Talabalar malakaviy amaliyotini tashkil qilish, nazorat etish va baholash metodikasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	58.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Talabalar malakaviy amaliyotini tashkil qilish, nazorat etish va baholash metodikasi

Купить

1
“ Talabalar malakaviy amaliyotini tashkil qilish, nazorat etish va
baholash metodikasi ”
mavzusidagi yozgan
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

2
MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………………………….. 3
I BOB. PEDAGOGIK AMALIYOTNING NAZARIY ASOSLARI
1. 1 Pedagogik amaliyot haqida tushuncha. Pedagogik amaliyot modeli…………..7
1.2 Pedagogik amaliyot davridagi o‘quv-tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish………15
1.3 Pedagogik amaliyot mezonlari tasnifi, talabalar pedagogik faoliyatini nazorat
qilish va baholash……………………………………………………………..21
II BOB. PEDAGOGIK AMALIYOT DAVRIDA O‘QUV JARAYONINI TASHKIL
ETISH
2.1 Dars va unga qo‘yiladigan talablar Dars tiplari. O‘qituvchi (amaliyotchi
talaba)ning darsga tayyorgarlik ko‘rishining asosiy bosqichlari………… .26
2.2 Amaliyotchi – talaba tomonidan sinov darslarini rejalashtirish va o‘tkazish.. .31
2.3 Darsni kuzatish, tahlil qilish turlarining qisqacha tavsifnomasi……………. 35
III BOB. MA’NAVIY-MA’RIFIY TADBIRLARNI TASHKIL ETISHGA
QO‘YILADIGAN PEDAGOGIK TALABLAR
3.1 Pedagogik amaliyot jarayonida tarbiyaviy ishlarni o‘rganish, rejalashtirish va
tashkil etishga qo‘yiladigan pedagogik talablar ………………………………42
3.2 Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha amaliyotchi-talabalarga
qo‘yiladigan ilmiy- metodik talablar…………………………………………..… 45
3.3 Sinf, guruh tarbiyaviy soatlarini tashkil etish uslubiyati, tarbiyaviy tadbirlarni
tahlil qilish dasturi………………………………………………………………...48
XULOSA ………………………..……………………………………………….52
ADABIYOTLAR RO‘YXATI ………………………………………………….54

3
KIRISH

“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da
bayon etilganidek, hozirgi davrning dolzarb masalalaridan biri o‘qituvchi
tayyorlash sifatini tubdan yaxshilash, oliy ta’lim muassasasi talabalarini
muallimlik ishiga nazariy va amaliy tayyorlashning zaruriy bo‘g‘ini va tugallovchi
bosqichi hisoblangan malakaviy amaliyotga bo‘lgan e’tiborni yanada
kuchaytirishdir. Chunki, malakaviy amaliyot jarayonida talabalar o‘qituvchilik
kasbining o‘ziga xos tomonlarini, bu kasbga bo‘lgan o‘zidagi mehr-muhabbat,
layoqat, ishtiyoq, qobiliyat, mahorat qay darajada ekanligini tushunib yetadilar.
Universitet talabalarining malakaviy pedagogik amaliyoti oliy o‘quv yurtida
olib boriladigan ta’lim-tarbiya jarayonining izchil davomi sanalib, bakalavriat
yo‘nalishlari bo‘yicha olingan nazariy bilimlarni mustahkamlash va mazkur bilim,
ko‘nikma va malakalarni bevosita ta’lim-tarbiya jarayoniga qo‘llash imkonini
beradi.
Malakaviy amaliyot ta’lim muassasasida o‘qituvchilarning tashkiliy,
konstruktivlash, rejalashtirish, kommunikativ, tadqiq qilish kabi pedagogik
mahoratini shakllashtirishgagina emas, balki o‘qituvchining kasbiy xususiyati va
o‘qituvchi shaxsi qo‘ygan talabidan kelib chiqqan holda individual va insoniy
fazilatlarni o‘zida mujassamlashtirishga qaratilgandir.
Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi : Oliy ta’lim muassasasida
o‘tkaziladigan malakaviy pedagogik amaliyotga oid Nizomda universitet
faoliyatining asosiy tamoyili bo‘lgan o‘qishni amaliyot bilan qo‘shib olib
borilishiga urg‘u berilgan. Bu esa ta’lim muassasalarida ta’lim-tarbiyaviy ishlarga
yangicha yondashish asosida pedagogik jarayonni tashkil etishni taqozo etadi.
Pedagogik amaliyotning asosiy maqsadi bo‘lg‘usi o‘qituvchilarni kasb-hunar
kollejlari, akademik litsey va umumiy o‘rta ta’lim maktablarida o‘quv-tarbiyaviy
ishlarga kasbiy pedagogik va psixologik tayyorlash, ijodiy fikrlash, kasbiy mahorat
va qobiliyatlarni rivojlantirishdan iborat.

4
Pedagogik amaliyot- asosiy ijtimoiy vazifa, ya’ni bo‘lg‘usi o‘qituvchilarni ta’lim
muassasalarida o‘quv-tarbiyaviy ishlarga kasbiy pedagogik va psixologik
tayyorlash,ijodiy fikrlash, kasbiy mahorat va qobiliyatlarni rivojlantirish asosida
har tomonlama yetuk insonni shakllantirish, yosh avlodni hayotga va faol
mehnatga tayyorlash –dolzarb ilmiy- metodik muammo ekanligi asoslandi.
Bitiruv malakaviy ishning predmeti va obe’kti: Pedagogik amaliyot
tizimi va mezonlari, amaliyot jarayonida amaliyotchilarda shakllantirilishi zarur
bo‘lgan malakalar, pedagogik faoliyatni nazorat qilish va baholash tizimining
hozirgi ahvoli tahlili, uni takomillashtirish metodikasi.
Umumiy o‘rta va o‘rta-maxsus ta’lim tizimida pedagogik amaliyotni tashkil
etish va boshqarishning nazariy va pedagogik asoslariga yo‘naltirilgan ta’lim
jarayoni .
Bitiruv malakaviy ishning maqsad va vazifalari: Hozirgi zamon o`qitish
nazariyasi va amaliyotining uzviyligini ta’minlashning asosiy omili- Pedagogik
amaliyot tizimi va mezonlarini tavsiflash, pedagogik amaliyot jarayonida
amaliyotchilarda shakllantirilishi zarur bo‘lgan malakalar, talabalar pedagogik
faoliyatini nazorat qilish va baholash tizimi haqida ilmiy-metodik tavsiyalar
tayyorlash.
 Bitiruv malakaviy ish mavzusiga doir ilmiy-metodik, pedagogik, didaktik
manbalarni o‘rganish, tahlil qilish;
 Pedagogik amaliyotning vazifalari, bo‘lajak o‘qituvchilarda amaliy
ko‘nikmalar, psixologik-pedagogik qonuniyatlarni qo‘llash malakalarini va
barqaror pedagogik qarashlarni shakllantirish tamoyillarini asoslash;
 Pedagogik amaliyot jarayonida talabalar pedagogik faoliyatini nazorat qilish
va baholash tizimi haqida ma’lumot berish;
 Pedagogik amaliyot davrida o‘quv jarayonini tashkil etish, Dars va unga
qo‘yiladigan talablar (didaktik talablar, psixologik talablar, axloqiy-etik talablar,
gigiyenik talablar,texnik talablar) va darsga tayyorgarlik ko‘rishining asosiy
bosqichlari haqida ilmiy-metodik tavsiyalar tayyorlash;
Darslarni kuzatish, tahlil qilish turlari (Ilmiy tahlil, Uslubiy tahlil,Didaktik

5
(ta’limiy) tahlil,Umumiy pedagogik tahlil va O‘z darsini o‘zi tahlil qilish ya’ni
Audio tahlil) hamda Dars tahlilining tiplari (To‘la tahlil –Qisqa tahlil –Kompleks
tahlil –Aspektli tahlil) ning qisqacha tavsifnomasini tavsiya etish;
Taklif qilinayotgan metodika ilmiy-metodik tadqiqotlarga asoslangan,
bo`lg`usi fizika o`qituvchilari uchun ham zarur ilmiy-metodik tavsiya vazifasini
bajaradi .
Mavzuning o‘rganilish darajasining qiyosiy tahlili:
Mamlakatimizning yirik pedagog olimlari R.Hasanov, R.Yarkulov, R.Isyanov.
Mirzaaxmedov B.M., Y.Maxmudov va boshqalar tomonidan umumiy didaktik va
metodik aspektda o‘tkazilgan tadqiqotlarda ta’lim jarayonini tashkil etish, ta’lim
muassasasida Pedagogik amaliyotni tashkil etish mezonlari, Pedagogik
amaliyotning vazifalari, bo‘lajak o‘qituvchilarda amaliy ko‘nikmalar, psixologik-
pedagogik qonuniyatlarni qo‘llash malakalarini va barqaror pedagogik qarashlarni
shakllantirish tamoyillari O‘.Gadayboyev, M.Yuldasheva va B. Hasanovaning
ilmiy tadqiqot ishlarida, Pedagogik amaliyot jarayonida tarbiyaviy ishlarni tashkil
etish masalasi B.Xoldorov, P.Po‘latova, M.Yuldashova ishlarida, Maktabni
boshqarishning nazariy va pedagogik asoslari mavzusi M.Mirqosimovning ilmiy-
tadqiqot ishlarida ilmiy-metodik jixatdan tadqiq etilgan .
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi : Hozirgi zamon o`qitish
nazariyasi va amaliyotining uzviyligini ta’minlashning asosiy omili- Pedagogik
amaliyot tizimi va mezonlari tavsiflandi;
Pedagogik amaliyot jarayonida amaliyotchilarda shakllantirilishi zarur bo‘lgan
malakalar haqida ilmiy-metodik tavsiyalar tayyorlandi.
Pedagogik amaliyot jarayonida talabalar pedagogik faoliyatini nazorat qilish va
baholash tizimini to‘g‘ri shakllantirishning fizika ta’limi samaradorligini oshirishdagi
ahamiyati ko‘rsatib berildi;
Darslarni kuzatish va tahlil qilish turlari (Ilmiy tahlil, Uslubiy tahlil, Didaktik
(ta’limiy) tahlil,Umumiy pedagogik tahlil va O‘z darsini o‘zi tahlil qilish ya’ni Audio
tahlil) tasniflandi

6
Dars tahlilining tiplari (To‘la tahlil –Qisqa tahlil –Kompleks tahlil –Aspektli
tahlil) tasnifining nazariya va amaliyotdagi holati o‘rganildi;
Pedagogik amaliyot davrida o‘quv jarayonini tashkil etish, Dars va unga
qo‘yiladigan talablar(didaktik talablar, psixologik talablar, axloqiy-etik talablar,
gigiyenik talablar,texnik talablar) va darsga tayyorgarlik ko‘rish bosqichlari haqida
zarur metodik tavsiyalar ishlab chiqildi;
Tadqiqotning metadologik asosi: O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim
to‘g‘risida”gi Qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”, O‘zbekiston
Respublikasi hukumatining ta’limni rivojlantirishga qaratilgan qarorlari,
O‘zbekiston Respublikasi prezidentining ta’limni islox qilish borasidagi nutqi va
unda bayon etilgan yondashuvlar, Pedagogik amaliyotni tashkil etish va
boshqarishning nazariy va pedagogik asoslariga bag‘ishlangan izlanishlar natijalari
asos qilib olindi.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy-amaliy ahamiyati : Pedagogik amaliyot
tizimi va mezonlari, amaliyot jarayonida amaliyotchilarda shakllantirilishi zarur
bo‘lgan malakalar, pedagogik faoliyatni nazorat qilish va baholash tizimini to‘g‘ri
tashkil etishning ta’lim samaradorligini oshirishdagi ahamiyati borasida metodik
tavsiyalar, yangi ma’lumotlar bilan boyitildi.
Talabalarning kasbiy maxoratini ta’lim maqsadiga binoan, zamon talablari
darajasida, nazariy va pedagogik asoslarga asosan to‘g‘ri tashkil etish va
boshqarish ta’lim samaradorligini ta’minlashning muxim omili.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, malakaviy pedagogik amaliyot ilg‘or ta’lim
tizimi tajribalarini o‘rganish maskani, mahorat maktabi hisoblanadi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzilishi: Bitiruv malakaviy ish 55 sahifadan
iborat, kompyuterda terilgan matnga ega bo‘lib, kirish, 3 bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini o‘z ichiga oladi. Jadvallar – 11 ta,
foydalanilgan adabiyotlar soni - 23 ta

7
I-BOB. PEDAGOGIK AMALIYOTNING NAZARIY ASOSLARI.
1. 1 Pedagogik amaliyot haqida tushuncha. Pedagogik amaliyot modeli
Pedagogik amaliyotning bosh maqsadlaridan biri talabalarni amaliyot
o‘tkazilayotgan o‘quv muassasalaridagi o‘quv jarayoni hamda tarbiyaviy ishlar
tizimini har tomonlama o‘rganishga, o‘quvchilar bilan sinf rahbari, guruh
murabbiysi sifatida dars va darsdan tashqari faoliyat davrida tarbiyaviy ishlar olib
borishga tayyorlashdan iboratdir.
Talabalarning pedagogik amaliyot jarayonida kasb-hunar kollejlari,
akademik litsey, maktablarda o‘quv-tarbiyaviy ishlarga kasbiy-pedagogik va
psixologik tayyorgarlik, ijodiy fikrlash va mahorat, kasbiy qobiliyatlarini
rivojlantirishni shakllantirishga asoslangan.
Pedagogik amaliyotning vazifalari quyidagilardan iborat:
 talabalarda kasbiy ishonch va barqaror pedagogik qarashlarni shakllantirish;
 talabalarning pedagogik-psixologik fanlar hamda maxsus fanlar bo‘yicha
nazariy va amaliy bilimlarini mustahkamlash;
 bo‘lajak o‘qituvchilarni amaliy ko‘nikma va malakalar bilan, zaruriy
holatlarda umumiy psixologik-pedagogik qonuniyatlarni qo‘llash malakalari
bilan ta’minlash;
 talabalarni maktab, litsey va kasb-hunar kollejlaridagi o‘quv- tarbiyaviy
ishlarning zamonaviy ahvoli, ilg‘or pedagogik tajribalari bilan tanishtirish;
 o‘qituvchining muhim kasbiy va shaxsiy xislatlarini rivojlantirish;
 talabalarda pedagogik kasb va mehnatga hurmat va muhabbat uyg‘otish;
 talabalarning pedagogik-psixologik faoliyatda bevosita qatnashishlariga
erishish;
 talabalarni maktab, litsey, kasb-hunar kolleji o‘quvchilarini pedagoglik
kasbiga yo‘naltirish va tarbiyaviy tadbirlarni o‘tkazishga o‘rgatish;
 pedagogik faoliyatning sinfdan va maktabdan tashqari ishlarini joriy va
istiqbolli rejalashtirishga o‘rgatish[3].

