ʼ (kubunden) jonlar soniga qarab hovliga ajratilgan. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yer uchastkasining o‘lchami hududdagi yerlarning miqdori va sifatiga, egasining sinfi va jinsiga bog‘liq edi. Shunday qilib, ozod kishi va davlat qulining har biri 2 tan 17 (1 tan = 0,12 gektar), ozod ayol - 2/3 va xususiy qul - bu normaning 1/3 qismini olgan. Yerdan foydalanganlik uchun don solig‘i to‘lanishi kerak bo‘lgan. Shuningdek, har bir hovlidan o‘z hajmiga ko‘ra doimiy foydalanish uchun shaxsiy va bog‘ tomorqalar ajratilgan. Ular, ekin maydonlaridan farqli o‘laroq, garovga yoki ijaraga berilishi mumkin bo‘lgan. Hukmron tabaqa vakillariga imtiyozli yerlar berilgan - xizmat muddati uchun rasmiy ulush (shokubuden) 6 tandan 40 cho (1 cho = 1,2 gektar) gacha bo‘lgan va umrbod foydalanish uchun mo‘ljallangan martaba ulushi (iden) 8 dan 80 cho gacha bo‘lgan. Xizmat ko‘rsatish (koden) va shaxsiy imperator farmoni (shiden) 16 お金の流れで見る戦国時代 歴戦の武将も、そろばんには勝てない 17 好きな日本史の本 25 冊好きな日本史の本 25 冊 9 bilan beriladigan ulushlarning o‘lchamlari tartibga solinmagan va 1-3 avlod uchun berilgan. Bundan tashqari, zodagon oilalar vakillari besh toifadagi “oziq- ovqat imtiyozi” (dehqonlar-fuko oilalarini ularga biriktirish) va ikkita toifadagi “mavsumiy imtiyoz” (yiliga ikki marta natura shaklida ish haqi berish) ni olganlar. Feodal davrgacha bo lgan davrda Yamatoda (Yaponiyaning qadimgi nomi) ʻ odat huquqi mavjud bo lgan, biroq markazlashgan davlatning shakllanishi ʻ davrida jamiyat hayotining turli jabhalarini tartibga soluvchi milliy yozma huquqiy normalarni yaratish zarurati paydo bo lgan. Ushbu jarayon VI-VII ʻ asrlarda Xitoydan ieroglif yozuvini qabul qilish va buddizmning tarqalishi, shuningdek, VII asrning boshlarida shakllangan Xitoy huquqiy tizimining “Tan luy lin” deb nomlangan qonunlar to‘plamiga ta’siri bilan tezlashgan. Yuqorida ko‘rsatilgan holatlarning ta’siri natijasida Yamato hududida VI-VII asrlarda “Shotoku konstitutsiyasi” (604), “Taika islohoti” (645), “Omiryo” (668) va “Kiyomigahararyo” (682) 18 kabi muhim qonuniy aktlar paydo bo‘ldi. “Omiryo” va “Kiyomigahararyo” qonun kodekslari saqlanib qolmagan, faqat ularning tuzilganligi haqida eslatmalar qolgan. Shotoku Konstitutsiyasi va Taika islohot to liqligicha “Nihongi” da (Yaponiya yilnomalari, 720) kiritilgan. Ular N. I. ʻ Konrad (1974-yil) M. V. Vorobyov (1980-yil) va Popov (1984-yil) kitoblarida muhokama qilingan va rus tiliga tarjima qilingan. Yapon tarixshunosligida ilk yapon huquqining o rganilgan yozma yodgorligi odatda “Taiho ritsuryo” ʻ (“Taiho davrining jinoyat va fuqarolik kodekslari”) 19 deb ataladi. Bu yodgorlik VI-asrning barcha asosiy (jinoyat, ma muriy, yer va boshqalar) qonunlarini ʼ o zida mujassamlashtirgan va kodlashtirganligi sababli, u aslida ilk Yaponiya ʻ qonunlari to plami hisoblanadi. ʻ 18 Nihon shi jiten ( 日本史辞典 ), 1957, 66, 127-bet. 19 Norboyev, X. “Yaponiya tarixi va Tayxoro davri.” Buxoro: Buxoro davlat universiteti, 2015. 10 Ushbu Kodeksning birinchi, asosiy nashri 702-yilda, Taixo davrida 20 (701- 704) nashr etilgan bo‘lib, ushbu kodeks o‘z nomini olgan. Ikkinchi nashr 718- yilda, Yoro davrida (717-724) nashr etilgan, shuning uchun bu to‘plam ba’zan “Yoro Ritsuryo” deb ataladi.Kodeksning birinchi va ikkinchi nashrlari o‘rtasida tub farq yo‘qligi sababli yapon tadqiqotlarida umumiy qabul qilingan nomdan “Taiho Ritsuryo” foydalanamiz. Fuqarolik kodeksi “Taiho” (Taihoryo) bugungi kungacha deyarli butunlay saqlanib qolgan. Uni rus tiliga K. A. Popov tarjima qilgan (1985, I, II). Taihoryodan farqli o‘laroq, Taiho Jinoyat kodeksining (Taihoritsu) ko‘p qismi vaqt o‘tishi bilan yo‘qolgan. Yapon huquq tarixchilari tomonidan turli xil o‘rta asr kitoblarida iqtiboslar shaklida topilgan Taihoritsu parchalari to‘plangan va ikkita yirik asarda nashr etilgan: Yakuchu Nihon Ritsuryo 21 (Qadimgi Yaponiya jinoyat va fuqarolik kodeksining izohli tarjimasi) olti jildda va Ritsuryoda. Olti jildlik kitobning o‘ziga xos jihati shundaki, unda turli asarlardan to‘plangan Taiho Jinoyat kodeksining bo‘laklari bir-biri bilan taqqoslanadi. U 653-yilda Chjan Sunuji boshchiligidagi bir guruh xitoy olimlari tomonidan tuzilgan Xitoyning “Tan lu shui” (yap. “Toritsu sogi” – “Tan jinoyat kodeksiga sharh”) asari matnini to‘liq aks ettiradi. Tan davri jinoyat va fuqarolik kodekslarining asl nusxalari saqlanib qolmagan va ular haqida faqat yuqorida qayd etilgan “Yakuchu Nihon Ritsuryo”ni ko‘rsatish mumkin. Yapon huquq tarixchilari Yaponiyaning Taiho Jinoyat kodeksi Xitoyning “Tan Lu Shui” 22 ning to‘liq nusxasi degan o‘rnidan kelib chiqadilar va shuning uchun Yaponiyaning “Taixoritsu” dagi bo‘shliqlarni, Tan Jinoyat kodeksining tegishli farmonlari bilan to‘ldiradilar. Xitoy huquqining qabul qilinishi asosan xitoy huquqiy terminologiyasini o‘zlashtirish bilan cheklangan (Yamatoda X asrgacha milliy yozuv tizimi mavjud bo‘lmagan; barcha qonunlar, farmonlar va hokazolar kambun uslubida (Xitoy uslubining yaponcha varianti) yozilgan), va VII asr 20 https://tdpu.uz 21 Abduraxmonov, O. "Yapon tarixida Tayxoro davrining o‘rni." Nukus: Nukus universiteti, 2014. 