8
Pedagogik amaliyot o‘tkazish davri 3 bosqichdan iborat bo‘lib, har bir
bosqich bajarishi lozim bo‘lgan o‘z vazifasiga ega.
Pedagogik amaliyotning birinchi haftasida talabalar maktab ma’muriyati,
pedagogik jamoasi bilan tanishadilar va maktab sharoitiga moslashadilar. Sinf
(guruh) va sinf (guruh) rahbari, o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati, mahoratini
kuzatadilar, o‘rganadilar. Maktab, sinf hayoti bilan tanishib chiqadilar va hokazo.
Shu bilan bir vaqtda talabalar o‘zlarining pedagogik amaliyotga
tayyorliklarini sarhisob qiladilar (bilim va ko‘nikmalar, pedagogik anglash,
pedagogik refleks, pedagogik – psixologik tayyorgarlik va boshqalar).
Pedagogik amaliyot paytida asosiy kasbiy malaka va ko‘nikmalarni
shakllantirish jarayoni kechadi. Pedagogik amaliyot talabalarning pedagogik
faoliyatga ko‘nikishiga imkon tug‘diradi. Shu bilan birga talabalarning nazariy
tayyorgarligini boyitish va to‘ldirish, olgan bilimlarini chuqurlashtirish va
mustahkamlash, amaliy topshiriqlarni bajarishda o‘rganilayotgan fanning nazariy
jihatlaridan foydalanish uchun sharoitlar yaratadi. Pedagogik amaliyot paytida
asosiy kasbiy malaka va ko‘nikmalarni shakllantirish jarayoni kechadi[2].
Pedagogik amaliyot bo‘lajak o‘qituvchining o‘z hayotini kelajak avlod
ta’lim va tarbiyasi kabi jiddiy, mas’uliyatli ishga bag‘ishlashiga, talabalarning
mehnatga shayligini amalga oshirishga tayyorligini tekshiruvni birinchi jiddiy
sinovdir.
Pedagogik amaliyot modeli
1. 1-jadval
Kasbiy qobiliyatlarni
shakllantirish
(bilim, ko‘nikma, malaka,
kasbga nisbatan hurmat) Talabaning individual
xususiyatni shaklantirish
(fikrlash, ijodiy mahorati) Talaba shaxsini xususiy
shakllantirish
(psixologik tayyorgarlik,
bolalarga munosabati, hurmati,
mehribonligi va hokazo)
Amaliyot bosqichlari Amaliyotning vazifasi va mazmuni
1-bosqich
(birinchi bosqich) Pedagogik amaliyotni tashkil qilishda talabalarning pedagogik
faoliyatga psixologik-pedagogik tayyorgarligi (talabalardan bilim-
ko‘nikmalar, shaxsiy xususiyatlarning shakllanganlik darajasini
aniqlash).

9
2-bosqich (asosiy) Pedagogik amaliyot o‘tkazish uchun maxsus tuzilgan dasturni
bajarish (dars berish, tarbiyaviy, sinfdan tashqari ishlarda o‘quv va
bilim orttirish faoliyatini boshqarish va boshqalar).
Pedagogik faoliyatga tanqidiy yondashish, o‘z ishlari natijalarini
tahlil qilish, o‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘z-o‘zini o‘qitish talabini
shakllantirish, o‘zi bajargan ishlarni, to‘plangan natijalarni kundalik
daftarda aks ettirish.
3-bosqich (oxirgi hafta) - dastur yuzasidan o‘zi bajargan ishlarga o‘zi baho berish, tahlil
qilish va ularni umumlashtirish;
- pedagogik amaliyot hisobotini tuzish va pedamaliyot davridagi
ishlarning natijalari bo‘yicha aniq yutuqlarni belgilash hamda
kasbga oid muhim ahamiyatga ega bo‘lgan pedagogik holatlarni
bilim, pedagogik mahorat, muhim kasbiy va shaxsiy xislatlarning
rivojlanganligini aniqlash.
Pedagogik fikrlash . Talabaning o‘z-o‘zini kasbiy tarbiyalash, o‘qitish va
rivojlantirishda bu yo‘nalish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan ham
pedagogik amaliyot o‘tishdan avval har bir talaba pedagogik fikrlashning
shakllanishi to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishi (ba’zi bir alohida sifatlari bo‘lsa
ham) shart. Bularni aniqlash quyidagicha bo‘lishi mumkin:
a) amaliyotning birinchi kunidayoq; talaba o‘qituvchilarning dars o‘tishini
kuzatganda o‘qituvchining qobiliyatini tekshirishdek vazifani bajarishi;
b) o‘qituvchi va o‘quvchi hamkorligining psixologik negizini o‘rganishi va
o‘qituvchining shaxsiy pedagogik faoliyatini tahlil qilish qobiliyatiga baho berishi,
darsdagi holatga urg‘u berib, boshqa pedagogik usul bilan almashtirish mumkinligi
(fikrlashning kengligi tekshiriladi);
v) dars bosqichlari bir-biriga bog‘lab olib borilishi kerak (fikrlashning
tizimliligi tekshiriladi). Yuqorida aytib o‘tilgan vazifalarni bajarish talabaga o‘z
fikrlash doirasining kengligi, tizimliligini qay darajada rivojlanishini ko‘ra bilishga
imkon beradi.
Pedagogik refleks. Pedagogik jarayonni tashkil etish chog‘ida pedagogik
refleksni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi va u o‘ziga xos jihatlarga
egadir.

10
O‘z pedagogik refleksining qay darajada rivojlanganligi to‘g‘risida hukm
chiqarish talaba uchun qiyinchilik tug‘diradi. Shunday bo‘lsada, bu xususiyatni
aniqlash maqsadida ba’zi bir vazifalarni taklif etish mumkin: birinchi kundanoq
darsni kuzatish davrida o‘qituvchi pedagogik refleksni ko‘rsata olganligini
aniqlash bo‘ladi. Pedagogik refleks belgilariga quyidagilarni kiritish mumkin:
-O‘qituvchi o‘quvchilarning barchasi tushunishlari uchun savollar, qoidalar,
fikrlar, muammolarni turli variantlarda shakllantiradi;
-O‘qituvchi dars jarayonida imo-ishoralardan foydalanishi (masalan:
o‘quvchining gaplashmasligi uchun “jim, xalaqit qilma o‘rtoqlaringga” degan
ma’noda ko‘rsatkich barmog‘ini labiga tegizadi, “Uyat! sen darsda intizomsizlik
qilyapsan, darsga halaqit beryapsan” degan ma’noda o‘qituvchi o‘quvchiga qarab,
boshini sarak-sarak qilib qo‘yadi va hokazo).
Talaba darsni kuzatish jarayonida bu topshiriqlarning qanday
bajarilganligiga qarab, pedagogik refleksning rivojlanganlik darajasini va uni
amaliyotda qo‘llay olishni aniqlash mumkin.
O‘z-o‘ziga tashxis qo‘yish natijalariga suyana turib, har bir talaba ishning
maqsad va mazmunini o‘z ichiga olgan o‘z-o‘zini rivojlantirish individual dasturini
tuzadi.
Pedagogik amaliyotning asosiy maqsadi har doim pedagogik ko‘nikma va
malakani ta’minlashda, shuningdek, shaxsning kasbiy muhim xususiyat va
sifatlarining rivojlanishida ifodalanadi. Lekin talabalarning boshlang‘ich holatga
tayyorlik darajasi turli-tuman bo‘lganligi bois, umumiy maqsad individuallashgan
bo‘lishi lozim. Bunday yondashuv, eng avvalo rag‘batlantiruvchi ahamiyatga ega.
Psixologiyada ta’kidlanishicha, insonning o‘z oldiga qo‘ygan va uning
harakatlarini chegaralovchi maqsadi faolroq, maqsadli, ongli harakat qilishga
undaydi.
Pedagogik amaliyotning individual maqsadlarini aniqlash talabalarning
o‘ziga bog‘liq. Bu esa maqsad qo‘ya olishni rivojlantirishga yordam beradi (o‘z-
o‘zini rivojlantirish faoliyatining komponenti sifatida).
Maqsadning taxminiy nomenklaturasi (nomlari):

11
 o‘zida ma’lum malakalarni shakllantirish (malakalarning aniq nomlari
beriladi);
 ma’lum malakalarni rivojlantirish;
 ma’lum malakalarni aniq maktab amaliyotida qo‘llashni o‘rganish;
 ma’lum malakalar samaradorligini aniq pedagogik holatlarda tekshirib
ko‘rish;
 aniq pedagogik jarayonda fikr yuritishni o‘rganish (o‘zining emotsional va
jismoniy holatini, o‘z niyatlarini anglash, o‘quvchilarning o‘z harakatlari,
so‘zlari va boshqalarga munosabatini tushuntirish);
 o‘zida pedagogik fikrlashning ma’lum sifatlarini shakllantirish (masalan,
egiluvchanlik, tizimlilik, harakatchanlik va hokazo);
 o‘quv va kasbiy asoslarni rivojlantirish;
 shaxsning kasbiy muhim sifatlarini shakllantirish;
 harakatli mashq (attraksion) usullarini qo‘llash va ma’lum bolalar bilan
muloqot uchun kerakligini tanlashni o‘rganish;
 dars vaqtida yaxlit sezishni o‘rganish;
 ijobiy va salbiy yutuqlarni sezishni o‘rganish.
Har bir talaba topshiriqlarni o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga binoan tanlaydi.
Topshiriqlar pedagogik malaka va kasbiy muhim sifat va xususiyatlarning
rivojlanishiga yo‘naltiradi. Har bir talaba o‘z-o‘ziga tashxis qo‘yish natijalari, o‘z
qobiliyati va qiziqishlari natijalariga ko‘ra topshiriqlar to‘plamini tuzadi va
amaliyot nihoyasida hisobot beradi.
Talaba belgilagan maqsad va vazifalar “O‘z-o‘zini rivojlantirishning
individual dasturi”ga yozib qo‘yiladi[5,6].
PEDAGOGIK AMALIYOT DAVRIDA TALABALARNING O‘Z-O‘ZINI
RIVOJLANTIRISH INDIVIDUAL DASTURI
1.2-jadal
O‘Z-O‘ZINI TASHXIS QILISH DARAJALAR
I Pedagogikaga oid bilimlari
II Psixologiyaga oid bilimlari

12
III Didaktik malakalar:
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5 Gnostik
Loyihaviy
Konstruktiv
Tashkiliy
Kommunikativ
IV Tarbiyaviy ishlar malakasi:
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5 Gnostik
Loyihaviy
Konstruktiv
Tashkiliy
Kommunikativ
V Kasbga oid muhim psixik xususiyatlar va shaxsiy sifatlar:
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5 kasbiy faoliyati motivatsiyasi
Pedagogik fikrlash
Tizimlilik
Egiluvchanlik
Muhimlilik
VI Emotsional muhit
VI
I Pedagogik refleksiya

1. Pedagogik amaliyotning ta’limiy harakteri .
Pedagogik amaliyot talabalarning nazariy tayyorgarligini boyitadi, olgan
bilimlarini mustahkamlash va chuqurlashtirishga, amaliy vazifalarni hal qilish
uchun o‘rganilayotgan fanning nazariy qoidalaridan foydalanishga imkon beradi.
Pedagogik amaliyotning ta’limiy xarakteri samarasi ko‘pincha oliy o‘quv
yurti va maktabning o‘zaro aloqasi bilan, olimlar, metodistlar va o‘quv yurti
pedagoglari jamoasi hamkorligi hamda ular mehnatida fan va ilg‘or pedagogik
tajriba yutuqlarining qo‘llanish darajasi bilan belgilanadi.
2. Pedagogik amaliyotning tarbiyalovchi harakteri.
Pedagogik amaliyot o‘sib kelayotgan yosh avlodni o‘qitish va tarbiyalashda,
yoshlarni ijtimoiy ishlab chiqarishdagi mustaqil mehnat faoliyatiga tayyorlashda
bo‘lajak o‘qituvchi uchun birinchi jiddiy sinov bo‘lib hisoblanadi. Bo‘lajak
o‘qituvchining kasbiy pedagogik fazilatlarining shakllanishida amaliyot davridagi
o‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘z ustida mustaqil ishlash ham faol ko‘maklashadi. O‘z-
o‘zini tarbiyalash milliy tarbiya tizimining muhim tarkibiy qismi bo‘lib

13
hisoblanadi va u, o‘z navbatida, tarbiya jarayonining samaradorligini oshirishga
yordam beradi.
3. Pedagogik amaliyotning rivojlantiruvchi harakteri.
Pedagogik amaliyot talabalarning ruhiy adolat va xususiyatlarining
rivojlanishiga yordam beradi; o‘qituvchining o‘z faoliyatiga nisbatan diqqatini
oshirishga, bu esa o‘zida kasbiy munosabatni jakllantirishga, ta’limiy yoki
tarbiyaviy tadbirlarni ma’lum mantiqqa, tizimga solishga intilishini kuchaytirish
bilan bir qatorda atrofdagi kishilarga nisbatan ularda xotira, tafakkur, tasavvur,
irodani rivojlantirishga, o‘z fanida uchrab turadigan turli terminlarni, formulalarni,
tenglamalarni, tushunchalarni chuqurroq tahlil qilishga, o‘z faniga ijodiy
yondashishga olib keladi.
Pedagogik amaliyot davomida talabalar ba’zi turdagi tadqiqot ishlarini,
jumladan: darsni psixologik-pedagogik jihatdan tahlil qilish, o‘quv-tarbiyaviy
tadbirlar o‘tkazish, sinf jamoasini va o‘quvchi shaxsini jamul-jam tarzda o‘rganish,
o‘quvchilar bilan tajriba ishlarini olib borish, o‘zidan katta hamkasabalarining,
mohir pedagoglarning ishlarini bevosita kuzatish, ilg‘or pedagogik tajribalarni
o‘rganishni ham ko‘zda tutadi.