22 https://edu.uz 11 Xitoy yozma matnlariga maxsus yapon mazmuni singdirilgan, bu “Taihoryo” va unga yapon huquqshunoslari, xususan, 833-yilda “Ryo no gige” 23 asarini yozgan Kiyovara Natsuno tomonidan berilgan sharhlardan ko‘rinadi; ikkinchidan, VII asr Tan qonunlariga Xitoy sharhlari asl qonun matnlari emas, balki ularning talqinidir. Talqinlar turlicha bo‘lishi mumkin, chunki “Tan lyuy shuy” qadimgi Xitoyning venyan uslubida yozilgan. “Ritsuryo”ni tuzuvchilar (Inoue Mitsusada, Seki Akira, Tsuchida Naoshige, Aoki Kazuo) kitobga “Taihoritsu”ning barcha topilgan parchalari va “Taihoryo”ning to‘liq matnini kichik sahifama-sahifa sharhlar bilan joylashtiradilar. Bu olimlar, shuningdek, Taiho Jinoyat kodeksi Tan Jinoyat kodeksining to‘liq nusxasi ekanligini ta’kidlaydilar. “Taihoritsu” ikki qismdan iborat: Umumiy va Maxsus. Umumiy qismda Jinoyat kodeksining asosiy qoidalari, Maxsus qismida esa jinoyatlarning alohida turlari va ular uchun tayinlangan jazolar ko‘rsatilgan. Jinoyat kodeksi Maxsus qismining 12 ta bo‘limidan hozirgi kungacha faqat 5 tasi saqlanib qolgan: I (25 ta modda), II (14 ta), III (59 ta), VII (53 ta), VIII (3 ta) . Yapon tarixchilari Tan jinoyat kodeksi bo‘yicha qolgan bo‘limlarning nomlarini tiklashga muvaffaq bo‘lishdi (IV, V, VI, IX, X, XI, XII bo‘limlar). “Tayhoritsu” tarjimasi VII-VIII-asr boshlarida mavjud bo‘lgan madaniyat uchun qanday harakatlar xavfli deb hisoblanganligini tushunishga yordam beradigan maqolalarni siyosiy tuzum va podshoh Yamato boshchiligidagi hukmron feodallar guruhi tomonidan ularga qanday jazolar qo‘llanilganligini o‘z ichiga oladi. “Taihoritsu” faqat parchalarga ega bo‘lsada, undagi moddalar VII - VIII asr boshlarida mavjud bo‘lgan davlat tuzumiga xavf soluvchi harakatlar va ularga nisbatan Yamato podshohi 24 boshchiligidagi feodal guruh tomonidan belgilangan jazolar haqida tushuncha beradi. Shunday qilib, “Tayhoritsu” ning sinfiy xarakteri quyidagi bo‘limlar mazmunidan aniq ko‘rinadi: “Oltita munosib toifa” (unda imtiyozli shaxslar toifalari ajratib 23 Jumayev, A. "Yaponiya tarixida Tayxoro inqilobi." Toshkent: Ma’naviyat, 2009. 24 Saidov, U. "Sharq siyosati va Tayxoro davri." Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2012. 12 ko‘rsatilgan) va “Jazolar turlari” (bu yerda har qanday jazo, hatto o‘lim jazosi ham, boy odamlar tomonidan to‘lanadigan mis bilan almashtirilishi mumkin). Bibliografiyaga ushbu ishda foydalanilgan kitoblar kiritilgan.Terminologik lug‘atga matn va izohlar bo‘limida uchraydigan faqat yozma ma’noda ishlatiladigan maxsus terminlar kiritilgan. “Yaponiya davlati yaxshilik va yomonlik uchun umr bo‘yi mukofotlanadigan ajoyib mo‘jizalar haqidagi yozuvlar”- buddist afsonalari, urf- odatlari, masallari va latifalari, fantastik va axloqiy hikoyalar to‘plami, VII-IX asrlar oxirida tuzilgan. Yakushiji ibodatxonasidan buddist rohib Kyoukay 25 “Nihon Ryoiki” - ilk yapon buddizmining birinchi yodgorliklaridan biri hisoblanadi. O‘quvchi Yaponiya bilan bog‘liq bo‘lgan hamma narsani g‘ayrioddiy va hatto ekzotik narsa bilan bog‘lashga odatlangan. Bu, ayniqsa Xeyan davri zodagonlari (794-1184) asarlaridan ma’lum bo‘lgan Yaponiyaning o‘rta asr adabiyotiga taalluqlidir. Haqiqatan ham, eng nozik hissiy kechinmalarni etkazishdagi aniqligi, ochiqligi va kompozitsiya erkinligi bilan o‘z davri uchun juda noyobdir. Ushbu nasrning “yaqindan” tasviri uning “kino sifati” haqida gapirishga imkon beradi. Biroq, aristokratlar 26 (Yaponiyadagi Xeyan adabiyotining asosiy asarlarini ayollar yozganligi uchun) tinglovchilari nihoyatda tor va poytaxt Xeyanning (hozirgi Kioto) eng oliy zodagonlari bilan chegaralangan edi. Erkaklar esa davlat ishlari bilan shug‘ullanib, atrofdagi dunyo va kundalik hayotni tasvirlashni bema’nilik deb bilishgan. XX asrning totalitar tafakkur shakllaridan to‘ygan G‘arb ziyolilarining muhim qismi o‘rtasida ularning ijodi mashhurligining siri aynan aristokratlar asarlarining ochiqchasiga e’lon qilinmasligidadir. 25 https://ziyonet.uz 26 Jumayev, A. "Yaponiya tarixida Tayxoro inqilobi." Toshkent: Ma’naviyat, 2009. 13 14 2-bob. Taixoro qonunlarining rivojlanishi va Yaponiyadagi o ‘ rni Biz o‘rganayotgan “Taixo qonunlari kodeksi”ni bir necha jihatdan tavsiflash mumkin: birinchidan, u “Kojiki” 27 (qadimgi ishlar yozuvlari, 712) miflar to‘plami va yarim afsonaviy asarlar to‘plamiga nisbatan hujjatli yozma yodgorlikdir. “Nixongi” (Yaponiya yilnomalari, 720); ikkinchidan, bu Yamato hukmdorlari tomonidan 646-700 yillarda chiqarilgan qonunlarning kodlangan majmui; uchinchidan, M.V.Vorobyov yozganidek, “Taihoryo kodeksi iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy hayotning ko p jihatlarini tartibga solgan va bu o ziningʻ ʻ umumiy ijtimoiy funktsiyasini namoyon etgan” (Vorobyov, 1980); to rtinchidan, ʻ huquqiy davlat deb ataladigan davlatning (ritsuryo kokka — yapon burjua tarixshunosligining atamasi), ya ni ilk feodal davlatning keyingi shakllanishi ʼ uchun huquqiy asos bo ldi. Asl “Taixo qonunlari kodeksi” saqlanib qolmagan, ʻ ammo deyarli barcha fuqarolik qonunlari “Ryo no Gige” ga kiritilgan (qadimgi fuqarolik qonunlarining talqini 833 -yilda, (muallif, huquqshunos Kievara Natsuno 782-837).Birinchi marta yapon huquqi tarixchisi Ogino Masayuki (Ogino, 1892) kitobida to‘plangan jinoyat kodeksi qonunlaridan faqat bir nechta parchalar qolgan.Bir guruh yapon tarixchilari (Inoue Mitsusada, Seki Akira va boshqalar) 28 “Tang lu shui” (Xitoy jinoyat kodeksiga sharh, taxminan 740- yilda tuzilgan) asosida Yaponiya jinoyat kodeksini (Taixoritsu) qayta qurishga urinishgan. “Nihon Shiso Taikei” (Yaponiyadagi ijtimoiy fikr tarixi; katta seriya) seriyasining uchinchi jildida “Ritsuryo” inshosini nashr etgan (Qadimgi Jinoyat va Fuqarolik Kodekslari, Tokio, 1981).Taihoryo kodeksida 30 ta fuqarolik qonunlari mavjud. Birinchi kitobimizda I-XV qonunlar tarjimasi mavjud. Ushbu kitob XVI-XXX qonunlarining tarjimalarini o‘z ichiga oladi; uchinchi kitobda biz Taihoritsu Jinoyat kodeksining parchalarini tarjima qilishni (sharhlar bilan) nashr etishni rejalashtirmoqdamiz. Taixo qonunlar kodeksining Yevropa tillariga tarjimasi, shuningdek, bu borada Yevropa olimlarining maxsus tadqiqotlari 27 https://www.kansai-u.ac.jp/Tozaiken/publication/asset/bulletin/08/17yokota.pdf 28 Turgunov, K. "Sharq tarixi va siyosati." Toshkent: Adolat, 2013. 15 mavjud emas. X. Detmer, V. Morton, G. Sansom va boshqalarning kitoblarida faqat “Kodeks” ga havolalar mavjud. N. I. Konrad ikkita qonunni rus tiliga tarjima qilgan (IX - Yer uchastkalari to‘g‘risida va XV - Ish haqi to‘g‘risida) ular berilgan. O‘zining “Yaponiyadagi taqsimlash tizimi” maqolasiga ilova sifatida kiritgan. Yuqorida aytib o‘tilganide k, “Taixo qonunlari kodeksi” 29 avtografi saqlanmaganligi sababli, yapon olimlarining barcha tadqiqotlari “Ryo no Gige” (833) da joylashtirilgan va “Kokushi Taikei” turkumida qayta nashr etilgan matnga asoslangan (Tokio, 1955 yil). Xuddi shu matn Kodeks, sharh va lug‘atni tarjima qilishimiz uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, quyidagi manbalardan foydalaniladi: “Ryo no shuge” 30 (Qadimgi fuqarolik kodeksiga sharhlar to plami, 920, sharhlovchi Koremune Naomoto, 859-930), “Ryo noʻ sho” (Qadimgi fuqarolik kodeksidan ko chirmalar, 1430, sharhlovchi. Ichijo ʻ Kanera, 1402-1482), shuningdek, zamonaviy yapon olimlari Takigava Masajiro, Sogabe Shizuo, Vakamori Taro va boshqalarning asarlari va ma’lumotnoma nashrlari: “Nihon Kodaishi Jiten” 31 (Yaponiyaning qadimgi tarixi entsiklopedik lug‘ati), “Nihonshi Jiten” (Yaponiya tarixi leksikasi) va boshqalar.Taixo qonunlari kodeksi Kambun uslubida (yaponchalashtirilgan qadimgi xitoy venyan uslubida) yozilgan bo‘lib, u Kodeksning zamonaviy qayta nashrlarida saqlanib qolgan.Qonunlarning asl nusxadagi nomi qisqartirilgan holda berilgan; masalan, VII asrda “Soniryo” 32 qonuni so‘zma-so‘z tarjimasi “Rohiblar va rohibalar to‘g‘risida”gi qonun. Ammo rohiblar faqat buddistlar edi.Taiho Ritsuryo Jinoyat kodeksining asosiy maqsadi, muallifning o‘quvchiga ma’lum bir mavzu (masalan, qo‘zg‘olon, tortishuv va boshqalar) haqida qoidalarni izlashini osonlashtirishga intilishidir. Uning vazifasi yer va soliq tizimini tartibga solish va 29 Konrad, 1974, p. 99-1131 30 Qadimgi fuqarolik kodeksiga sharhlar to plami, 920, sharhlovchi Koremune Naomoto, 859-930 ʻ 31 Yaponiyaning qadimgi tarixi entsiklopedik lug ‘ ati 32 “Nihonshi Jiten” (Yaponiya tarixi leksikasi) 16 aniqlash, amaldorlarning huquq va majburiyatlarini belgilash, davlat apparatining tuzilmasi, imtiyozli aristokratiya va dehqonlar o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, turli xil qullarning holatini belgilashdan iborat edi. O‘quvchida Yaponiya huquqiy tarixi haqida tasavvurga ega bo‘lishi uchun shuni ta’kidlash kerakki, Yaponiya huquqi tarixi besh davrga bo‘lingan: 1. Miloddan avvalgi 660-yildan milodiy 702-yilgacha bo lgan davr. ʻ 2. Milodiy 702 yil, Taixo kodeksining sanasi, 1232 yil, Shikimoku kodeksi. Bu Yaponiyada feodalizm davri. 3. Milodiy 1232-yildan, Shikimoku kodeksining davridan to 1600-yilgacha, Tokugova Kodekslarining sanasi. 4. Tokugova kodlari davri, milodiy 1600 yildan milodiy 1868 yilgacha. 5. 1868 yildan to hozirgi kungacha. Birinchi davr asosan yozilmagan qonunlardan biri edi. Aynan shular ushbu maqolada muhokama qilinadigan mavzudir. Biz Yaponiya huquqshunosligi davriga yetib keldik, o‘shanda Yaponiya birinchi marta aniq huquq tizimiga ega bo‘la boshlagan va Angliya va Qo‘shma Shtatlarning huquqiy 33 tarixidan farqli o‘laroq, bu qonunlarning barchasini Taixo deb nomlangan kodeksga kiritgan. Taiho kodeksi ikkinchi yilda qabul qilinganligi sababli shunday nomlangan . Taixo davri (702 milodiy) Bundan oldin ko‘p yillar davomida vaqt, Xitoy qonun puxta rivojlangan tizimi bor edi, sudlar va Tan va Suy sulolalari davrida yuqori samaradorlik darajasiga erishgan sud jarayoni. Bu vaqtgacha xitoyliklar Yaponiyada sayohat qilishni boshlagan va qonunlar, urf-odatlar va eng muhimi, Xitoyning yozuvlarini o‘zlari bilan olib kelishgan, chunki xitoyliklar paydo bo‘lgunga qadar Yaponiyada yozuv noma’lum edi. 284-yilda yoki taxminan, Yaponiyada yozuv paydo bo‘lgan. Yozma qonunning boshlanishi cerning e’lon 33 Xoldorov, R. "Sharq mamlakatlari tarixi." Toshkent: Sharq nashriyoti, 2010. 17 qilinishi bilan boshlanadi buyuk mutafakkir imperator Shotokuning axloqiy ko‘rsatmalariga rioya qiling.Odatda Yaponiyada buddizmning asoschisi sifatida e’tirof etiladigan shaxs. Qo‘shma Shtatlar o‘zining mustaqillik deklaratsiyasida bayon etilgan hukumat tamoyillari bilan davlat sifatida o‘z karerasini boshlaganidek, Yaponiya ham o‘zining huquqshunoslik tizimini ushbu qonun ostida ma’lum axloqiy qoidalarni qabul qilish orqali boshlagan. barcha hukumat va qonunlar mavjud bovlishi kerak edi. Keyincha lik Mustaqil lik Deklaratsiyasining ruhi Qo‘shma Shtatlar Konstitutsiyasiga kiritilganidek, Shotoku ruhi Taixo kodeksi yoki Taixo Konstitutsiyasiga kiritilgan. Ikkala holatda ham, bizda mamlakatning organik qonunchiligiga kiritilgan, huquqlar to‘g‘risidagi qonun loyihasi mavjud. Ushbu ko‘rsatmalardan keyin yo‘qolgan kod paydo bo‘ldi va nihoyat Taixo kodeksi paydo bo‘ldi. Shotokuning 34 amrlari milodiy 645-yilda e’lon qilingan va muhokama qilinayotgan qonun 702-yilda paydo bo‘lgan va endi birinchi marta Yaponiyada hukumat va qonun tizimining aniq doirasi qo‘yilgan edi. Agar vaqt va makon ruxsat berilsa, Shotokuning amrlarini batafsil ko‘rib chiqish, ularni tahlil qilish va boshqa xalqlarning ba’zi huquqlar qonunlari bilan taqqoslash foydali bo‘lar edi. Vaziyatda mumkin bo‘lgan hamma narsa ularni umumlashtirishdir. Keyinchalik paydo bo‘ladigan Tayxo kodeksi 35 , xuddi Amerika Qo‘shma Shtatlari Konstitutsiyasi Mustaqillik Deklaratsiyasi tamoyillari nuqtai nazaridan talqin qilinganidek va butun dunyo konstitutsi yalari ham ushbu qoidalar asosida talqin qilingan. Odatda muqaddimadan keyin topiladigan va Billof huquqlari sifatida tanilgan ba’zi cheklovlarda ta’riflangan amrlar quyidagilardan iborat: 1. Uyg‘unlik bo‘lishi kerak hurmat va itoatkorlik munosabati bilan amalga oshiriladi. 34 Nihon shoki: Yaponiya yilnomalari: 2 jildda / trans., comm. L. M. Ermakova, A. N. Meshcheryakova. - СПб. : Hyperion, 1997 yil. - (Qadimgi Yaponiya adabiy yodgorliklari. IV). 