14
Amaliyot jarayonida bo‘lajak o‘qituvchilarda quyidagi mahoratlar
mustahkamlanadi va rivojlanadi:
 O‘quv mashg‘ulotlarining dars ishlanmalari va mavzu rejalarini ishlab
chiqish, sinfdan tashqari ishlarni rejalashtirish;
 darslarni mustaqil tayyorlash va o‘tkazish, o‘quvchilar bilan qo‘shimcha
mashg‘ulotlar tashkil etish;
 bolalar tarbiyasiga kompleks yondashgan holda turli xil sinfdan va
maktabdan tashqari tarbiyaviy ishlarni olib borish;
 o‘qituvchilar, bolalar va ularning ota-onalari o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlarni pedagogik maqsadga muvofiq ravishda o‘rgatish;
 maktab hujjatlarini olib borish (sinf qaydnomasi), bolalar kundaliklari,
daftarlarini tekshirish, ko‘rgazmali qurollar, didaktik materiallar tayyorlash;
 ota-onalar bilan yakkama-yakka ish olib borish, ota-onalar faollari bilan
ishlash, ota-onalar yig‘ilishlarida so‘zga chiqish (oilaviy tarbiyaning dolzarb
muammolari haqida);
 aholi bilan, turar joylardagi, mahallalardagi bolalar va o‘smirlar bilan
madaniy-ommaviy ishlar olib borish;
 kurs loyihasi yoki bitiruv malakaviy ishni tayyorlashda foydalanish uchun
materiallar yig‘ish maqsadida pedagogik tajriba yoki ijodiy-tekshiruv
ishlarini olib borish;
 amaliyot mobaynida o‘qituvchilar va shaxsiy tajribalarni umumlashtirish,
tahlil qilish va hokazo.[7]

15
1.2 Pedagogik amaliyot davridagi o‘quv-tarbiyaviy
ishlarni rejalashtirish
Pedagogik amaliyotni o‘tkazishning asosiy obyekti maktab, akademik litsey
va kasb-hunar kollejlari hisoblanadi. Pedagogik amaliyotning maqsadi talabalarni
fan o‘qituvchisi va sinf rahbari sifatida muayyan vazifalarni bajarishga
tayyorlashdir. Amaliyot jarayonida talabalar o‘quvchilarni tarbiyalashga har
tomonlama yondashadilar, ularda axloqiy, aqliy, milliy istiqlol g‘oyasini
shakllantirish, ekologik, iqtisodiy, jismoniy, huquqiy, oilaviy hamda estetik
jihatdan tarbiyalash birligini ta’minlaydilar. Amaliyot davomida mo‘ljallangan
o‘quv-tarbiyaviy ishni rejalashtirishning asosi quyidagilar hisoblanadi.Har bir
talaba ta’lim muassasasiga borgan dastlabki haftada o‘qituvchilarning darslarni
rejalashtirishini o‘rganadi, o‘ziga biriktirib qo‘yiladigan sinf rahbarining tarbiyaviy
ish rejasi bilan tanishib chiqadi, aniq ta’limiy-tarbiyaviy vazifalarni hal qilishda bu
rejalar qanday yordam berishini anglab oladi.Sinf rahbarining rejasini o‘rganish
hamda tahlil qilish amaliyotchiga sinf va ayrim o‘quvchilarning xususiyatlarini
bilib olish, kelajak uchun mo‘ljallangan tarbiyaviy vazifalarni belgilash sinf
rahbarining mazkur o‘quvchilar jamoasi bilan ishlashining asosiy usul va shakllari
bilan tanishishda yordam beradi.Amaliyotning ikkinchi haftasi oxiriga kelib, har
bir talaba butun amaliyot davriga mo‘ljallangan o‘zining individual ish rejasini
tuzib chiqadi. Bundan tashqari, talaba amaliyot davomida muntazam tarzda o‘z
darsi va fani bo‘yicha ayrim sinfdan tashqari ish turlarini rejalashtirib boradi.
Shuningdek, tarbiyaviy tadbirlar rejasini ishlab chiqadi, tarbiyaviy ishini
rejalashtiradi.Talabalarning individual ish rejasi pedagogik amaliyot rejasiga
asoslangan bo‘lishi va o‘quv-tarbiyaviy ishlarning barcha yo‘nalishlarini qamrab
olishi kerak:
Pedagogik amaliyot bo‘lajak o‘qituvchilarni o‘z kasbini puxta egallash va
ularni tarbiyalashdek juda muhim vazifani hal qilar ekan, ulkan nazariy va amaliy
tayyorgarlikni nazarda tutadi.Talabaning fan o‘qituvchisi vazifasini bajarishi

16
o‘zidan uslubiy jihatdan yuksak darajada tayyorgarlik ko‘rishni, o‘qitiladigan
o‘quv fani asosida yotuvchi fanning hozirgi ahvolini, o‘qitishning nazariyasi va
uslubiyotini chuqur, har tomonlama bilishni talab qiladi. O‘z mutaxassisligi
bo‘yicha o‘quv-tarbiyaviy ish olib borar ekan, talaba o‘quvchilarni bilimlar,
ko‘nikmalar va malakalar tizimi bilan qanoatlantirib, ularda ilmiy dunyoqarashni
shakllantirishda ishtirok etadi.Sinf rahbari vazifasini bajarish yuksak g‘oyaviy-
siyosiy, tarbiyaviy tayyorgarlikni, o‘sib kelayotgan yosh avlodga milliy
qadriyatlar, an’analar, urf-odatlar to‘g‘risida chuqurroq malumot berishni,
o‘quvchilar ongida milliy istiqlol g‘oyalari ruhi mohiyatini singdirishni, milliy
tarbiya nazariyasi va uslubini teran bilishni, tarbiyalash ko‘nikmalari hamda
malakalarini egallagan bo‘lishni talab qiladi. Sinf rahbarlari sifatida talabalar
o‘quvchilarda milliy istiqlol g‘oyasini shakllantiradi, mehnat, ekologik, oilaviy,
huquqiy, iqtisodiy, estetik va jismoniy tarbiya bo‘yicha sinfdan tashqari tarbiyaviy
ishni rejalashtiradi hamda tashkil qiladi. Talaba bunda bolalar jamoasining
rivojlanish darajasiga, ularning yosh va individual xususiyatlariga bog‘liq holda
ishning turli shakl va usullarini qo‘llaydi. Demak, talabalarning o‘quv-tarbiyaviy
amaliyot davridagi muhim vazifasi - fan o‘qituvchisi va sinf rahbari vazifalarini
uzviy birgalikda bajarishga o‘rganishdan, o‘sib kelayotgan yosh avlodni milliy
ruhda tarbiyalash vazifalarini hal qilishdan, ta’lim va tarbiya jarayonlarini tashkil
etishdan iboratdir.
Pedagogik amaliyot davrida talabalar kasbiy mehnatning aniq muammolari
doirasiga olib kiriladi, bo‘lajak faoliyatning real mazmuni va hajmi bilan
tanishtiriladi. Shunday qilib, maktabda pedagogik amaliyotning mohiyatida
quyidagilar namoyon bo‘ladi:
1. Talabalarning pedagogika, psixologiya va o‘z mutaxassisliklari fanlaridan
barcha nazariy bilimlarini chuqurlashtiradi;
2. Talabalar fan o‘qituvchilari, sinf rahbarlari sifatida o‘quv- tarbiyaviy
ishlarini olib borishdek mas’uliyatli faoliyatda ishtirok etadilar;

17
3. O‘qituvchilar va sinf rahbarlari faoliyatini kuzatadilar. O‘quvchilar va
o‘qituvchilar jamoasini pedagogik- psixologik jihatdan o‘rganadi, tarbiyaviy
ishlarni tashkil etadi, fan bo‘yicha fakultativ mashg‘ulotlar olib boradi;
4. Hujjatlar yuritilishini o‘rganadilar va uslubiy maslahatlar oladilar;
Pedagogik amaliyot jarayonida amaliyotchilarda shakllantirilishi zarur
bo‘lgan, kasbiy mahoratni oshirishga doir malakalar
Malaka – shaxsning ma’lum kasbga yaroqliligi, tayyorgarlik darajasi, shu
kasbda ishlay olishi uchun zarur bilim, ko‘nikmalar yig‘indisi. Kasbiy
axborotlarning tez ko‘payib borayotgani ilgari o‘zlashtirilgan malakaning
yetishmasligini keltirib chiqaradi. Bu yetishmaslik qayta tayyorlash va malaka
oshirish orqali to‘ldiriladi. Bu jarayon uzluksiz davom etgandagina malaka ortib
borishi orqali kasbiy faoliyatni hozirgi talablar darajasida davom ettirish
imkoniyati hosil bo‘ladi. Quyida biz malaka turlari va ularning qisqacha
xususiyatlari haqida fikr yuritamiz.
Pedagogik malaka. Pedagogik faoliyatni amalga oshiruvchi malaka
pedagogik malakaga kiradi. Pedagogik faoliyat haqidagi tasavvurlar innovatsion
jarayonlar natijasida doimo o‘zgarib, oydinlashib boradi. Shunga ko‘ra pedagogik
malakalar tarkibi ham aniqlanadi. Tizimli yondashuv klassik hisoblanadi va
gnostik, konstruktiv, tashkiliy va kommunikativ kabi malakalar guruhiga
yo‘naltiradi. Keyingi yillarda pedagogik faoliyatga pedagogik tashxis, ilmiy
muammo tadqiqoti ham qo‘shildi, natijada malaka tarkibining kengayishi
kuzatiladi. Quyida guruhlar bo‘yicha pedagogik malakaning nomlari keltiriladi.
Didaktik malakalar.
Gnostik malakalar guruhi :
 o‘quvchilarning o‘quv imkoniyatlarini pedagogik vositalar yordamida
o‘rganish malakasi, bolalarning yozma, amaliy ishlari va og‘zaki javoblarini tahlil
qilish, ularning o‘rgatilganlik, rivojlanganlik va tarbiya darajalari, turli o‘quv
fanlarga, darslarda turli topshiriqlar turlariga, umuman o‘qishga munosabati
darajalari, alohida o‘quvchilar va sinfning o‘quv-tarbiyaviy jarayonda iroda,
refleksiya, o‘zini baholash ko‘rinishlari darajalarini aniqlash;

18
 shaxsiy pedagogik qobiliyatlarni o‘rganish malakasi (diagnostik (tashxis)
testlaridan foydalanish, shaxsiy pedagogik faoliyatning ijobiy va salbiy
tomonlarini aniqlash, o‘zida kommunikativ va tashkilotchilik ko‘nikmalarini
topishga alohida e’tibor qaratish, o‘zi baho bera olish);
 darsni tahlil qila olish malakasi (o‘zini va o‘z hamkasblari darslarini tahlil
qilish, tahlilning har xil turlaridan foydalanish);
 o‘quv jarayonida o‘z harakatlarini tushuntirib berish malakasi.
Loyihalash malakasi guruhi.
 kelgusi faoliyat maqsadini aniqlash va shakllantirish malakasi
a) darsga nisbatan (tarbiya va rivojlantirish maqsadi);
b) darsning alohida bosqichlari va aspektlariga nisbatan (o‘quv vazifalari,
mustaqil ishlar va amaliy ishlar maqsadi va hokazo).
 yangi o‘quv materialining mantig‘i va ketma-ketligini aniqlash malakasi;
 o‘quvchilarni darsda mustaqil o‘quv-bilim faoliyatiga kiritish uchun
savollarning mavjud variantlarini o‘ylab chiqish malakasi;
 darsda avvaldan nazorat mikrobosqichlarini ko‘rib chiqish malakasi;
 darsning metodik tuzilishini, bir dars uchun uning turli variantini o‘ylab
chiqish malakasi;
 darsda amalga oshishi mumkin bo‘lgan pedagogik topshiriqlar, shuningdek,
unga mos o‘quv topshiriqlarini aniqlash malakasi;
 yangi materialni tushuntirishda turli yondashuvlarni qo‘llashga avvaldan
tayyorlanish malakasi.
Konstruktiv malakalar guruhi:
 tayyor o‘quv ma’lumotini tanlash malakasi (matn, rasmlar, sxemalar,
jadvallar, savollar, o‘quv materialiga topshiriqlar);
 o‘quv ma’lumotining o‘z variantlarini yaratish malakasi;
 ko‘rgazmali va didaktik qo‘llanmalarni yaratish, ishlab chiqish malakasi;
 dars konspektini ishlab chiqish malakasi;
 nazorat matnini ishlab chiqish malakasi (savollar, topshiriqlar, masalalar,
misollar, mashqlar, testlar);

19
 tayanch konspektlarni tuzish malakasi (o‘zi va o‘quvchilar uchun).
Tashkilotchilik malakasi guruhi:
 o‘quvchilarga tartib-intizom talablarini ko‘rsatmish malakasi;
 o‘quvchilarga kelgusi ishlar maqsadini ko‘rsatish, maqsadli yo‘nalish
yaratish, o‘quv vazifalarini qo‘shish malakasi;
 o‘quvchilar diqqatini ta’minlash malakasi;
 o‘quvchilarning mnemonik faoliyati usullarini tanlash va qo‘llash malakasi;
 darsda o‘quvchilarning guruh bo‘lib ishlashini tashkil qilish malakasi;
 darsda didaktik bahs tashkil etish malakasi;
 darsda didaktik o‘yin tashkil etish va o‘tkazish malakasi;
 o‘quvchilarga amaliy topshiriqlar bilan bog‘liq ko‘rsatmalar berish malakasi;
 o‘quvchilarni savollar, to‘ldirishlar, tuzatishlar, tanbehlar berishga
rag‘batlantirish malakasi;
 o‘quvchilar orasida topshiriqlarni bo‘lib berish malakasi;
 topshiriqlarni bajarish uchun bolalarni guruhlarga biriktirish malakasi;
 o‘quvchilar bilan birga ish rejasini tuzish malakasi;
 o‘quv fani bo‘yicha sayohat tashkil qilish malakasi.
Kommunikativ malakalar guruhi:
 ma’lumot haqida xabar berish malakasi;
 o‘quvchi javobini eshitish malakasi;
 ziddiyatlarning oldini olish malakasi;
 bolalar o‘rtasida o‘zaro munosabatni o‘rnatish malakasi;
 muvaffaqiyatli vaziyatni yaratish malakasi;
 o‘quvchilarning javoblaridagi xatolarga munosabat bildirish malakasi.
Tadqiqiy malakalar guruhi:
 maktab amaliyoti ilmiy muammolarini aniqlash va ularni ta’riflash;
 ilmiy ma’lumot olish vositalarini tanlash yoki ishlab chiqish;
 so‘rovnoma o‘tkazish muhimligiga qarab farqlash;
 pedagogik tadqiqot o‘tkazish metodikasini ishlab chiqish va tadqiqot
 o‘tkazish;
 ilmiy adabiyot bilan ishlash (tahlil qilish, muhim ilmiy ma’lumotni