35 www . voslit.info.ru 18 2. Uchta xazinani hurmat qiling - Budda, qonun va ruhoniylik. Qaysi inson qaysi yoshda qonunni hurmat qilolmaydi? Juda yomon odam kam,ularga rioya qilishni o‘rgatishlari mumkin. 3. Imperatorning buyrug‘iga muvofiq ravishda itoat qilishlari kerak. Yer hamma narsani o‘z ichiga oladi va osmon uning ustida joylashgan. To‘rt fasl tartibli o‘tadi va koinotning ruhi uyg‘undir. Agar yer osmonni qoplagan bo‘lsa, bu ta’sir chalg‘ituvchi bo‘lar edi, shuning uchun boshliqlar harakat qilishlari va yerdan unumdor hosil olishi kerak. 4. Xulq-atvorning asosiy qoidasi xushmuomalalik bo‘lishi kerak va hukumat fuqarolarining birinchi tamoyili odobli bo‘lishi kerak. Qachonki Superiorlar xushmuomala bo‘lmasa, unda quyilar o‘ngda qolishmaydi. 5. Tamagirlik va ochko‘zlik qalblardan chiqarib yuborilishi kerak. Agar sudda da’volarni hal qilmoqchi bo‘lgan odam o‘zining oddiy niyatini qo‘lga kiritsa va pora olish uchun sabablarni eshitsa, boyning da’volari suvga tashlangan toshdek bo‘ladimi?toshga tashlangan suvga o‘xshaydi . 6. Yomonlikni jazolash va ezgulikka undashdir. Qonun ustuvorligi va solih odamlarni ko‘tarish va yovuz odamlarni jazolanish i kerak, chunki xushomadgo‘ylar va yolg‘onchilar o‘tkir quroldir, davlatni agdarish va halokat uchun uchli qilich deyish mumkin. 7 Hukumatdagi odamlarning vazifalari ularning imkoniyatlariga qarab belgilanishi kerak, shuning uchun dono podshoh hech qachon odamga lavozim tanlamaydi, balki lavozimga mos keladigan odamni tanlaydi. 8. Saroy va ularning amaldorlari uylariga erta borishadi, lekin nafaqaga chiqishadi juda tez, shuning uchun davlat biznesi e’tibordan chetda qoladi. Ko‘proq vaqt bo‘lishi kerak o‘z vazifalariga bag‘ishlangan. 19 9. Har bir narsa sodiqlik bilan bajarilishi kerak, chunki vafo adolatning kelib chiqishidir. Yaxshilik o‘rtasidagi farq va yomon, muvaffaqiy at va muvaffaqiyatsizlik o‘rtasidagi sadoqatga bog‘liq. 10. Fikrdagi kelishmovchilik tufayli g‘azablanmaydi. Garchi siz o‘zingizni to‘g‘ri deb o‘ylashingiz mumkin, lekin ularning fikriga amal qilish xavfsizroqdir. 11. Faoliyat va yomonlik diqqat bilan ko‘rib chiqilishi kerak va mukofot va jazolar shunga qarab belgilanishi kerak. 12. Viloyat hokimlari o‘ta og‘ir vazifalarni yuklashdan ehtiyot bo‘lishlarikerak . 13. Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari xodimlari o‘z xizmat vazifalarini bahona qilib, beparvolik bilan davlat ishlariga xalaqit bermasligi kerak. 14. Subyektlar va zobitlar bir-biriga hasad qilmasliklari kerak. Agar erkaklar iste’dod va donolik tufayli bir-biriga hasad qiladi, bitta dono odam avlodlari ming yildan keyin davlat xizmati uchun olinadi. 15. Maxfiy narsadan yuz o‘girib, yuzimizni oshkora narsaga qaratish davlat amaldorining yo‘lidir. Agar inson shaxsiy motivlar bilan ta’sir qiladi va agar u ta’sir qilsa xafa bo‘lsa, u shubhasiz boshqalar bilan uyg‘un harakat qila olmaydi. 16. Jamoat uchun erkaklarni ishga olish uchun qulay mavsumni tanlash ish yaxshi - qadimiy qonun qoidasidir . 17. Ko‘p erkaklar bilan tegishli konferentsiyadan keyin, mayda-chuyda masalalarni hal qilish mumkin . 20 2.1. NIHON SHOKI YILNOMASING TARIXIY AHAMYATI SHOKU NIHONGI” YILNOMASIDAN Ushbu manbani o‘rganishning asosiy maqsadlari : - orollarda buddizm diniga ega bo‘lgan yaponlarning ilk feodal davlatining shakllanishini o‘rganish va tahlil qilish . - mamlakat hayoti va imperatorlar nasl-nasabi haqida batafsil hikoyani ochib berish. - hukmron mafkurani o‘rganish. - o‘quvchini Yaponiyaning qadimgi tarixi bilan tanishtirish. - o‘sha davrdagi ijtimoiy va davlat institutlarining marosim va diniy amaliyoti bilan bog‘liqligi mohiyatini o‘rganish. - dunyo tartibi tushunchalarini tadqiq qilish. “Nihon shoki” (yaponcha 続 日 本 紀 , o zbekcha “Yaponiya yilnomalariʻ cho tka bilan yozilgan”), “Nihongi” (yaponcha , “Yaponiya yilnomalari”),720 - ʻ Yaponiyaning eng qadimgi yozma yodgorliklaridan biri, “Kojikiva” va “Fudoki” bilan) 36 . Qadimgi Yaponiya hukmdorlari haqidagi xronologik yozuvlar bilan bir qatorda xudolar va dunyoning yaratilishi haqidagi afsonalar, ertaklar va qo‘shiqlarni o‘z ichiga olgan Kojikidan farqli o‘laroq, Nihongi uchinchi bobdan boshlab, oxirgi o‘ttizinchi bobgacha batafsil bayon etilgan. Milodiy 697- yilgacha Yaponiyani boshqargan imperatorlarning mamlakat hayoti va nasabnomasi haqida hikoya qiladi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, kojikidan farqli o‘laroq, Nihongi qadimgi yapon tilida emas, balki klassik xitoy tilida yozilgan, bu hujjatning diplomatik ahamiyati va Qadimgi Yaponiyan ing rasmiy tarixshunosligi an’analari bilan bog‘liq. “Nihongi”ning davomi “Shoku 36 Nihon shoki: Yaponiya yilnomalari: 2 jildda / trans., comm. L. M. Ermakova, A. N. Meshcheryakova. - СПб. : Hyperion, 1997 yil. - (Qadimgi Yaponiya adabiy yodgorliklari. IV). 21 Nihongi” 37 (“Yaponiya yilnomalari davomi”) bo‘lib, 697-yildan 791-yilgacha bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bundan tashqari, “Nihonshoki” bitta syujetning bir nechta versiyalarini taqdim etadi, bu esa yilnomani ko‘p jihatdan mavjud bo‘lgan turli mifologik majmualarni ifodalovchi qimmatli manba qiladi.Yilnoma nomidagi o zgarishlar (“Nihon-shoki” – “Nihongi”) Yaponiya tarixining o zigaʻ ʻ xos xususiyatlari, shuningdek, Xitoy ta siri bilan izohlanadi. “Nihon-shoki” ʼ 38 so‘zma-so‘z “Nihon sulolasining yozuvlari” degan ma’noni anglatadi. Bu har bir hukmron sulola tomonidan yozilgan ko‘plab xitoy yilnomalari nomlarining nusxasi. Yaponiyada sulolalar ko‘proq rasmiy jihatdan o‘zgarmaganligi sababli, “ortiqcha” iyeroglif keyinchalik olib tashlangan va ovoz o‘zgarishi bilan nom Nihongi shaklida talaffuz qilinadigan bo‘lgan. “Nihongi” (yoki “Nihon shoki”) – “Kunchiqar mamlakat haqidagi yozuvlar” - VIII-asr boshlarida knyaz Topari mualliflik “qo‘mitasi” boshchiligidagi tuzilgan qadimgi yapon “yilnomasi”. Yodgorlik kambun deb ataladigan o‘ttizta varaqdan iborat bo‘lib, afsonaviy “xudolar yoshi” dan 697-yilgacha bo‘lgan voqealarni qamrab oladi.“Nihongi” 39 xitoycha sulolaviy yilnomalar andozasida yaratilgan. Yaponiyada orollarda ilk feodal davlat shakllangan davrda yaponlar Xitoyning ilm-fan, texnika, madaniyat va boshqa sohalardagi yutuqlarini keng o‘zlashtirganlar. Xitoyda qadimdan yilnomachilik rivojlangan edi, shuning uchun yapon ma’rifatli aristokratik elitasining nazarida sulolaaviy yilnomalar sivilizatsiya atributlaridan biri sifatida qabul qilingan. Shuning uchun yosh va o‘sib borayotgan davlat hukmdorlari o‘z yilnomalariga ega bo‘lishni xohlashlari tabiiydir. Shunday qilib, “Nihongi” ni tuzish davlat hodisasi bo‘lib, uning vazifasi mualliflar nuqtai nazaridan asosli hodisalarning xronologik ketma- ketligi 37 https://ziyonet.uz 38 НИХОНГИ / / Yaponiya A dan Z gacha. Ommabop tasvirlangan ensiklopediya. (CD-ROM). - M . : Directmedia nashriyoti, "Bugungi kunda Yaponiya", 2008 yil. - ISBN 978-5-94865-190-3 . 39 Nihon shoki: Yaponiya yilnomalari: 2 jildda / trans., comm. L. M. Ermakova, A. N. Meshcheryakova. - СПб. : Hyperion, 1997 yil. - (Qadimgi Yaponiya adabiy yodgorliklari. IV). 1-jild: I-XVI o ‘ ramlari. - 1997. - 494 b. - ISBN 5-89332-002-6 22 shaklida Yaponiyadagi tarixiy jarayon sxemasini qayta qurish edi. Ko‘rinib turibdiki, Toperi va uning izdoshlari Xitoyni o‘rnak sifatida tan olishlariga qaramay, Yaponiyaning dastlabki qudrati va buyukligini, uning “provinsiyaga xos emasligini” ko‘rsatishga intilganlar. Bundan tashqari, Nihongi imperator oilasining mahalliy urug‘larga qarshi kurashdagi g‘alabasini ideologik jihatdan mustahkamlashi va Yaponiyaning o‘tmishini VIII asrdagi imperator va uning atrofidagilarning manfaatlari uchun qayta talqin qilishi kerak edi. Yilnomaning asosiy hikoyalaridan biri buddizm dinining Yaponiya orollarida tarqalish tarixidir. Buddizm deyarli XII asr davomida (XVII asr boshlarigacha) Yaponiyada hukmron mafkura bo‘lgan. “Nihongi” 40 uning mamlakatdagi ko‘rinishi, rasmiy mafkuraga aylanishi va buddist ibodatxon asining shakllanishini tasvirlaydi. Bundan tashqari, yodgorlikning buddizmga oid xabarlarini sinchiklab o‘rganilsa, bu dinning VI-VII asrlarning ikkinchi yarmida yapon jamiyatiga kirib kelgani haqidagi fakt va hikoyalarni sanab o‘tish orqali ma’lum bo‘ladi.Nihongini o‘rgangan ba’zi tarixchilar yilnomaning ruhi “xitoy tarixiy tushunchalaridan va hatto buddistlik tushunchalaridan uzoqroq” degan xulosaga kelishdi. T. Barrou va undan keyin boshqa mualliflar, xususan M.V. Vorobyovning ta’kidlashicha, “Nihongi”da buddizmga xos bo‘lgan insoniyat jamiyatining tez tanazzulini ko‘zda tutuvchi “uchinchi asr” tushunchasi mavjud emasligini ta’kidlashadi. Biroq, “Nihongi”ning buddizmga oid qismi “uchinchi asr” tushunchasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, u “Qonunning oxirgi asri” deb ham ataladi. Buddizm yilnomasida “Qonunning oxirgi asri”da 41 dunyo boshdan kechirayotgan umumiy tanazzul davrida Yaponiya davlatining gullab- yashnashiga kafolat beruvchi ta’limot sifatida taqdim etilgan. Yodgorlikni tuzuvchilarning bu nuqtai nazari VIII-asr oxirida Xitoyning Tan shahrida 40 Kelsey, W. Michael (1981). "The Raging Deity in Japanese Mythology". Asian Folklore Studies 40 (2): 213–236. 41 Nihon Shoki Sharq adabiyoti saytida 23 buddizmning rolini aniq tushunishlarini aks ettiradi. Bundan tashqari, bu umumiy vazifadan kelib chiqdi - Yaponiyada buddist dinining g‘alabasini rasmiy tarixiy yilnomalarda mustahkamlash. Oxir-oqibat, Buddist nasl-nasabi Nihongida taqdim etilgan tarixiy jarayon kontseptsiyasini aniqladi. Buddizmning orollarga kirib borishi haqidagi birinchi ma lumot yilnomaning o n to qqizinchiʼ ʻ ʻ varog‘ida imperator Kimmey hukmronligining 13-yilning o ninchi oyiga oid ʻ yozuvda uchraydi (Yevropa xronologiyasiga ko ra 552 yil). Ushbu xabar “Budda ʻ qonunini yetkazish” ning an’anaviy versiyasi, koden deb ataladi va u Yamato davlatining tarixi kontseptsiyasini yaratishda VI-asrning ikkinchi yarmidan VII- asr oxirigacha boshlab asosiy funktsional yukni o‘z zimmasiga oladi Ushbu yozuvga “Nihongi” yilnomasida o‘rta asrlardagi Koreya davlati hukmdori Pekche Songmonning Yaponiya imperatoriga buddizmni maqtagan mashhur xabarini o‘z ichiga oladi. Ammo Sonmonning bu yozuvi koreys podshosiga tegishli bo‘lmaganligi va yilnoma tuzilgan davrda, Dodzi 42 (taxminan 670-744) ismli bir rohib tomonidan yozilgani aniqlangan. Ma’lum bo‘lishicha, Sunmonning “qaydnomasi” va “Ta’limotni uzatish” haqidagi butun yozuv I Tsin tomonidan tarjima qilingan “Oltin nurlar sutrasi” kabi buddaviy adabiyotdan olingan iqtibos va iboralardan iborat ekani aniqlangan. Buddizm uchun kechirim so‘rash nafaqat buddist ta’limotlarini ulug‘lash va uning tarafdorlariga turli xil imtiyozlar va’da qilish, Qadimgi Xitoyning eng hurmatli donishmandlari - Konfutsiyni obro‘sizlantirishga asoslanadi. E’tiborga loyiq narsa Konfutsiyga nisbatan nafrat bilan munosabatda bo‘lish emas, balki rasmiy tarixiy yilnomada ifodalanganligidir. Sonmonning “eslatma”sida Xitoy Hindiston sharqida buddizmning tarqalishida vositachi sifatida tilga olinmaydi. Ip ta’limotning vatanidan Xitoyni chetlab o‘tib, Koreya davlatlariga, so‘ngra Yaponiya orollariga yoyilgan. Ammo Xitoy an’anaviy ravishda Yaponiyaning o‘qituvchisi hisoblanadi. Buddaviy matnlarda qayd etilgan an’anaga ko‘ra, 42 お金の流れで見る戦国時代 歴戦の武将も、そろばんには勝てない 24 Budda Shakyamuni “inson dunyosidan ketgandan” so‘ng, uning ta’limoti uchta “asr”ni boshdan kechiradi, har biri 500 yillik besh davrga bo‘linadi. Birinchi ming yillik — “Haqiqiy Qonun davri” — bu davrda ta’limotning pokligi saqlanadi. Keyingi