20
 topish, tezis, konspekt, referat yozish, kartoteka, bibliografik ro‘yxat
tuzish);
 ilmiy tadqiqotlarni muhokama qilish (savollar qo‘yish, shaxsiy fikrni ayta
olish, tanqidiy fikrlarni ayta olish va konstruktiv takliflar berish).
Tarbiyaviy jarayonni tashkil etishga doir malakalar.
Tarbiyaviy tashkilotchilik malakasi guruhi. Ish topshirish malakasi,
topshiriqlarni bajarish bo‘yicha nazoratni amalga oshirish, faoliyat natijalarini
baholash, unga o‘zgartirishlar kiritish. Sinfdan tashqari tadbirlarni tashkil qilish
tizimini hisobga olib, quyidagi malakalar ajratib ko‘rsatiladi: o‘quvchilarning
qiziqishlari va qobiliyatlari tizimini aniqlash; sinfdan tashqari ishlarni
rejalashtirish; pedagogik holatlar xarakteriga bog‘liq bo‘lgan tarbiyaviy
xarakterning asosiy maqsadlarini aniqlash; joriy pedagogik vazifalarni ajratib
ko‘rsatish, pedagogik holatlarni o‘rganish va o‘zgartirish, pedagogik vazifalarni
aniqlashtirish, pedagogik maqsad va vazifalarni pedagogik holatlarning
o‘zgarishiga ko‘ra qayta qurish; pedagogik vazifalarni hal qilishning uzoq va yaqin
natijalarini oldindan ko‘ra bilish; sinfdan tashqari ishlarning mazmuniy
elementlarining optimal tizimini tanlash malakalari[8].
1.3 Pedagogik amaliyot mezonlari tasnifi, talabalar pedagogik faoliyatini
nazorat qilish va baholash

21
Pedagogik faoliyatini nazorat qilish va baholashda nima nazorat qilinadi va
qanday baholanadi?
Nazorat obyektlari quyidagilardan iborat :
1. o‘z-o‘zini rivojlantirish individual dasturining ishlanmasi;
2. topshiriqlarning bajarilishi;
3. hisobot hujjatlarini tuzish.
O‘z-o‘zini rivojlantirish individual dasturi amaliyotning birinchi haftasi
oxirida tuzilishi lozim. Har bir talabaning tayyorgarlik darajasini aniqlash,
individual maqsadlarni qo‘yish, topshiriqlarni tanlash, umuman, pedagogik faoliyat
mazmunini tuzish kafedra o‘qituvchilari rahbarligida amalga oshiriladi. Ularning
individual dasturini yaxlit yondashuv nuqtai nazaridan baholaydi, ya’ni pedagogik
faoliyatning barcha jihatlari hisobga olinganligi, pedagogik malakaning
shakllanishi, psixik va shaxsiy xususiyatlarning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi
topshiriqlar mavjudligini aniqlaydi.
Amaliyot davrida talabalarga maslahatlar berish faqat darslar, darsdan
tashqari tadbirlarni ishlab chiqishga yordam ko‘rsatishda emas, balki talabalarning
o‘z qobiliyatlarini yaxshi amalga oshirishga ko‘maklashishga qaratilgandir.
Talabalar bajargan topshiriqlar tahlili (xuddi konsultatsiya kabi) ularning
malakasi, shaxsiy va psixik xususiyatlarini baholashga qaratiladi, ya’ni talaba
tashkilotchilik malakasini qanchalik muvaffaqiyatli amalga oshira olganligi,
pedagogik taktikani ko‘rsata olganligi, hamdardlik bildirish, kayfiyatni ko‘tarish,
o‘zidagi asabiylashishni yengish va hokazo kabi xususiyatlarni namoyish eta
olganligi baholanadi. Har bir topshiriqning bajarilishi tanlangan darajaviy
mezonlar yordamida baholanadi, u yoki bu guruhning malakalari qay darajada
namoyish etilishi aniqlanadi.
Amaliyot tahlili ko‘rsatishicha, malaka nafaqat vazifasiga ko‘ra, balki
harakatlar hajmiga ko‘ra ham turlichadir – ko‘pincha ular kompleks holatida
bo‘ladi. Shu bois, bu malakalarni shakllantirish ham, tashxislash ham murakkab.
Lekin faoliyat natijalarini nazorat qilish va baholashga darajaviy yondashuv

22
mutaxassislarni tayyorlash amaliyotida mustahkam va keng o‘rin egallamoqda.
Quyida pedagogik malakaning rivojlanish darajalari keltirilgan.
1-daraja (nol) – talaba pedagogik malakaga ega emas, kasbiy harakatlarni
ichki sezgi bilan amalga oshirishga harakat qiladi, lekin muvaffaqiyatsiz chiqadi.
2-daraja (reproduktiv) – talaba ongli ravishda bilimlarini amalda
qo‘llashga harakat qiladi, tizimlilik va fikrlash egiluvchanligining yo‘qligi bois
xatolarga yo‘l qo‘yadi, asosan misollar va namunalar asosida harakat qiladi.
3-daraja (produktiv) – talaba nazariy bilimlar va amaliy namunalar asosida
kasbiy harakatlarni tanlash va amalga oshirishda mustaqillik ko‘rsatadi, asosan
kasbiy harakatlarni muvaffaqiyatli amalga oshiradi.
4-daraja (ijodiy) – talaba kasbiy faoliyatini shaxsiy modellar negizida
amalga oshirishga intiladi, o‘z harakatlarini ilmiy asoslay oladi, pedagogik
malakani erkin egallaganini namoyish etadi.
Talabalarning pedagogik faoliyatini kuzatish jarayonida (sinov darslari,
sinov-tarbiyaviy tadbirlarni o‘tkazish paytida) OTM o‘qituvchilari ularning
muvaffaqiyatli harakatlari (malakalari) va muvaffaqiyatsiz (xato) harakatlarini
qayd qilib borishlari kerak

Mutaxassislik bo‘yicha sinov darslarini o‘tkazish natijalari
1.3-jadval
Sana F.I.SH. Muvaffaqiyatli harakatlar Muvaffaqiyatsiz (xato)
harakatlar
15.11.06 Azizova T.G. O‘quv vazifasini qo‘ya oldi (2),
muammoli vaziyatni yaratdi (3). Faqat ma’lum o‘quvchilar bilan
ishladi, yangi mavzuni
o‘zlashtirganini nazorat
qilmadi . . .

23
Talaba T.G. Azizovaning sinov darsini o‘tkazish natijalari
Sana Fan Muvaffaqiyatli harakatlar
(daraja) Muvaffaqiyatsiz (xato)
harakatlar
15.11.06 Adabiyot Muammoli vaziyat yarata oldi (3),
bolalarni suhbatga tortdi (2)… Alohida o‘quvchilar bilangina
ishladi, doskaga chiroyli
yozmadi.
16.11.06 Ona tili Diktant o‘tkazdi (4), yangi qoidani
tushuntirdi (2)… Avvalgi mavzu bilan bog‘lamadi
(1), bolalarning javoblariga
unchalik e’tibor bermadi (2),
hayajonlandi…
Hisobot materiallariga quyidagilar kiradi:
1. Pedagogik amaliyot kundaligi. Bunda talabalar pedagogik faoliyatga
tayyorgarlikni o‘zi tashxislash bo‘yicha bajarilgan ishlar turi, o‘z-o‘zini tashxislash
natijalari, o‘z-o‘zini rivojlantirish individual dasturi, tanlangan topshiriqlarning
bajarilish natijalari aks etadi. Bunga dars konspektlari, sinfdan tashqari tadbirlar
ishlanmasi, ko‘rgazmali qo‘llanmalar kirmaydi.
2. Talabaning pedagogik faoliyatiga tavsifnoma . Mutaxassis chiqaruvchi
kafedra, pedagogika, psixologiya kafedrasi va boshqa kafedra o‘qituvchilari hamda
talaba amaliyot o‘tayotgan o‘quv muassasasi o‘qituvchisi bilan birgalikda tuziladi.
Tavsifnoma tuzish uchun talabaning pedagogik faoliyatini kuzatish va
topshiriqlarni bajarish natijalaridan, shuningdek, talabalar bilan suhbatlar, o‘zini
tashxislash va yakuniy o‘zini baholash natijalaridan foydalaniladi .
3. Pedagogik faoliyat tavsifnomasi . Talaba tomonidan topshiriqlarni bajarish
natijalarini o‘zi baholash asosida tuziladi. Kafedrada qolish uchun alohida varaqqa
yoziladi.
Talabalarining pedagogik amaliyot davridagi ishlarini baholash mezonlari
Pedagogik amaliyot davomida talabalarning faoliyatini nazorat qilish va baholash
100 ballik reyting asosida amalga oshiriladi.
O‘quv rejasidagi fanning xususiyatidan kelib chiqib, ballar quyidagicha
taqsimlanadi.
“Pedagogika” fanidan – 25 ball
“Psixologiya” fanidan – 10 ball
“Gigiyena” fanidan 5- ball

24
Mutaxassislik fanidan – 60 ball
Talabalarning ballarda ifodalangan o‘zlashtirishlari quyidagicha baholanadi:
86 – 100 ball – 5 “a’lo”
76-85 ball – 4 “yaxshi”
55-75 ball – 3 “qoniqarli”
Pedagogika fani – 25 ball
1.4-javal
№ Bajariladigan ish mazmuni Vazifa soni Bajarish muddati Reyting ballari
1
Sinf rahbarlarining tarbiyaviy ishlar
rejasini o‘rganish, biriktirilgan sinfda
tarbiyaviy rejani tuzish 1 1 hafta 2
2
Tarbiyaviy tadbir ishlanmasini tuzish 2 Amaliyot davomida 3
3
Tarbiyaviy tadbirlarda qatnashish va
uni o‘tkazish - Amaliyot davomida 3
4
Pedagogik va psixologik tavsifnoma
2ta (sinfga va 1ta o‘quvchiga) 2 Amaliyot davomida 3
5
Matnlarni tuzish (o‘z ixtisosligi
bo‘yicha) va ularda tarbiyaviy
maqsadni yoritish darajasi - Amaliyot davomida 3
6
Ota-ona bilan suhbat - Amaliyot davomida 4
7
Amaliyotchi kundaligini yuritish 1 Amaliyot davomida 3
8
Hisobot - Amaliyot davomida 2
9
Tavsifnoma 1 Amaliyot davomida 2
Psixologiya fani – 10 ball
№
Bajariladigan ish mazmuni Vazifa
soni Bajarish muddati Reyting
ballari
1
Maktab bilan tanishish 1 kun 1 - hafta 1
2
Maktab, kollej psixologi bilan suhbat - 1 - hafta 1
3
Pedagogik–psixologik tavsifnoma
tayyorlash - Amaliyot davomida 2
4
Talabalarning shaxsiy varaqasini
o‘rganish va tuzish - Amaliyot davomida 2
5
Ota-onalar bilan suhbat - Amaliyot davomida 2
6
Yuritilgan hujjatlar - -//-//-//- 2

25
Gigiyena fani – 5 ball
№
Bajariladigan ish mazmuni Vazifa
soni Bajarish muddati Reyting
ballari
1
Maktab, litsey, kasb-hunar
kollejlarining sanitar normalari
talablariga javob berishi haqida
(ishlanma) 1 Amaliyot davomida 5
Ixtisoslik bo‘yicha metodist tomonidan qo‘yiladigan ballar quyidagicha
№
Bajariladigan ish mazmuni Vazifa
soni Bajarish muddati Reyting
ballari
1
Pedagogik amaliyotga bag‘ishlangan
yig‘ilishda qatnashish - 1 hafta 2
2
Maktab, kollej, litsey ma’muriyati
bilan tanishish - 1 hafta 2
3
Kalendar-tematik rejani o‘rganish va
tuzish 1 1 hafta 2
4
Ishlanma (konspekt tuzish) - Amaliyot davomida 7
5
Darslarni kuzatish va tahlil qilish - Amaliyot davomida 7
6
Ko‘rgazmali qurollardan foydalanish
va tayyorlash - Amaliyot davomida 5
7
Sinfda darslarni o‘tkazish - Amaliyot davomida 15
8
Sinfdan tashqari ishlar (to‘garaklar
o‘tkazish, o‘quvchilar bilan ishlash,
olimpiadalarga tayyorlash, ixtisoslik
bo‘yicha tadbirlar o‘tkazish) - Amaliyot davomida 10
9
Hujjatlar: kundalik, hisobot, ishlanma,
tavsifnoma - Amaliyot davomida 10

26
II BOB. PEDAGOGIK AMALIYOT DAVRIDA O‘QUV
JARAYONINI TASHKIL ETISH.
2.1 Dars va unga qo‘yiladigan talablar Dars tiplari. O‘qituvchi (amaliyotchi
talaba)ning darsga tayyorgarlik ko‘rishining asosiy bosqichlari .
 Dars o‘quv muassasi o‘quv ishining asosiy-tashkiliy shakli bo‘lib, unda
o‘qituvchi aniq belgilangan vaqt doirasida o‘quvchilarning doimiy tarkibi (sinf)
bilan qatiy jadval bo‘yicha shug‘ullanadi, jamoa bilish faoliyatiga rahbarlik qilib,
o‘quv dasturiga muvofiq o‘zi belgilaydigan tarbiyaviy va didaktik vazifalarga
erishish uchun xilma-xil uslublardan foydalanadi. O‘qituvchi darsda ta’limiy,
tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadga erishish uchun uni to‘g‘ri rejalashtirishi va
tashkil etishi lozim.
 Darsni tayyorlash va tashkil etishda didaktik, psixologik, axloqiy-etik,
gigiyenik va texnik talablar qo‘yiladi.
 d arsga qo‘yiladigan didaktik talablar: dars ta’limiy va tarbiya-viy
vazifalarning birligini ta’minlashi;
 dars ilmiy va uslubiy jihatdan yaxshi rejalashtirilgan, tayyorlangan,
jihozlangan va tashkil etilgan bo‘lishi kerak
 to‘g‘ri tashkil etilgan dars tarbiyaviy ta’sir o‘tkazadi, ilmiy yo‘nalish uchun
qulay hisoblanadi, o‘quv materiallarini puxta va ongli tarzda o‘zlashtirishga,
malaka va ko‘nikmalar shakllanishiga imkon beradi;
 darsga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tish chog‘ida o‘qitish va tarbiyalashga
nisbatan zamonaviy psixologik-pedagogik va uslubiy yondashishni nazarda tutish;
 dars o‘tilishi shakliga ko‘ra qat’iy bir tizim bo‘yicha olib boriladi: muayyan
bog‘lanishdan, darsning maqsadlari va vazifalarini belgilashdan, materialni
tushuntirish, mustahkamlash va takrorlashdan, uy vazifasini berishdan iborat
bo‘ladi, darsning qismlari o‘zaro bog‘liq bo‘lishi va har biri keyingisini tayyorlash
uchun asos bo‘lishi kerak;