ming yillik — “Qonun o‘xshash davri” — bu davrda ta’limotning shakliga amal qilinadi, ammo uning mazmuni unutiladi. So‘nggi 500 yil esa “Qonunning oxirgi asri” bo‘lib, unda buddaviy haqiqatlarga mutlaq befarqlik hukm suradi va bu jamiyat tanazzuliga olib keladi. Buddist olimlarining hisob-kitoblariga ko‘ra, 552-yil — “Qonun tugash asri” 43 da dunyoning birinchi yili. Ushbu sana xitoylik buddistlar va daoistlar o‘rtasidagi o‘zlarining ta‘limotlari ustida bo‘lgan bahslar natijasida paydo bo‘lgan. Daoistlarning buddizmning “ikkinchilik” maqomi haqidagi bir dalili shuki, Lao Tzi miloddan avvalgi VI asrda Hindistonga “vahiylarini (o‘z e’tiqodlariga) aylantirish” uchun yo‘l olgan va u yerda Budda bo‘lib qolgan. Buni inobatga olgan buddistlar esa, Budda Lao Tzidan oldin yashaganligini isbotlaydigan o‘z versiyalarini tuzdilar.VI asrda buddist rohibi Tan Utsuy, saqlanib qolmagan “Chjoushu itszi” va “Han faben neichjuan” asarlarini qo‘llab, Buddaning insoniyatdagi hayoti miloddan avvalgi 1029-950 yillarga to‘g‘ri kelishini hisoblab chiqdi. Ushbu sana kichik farqlar bilan (bir-ikki yil oldin yoki keyin) umumiy qabul qilingan va 95 (yoki 949) yil “Qonun asri”ning kelishi vaqtini belgilash uchun boshlang‘ich nuqtasi sifatida qo‘llaniladi. Buddistlar tomonidan ma’lum bir mamlakatda “Qonunning oxirgi asri” boshlanishini e’lon qilish sabablari ushbu mamlakat boshidan kechirayotgan ijtimoiy-siyosiy inqirozlarda yotadi. Xitoyda Shimoliy Vey 44 (386-536) va Shimoliy Chjou (557-581) sulolalari davrida, V-VI-asrlarda buddistlar uning kelishini ayniqsa kuchli his qildilar. VII-asr oxirida Buddist ibodatxonalari qattiq 43 Nihon shoki: Yaponiya yilnomalari: 2 jildda / trans., comm. L. M. Ermakova, A. N. Meshcheryakova. - СПб. : Hyperion, 1997 yil. - (Qadimgi Yaponiya adabiy yodgorliklari. IV). 1-jild: I-XVI o ‘ ramlari. - 1997. - 494 b. - ISBN 5-89332-002-6 44 Kelsey, W. Michael (1981). "The Raging Deity in Japanese Mythology". Asian Folklore Studies 40 (2): 213–236. 25 ta’qiblarga uchradi, bu uning tarafdorlari orasida chuqur iz qoldirdi. Xitoy imperatori Vu Xou buddist ibodatxonasidan foydalangan holda va uning yordamiga tayangan holda yangi sulola yaratishga harakat qildi. “Buyuk bulut sutrasi” (xitoycha: “Dayuan Ching”) ga sharh tuzilgan, unda Vu Xou bodxisattva Maytreyaning yerdagi timsoli ekanligi aytilgan. Buddist qarashlarga ko‘ra, Maitreya dunyoda “Qonunni jonlantirish” uchun paydo bo‘ladi, ya’ni imperator insoniyatning qutqaruvchisi bo‘lib ta’riflandi. Uning hukmronligi davrida Xitoyda Buddist ibodatxonasining mavqei sezilarli darajada mustahkamlandi. Chjou sulolasi 705-yilgacha davom etdi. Vu Xou 45 taxtdan voz kechgach, buddizm asta-sekin o‘z o‘rnini yo‘qota boshladi, hokimiyat tomonidan zulmni boshdan kechirdi. Demak, bir tomondan, buddizmning, birinchi navbatda, davlat hokimiyati faoliyatining asosini tashkil etuvchi siyosiy ta’limot shaklida gullab- yashnashi, ikkinchi tomondan, vaziyatning beqarorligi yuzaga keladi. Vu Xouning qisqa muddatli muvaffaqiyati buddistlarning umumiy tanazzul tuyg‘usini kuchaytirdi, shubhasiz, “Qonunning oxirgi asri” haqidagi g‘oyalarning tarqalishini rag‘batlantirdi. Yaponiya buddizmining tarixi, “Nihongi”da qayd etilganidek, xuddi shu davrdagi Xitoy buddizmi tarixiga ob’ektiv qarshi turdi. Dodzi, go‘yo, Xitoyni salbiy misol sifatida rad etdi. Xitoy, yapon rohiblari nazarida, “Ta’limning saqlovchisi” sifatida o‘zini ma’lum darajada diskreditatsiya qilgan. Balki shuning uchun “Sonnoma yozuvi”da uning Hindiston sharqiga buddizm tarqatishdagi vositachi roli haqida hech narsa aytilmaydi. VIII asr boshlarida, “Nihongi” yozila boshlanganda, Yaponiyada buddizm aniq ravishda davlat dini xususiyatlarini kasb etgan bo‘lib, imperator saroyi va aristokratiya tomonidan eng keng qo‘llab-quvvatlanayotgan edi. Yozuvlardan shuni anglash mumkinki, “Qonun tugash asri” boshlanishi bilan orollarda paydo bo‘lgan buddizm o‘z missiyasini muvaffaqiyatli bajarib, davlat nafaqat qulab tushmagan, aksincha, ravnaq, 45 https://edu.uz 26 barqarorlik va qudratga erishgan. Buddizm “Qonun tugash asrida” insoniyat dunyosining (davlatning ham) to‘g‘ri yashashining kafolati sifatida ko‘rilgan. Ushbu g‘oya “Nihongi”ni yozishga mas’ul bo‘lgan “mualliflar qo‘mitasi”ning asosiy pozitsiyasi bo‘lganini yana bir bor ta’kidlash lozim. “Nihongi”da buddizmga oid yozuvlarga qarasak, Yaponiyada bu dinning VII asrdagi tarixi ulkan g‘alabalar zanjiridir. Konfutsiychilik esa, “Nihongi”ni yozuvchilar nazarida, Yapon davlatini gullab-yashnashga olib keladigan ideologiya sifatida ko‘rilmagan. Shunday qilib, yaponlarning buddist dini bilan tanishishi haqidagi yozuvning ahamiyati, juda muhimdir. “Nihongi”ni yevropalik yaponshunoslar tomonidan o‘rganish XIX asrning oxirida boshlandi. Shu davrda ushbu yodgorlikning izohli tarjimalari yevropa tillariga, avval nemis tiliga — K. Florents tomonidan va deyarli bir vaqtning o‘zida ingliz tiliga — U. Aston tomonidan amalga oshirildi. Ikkala olim ham yapon madaniyatini mukammal biluvchilar bo‘lib, Yaponiyada yashagan vaishlagan (K. Florents - Tokio universitetida, U. Aston - Buyuk Britaniya elchixonasida).Ularning tarjimalari hozirgacha klassik hisoblanadi, garchi ba’zi joylarda eskirgan va ba’zan ma’nosi bo‘yicha kutilmagan so‘zlar bo‘lsa-da, yapon haqiqatlariga mos kelmaydigan noaniq ekvivalentlar mavjud (bu esa o‘sha paytdagi yevropa yaponshunosligining umumiy rivojlanish darajasi bilan bog‘liq edi). “Nihongi” 46 dan 552 -yildagi yozuvlarni o‘z ichiga olgan parchalar rus tilida “O‘rta asrlar tarixi antologiyasi”da e’lon qilingan. Biroq “Qonun o‘tkazilishi” haqidagi xabar tarjimasi ba’zi joylari qoldirilgan holda amalga oshirilgan va qat’iyan aytganda, asl matnga yaqinroq bo‘lgan qisman bayonidir. Maxsus ifodalar oddiyroq so‘zlar bilan almashtirilgan, aslida yo‘q bo‘lgan so‘zlar kiritilgan, terminlar foydalanishida izchillik buzilgan va hokazo. Bularning ustiga, ushbu tarjima-bayon noaniqliklardan aziyat chekadi. Taklif etilgan tarjima 46 Nihon shi jiten ( 日本史辞典 ), 1957, 66, 127-bet. 27 bu yodgorlikning klassik yapon adabiyoti seriyasidagi ishonchli nashriga asoslangan. Shuningdek, U. Astonning inglizcha versiyasi ham inobatga olingan. 