27
 d arsda didaktik tamoyillarni to‘g‘ri belgilash va o‘qitish usullaridan unumli
foydalanish zarur;
 k o‘rgazmali qurol va texnik vositalardan unumli foydalanishni tashkil etish;
 o‘qituvchilar o‘qish-bilish faoliyatining samaradorligini o‘qituvchining
rahbarlik (yetakchilik) roli bilan qo‘shib olib borish;
Darsga qo‘yiladigan psixologik talablar: O‘quvchilarning yosh
xususiyatlarini hisobga olish: masalan, quyi sinfda o‘qituvchi ta’limiy suhbat,
hikoya usullaridan keng foydalansa, yuqori sinflarda ma’ruza, seminar, muammoli
o‘qitish va boshqa usullardan foydalanadi;
 darsda tabaqalash tamoyiliga e’tibor berish va uning imkoniyatlaridan
unumli foydalanish;
 tabaqaviy yondashuv vositalaridan va individual tarzda ta’sir o‘tkazish
usullaridan foydalanish darajasi;
 o‘qituvchi va o‘quvchilar jamoasi orasidagi o‘zaro munosabat; ta’lim
jarayonida o‘quvchilarning xotira, qiziqish, layoqat, moyilligiga e’tibor
berish va ulardan samarali foydalanish;
 darsni tashkil etishda o‘quvchining individual ish sur’ati, uning fikrlash
usullaridagi o‘ziga xoslikni hisobga olish.
Darsga qo‘yiladigan axloqiy-etik talablar: Axloqiy-etik talablar asosan
o‘qituvchiga taalluqli. Ta’lim muassasasi o‘qituvchisi axloqiy, estetik, siyosiy
bilimga, g‘oyaviy e’tiqodga, ishonchga ega bo‘lishi, o‘z kasbini, o‘quvchilarini va
fanini sevishi, nutqiga va tashqi ko‘rinishiga e’tibor berishi kerak. Bu sifatlar
orqali o‘qituvchi o‘quvchilarni shaxsiy namunasi bilan tarbiyalaydi.
Darsga qo‘yiladigan gigiyenik talablar: Darsda muayyan gigiyenik-
sanitariya holat talab qilinadi: sinf xonasining yorug‘ligi, o‘quv qurollari,
jihozlarning o‘quvchilarniig yosh xususiyatlariga mos kelishi, uni estetik jihozlash,
ko‘rgazmali qurollardan fodalanish (jadvallar, rasmlar, diapozitiv, kinofilm) va
hokazo.

28
Darsga qo‘yiladigan texnik talablar: Texnika xavfsizligiga rioya qilish,
yong‘inga qarshi chora-tadbirlarni ko‘rish, o‘quvchilarning mehnatini muhofaza
qilish[12,14].
Dars tiplari. Har qanday dars o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lib, u o‘zining
aniq maqsadi, vazifalari va mazmuniga ko‘ra bir-biridan farq qiladi. Bir soatlik
darsga mo‘ljallangan dastur materiallarining mazmunini bayon qilishga
mo‘ljallangan, didaktik maqsad va talablarga muvofiq ravishda tashkil qilingan
mashg‘ulot tipi - dars tipi deyiladi.
Hozirgi zamon ta’lim tizimida ko‘p qo‘llaniladigan dars tiplari
quyidagilardan iborat:
1. Aralash dars.
2. Yangi bilimlarni bayon qilinadigan dars.
3. Bilim, ko‘nikma, malakalarni hosil qilish va mustahkamlash darsi.
4. Mashqlar va amaliy ishlar darsi.
5. Umumlashtiruvchi yoki takrorlash darsi.
6. Laboratoriya darsi.
7. O‘quvchilar bilimini nazorat qilish darsi.
8. Sinfdan tashqari o‘qish darsi.
9. Didaktik o‘yinli darslar.
Dars tiplarining tuzilishi. Dars tuzilishi deganda uning o‘quv vazifasini
bajarishga yordam beradigan qismlari, bosqichlari nisbati va ularni amalga oshirish
izchilligi tushuniladi.
O‘quv vazifasi va ishning mazmuniga qarab darsning qismlari o‘rtasidagi
nisbat o‘zgarib turadi. Ularning ayrimlari darsda asosiy o‘rinni egallaydi, ayrimlari
yordamchi ahamiyatga va bo‘ladi yoki umuman ishtirok etmaydi. Darsning har xil
tiplari tuzilishiga oid xususiyatlar paydo bo‘ladi. Shu xususiyatlar to‘g‘risida
talabalarda aniq tasavvur paydo qilish uchun bir necha dars tiplari tuzilishining
sxemasini beramiz.

Kirish ma’ruzasi 29
Ta’lim muassasalarida qo‘llaniladigan dars turlari
2.1-jadval

30
O‘qituvchi (amaliyotchi-talaba)ning darsga tayyorgarlik ko‘rishining
asosiy bosqichlari:
 mavzu bo‘yicha dars tizimini ishlab chiqish;
 darsning umumta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarini
belgilash;
 darsning yetakchi g‘oyasini ajratish. Ular mazmunini ochish uchun aniq
materiallar yig‘ish;
 o‘quv materialining mazmuni, fanlar aloqasini aniqlash va bog‘liqlik
aloqasini o‘rgatish. O‘quvchilarning boshqa fanlardan olgan bilimlaridan
rejalashtirilgan darsda qay darajada foydalanish mumkinligini aniqlash;
 ko‘rgazmali qurollar va texnik vositalarni tanlash: kino, diafilm, diapozitiv
va hokazo.
 o‘qitishniig usullarini, vositalarini, uslubiy yo‘nalishini aniqlash (ma’lum
dars uchun);
 o‘quvchilarning o‘quv-bilish faoliyati, imkoniyatlari samaradorligini
oshirish yo‘llarini belgilash;
 dars tuzilishini ishlab chiqish, vaqtga muvofiq darsni mantiqiy qismlarga
ajratish;
 darsning ayrim bosqichlari uchun tarqatma-didaktik materiallarni tayyorlash;
 o‘quvchilar bilimini hisobga olish va uni nazorat qilish uslubini ishlab
chiqish, o‘quvchilardan qay biri ma’lum dars nazorati ostida bo‘lishi
lozimligini belgilash;
 mavzu bo‘yicha sinfdan tashqari ishlar hajmini aniqlash;
 uyga berilgan vazifa ustida ishlash, uning mazmuni, hajmini aniqlash, uy
ishlarini o‘quvchilarning bevosita kuzatishlari va taassurotlari bilan
bog‘lashga intilish;
 uy vazifasini qanday bajarish haqida tavsiyalar tayyorlash[13].

31
2.2 Amaliyotchi – talaba tomonidan sinov darslarini rejalashtirish va
o‘tkazish
.
1. Amaliyotchi-talaba darsga tayyorlanishda quyidagilarga e’tibor berishi
kerak:
 dars vaqtini unumli rejalashtirish;
 manbalarni chuqur o‘rganish;
 shu darsdagi guruh o‘quvchilarining o‘zlariga xos imkoniyatlarini
hisobga olish (dars mavzusini tushuntirish uchun avval olgan bilimlarning
ko‘nikma darajasini belgilash);
 dars berishning uslub va vositalarini to‘g‘ri tanlash;
 iqtidorli yoshlarga maktab, akademik litsey va kasb-hunar kollejida
chuqur ta’lim berish talablariga javob berish.
2. Dars mavzusini shunday tanlash kerakki, u ta’lim beruvchining pedagogik
mahoratini, uslubini, bilimini va dars o‘tish vositalarini aniq ko‘rsatsin.
3. Darsga tayyorlanish davrida ilmiy-uslubiy izlanishi, ko‘rgazmali qurollar va
texnik vositalarning zamonaviy manbalaridan foydalanishi kerak. Bu
o‘quvchilarda tahsil olishga qiziqish uyg‘otib, zamonaviy yutuqlardan boxabar
bo‘lish imkoniyatini yaratadi.
4. Dars loyihasida, belgilangan vaqt davomida o‘qituvchi va o‘quvchini nima
qilishi kerakligi aniq ko‘rsatilishi lozim.
5. Darsning moddiy-texnikaviy ta’minotini ilgaridan tayyorlash, barcha
ko‘rgazma va namoyish vositalaridan foydalanish ketma-ketligini avvaldan
rejalashtirish kerak.
Sinov darsning uslubiy ta’minoti.
1. Darsning uslubiy majmuasi quyidagilardan iborat:
 fanning taqvim-mavzu rejasi;
 ma’ruza matni yoki mashg‘ulot (laboratoriya, amaliyot, mustaqil ish)ning
rejasi;
 dars loyihasi;

32
 dars loyihasida ko‘rsatilgan didaktik, ko‘rgazma materiallar va boshqa
texnikaviy vositalar;
 nazorat ishi uchun savollar to‘plami;
 uy vazifasi savollari yoki masalalari to‘plamlari;
 o‘z-o‘zini nazorat qilish savollari;
 uslubiy majmuaning tarkibi dars turi bilan bog‘liq holda tanlanadi.
2. Darsning uslubiy maqsadi quyidagicha ta’riflanishi mumkin:
 darslarda axborot texnologiyasidan foydalanish;
 ta’limiy-tarbiyaviy jarayondagi muammoli tahsilning o‘rni;
 fanlararo bog‘liqlik;
 o‘quvchining mustaqil ishlashini tashkil etish;
 o‘quvchilarning o‘zlashtirish jarayonini jadallashtirish;
 o‘quvchining ko‘rsatma va didaktik manbalar bilan ishlashini
optimallashtirish va hokazo.
Sinov darsni o‘tkazish.
1. Dars, barcha darslar kabi doimiy ishchi sharoitda o‘tkaziladi.
2. Darsga tashrif buyuruvchilar o‘qituvchi va o‘quvchilarga xalaqit qilmaslik
uchun o‘z o‘rnilarini avvalroq egallaydilar.
3. Darsga tashrif buyurgan shaxslar dars vaqtida va o‘quvchilar oldida hech
narsaga aralashmaydilar va darsga halal bermasdan o‘qituvchi hamda
o‘quvchilarning harakatlarini o‘rganib o‘tiradilar.
4. Darsga tashrif buyurganlar dars beruvchining oldiga qo‘ygan maqsadiga
qanday erishishini diqqat bilan kuzatadilar va o‘z fikrlarini tashrif
varaqalarida qayd qilib boradilar.
5. Dars o‘tkazilgan kuni darsni tahlil qiluvchilar o‘z fikrlarini o‘zaro
muhokama qilib, qaror bayonnomasini tayyorlaydilar.

33
Sinov darsning muhokamasi va tahlili .
1. Darsning tahlili unda qatnashgan o‘quvchilar ishtirokida darsning
samaradorlik darajasi aniqlangandan so‘ng o‘tkaziladi.
2. Muhokamaning maqsadi: darsning to‘g‘ri o‘tkazilganligini baholash,
tanlangan uslub va vositalarning muvofiqligini aniqlash, dars beruvchiga u
tanlagan ayrim uslub va vositalardan foydalanishning samaradorligigi
ko‘rsatish.
3. Muhokama quyidagi tarkibda o‘tkazilishi tavsiya qilinadi:
 dars olib borgan o‘qituvchi;
 dars tahlilida ishtirok etgan metodistlar;
 ta’lim muassasasining o‘quv va uslubiy ishlar bo‘yicha mas’ul
xodimlari,fan o‘qituvchisi
5. Muhokama ishtirokchilari to‘liq fikrga ega bo‘lishi uchun dars dars olib
borgan o‘qituvchiga birinchi so‘z beriladi. U darsning maqsadi va unga
erishish uchun qo‘llangan uslub va foydalanilgan vositalar haqida aniq
ma’lumot beradi.
6. Muhokamada so‘zga chiquvchilar darsning barcha yutuq va kamchiliklarini
to‘liq ochib berishlari lozim. Muhokamada darsda erishilgan yutuq,
qo‘llanilgan uslublarning samaradorligiga, jihoz va texnikaviy vositalardan
foydalanish darajasiga alohida e’tibor qaratilishi zarur. Dars olib borgan
o‘qituvchi (amaliyotchi) kelgusidagi ishida yordam berish uchun barcha yo‘l
qo‘yilgan kamchiliklar va ortiqcha harakatlar aniq ko‘rsatilishi kerak.
7. Muhokama so‘ngida metodist muhokama qilingan dars haqida yakuniy fikr
va taklif berishi kerak.
8. Muhokamada so‘zga chiqqanlar, tahlil qilingan darsning tarbiyaviy
tomonini, o‘quvchilarda mustaqil ishlash qobiliyatlarini rivojlantirishga
ta’sirini, ular orqali kelgusida mutaxassisga kerak bo‘lgan sifatlarni
shakllantirishdagi o‘rni haqida fikr bildirishlari kerak.
9. Muhokama oqilona va do‘stona vaziyatda, fikr almashish, bahslashish
sharoitida o‘tishi lozim[14].