28 2.2. Yaponiyada Nihon Shoku va Tayxoro qonunlarining ahamiyati va ta’siri Shunday qilib, semmyoda mifologik 47 tafakkurning ma’lum bir o‘zgargan turi paydo bo‘ladi – g‘oyalarning kosmologik tuzilishini tarixiy va ijtimoiy voqelik bilan bog‘lash, yangi davlatchilik suratida mifologik proektsiyalar nuqtalarini topish va ta’kidlash istagi natijasi. Biroq, kosmologiya va tarix chegarasida joylashgan bu dunyoda, bu sotsiokosmik olamda nafaqat e’tiqodlarning arxaik substrati (tez orada Shinto nomini oldi) allaqachon ishlamoqda. Semmyoda biz uning Taoistik va Konfutsiy g‘oyalari bilan qanday bog‘langanligini ko‘ramiz. Konfutsiy davlatchiligi sohasida qabul qilingan daoistik tushunchalar doirasidan belgilar tushunchasi (oq belgili kiyik, qobig‘ida ierogliflar bo‘lgan toshbaqa va boshqalar) va “xayrli bulutlar” (sin) kabi meteorologik belgilar birinchi marta tilga olingan. Konfutsiyning ba’zi postulatlari ham qabul qilingan, ammo yuzaki va nomuvofiq tarzda: masalan, Osmon mandatini olgan fazilatli hukmdorning taxtini buzish tushunchasi imperator Kokenning farmonlaridan birida zaiflashtirilgan shaklda mavjud edi, u yerda u o‘zi olib tashlagan Junninning hukmronlik qilish uchun zarur bo‘lgan fazilatlari yo‘qligini va Jannatning roziligini olmaganligini aytdi. Biroq, Koken hukmronligi davrida sodir bo‘lgan tartibsizliklar va fitnalarning soni ko‘pchilik uchun uning dalillari ishonarli emasligidan dalolat beradi, ular imperatorning xatti-harakatlarini aristokratiya hokimiyatiga tajovuz qilish deb hisoblaydilar. Shu bilan birga, farmonlarda Konfutsiy g‘oyalari asosida shakllangan Xitoy davlatchiligining ko‘plab tushunchalari muhim o‘rin egallaydi: masalan, goseti raqsini qayta tiklash - “Samoviy imperiyani jihozlash va tekislash uchun va shuning uchun. Yuqori va pastki o‘rtasida uyg‘unlik va uyg‘unlik hukmronlik qiladi ... ikkita narsani o‘rnatish kerak - marosim va musiqa” (ya’ni Li va Yue) 48 . Bu yerda “odobli 47 仕事で大事なことは『坂の上の雲』が教えてくれた 48 日本史は逆から学べ 29 xotinlar, fidoyi erlar, hurmatli o‘g‘illar va itoatkor nabiralar” . O‘sha Koken, uning voz kechish sabablaridan biri sifatida, sof konfutsiy mulohazalarini ilgari suradi: “Biz ota-onalar va ularning bolalari qonunida ko‘rsatilganidek, ular qo‘rquv bilan gapiradigan onamizga, imperatorga xizmat qila olmaymiz yuragimiz na kunduz, na tun tinchlikni bilmaydi.”O‘sha davrda sintoizm va buddizm o‘rtasidagi qarama-qarshilik VIII asrning ko‘plab farmonlarida aks ettirilgan eng shiddatli va dramatik xususiyatga ega bo‘ldi va imperator Koken hukmronligi (buddist rohibasi bo‘lib, u Shotoku ismini oldi) va uning sevimli buddist ruhoniysi Dokyoning ta’siri bilan bog‘liq. Bundan oldinroq, “Shoku nihongi” 49 farmonlarida hukmdor Shomu buddizmga sodiqligini e’lon qilib, Budda Vayrochana haykali oldida o‘zini Uch xazina - Budda, dxarma va sanghaning xizmatkori deb e’lon qildi. Budda qonunini hurmat qiladigan yapon hukmdorlari buddizmga davlatni himoya qilishning kuchli sehrli vositasi sifatida qarashgan. Koken, yana bir fitnani fosh qilib, jinoiy niyat Budda Vayrokana, Saisyokyo sutra (Suvarna-prabhasa), Buddist panteonining turli xudolari (deva, lokapala) ning mo‘jizaviy kuchi, shuningdek rahmat tufayli fosh etilganini e’lon qildi. Osmon va Yer xudolariga va o‘lgan imperator-ajdodlarning ruhlarining aralashuvi (shunga o‘xshash turdagi aralash murojaatlar boshqa xalqlarda ham kuzatiladi, masalan, qadimgi slavyanlar orasida “Xudoga va Perunga” 50 murojaatlari). Imperator Shotoku davrida buddist rohib Dokyo shu qadar qudratli bo‘lib, taxtni egallashga yaqin qolgan edi. Biroq, farmonlarning matnlaridan ko‘rinib turibdiki, Shinto xudosi Xachiman “bir sub’ekt suveren bo‘la olmaydi” va Dokyo chiqarib yuborilishi kerakligini e’lon qildi. Garchi imperator Xachimanning xabarchi orqali etkazilgan so‘zlarining haqiqiyligiga shubha qilgan bo‘lsa-da, Dokyo partiyasi va uning shaxsida yapon buddizmi qadimgi Yaponiyada taxt uchun kurashda mag‘lubiyatga uchradi. Shu bilan birga, 49 Fayzieva, S. “Yaponiya va Taixoro islohotlari.” Qarshi: Qarshi davlat universiteti, 2010. 50 Shamsiev, B. “Sharq xalqlari tarixi.”Toshkent: Universitet nashriyoti, 2007 30 buddizm allaqachon katta ta’sirga ega bo‘lgan - ajoyib monastirlar qurilgan, Buddist ruhoniylari turli xil mukofotlarga sazovor bo‘lgan. Shunisi e’tiborga loyiqki, buddizmga qarshi bo‘lgan, ular uchun Dokyo va Koken siymolarida aks ettirilgan bir guruh saroy a’yonlari ularga qarshi kurashda turli xil arxaik vositalardan foydalanganlar, ko‘pincha g‘arazli sehr va folbinlik sohasida yotishgan. Buyuk poklanishning ibodat kitobi “Yer yuzidagi gunohlardan” biri sifatida). Farmonlarning birida biz malika Fuvaning Kokenga qarshi fitnasining ishtirokchisi bo‘lgan saroy ayoli imperatorning sochini olib, uni “Sahogava daryosidan” topilgan bosh suyagiga solib qo‘yganligi va u yerda ma’lum bir sehrli marosim saroy zalida uch marta o‘tkazgan. Shahzoda Ueyk 51 , Kokenning yana bir fosh qiluvchi farmonida aytilganidek, ota-bobolarining ruhiga duo maktubi yo‘llab, ulardan sharmanda bo‘lgan qarindoshlarini surgundan qaytarishni va “Ikki dushman - bir erkak va bir ayol” ni o‘ldirishga hissa qo‘shishni so‘radi. Semmyo matnlarida ko‘rinib turibdiki, fitnachilarning hech biri sehrli sutralarni o‘qish yoki bodxisattvalarning shafoatiga murojaat qilishga urinmagan, dushman bu kuchlar an’anaviy vorislik