O‘zaro nazorat varag‘i yordamida o‘tkaziladigan dars EHM nazorat dasturlari bilan o‘tkaziladigan dars
SINOV DARSLARIO‘qitish vositalaridan foydalanishga ko‘ra
Didaktik kartochkalar yordamida o‘tkaziladigan sinov darslari
Testlar yordamida o‘tkaziladigan sinov darslari
Topshiriqlar mazmuniga ko‘ra O‘quv materialining o‘zlashtirilish darajasini aniqlash bo‘yicha
O‘quvchilar jamoasi hamkorlikda bajaradigan topshiriqlar
O‘zlashtirilgan bilimlarni kutilmagan vaziyatda qo‘llash
Bilimlarni takrorlovchi, mustahkamlovchi sinov darslari Ijodiy tafakkurni rivojlantiradigan sinov darsi
Maqsadiga ko‘ra
Bilimlarni umumlashtiruvchi sinov darslari Shaxsning iqtidori va zakovatini aniqlovchi sinov darslari34
Sinov darsining o‘ziga xos xususiyatlari
2.2-jadval

35
2.3 Darsni kuzatish, tahlil qilish turlarining
qisqacha tavsifnomasi
Dars tahlili – o‘quv-tarbiya jarayonini takomillashtirish va uni yuksak
darajaga ko‘tarishga qaratilgan faoliyatdir.
Dars tahlilining tiplari:
To‘la tahlil –o’quv-tarbiya jarayonini tashkil qilish sifatini nazorat qilish va
o’qituvchilarning ish uslubini o’rganish maqsadida o’tkaziladi.
Qisqa tahlil –uning sifatini umumiy baholash maqsadida o’tkaziladi.Faqat
asosiy didaktik kategoriyalarni (darsda asosiy maqsadlarning amalga
oshirilganligi, barcha bilish topshiriqlarning bajarilganligi, rejaning bajarilganligi)
nazarda tutadi.
Kompleks tahlil – darsning maqsadi, uslubi, mazmuni, uni tashkil qilish
shakllarining har tomonlama birlikda va o‘zaro bog‘liqlikda ko‘rib chiqishni
nazarda tutadi.
Aspektli tahlil – dars tahlilining biror bir turini mo‘ljallaydi. Bu asosan
nuqsonlarni aniqlash yoki o‘qituvchi faoliyatining ilg‘or pedagogik usullarini
aniqlash maqsadida qo‘llaniladi.
Dars tahlilining turlari - Dars tahlilining turlariii quyidagi to‘rt guruhga
bo‘lish mumkin: ilmiy tahlil, uslubiy tahlil, didaktik (ta’limiy) tahlil,
umumpedagogik tahlil.
Ilmiy tahlil. Ilmiy tahlil berilayotgan bilimlarning ilmiy-nazariy jihatini,
o‘quvchi bajarayotgan mustaqil ishning esa maqsadga yo‘nalishi jihatidan
to‘g‘riligini aniqlash demakdir. Darsning ilmiy tahlilida asosan quyidagilarga
e’tibor berish talab etiladi:
a) qoida va ta’riflarning to‘g‘ri bayon etilishi;
b) mavzuga nisbatan o‘qituvchining ilmiy va ijodiy yondashishi;
v) o‘qituvchi va o‘quvchining nutq madaniyati;

36
g) darslik materiallarini qo‘shimcha adabiyot materiallari bilan boyitish va
o‘quvchi bajarayotgan mustaqil laboratoriya ishlarining maqsadga muvofiq
yo‘nalishi;
d) o‘quvchi xulosasining ilmiy jihatdan to‘g‘ri, qisqa va mukammal bayon
etilishining nazorat qilinishi;
y) o‘quv fanining o‘ziga xos xususiyatlari;
Darsni ilmiy tahlil etishda o‘quvchi va o‘qituvchi faoliyati chuqur
o‘rganilmog‘i zarur. Qoida va ta’riflarning to‘g‘ri bayon etilishi va mavzuga ilmiy
yondashish bir-biridan ajralmagan holda tahlil qilinishi kerak, ular bir-birini
to‘ldiradi. Ilmiy tushuncha, qoida, ta’rif, nazariy bilimlar, malaka va
ko‘nikmalarga o‘quvchilar tomonidan berilgan javoblar, o‘quvchilar faolligi ham
tahlilda aks etishi lozim.
Qoida, ta’riflarning to‘g‘ri bayon etilishi ko‘p jihatdan o‘qituvchi nutqining
ravonligiga, talaffuzidagi aniqligiga bog‘liqdir.
Uslubiy tahlil . Darsda o‘qituvchi tomonidan qo‘llanilgan usullarning
maqsadga muvofiqligi ta’limning turiga qarab belgilanadi. O‘quv materialini
o‘quvchilarga tushuntirish jarayonida qo‘llanilgan usullarning shu materialga
mosligi yoki mos emasligi uslubiy tahlil davomida aniqlanadi. Dars usullarini
tahlil qilishda quyidagilar hisobga olinishi kerak:
1. Dars jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatining tashkiliy shakllariga
ko‘ra:
2. O‘quvchilarning o‘zlashtirishi darajasiga ko‘ra:
a) o‘qituvchining so‘zlash usuli;
b) darslik bilan ishlash usuli;
v) ko‘rgazmali qurollardan foydalanish usuli.
U yoki bu fanning o‘qitilishi uslubiy jihatdan tahlil etilganda, bir-biri bilan
bog‘liq bo‘lgan quyidagi masalalar e’tiborda bo‘lishi lozim:
a) ta’limning maqsadi;
b) ta’limning mazmuni;
v) ta’limni tashkil etish shakllari;

37
g) ta’lim manbalari;
d) ta’lim usullari.
Darsni tahlil etish jarayonida metodist quyidagi uslubiy amallarga
e’tibor berishi kerak :
1. Tushuntirishning sodda va ommaviyligi.
2. O‘quvchilar tushuntirishlarining qulay, oson bo‘lishi uchun barcha
imkoniyatlardan foydalanish.
3. Darslik materialini boyituvchi qo‘shimcha materiallarni o‘quvchi yoshiga
moslab taqdim etish.
4. Mustaqil ishlarning o‘quvchi yoshi va qobiliyatiga mos bo‘lishiga erishish
va boshqalar.
Didaktik (ta’limiy) tahlil. Didaktik tahlil – ta’lim turlari samaradorligi va
uni belgilovchi qonunlarning darsda qanchalik to‘g‘ri va mukammal
bajarilganligini tahlil qilish demakdir.
Didaktik tahlil dars jarayonida o‘qituvchining ta’lim tamoyillarini qay
darajada tatbiq etayotganligiga va quyidagi pedagogik talablarga qaratilishi lozim:
a) o‘qituvchi bayonining sinf jamoasiga to‘la tushunarli bo‘lishi;
b) bildirilayotgan fikrning g‘oyaviy jihatdan milliy tarbiya talablariga mos
tushishi;
v) o‘quv materialining barcha o‘quvchilar tomonidan ongli ravishda
o‘zlashtirilishi;
g) ko‘rsatmali qurollardan, texnika vositalaridan to‘g‘ri foydalanish darajasi;
d)tajriba, laboratoriya ishlarining ko‘zlangan maqsadga yo‘naltirilgan holda
o‘tishiga erishish;
ye) darslik bilan ishlashning to‘g‘ri bo‘lishi;
j) keltirilayotgan misollarda, dalillarda ta’limiy-tarbiyaviy maqsadlarning
birligi va boshqalar.
Umumiy pedagogik tahlil. Umumiy pedagogik tahlil – darsdagi hamma
jihatlarning qisqa va yengil ko‘rinishdagi tahlilidir.

38
O‘qituvchi darsiga kirishdan oldin yoki darsi kuzatilgach, uning sinf
qaydnomasini yuritish, o‘quvchilarning daftarlarini tekshirib borishning ahvoli,
ota-onalar bilan olib borilgan ishlari kabi barcha faoliyatdagi yutuq va
kamchiliklarni tahlil etilgan darsdagi yutuq, kamchiliklar bilan teng ko‘rsatib o‘tish
foydalidir.
Darsni umumpedagogik jihatdan tahlil qilganda quyidagilar hisobga olinadi:
 dars jihozlari;
 dars bosqichlaridan to‘g‘ri foydalanish;
 o‘qituvchining pedagogik-psixologik jihatdan namunali shaxs darajasiga
ko‘tarila olishi;
 o‘quvchi bilimiga qo‘yiladigan bahoning xolisona, izohli bo‘lishi;
 o‘quvchilar intizomi;
 o‘qituvchining o‘quvchiga bergan savollari;
 o‘quvchining o‘qituvchiga bergan savollari.
Umumiy pedagogik tahlil sohasidagi tajribalardan kelib chiqib, quyidagi
maslahatlarni doimo yodda tutmoq kerak:
1. Berilgan savolga darrov javob ayta olmaydigan o‘quvchi uchun bir oz
qo‘shimcha vaqt berilishi lozim.
2. Javobni boshlashda qiynalgan o‘quvchiga o‘qituvchining yordam berib
yuborishi o‘rinlidir.
3. O‘quvchi bilimiga qo‘yilgan bahoni albatta sharhlash kerak.
4. Muomala va muloqotda ehtiyotkor bo‘lish lozim.
O‘z darsini o‘zi tahlil qilish. (Audio tahlil) Darslar faqat o‘zgalar
tomonidan tahlil qilinibgina qolmay, ular dars olib borgan o‘qituvchining o‘zi
tomonidan ham tahlil qilinishi mumkin.
Kamchiliklarni tuzatish, o‘z darsini qayta ko‘rish maqsadida o‘qituvchi
darsdan chiqqach, dars jarayonini to‘la eslashga harakat qiladi. Har bir dars
bosqichida bajarilgan ishlar, qo‘llanilgan usullarni tahlil qiladi, ularni nimalar bilan
to‘ldirish kerakligini aniqlaydi.

39
O‘z darsini o‘zi tahlil qilish davomida erishilgan yutuqlarini yaqqol ko‘rish
va yo‘l qo‘yilgan kamchiliklarni bartaraf etish uchun ilg‘or tajribali o‘qituvchi
darslariga kirib, o‘z darslari bilan taqqoslashi lozim.
O‘qituvchining (amaliyotchi-talabaning) o‘z darsini o‘zi tahlil qilishni
amalga oshirish namunasi. O‘qituvchining o‘z darsini o‘zi tahlili – bu juda
murakkab ichki jarayon bo‘lib, fikran amalga oshiriladi. O‘qituvchi o‘z-o‘zini
tahlil qilganda, fikran o‘z darsini qismga-qism, o‘z mushohada taqrizidan
o‘tkazadi. Bunday qilinishining maqsadi o‘tkazilgan darsni zamonaviy
pedagogika, psixologiya, uslubiy va ilg‘or pedagogik tajribalar talabiga javob
berishini aniqlash va shu jihatdan o‘z darsiga baho berishdir.
Shu asosda o‘qituvchi o‘z darsi yutuq va kamchiliklarini aniqlab, pedagogik
mahoratini takomillashtirish rejasini tuzishi lozim. O‘z-o‘zini tahlil qilish uchun
o‘qituvchi quyidagi savollarga javob topishi kerak:
1. Darsni rejalashtirganda o‘qituvchining o‘rganish natijalari va ularning o‘quv
imkoniyatlari hisobga olinadimi?
2. Hozirgi o‘tilgan mavzuni o‘tgan mavzu bilan bog‘lash kelasi dars uchun
zamin tayyorlaydimi? O‘tilgan darsning boshqa darslar turkumida tutgan
o‘rni qanday?
3. Darsni uchala didaktik (ta’limiy, tarbiyaviy, o‘quvchi shaxsini o‘stirish)
maqsadlari amalga oshiriladimi? Ularning yaxlitligiga erishiladimi?
4. Darsning tuzilishi o‘quv materialining mazmuniga, yechiladigan o‘quv
topshiriqlarining xarakteriga mos keladimi? Darsning bir bosqichidan
ikkinchisiga o‘tish to‘g‘ri amalga oshiriladimi? Darsga ajratilgan vaqtdan
unumli foydalaniladimi?
5. Darsning asosiy mohiyati, belgilovchi g‘oyalari ta’kidlanadimi?
6. Darsga tanlangan usul, vosita, prinsiplar yangi o‘quv materialining
mazmuniga to‘g‘ri keladimi? O‘qitishning hozirgi zamon vositalaridan
unumli foydalaniladimi?

40
7. O‘quvchining darsda bilim, ko‘nikma, malakalarni egallashlarini nazorat
qilish qanday tashkil etildi? Ularga qo‘yilgan baholar tarbiyalovchi
xarakterga ega bo‘lib, o‘qish faoliyatini rag‘batlantiradimi?
8. Darsda o‘quvchining bilish faoliyatini o‘stirishga va unda o‘qishga istakni
shakllantirishga e’tibor berildimi?
9. Darsda o‘quv anjomlaridan, ko‘rgazmali qurollardan foydalanish qay tarzda
amalga oshirildi?
10. Darsdagi ruhiy muhit, o‘quvchilar va o‘qituvchining o‘zaro munosabatlari
qanday?
11. Uy topshiriqlarini tekshirish metodikasi qay tarzda amalga oshirildi?
12. Darsda qanday qiyinchilikka duch kelindi, ularning sabablari nima va qaysi
yo‘llar bilan bartaraf qilish mumkin?
13. Mazkur dars maqsadi va vazifasini amalga oshirish uchun o‘qituvchining
bilim malakasi yetarlimi? O‘z bilimini qaysi yo‘nalishda yanada
chuqurlashtirishi zarur? O‘z-o‘zini tahlil (audiotahlil)da o‘qituvchi darsning
fikriy nusxasini uning amaldagisi bilan solishtirib, shu asosda umumiy
saviyasini, ilmiy nazariyasini, psixologik, pedagogik, uslubiy mahoratini
yanada takomillashtirish yo‘llarini belgilab olishi lozim[19].
Dars tavsifi:
2.3-jadval
№ Kuzatiladigan jarayonlar Maksimal
bal Tahlilchi
ballari
1 Guruh va o‘quvchilarning darsga tayyorligi, o‘qituvchining
tashqi qiyofasi, muomalasi 3
2 O‘quvchilar faolligi, uy ishining tayyorlaganligi 2
3 Darsning tashkil etilishi, boshqaruvi 3
4 Vaqtdan unumli foydalanganligi 5
5 O‘quvchilar bilimini baholashi, izohlashi 5
6 Yangi mavzuni bayon etishi 10
7 Darsning ilmiyligi va ta’sirchanligi 3
8 Ko‘rgazmali qurollardan foydalanganligi 3
9 Texnik vositalardan foydalanishi 5
10 Test, reyting, savolnoma va tarqatma materiallardan 5

41
foydalanishi
11 Yangi mavzuni mustahkamlashi 5
12 Yangi mavzuning o‘quvchilar tomonidan o‘rganilganligi 5
13 Mustaqil ish, yozma ish, amaliy ish (5-10-15 daqiqali)larni
tashkil etishi 5
14 Ta’lim va tarbiyaning uzviy bog‘lanishi 2
15 O‘quvchilarning nutqi, yozuvi, mustaqil fikrlashiga e’tibor
berishi 3
16 Ekologik va iqtisodiy tarbiya berishi 3
17 Ilg‘or uslublardan foydalanishi 5
18 O‘quvchilar bilan individual ishlashi 5
19 Yangi mavzuni o‘rganishda o‘quvchilar ishtiroki 3
20 Muammoli savollar qo‘yishi, javoblar sifati 2
21 Daftar almashtirish yoki o‘quvchining konspekt daftarini
yuritishi 3
22 Qo‘shimcha manbalardan foydalanish va o‘quvchilarga
tavsiyalar 3
23 Darslik ustida o‘quvchilarning ishlashi 2
24 Mavzuning boshqa fanlar bilan bog‘lanishi 3
25 Uyga berilgan topshiriqning mosligi 2
26 Ish rejaning jurnalga muvofiqligi 5
Jami ballar: 100

42
III BOB. MA’NAVIY-MA’RIFIY TADBIRLARNI TASHKIL ETISHGA
QO‘YILADIGAN PEDAGOGIK TALABLAR
3.1 Pedagogik amaliyot jarayonida tarbiyaviy ishlarni o‘rganish,
rejalashtirish va tashkil etishga qo‘yiladigan pedagogik talablar
Buyuk ma’rifatparvar Abdulla Avloniy “Tarbiya biz uchun yo hayot - yo
mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir”,– degan fikri
asrimiz boshida millatimiz uchun qanchalar muhim va dolzarb bo‘lgan bo‘lsa,
hozirgi kunda ham shunchalik, balki undan ham ko‘ra muhim va dolzarbdir.
Amaliyotchi talabalar o‘quvchilar bilan sinf yoki guruh rahbari sifatida dars
va darsdan tashqari tarbiyaviy ishlar jarayonida quyidagilarga jiddiy e’tibor
qaratmog‘i zarur:
1. Amaliyotchi-talabalarning maktabshunoslik va tarbiya nazariyasi bo‘yicha
egallagan bilimlarini mustahkamlash va ularga bu bilimlarni o‘quvchilar
bilan olib boriladigan darsdan tashqari tarbiyaviy ishlar amaliyotida tatbiq
etishni o‘rgatish.
2. Amaliyotchi- talabalarda maktab, akademik litsey hamda kollejlarda
tarbiyaviy ishlar tizimini har tomonlama o‘rganish, darsdan tashqari turli
ko‘rinishdagi tarbiyaviy tadbirlarni kuzatish va tahlil qilish, o‘quv-
malakalarini takomillashtirish.
3. Amaliyotchi-talabalarda o‘quvchilarning yoshi va shaxsiy xususiyatlarini
etiborga olgan holda tarbiyaviy vazifalarni aniqlash, ularni hal qilish
usullarini to‘g‘ri tanlash va qo‘llay bilish o‘quv-malakalarini tarkib toptirish.
4. Amaliyotchi-talabalarda darsdan tashqari tarbiyaviy ish turlarini maqsadga
muvofiq rejalashtira olish o‘quv malakalarini shakllantirish.
5. Amaliyotchi-talabalarni sinf rahbari yordamchisi sifatida, sinf rahbari
vazifalarini bajarishga, o‘quvchilar bilan alohida – alohida va ommaviy
tarzda darsdan tashqari tarbiyaviy ishlarni olib borishga o‘rgatish.
6. Amaliyotchi -talabalarni tarbiyaviy ishlar sohasidagi ilg‘or pedagogik
tajribani o‘rganishga jalb etish va ularda pedagogik faoliyatga ijodiy, ilmiy

43
va amaliy yondashish munosabatlarni, ijtimoiy pedagogik faollikni tarkib
toptirish.
7. Amaliyotchi-talabalarda o‘quvchilarga nisbatan tarbiyachilik kasbiga
bo‘lgan mehr-muhabbatni mustahkamlash, milliy aa umuminsoniy tarbiya
muammolarini hal etishga imkon beradigan pedagogik qobiliyatni
takomillashtirish, o‘quvchi shaxsi va uning tarbiyasiga bo‘lgan intilishlarini
kuchaytirish.
Talabalar amaliyot davomida amaliyot o‘tkazilayotgan ta’lim muassasasi
direktori, uning o‘quv-tarbiyaviy ishlar bo‘yicha muovini, sinfdan va maktabdan
tashqari tarbiyaviy ishlar tashkilotchisi, bolalar va o‘smirlar uyushmasi
murabbiysi, sinf rahbarlari va tarbiyachilar bilan suhbatlashadilar; ta’lim
muassasasining yillik tarbiyaviy ishlar rejasi, Yoshlar ittifoqi boshlang‘ich
tashkiloti rejasi, sinf rahbarining tarbiyaviy ishlar rejasi kabi hujjatlarni
o‘rganadilar va ularga oid hisobotlarni tahlil qiladilar; maktab o‘quv xonalari,
kutubxonasi, kasbga yo‘llash xonasi, muzey va shu kabilar bilan tanishadilar va
darsdan tashqari tarbiyaviy ishlarning quyidagi turlarini bajaradilar:
1. O‘zbekiston Respublikasining xalq ta’limiga oid meyoriy hujjatlari va
tarbiyaning dolzarb masalalariga bag‘ishlangan ilmiy- nazariy va uslubiy
adabiyotlarni o‘rganish.
2. O‘ziga biriktirilgan sinf o‘quvchilarining shaxsiy hujjatlari, hujjatlar yig‘ma
jildini o‘rganish, o‘quvchilar, ularning ota-onalari va o‘qituvchilar bilan
suhbatlashish kabi tadqiqiy usullardan foydalanib, o‘quvchilarga ruhiy-
pedagogik tavsifnoma tuzish.
3. Amaliyot davriga mo‘ljallangan tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish.
4. Sinf rahbari sifatida darsdan tashqari tarbiyaviy ishlarning quyidagi turlarini
bajarish:
5. sinf majlisi o‘tkazish;
6. odob-axloq mavzusida munozara uyushtirish;
7. milliy-ma’naviy va umuminsoniy qadriyatlar mavzusida tadbirlar, (kechalar,
anjumanlar) tayyorlash va o‘tkazish;

44
8. o‘quvchilar badiiy to‘garagini tashkil etish;
9. sport musobaqalari yoki kitobxonlar anjumaniga tayyorgarlik ko‘rish va uni
o‘tkazish;
10. olimlar, yozuvchilar, urush yoki mehnat faxriylari bilan uchrashuvlar tashkil
qilishga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish;
11. sinf va maktab devoriy gazetalarini tayyorlashda ko‘maklashish;
12. ota-onalar majlisiga tayyorgarlik ko‘rish va uni o‘tkazish;
13. oila, maktab va mahalla birligini ta’minlash maqsadida maktabga yaqin
joylashgan mahallalarning ishlarida qatnashish, aholi o‘rtasida pedagogik
targ‘ibot ishlarini olib borish.
14. Pedagogik amaliyot kundaligida tarbiyaviy faoliyat natijalarini muntazam
qayd qilib borish.
15. Amaliyot yuzasidan tarbiyaviy ishlarning hisobotlarini tayyorlash.
16. Pedagogik amaliyot yakuniga bag‘ishlab maktab, litsey, kollejda
o‘tkaziladigan anjumanlarda faol ishtirok etish[20].

45
3.2 Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha amaliyotchi-
talabalarga qo‘yiladigan ilmiy- metodik talablar
Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish va o‘tkazish bo‘yicha amaliyotchi-
talabalarga qo‘yiladigan ilmiy- metodik talablar quyidagilar :
1. Talabalar har kuni belgilangan ta’lim muassasasida kamida 6 soat ishlashi va
rejalashtirilgan tarbiyaviy ishlarni bajarishlari shart.
2. Talabalar pedagogik amaliyotning birinchi haftasida tarbiyaviy faoliyatning
quyidagi turlarini bajarishlari lozim:
- amaliyot o‘tkazilayotgan ta’lim muassasasi faoliyati bilan tanishadi;
Mazkur ta’lim muassasasidagi tarbiyaviy ishlar tizimini, sinf rahbarining
tarbiyaviy ishlar rejasini o‘rganadi; o‘z sinfida o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar jadvali
bilan tanishadi; o‘quvchilar bilan o‘tkaziladigan darsdan tashqari mashg‘ulotlar
mavzusini aniqlaydi; ta’lim muassasasi faoliyati bilan tanishgandan keyin o‘zining
shaxsiy ish rejasini tuzadi.
- o‘ziga biriktirilgan sinf o‘quvchilari bilan suhbatlashadi, ularning shaxsiy
hujjatlar yig‘majildi bilan tanishadi, bolalarning odob-axloqi, xulq-atvori, o‘qish
sharoiti, ayrim fanlardan o‘zlashtirishi va sinf jamoasidagi o‘zaro munosabatlarni
o‘rganadi; psixologiya va maktab gigiyenasidan berilgan topshiriqlarni bajarish
uchun hujjatlar to‘playdi;
-amaliyotchi o‘z sinfida o‘tkazilayotgan turli xil tarbiyaviy tadbirlarni
kuzatadi va tahlil qiladi.
Talabalar pedagogik amaliyotning keyingi haftalarida shaxsiy ish rejasida
ko‘zda tutilgan darsdan tashqari tarbiyaviy tadbirlarni amalga oshiradilar.
3. Amaliyotchi- talabalar pedagogik amaliyotda tarbiyaviy ishlarni
o‘rganish, tashkil etish va o‘tkazish dasturida belgilangan ishlarning barcha
turlarini bajaradi. Har bir talaba tarbiyaviy tadbirga puxta tayyorgarlik ko‘radi va
uning ishlanmasini (rejasi va matnini) mashg‘ulot o‘tkazilishidan 3 kun oldin sinf
rahbari va pedagogika kafedrasi yo‘riqchi-o‘qituvchisiga ko‘rsatib tasdiqlatadi.
Talaba amaliyot jarayonida o‘zini bilimdon va madaniyatli mutaxassis sifatida

46
namoyon qilishi, tashkilotchilik, intizomlilik, mehnatsevarlik, xushmuomalalik
fazilatlariga ega ekanligini ko‘rsatishi lozim.
4. Amaliyotchi-talaba bitta tarbiyaviy tadbirni sinov tariqasida rejalashtiradi
va o‘tkazadi. Tadbir rejasi va matni pedagogika kafedrasi yo‘riqchi-o‘qituvchisi
tomonidan albatta tasdiqlangan bo‘lishi va butun guruh talabalari va pedagogik
jamoa ishtirokida muhokama qilingan bo‘lishi kerak. Aks holda o‘tkazilgan
tarbiyaviy tadbir sinovdan o‘tdi deb hisoblanmaydi.
5. Amaliyotchi-talaba amaliyot davomida pedagogika kafedrasi yo‘riqchi-
o‘qituvchisi tomonidan berilgan topshiriqlarni bajarishi shart.
6. Amaliyotchi-talaba amaliyot jarayonida o‘zi bajargan barcha xildagi
tarbiyaviy ishlarni o‘z kundaligiga qayd etib boradi. Kundalikning yo‘qligi yoki
yonida bo‘lmasligi intizomsizlik sifatida baholanadi.
Tarbiyaviy ishlarni rejalashtirish
Sinf, guruh rahbarlari ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha direktor muovini
yordamida bir o‘quv yiliga mo‘ljallangan tarbiyaviy ishlarni rejalashtiradilar.
Rejalashtirilgan tarbiyaviy ishlar mazmuni quyidagicha bo‘lishi mumkin.
3.1-jadval
№ Ishlar mazmuni Bajarilish muddati Bajarilganligi haqida belgi
1 2 3 4
Tarbiyaviy ishlarni uch asosda, ya’ni ma’rifiy, baholovchi va yo‘naltiruvchi
shaklda o‘tkazish maqsadga muvofiqdir:
 Ma’rifiy vazifasi. Bunda o‘quv dasturlaridan tashqari o‘quvchilarning etik,
estetik, psixologik tushunchalarni, fan-texnika, xalq xo‘jaligi, dunyo voqealari
sohasidagi bilimlarni boyitib kengaytirib borishdan iborat ishlar amalga oshiriladi.
 Baholovchi vazifasi. Bunda o‘quvchilarda atrof-muhitga ijobiy
munosabatda bo‘lish, ularda moddiy va ma’naviy boyliklarimizni asrab-

47
avaylash, vatan himoyachilarining shon-shuhrati, jonajon vatanimiz xalqlarining
mustaqillik yillarida erishgan yutuqlari haqidagi tushunchalar hisobga olinadi.
 Yo‘naltiruvchi vazifa. Bunda o‘quvchilarning ijtimoiy hayot haqidagi bilim
va tushunchalari to‘g‘ri maqsadga yo‘naltirilib, ularning real voqelikdagi hayotiy
tajribasi, axloqi, bo‘lg‘usi hayotiy yo‘lini ravon tanlashdek hayotiy faoliyatlarida
tutgan o‘rinlari kuzatib boriladi[16,18].

48
3.3 Sinf, guruh tarbiyaviy soatlarini tashkil etish uslubiyati, tarbiyaviy
tadbirlarni tahlil qilish dasturi
Tarbiyaviy ishlarni tashkil etishning eng asosiy va hal qiluvchi omillaridan
biri sinf tarbiyaviy soatlari bo‘lib, uni tashkil etish pedagogikaning quyidagi
yo‘nalishlari asosida olib borilmog‘i lozim. Bular quyidagilardan iborat:
 sinf, guruh tarbiyaviy soatining mazmunini aniqlash;
 sinf, guruh xonasini jihozlash ishlarini tashkil etish;
 sinf, guruh tarbiyaviy soatlari turkumini rejalashtirish.
Hozirgi kunda ko‘p yillik pedagogik izlanishlar va mazkur soha
mutaxassislarining ilg‘or ish tajribalari asosida ish ko‘rish, o‘sib kelayotgan yosh
avlodni hayotga to‘g‘ri yo‘naltirish bugungi kunning dolzarb masalalardan biridir,
zero, ularga maqsadli ta’sir ko‘rsatish, eng avvalo, sinf, guruh tarbiyaviy soatlari
mazmunini aniqlash va puxta rejalashtirish, ya’ni mavzularni fasllarga qarab,
bayram, tarixiy sana va voqealar, tinchlik, do‘stlik, mehnat, oila, baxt, kasb
tanlash, tabiatni sevish, vatanparvarlik, ajdodlarimiz merosi, milliy va
umuminsoniy qadriyatlarimiz singari tarbiyaviy soatlar bo‘yicha tasniflash
(klassifikatsiyalash) katta muvaffaqiyatning garovi ekanligini ko‘rsatmokda.
Bunda quyidagi yo‘nalishlarga e’tibor qaratilmog‘i lozim:
 “Inson va insoniy munosabatlar”. Bunda milliy insoniy qadriyatlar,
munosabatlar, jonajon maktabi, o‘qituvchilariga, o‘z ota-onasi, qarindosh-
urug‘i, do‘stlari va boshqa kishilarga, ona-Vatan boyliklariga munosabat,
yurish-turish madaniyati, muomalasi, rostgo‘ylik, halollik, mehnatga ongli
munosabatda bo‘lish, vatanparvarlik, sevgi, vafo, insoniylik, xalqlar
do‘stligi va birodarligi kabi etik qoidalar tartibiga e’tibor qaratish;
 “Fan va turmush”. Bunda dunyoni bilish, ijtimoiy-falsafiy dunyoqarashni
shakllantirish, fan, texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lib borish, kitobga
munosabat, uni o‘qish qoidasi, turmush madaniyati, oila etikasi kabi
masalalarga e’tibor berish;

49
 “Go‘zallik olamida”. Bunda go‘zallikning mohiyati, go‘zallikni
xunuklikdan farqlash, etik va estetik qarashlari, kiyinishda, turmushda,
mehnatda, axloqda, muomala va nutq madaniyatida, san’atning turli
sohalarida, she’riyatda, zamonaviy ishlab chiqarish kabi sohalarda go‘zallik
belgilariga e’tibor berish;
 “Mustaqil O‘zbekiston davlati va inson huquqi haqida nimalarni bilasiz?”.
Bunda mustaqil O‘zbekiston davlatining ichki va tashqi siyosati, mustaqil
respublikamiz davlat ramzlari, O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘li, Respublika
Konstitutsiyasi, O‘zbekistonda demokratik, fuqarolik jamiyati asoslarini
shakllantirish, O‘zbekistonning ma’naviy-ma’rifiy va madaniy taraqqiyoti,
O‘zbekistoning jahon hamjamiyati bilan hamkorligi kabi masalalarga
e’tiborni kuchaytirish;
 “Psixologik mavzular”. Bo‘lajak ota-onalar, respublikamizda yosh avlod
tarbiyasiga jiddiy e’tibor qaratish, shuningdek, vijdon, burch, do‘stlik,
fuqarolik his-tuyg‘ulari, bo‘lajak kasbga psixologik jihatdan o‘zini
tayyorlab borish kabi tushunchalarni singdirish va o‘z-o‘zini tarbiyalash
kabilarga e’tibor qaratish;
 “Ekologik tarbiya”da bolalarda tabiat in’om etgan boyliklarga nisbatan
mas’uliyat hissi, ularni hozirgi va kelajak avlod uchun avaylab-asrash,
ko‘paytirish hamda muhofaza qilish his-tuyg‘ulari tushunchalarini tarkib
toptirish kabilarga e’tibor berish lozim.
Sinf, guruh soatlarini tashkil qilish o‘quvchilarning psixologik
tayyorgarligidan boshlanadi. Ular sinf tarbiyaviy soatini intizorlik bilan kutishadi,
u yerda ko‘riladigan masalalar qiziqarli muhokama qilinishi va munozarali bo‘lishi
hamda u ko‘ngildagidek o‘tkazilishi lozim. Buning uchun qanday ishlarni amalga
oshirish kerak? Avvalo, muhokama mavzusi, uni qayerda o‘tkazish vaqti, sinf
burchagiga oldindan yozib qo‘yilishi kerak.
Sinf, guruh tarbiyaviy soati tarbiyaviy ishning ajralmas qismi bo‘lib,
o‘quvchilar uchun ham, sinf, guruh rahbari uchun ham amaliy-ijodiy ishdir.

50
Sinf, guruh tarbiyaviy soatida tanlangan matn bo‘yicha o‘tkaziladigan
mashg‘ulotga, eng avvalo, o‘qituvchi puxta tayyorgarlik ko‘rishi lozim.
Mashg‘ulot jarayonida ustoz o‘z maqsadini shogirdlari ongiga ularning qalbini
to‘lqinlantira oladigan, ta’sirchan va ifodali nutqi bilan o‘rnak bo‘lish kabi turli
pedagogik ta’sirlar orqali singdirishi maqsadga muvofiqdir. Chunki, yoshlar quruq
va’zxonlikdan zerikadi.
Sinf, guruh tarbiyaviy soatlarida mehnat va urush faxriylari, qahramonlar,
ilg‘or kishilar, yozuvchi va shoirlar, ota-onalar va ishlab chiqarishning ilg‘or
vakillari ishtirok etishlari, unda ular o‘z hayotiy tajribalaridan jonli hikoya qilib
berishlaridan ham unumli foydalanish mumkin. Ana shu jonli muloqot va suhbatlar
orqali o‘quvchilar kattalarning ibratli hayot yo‘li, orttirgan boy tajribalari bilan
tanishish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Tarbiyaviy tadbirlarni tahlil qilish dasturi
 Sinf, guruh o‘quvchilariga qiskacha ruhiy-pedagogik tavsif.
 Sinf, guruhning umumiy tarbiyaviy tizimida ushbu tadbirning tutgan o‘rni
va ahamiyati.
 Tanlangan tarbiyaviy tadbir mavzusi va shaklining asoslanishi.
 Ushbu tadbirning ta’lim-tarbiyaviy maqsadi va vazifalari.
 Tadbirning mazmuni.
 Tadbirni o‘tkazishdagi tashkiliy tayyorgarlik ishlari.
 Tadbirni o‘tkazish yo‘rig‘i.
 Tadbirning jihozlanishi (ko‘rgazmali qurollar, texnikaviy ko‘rgazmali
vositalar va shu kabilar).
 Adabiyotlar (sinf, guruh rahbarlari va o‘quvchilar uchun).
Tarbiyaviy tadbirni kuzatish va tahlil qilish
Tarbiyaviy ishlarni o‘rganish uchun uni kuzatish lozim. Kuzatish quyidagi
tartibda amalga oshiriladi:
 sana;
 soat;
 o‘quv yurti (maktab, litsey, kollej);

51
 sinf, guruh;
 ishtirokchilar soni;
 tadbirlar mavzusi;
 tadbirlarning turlari (siyosiy axborot, sinf, guruh soati, axloq-odob
mavzusida suhbat, kecha, munozara, anjuman va shu kabilar).
Kuzatish jarayonida to‘plangan daliliy ma’lumotlar asosida -tarbiyaviy
tadbir tahlil qilinadi [23].

52
XULOSA
Buyuk ma’rifatparvar Abdulla Avloniy “Tarbiya biz uchun yo hayot - yo
mamot, yo najot - yo halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir”,– degan fikri
asrimiz boshida millatimiz uchun qanchalar muhim va dolzarb bo‘lgan bo‘lsa,
hozirgi kunda ham shunchalik, balki undan ham ko‘ra muhim va dolzarbdir.
Pedagogik amaliyotni tashkil etish, unig asosiy maqsadi, pedagogik
amaliyot modeli haqidagi ilmiy-metodik adabiyotlarni o‘rganish va tahlil qilish
natijasida o‘uyidagi xulosalarga keldik
Oliy ta’lim muassasasida o‘tkaziladigan malakaviy pedagogik
amaliyotga oid Nizomda universitet faoliyatining asosiy tamoyili bo‘lgan o‘qishni
amaliyot bilan qo‘shib olib borilishiga urg‘u berilgan. Bu esa ta’lim
muassasalarida ta’lim-tarbiyaviy ishlarga yangicha yondashish asosida pedagogik
jarayonni tashkil etishni taqozo etadi.
Malakaviy amaliyot ta’lim muassasasida o‘qituvchilarning tashkiliy,
konstruktivlash, rejalashtirish, kommunikativ, tadqiq qilish kabi pedagogik
mahoratini shakllashtirishgagina emas, balki o‘qituvchining kasbiy xususiyati va
o‘qituvchi shaxsi qo‘ygan talabidan kelib chiqqan holda individual va insoniy
fazilatlarni o‘zida mujassamlashtirishga qaratilgandir.
Pedagogik amaliyot- asosiy ijtimoiy vazifa, ya’ni bo‘lg‘usi o‘qituvchilarni ta’lim
muassasalarida o‘quv-tarbiyaviy ishlarga kasbiy pedagogik va psixologik
tayyorlash,ijodiy fikrlash, kasbiy mahorat va qobiliyatlarni rivojlantirish asosida
har tomonlama yetuk insonni shakllantirish, yosh avlodni hayotga va faol
mehnatga tayyorlash –dolzarb ilmiy- metodik muammo ekanligi asoslandi.
Bitiruv malakaviy ishida hozirgi zamon o`qitish nazariyasi va amaliyotining
uzviyligini ta’minlashning asosiy omili- Pedagogik amaliyot tizimi va mezonlarini
tavsiflalandi;
 Pedagogik amaliyot jarayonida amaliyotchilarda shakllantirilishi zarur
bo‘lgan malakalar, talabalar pedagogik faoliyatini nazorat qilish va baholash tizimi
haqida ilmiy-metodik tavsiyalar tayyorlandi;

53
 Pedagogik amaliyotning vazifalari, bo‘lajak o‘qituvchilarda amaliy
ko‘nikmalar, psixologik-pedagogik qonuniyatlarni qo‘llash malakalarini va
barqaror pedagogik qarashlarni shakllantirish tamoyillari asoslandi;
 Pedagogik amaliyot davrida o‘quv jarayonini tashkil etish, Dars va unga
qo‘yiladigan talablar(didaktik talablar, psixologik talablar, axloqiy-etik talablar,
gigiyenik talablar,texnik talablar) va darsga tayyorgarlik ko‘rishining asosiy
bosqichlari haqida ilmiy-metodik tavsiyalar tayyorlandi;
 Darslarni kuzatish, tahlil qilish turlari (Ilmiy tahlil, Uslubiy tahlil,Didaktik
(ta’limiy) tahlil,Umumiy pedagogik tahlil va O‘z darsini o‘zi tahlil qilish ya’ni
Audio tahlil) hamda Dars tahlilining tiplari(To‘la tahlil –Qisqa tahlil –Kompleks
tahlil –Aspektli tahlil) ning qisqacha tavsifnomasi tavsiya etildi;
 Pedagogik amaliyot tizimi va mezonlari, amaliyot jarayonida
amaliyotchilarda shakllantirilishi zarur bo‘lgan malakalar, pedagogik faoliyatni
nazorat qilish va baholash tizimini to‘g‘ri tashkil etishning ta’lim samaradorligini
oshirishdagi ahamiyati borasida metodik tavsiyalar, yangi ma’lumotlar bilan
boyitildi.
Talabalarning kasbiy maxoratini ta’lim maqsadiga binoan, zamon talablari
darajasida, nazariy va pedagogik asoslarga asosan to‘g‘ri tashkil etish va boshqarish
ta’lim samaradorligini ta’minlashning muxim omili. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
malakaviy pedagogik amaliyot ilg‘or ta’lim tizimi tajribalarini o‘rganish maskani,
mahorat maktabi hisoblanadi. Taklif qilinayotgan metodika ilmiy-metodik
tadqiqotlarga asoslangan, bo`lg`usi fizika o`qituvchilari uchun ham zarur ilmiy-
metodik tavsiya vazifasini bajaradi.

54
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mirziyoyev Sh.М. “Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz” T., O‘zbekiston 2016y. 56 b
2. Azizxodjayeva N.N. Pedagogik texnologiya. – T.: TDPU, 2003.
3. Gadayboyev O‘., B. Hasanova, M.Yuldasheva. Pedagogik izlanish. - T.:
TDPU, 2006.
4. Mirqosimov M. Maktabni boshqarishning nazariy va pedagogik asoslari. - T.:
O‘qituvchi, 1995.
5. Mirzaxmedov B.M. O‘rta maktabda fizika o‘qitish metodikasi. - T.:
O‘qituvchi, 1996.
6. Tolipov O‘., M. Usmonboyeva. Pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot. -
T.: Fan, 2005.
7. Hasanova B. Pedagogik amaliyot - T.: TDPU, 2002.
8. Hasanov R., R.Yarkulov, R.Isyanov. Ta’lim jarayoniga doir o‘quv-meyoriy
hujjatlar. - T.: MRDI, 2006.
9. Hasanova B. Pedagogik amaliyot jarayonida tarbiyaviy ishlarni tashkil etish. –
T.: T ДСИ , 2005.
10. Gulboyev T. O‘qituvchilarda tayanch bilimlarni rivojlantirishning nazariy
asoslari. -Toshkent: Fan, 2002, -B. 152.
11. Maxmudov M. Ta’limda didaktik loyihalash. -Toshkent: Abdulla Qodiriy
nomidagi xalk merosi nashriyoti, 2002, -79 b.
12. Saidaxmedov N. Pedagogik amaliyotda yangi texnologiya namunalari.
Toshkent:RTM, 2000. -46 b.
13. Saydaxmedov N. Pedagogik malakaviy amaliyotda yangi texnologiyalarni
qo‘llash namunalari. T.: RTM 200 6 .
16.Тализина, Н.Ф. Технология обучения и ее место в педагогическом
практике // Современная висшая школа. - 1997. - № 1. - S .

55
Internet saytlari:
17. www.tdpu.uz
18. www. pomorsu.ru
19. www. MTU-NET.ru
20. http://WWW.mon. gov.ru.
21. http:/AVWW.physics.ru.
22. //WWW.ed.gov.ru.
23. WWW. ZiyoNET. Uz.

Купить