chizig‘iga qarshi turishgan va ular qo‘lida sehrli vosita bo‘lib xizmat qilgan deb ishonishgan. O‘sha davrning murakkab va ko‘p komponentli dunyoqarashi doirasida , VII-VIII-asrlar qarorlarida arxaik asosi yaqqol ko‘zga tashlanadi. An’anaviy saroy marosimining muhim qismi sifatida bu matnlar muqaddas iroda ifodalarining ahamiyatini saqlab qolgan. Semmyoning 52 mifopoetik qarashlar olamidagi ishtiroki nafaqat ularning funksional jihatida namoyon bo‘ladi. Semmyo asosan tarixiy va juda huquqiy matnlar hisoblansa-da, ular marosim she’riyati va ibodat sohasi bilan chambarchas bog‘liq. Dastlabki farmonlarda, shubhasiz, ma’lum bir ritmik naqsh mavjud. Manyoshu qo shiqlariga eng yaqinʻ o xshashliklar taxtga o tirish marosimida bajariladigan semmyo va motam ʻ ʻ 51 昭和史戦後篇 52 「大宝律令」から「明六雑誌」まで日本人の「自由」の歴史 31 farmoyishlarida uchraydi. Ba’zi matnlar norito va senmyo o‘rtasidagi oraliq shakllarni aniq ifodalaydi - masalan, Shokunihongida yo‘qolgan, ammo monastirlardan birining arxivida saqlangan Shomu farmonlaridan biri. Ushbu farmon, xudolardan foyda olish uchun marosim so‘roviga qo‘shimcha ravishda (bu holda, buddistlarning uchta xazinasi), shuningdek, jin chiqarish afsunining elementlarini ham o‘z ichiga oladi – “bu so‘zlar bilan ko‘plab o‘tmishdagi xatolar chiqarib tashlanadi va yo‘qoladi”. Ushbu turdagi matn imperatorlik marosimlarining har xil turlarining belgilari va maqsadlarini aniq birlashtiradi, bu ko‘rinib turibdiki, bu turdagi oldingi marosim matnlarining tabiatini baholashga imkon beradi, bu yerda nori (“aytib berish”, “nomlash”) umumiy tushunchasi mavjud. “sehr qilish” shuningdek, norito (xudolarning so‘zlari, keyinroq - xudolarga murojaat) va mikotonori janrlarini (imperatorning nutqlari, semyo, qadimgi Yamatoning Imperiyasi turli mamlakatlariga yoki butun Osmonga qaratilgan nutqlari) ham o‘z ichiga oladi. 32 XULOSA “Taixoro qonunlari” (Taika reforms) Yaponiya tarixidagi muhim islohotlardan biri bo‘lib, milodiy 645-yilda amalga oshirilgan. Bu islohotlar davlat boshqaruvi va yer tizimlarini qayta tashkil etishga qaratilgan edi. Taixoro qonunlari davlatning markazlashuvi va imperator hokimiyatini kuchaytirish maqsadida ishlab chiqilgan bo‘lib, ular yordamida qabilaviy boshqaruvdan ancha markazlashgan davlat boshqaruviga o‘tildi. Islohotlarning asosiy maqsadi davlatni kuchaytirish va Yaponiyani Xitoy ta’siridagi zamonaviy boshqaruv tizimlariga yaqinlashtirish edi. Tayxoro qonunlari natijasida yangi yer egalik tizimi joriy etildi, bunda yerlar davlat mulkiga aylantirilib, aholiga yer ajratish davlat tomonidan nazorat qilindi. Bundan tashqari, soliqlar va mehnat majburiyatlari markazlashgan boshqaruv orqali tartibga solindi. Bu islohotlar Yaponiya tarixida muhim burilish nuqtasi bo‘lib, kelajakda mamlakatning siyosiy va ijtimoiy tuzilishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Taixoro qonunlari Yaponiya tarixida birinchi marotaba davlatni yagona boshqaruv ostida birlashtirishga bo‘lgan urinish sifatida qabul qilinadi. Bu islohotlar natijasida Yaponiyada kuchli markazlashgan davlat boshqaruvi shakllandi va bu tuzilma mamlakatning keyingi rivojlanishiga asos yaratdi. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO ‘ YXATI: 1. Karimov, A. “Yaponiya tarixi va madaniyati. ”Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi nashriyoti, 2005. 2. Xoldorov, R. “Sharq mamlakatlari tarixi.” Toshkent: Sharq nashriyoti, 2010. 3. Toshpo‘latova, M. “Yaponiya: Madaniyat va urf-odatlar.” Toshkent: Akademiya, 2011. 4. Saidov, U. “Sharq siyosati va Taixoro davri.” Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2012. 5. Akbarov, S. “Yaponiya islohoti va Taixoro qonunlari.” Toshkent: Fan va Texnologiya, 2008. 6. Norboyev, X. “Yaponiya tarixi va Taixoro davri.” Buxoro: Buxoro davlat universiteti, 2015. 7. Kelsey, W. Michael (1981). “The Raging Deity in Japanese Mythology”. Asian Folklore Studies 40 (2): 213–236. 8. Karimova, D. “Yaponiya tarixida Taixoro islohotlari.” Andijon: Andijon universiteti, 2013. 9. Shamsiev, B. “Sharq xalqlari tarixi.”Toshkent: Universitet nashriyoti, 2007. 10. Jumayev, A. “Yaponiya tarixida Tayxoro inqilobi.” Toshkent: Ma’naviyat, 2009. 11. Rahimov, N. “Yapon tarixida ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar.” Toshkent: Yoshlar Nashriyoti, 2012. 12. Usmonov, S. “Sharq mamlakatlarining tarixiy rivojlanishi.” Toshkent: Akademiya nashriyoti, 2010. 34 13. Mirzaev, A. “Yaponiya va sharq tarixiy merosi.” Toshkent: Fan va Texnologiya, 2011. 14. Bekmurodov, H. “Yaponiya davlatchiligi va uning rivojlanishi.” Toshkent: Davlat va huquq, 2006. 15. Turgunov, K. “Sharq tarixi va siyosati.” Toshkent: Adolat, 2013. 16. Xolmirzaev, T. “Yapon imperiyasi va Taixoro inqilobi.” Toshkent: Istiqbol, 2015. 17. Qodirov, J. “Sharqdagi davlat islohotlari.” Toshkent: Fan, 2009. Yaponcha kitoblar: 1. 筑波大学 https://japan.tsukuba.ac.jp › J...PDF 日本の元号・歴史意識とキリ スト教 2. 「大宝律令」から「明六雑誌」まで日本人の「自由」の歴史 3. 好きな日本史の本 25 冊 4. 昭和史戦後篇 5. 仕事で大事なことは『坂の上の雲』が教えてくれた 6. Nihon shi jiten ( 日本史辞典 ), 1957, 66, 127-bet. 7. Nihon shoki: Yaponiya yilnomalari: 2 jildda / trans., comm. L. M. Ermakova, A. N. Meshcheryakova. - СПб. : Hyperion, 1997 yil. - (Qadimgi Yaponiya adabiy yodgorliklari. IV). Internet resurslari: 1. 2. 35 3. 4. 5.www . voslit.info.ru 6.https://www.kansaiu.ac.jp/Tozaiken/publication/asset/bulletin/08/17yokot a.pdf 36

MUNDARIJA

KIRISH

1-bob. Taixoro qonunlarining kelib chiqishi va tarixiy asoslari

1.1. Taixoro qonunlarining paydo bo‘lish tarixi

1.2. Taixoro qonunlarining Yapon madaniyati va ijtimoiy hayotiga ta‘siri

2-bob. Taixoro qonunlarining rivojlanishi va Yaponiyadagi o‘rni

2.1. Nihon Shoku yilnomasi

Yaponiyada Nihon Shoki va Taixoro qonunlarining ahamiyati va ta’siri

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить