Tarbiya ijtimoiy-tarixiy zarurat sifatida - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	24.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Tarbiya ijtimoiy-tarixiy zarurat sifatida

Купить

Mavzu: Tarbiya ijtimoiy-tarixiy zarurat sifatida.
Reja
1. Tarbiya fanining maqsad va vazifalari.
2. Asosiy kategoriyalari.
3. Tarbiya fanining boshqa fanlar bilan aloqasi.
4. Tarbiya fanining ilmiy-tadqiqot metodlari.

Tayanch so’zlar: tarbiya, Kategoriya, itegratsiya,ilmiy tadqiqot
metodologiyasi, barkamol inson, komil inson,
1.Tarbiya fanining predmeti, maqsad va vazifalari.
TARBIYA –shaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy, ma’naviy sifatlarni
shakllantirishga qaratilgan amaliy pedagogik jarayon, insonning jamiyatda yashashi
uchun zarur bo‘lgan xususiyatlarga ega bo‘lishini ta’minlash yo‘lida ko‘riladigan
chora-tadbirlar yig‘indisi. Tarbiya insonning insonligini ta’minlaydigan eng qadimgi
va abadiy qadriyatdir.
Tarbiya – har bir insonning hayotda yashashi jarayonida orttirgan saboqlari va
intellektual salohiyatlarining ijobiy ko‘nikmasini o‘zgalarga berish jarayoni.
Chunonchi, tarbiya keng sotsial ma’noda ijtimoiy hodisa sifatida
qo‘llanilganda jamiyatning barcha tarbiyaviy vositalarini o‘z ichiga oladi.
Tarbiyaning ob’ektiv qonunlari – o‘quv-tarbiyaviy jarayonni tashkil etish va
ijtimoiy hayotning shaxsni, uni o‘ziga xosligi hamda sifatlarini shakllantirish
talabalardagi turg‘un bo‘lgan an’analardir.
Darhaqiqat, tarbiya ijtimoiy hayot uchun zarur bo‘lgan hodisalardir. Tarbiya
yuksak ma’naviy, jismoniy barkamollik, yaxshining yomondan farqini anglash,
yuksak insoniy fazilatlarini shakllantirish qudratiga egadir. Tarbiya kishilik
jamiyatining xamma bosqichlarida rivojlanib, o‘sib, avloddan-avlodga vorislik
vazifasini bajaradigan hodisa. Lekin har bir jamiyatda tarbiyaning maqsadi, vazifasi,
mazmuni o‘ziga xosligi bilan farq qiladi.
Tarbiyasiz alohida odam ham, kishilik jamiyati ham mavjud bo‘la olmaydi.
Chunki odam va jamiyatning mavjudligini ta’minlaydigan qadriyatlar tarbiya
tufayligina bir avloddan boshqasiga o‘tadi.
Pedagogik adabiyotlarda «Tarbiya» atamasi keng va tor ma’nolarda ishlatiladi.
Keng ma’noda tarbiya inson shaxsini shakllantirishga, uning jamiyat ishlab
chiqarishi va ijtimoiy, madaniy, ma’rifiy hayotida faol ishtirokini ta’minlashga
qaratilgan barcha ta’sirlar, tadbirlar, harakatlar, intilishlar yig‘indisini anglatadi.
Bunday tushunishda tarbiya faqat oila, maktab, bolalar va yoshlar tashkilotlarida
olib boriladigan tarbiyaviy ishlarni emas, balki butun ijtimoiy tuzum, uning yetakchi

g‘oyalari, adabiyot, san’at, kino, radio, televidenieva boshqalarni ham o‘z ichiga
oladi. Shuningdek, keng ma’nodagi tarbiya tushunchasi ichiga ta’limva
ma’lumotolish ham kiradi.
Tor ma’noda tarbiya shaxsning jismoniy rivoji, dunyoqarashi, ma’naviy-
axloqiy qiyofasi, estetik didi o‘stirilishiga yo‘naltirilgan pedagogik faoliyatni
anglatadi. Buni oilava tarbiyaviy muassasalar hamda jamoat tashkilotlari amalga
oshiradi. Ta’lim va ma’lumot olish tor ma’nodagi tarbiya ichiga kirmaydi. Lekin har
qanday tarbiya ta’lim bilan chambarchas bog‘liq holdagina mavjud bo‘ladi. Chunki
ta’lim va ma’lumot olish jarayonida shaxsning faqat bilimi ko‘payibgina qolmay,
balki axloqiy-ma’naviy sifatlari qarortopishi ham tezlashadi.
Tarbiya har qanday jamiyat va har qanday mamlakathayotida halqiluvchi
ahamiyat kasbetadi. Yosh avlodning, umuman, jamiyat a’zolarining tarbiyasi bilan
yetarlicha shug‘ullanmagan mamlakat turg‘unlikva inqirozga mahkumdir. Negaki,
o‘sishi va rivojlanishi uchun har qanday jamiyatda ham moddiy va ma’naviy
boyliklar ishlab chiqarish to‘xtovsiz ravishda yuksalib borishi lozim. Buning uchun
yosh avlodmoddiy va ma’naviy boyliklar yetishtirishni ajdodlari darajasida, ulardan
ham yaxshiroq ishlab chiqara bilishlari kerak. Yosh avlodda ana shunday moddiy va
ma’naviy qobiliyatlarni shakllantira bilish uchun esa, jamiyat uzluksiz ravishda
samarali faoliyat ko‘rsatadigan tarbiyaviy ishlar tizimiga ega bo‘lishi lozim.
Tarbiya jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida turlicha izohlab kelingan.
Sho‘ro zamonida hukmron kommunistik mafkura tarbiyaga sinfiy va partiyaviy
hodisa sifatida yondashishni talab etgan.
Shuning uchun ham sinfiy jamiyatda tarbiya faqat sinfiy xususiyatga ega
bo‘ladi va turli sinflarning tarbiyasi bir-biriga qarama-qarshi turadi, degan qarash
qaror topgan. Holbuki, dunyo ilmi, ayniqsa, Sharq tarbiyashunosligi va o‘zbek xalq
pedagogikasi tajribasi tarbiyaning sinfiy ko‘rinishga ega emasligini isbot etdi.
Shuningdek, kommunistik mafkura tazyiqi tufayli tarbiyada ijtimoiy
muassasalarning o‘rniga ortiqcha baho berildi, bu jarayonda irsiy va biologik
xususiyatlar deyarli hisobga olinmadi.

Sho‘rolar pedagogikasida tarbiya orkali har qanday odamni istagan ijtimoiy
qiyofaga solish mumkin, degan qarash hukmron bo‘lganligi uchun ham uning
shaxsni shakllantirishdagi o‘rniga ortiqcha baho berildi. Tarbiyalanuvchi shaxsining
tarbiyaga berilish yoki berilmaslik xususiyatlarining hisobga olinmasligi tarbiyaviy
tadbirlarga mahliyo bo‘lishdek pedagogik xatolikka olib keldi. Buning natijasida
tarbiya maqsadsiz bo‘lib qoldi, tarbiyalanuvchilarga alohida shaxssifatida emas,
istalgan ijtimoiy yo‘nalishga solinishi mumkin bo‘lgan qiyofasiz to‘da, olomon
tarzida qarash qaror topdi, Bu holtarbiyaning samarasizligiga olib keldi. Chunki
tarbiyaning asosiy ob’ekti bo‘lmish shaxs va uning o‘ziga xoslik jihatlari unutilgan
edi. Sho‘ro pedagogik tizimidagi kamchiliklarning ildizi, asosan, manashu
yondashuv tarziga borib taqaladi.
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, tarbiya va unga bog‘liq jarayonlarga
yangi hamda sog‘lom pedagogik tafakkurga tayangan holda yondashuv qaror topa
boshladi. Uni izohlashda g‘ayriilmiy sinfiy-partiyaviy yondashuvdan voz kechildi.
Tarbiyaning milliyligiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Buning uchun xalq
pedagogikasi boyliklari, o‘zbek mutafakkirlarining pedagogik qarashlari sinchkovlik
bilan o‘rganilayotir. Natijada, O‘zbekiston pedagogika fani va amaliyotida oila
tarbiyasining ham, ijtimoiy tarbiyaning ham o‘ziga xos o‘rni borligi tan olina
boshlandi. Shuningdek, tarbiyada irsiy va biologik omillar ham hisobga olinadigan
bo‘ldi. Ayni vaqtda, shaxsning shakllanishida tarbiyaning o‘rniga keragidan ortiq
baho berish ham barham topdi. Bu hol tarbiyaga doir hodisa va holatlarni to‘g‘ri
izohlash, tarbiyaviy tadbirlar tizimini to‘g‘ri tayin etish imkonini beradi.
2. Asosiy kategoriyalari . Kategoriyalar (yun. kategoria — mulohaza, fikr;
belgi) (falsafada)— voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy xususiyat
hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar.
Kategoriya bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi
bo lib vujudga kelgan.ʻ
Boshlang’ich ta’limda tarbiya fanining predmeti bo’lajak o’qituvchi-tarbiyachilarga
kelajak avlodni ma’naviy yuksak fazilatlar egasi qilib tarbiyalash sanatining

qirralari, shakl va yo’llari hamda bilim, ko’nikma va malaka hosil qilish haqida bahs
yuritadi. Boshlang’ich ta’limda tarbiya fanining o’rganish obyektini esa ta’lim
muassalaridagi uzluksiz ta’lim –tarbiya jarayoni tashkil etadi. Tarbiyaviy ishlarni
tashkil qilish metodikasi ijtimoiy faollikni shakllantirishga xizmat qiladi. Tarbiya -
yosh avlodni har tamonlama voyaga yetkazish , unda ijtimoiy ong va xulq-atvorni
tarkib toptirishga yo’naltirilgan faoliyat bo’lib, shaxsni aqliy , jismoniy, axloqiy,
ma’naviy sifatlarini shakllantirishga qaratilgan bo’lib, insonning jamiyatda
yashashini ta’minlash uchun zarur bo’lgan xususiyatlarini tarkib toptirishning
jarayonlaridir. Tarbiya shaxsni tarkib toptirishga qaratilgan bo’lib, shaxs va
jamiyatning mavjudligini ta’minlaydigan qadriyatlar asosida rivojlanadi.
Boshlang’ich ta’limda tarbiya fanining asosiy maqsadi , bugungi kun
talabiga javob beradigan barkamol shaxsni shakllantirishga qaratilgan ekan,
aynipaytda bu o’qituvchilarga katta mas’uliyatni yuklaydi. Shu jihatdan ham
o’qituvchining pedagogik faoliyat yuritishi davr talabiga javob bermog’i lozim. Shu
jihatdan ham yosh avlodni barkamol qilib voyaga yetkazish uchun Respublikamizda
ijtimoiy – tashkiliy , tarbiyaviy ishlar amalga oshirilmoqda. Barkamol avlodni
tarbiyalash, ma’naviy, ma’rifiy, tashkiliy uslubiy, ijtimoiy-iqtisodiy jihatlari bilan
murakkab tarbiyaviy ishlar tizimi kundan-kunga takomillashib
bormoqda.Boshlang’ich ta’limda tarbiya fanining asosiy vazifasi yosh avlodni
ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalashda xalqning boy milliy, ma’naviy-
tarixiy merosimizga , umumbashariy qadriyatlarga, urf-odatlar va ananalarga
tayanib,ongli shaxslarni intelektual salohiyatli qilib tarbiyalashdir.Tarbiya fani
asosan odobnoma, vatan tuyg’usi, milliy istiqlol g’oyasi, ma’naviyat asoslari, din
tarixi pedagogika, psixologiya, adabiyot, tarix kabi fanlar bilan o’zaro aloqada
bo’ladi.
Tarbiya fanining ilmiy-tadqiqot metodlari . Tarbiya metodlarini tanlab olish
shartlari. Metodning ijobiy va salbiysi bo lmaydi, tarbiya jarayonida ma’lum yo lniʻ ʻ
yuqori darajadagi samarali va samarasiz deya baholash mumkin emas. Metodning
samaradorligini u qo llanilayotgan sharoit nuqtai nazaridan baholash mumkin.
ʻ

Tarbiya metodlarini maqsadga muvofiq tanlash bir qator omillarga bog liq:ʻ
1. Tarbiyaning maqsad va vazifalari. Tarbiyaning maqsad va vazifalari. Maqsad
nafaqat metodlarni oqlaydi, balki ularni aniqlab beradi. Maqsad qanday bo lsa,
ʻ
unga erishish metodlari unga muvofiq bo lishi zarur.
ʻ
2. Tarbiya mazmuni. Unutmaslik kerakki, aynan bitta vazifa turli xil fikrlar bilan
to ldirilgan bo lishi mumkin. Shuning uchun metodlarni umuman mazmun bilan
ʻ ʻ
emas, balki aniq fikr bilan bog lash g oyat muhimdir.
ʻ ʻ
3. Tarbiyalanuvchilarning yosh xususiyatlarini hisobga olish. U yoki shunga
o xshash vazifalar tarbiyalanuvchilarning yoshi bilan bog liqlikda hal qilinadi.
ʻ ʻ
Yosh bu oddiygina qaraganda yashaganlikning son ko rsatkichi emas. Unda
ʻ
egallangan ijtimoiy tajriba, psixologik va axloqiy sifatlarning rivojlanganlik
darajasi o z aksini topadi. Aytaylik, mas’uliyat tuyg usini boshlang ich ta’lim,
ʻ ʻ ʻ
o rta ta’lim va o rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalarida ta’lim olayotgan
ʻ ʻ
o quvchilarda ham shakllantirish mumkin. Biroq har bir bosqichda mazkur sifatni
ʻ
shakllantirish borasida turli metodlar qo llaniladi.
ʻ
4. Jamoaning shakllanganlik darajasi. O zini o zi boshqarishning jamoa
ʻ ʻ
shaklining rivojlanishi bilan bog liqlikda pedagogik ta’sir ko rsatish metodlari ham
ʻ ʻ
o zgarmasdan kelmoqda. Bizga ma’lumki boshqaruvning moslashuvchanligi
ʻ
tarbiyachining tarbiyalanuvchilar bilan muvaffaqiyatli hamkorligining zaruriy
sharti.
5. Tarbiyalanuvchilarning individual o ziga xosliklari.
ʻ Umumiy metodlar,
umumiy dasturlarning o zi tarbiyaviy o zaro ta’sir etishning asosi bo la olmaydi.
ʻ ʻ ʻ
Ularga indivudual va shaxsiy tuzatishlar kiritish zarur. Insonparvar pedagog har bir
shaxs o ziga xosligini rivojlanishiga, o ziga xosligini saqlashga, o zining «Men»ini
ʻ ʻ ʻ
ro yobga chiqarishga imkon beradigan metodlarni qo llashga harakat qiladi.
ʻ ʻ
6. Tarbiyaviy shart-sharoitlar. Unga moddiy, psixofiziologik, sanitar-
gigiyenikdan tashqari sinfda yuzaga keladigan munosabatlar: jamoadagi iqlim,
pedagogik rahbarlik usuli va boshqalar tegishlidir. Ma’lumki, mavhum shart-
sharoitlar bo lmaydi, ular hamisha aniq. Ularning birlashuvi aniq holatlarda
ʻ
ko rinadi. Tarbiya amalga oshadigan sharoit pedagogik vaziyatlar deb ataladi.
ʻ

7. Tarbiya vositalari. Tarbiya metodlari tarbiya jarayonining tarkibiy qismi
sifatida yuzaga chiqadigan tarbiya vositalaridan tashkil topadi. Metodlar ular bilan
mustahkam bog langan va birgalikda qo llaniladigan boshqa tarbiya vositalari hamʻ ʻ
mavjud. Masalan, metodlarni samarali qo llash uchun zaruriy yordam beruvchi
ʻ
ko rgazmali qurollar, tasviriy san’at asarlari va musiqa san’ati, ommaviy axborot
ʻ
vositalari.z`
8. Pedagogik malakani egallaganlik darajasi. Tarbiyachi odatda faqat o zi
ʻ
biladigan va qo llay oladigan metodlarni tanlab oladi. Ko plab metodlar murakkab
ʻ ʻ
bo lganligi bois, o qituvchidan ko p kuch ishlatishni talab etadi. Bunday
ʻ ʻ ʻ
mas’uliyatdan bo yin tovlaydigan pedagoglar ularsiz faoliyatni tashkil etishga
ʻ
harakat qiladi. Natija esa turli obrazli, xilma-xil maqsad, vazifa, shart-sharoitlardan
kelib chiqib metodlardan foydalanishga qaraganda past samaraga ega bo ladi.
ʻ
9. Tarbiya vaqti . Qachonki, vaqt kam, maqsad esa katta bo lsa, «kuchli harakatga
ʻ
keltiradigan» metodlar qo llaniladi, qulay sharoitlarda esa, tarbiyaning «oddiy»
ʻ
metodlaridan foydalaniladi. Tarbiyani «kuchli harakatga keltiradigan» va «oddiy»
metodlarga bo linishi shartli: birinchisi tanbeh berish va majbur qilish bilan,
ʻ
ikkinchisi nasihat qilish va doimiy o rgatish bilan bog liq.
ʻ ʻ
10. Kutiladigan natija . Metodni tanlayotganda, tarbiyachida muvaffaqiyatga
erishishga nisbatan ishonch bo lishi kerakonsepsiya Buning uchun
ʻ
qo llanilayotgan metod qanday natijaga olib kelishini oldindan ko ra bilish kerak.
ʻ ʻ

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. B.X.Xodjayev. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyotir. Darslik T:. Sano-
standart. 2017-yil
2. Abdullaeva Sh. Umumiy pedagogika.O‘quv qo‘llanma.T:.O‘qituvchi 2021-yil
3. Ismatova Nargiza va boshalar. Tarbiya 1, 2, 3, 4. Darslik. G‘afur G‘ulom
nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi.: Toshkent – 2020
4. Sarsenbayeva R.M. Tarbiyaviy ishlar metodikasi. O‘quv qo‘llanma. - T.; 2019
5. Dexkanova M.U. Tarbiyaviy ishlar metodikasi.O‘quv qo‘llanma. - T.; 2019
6. Мирзиёев Ш . М . Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан
бирга қурамиз . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 2017. – 488 б .
7. Мирзиёев Ш . М . Миллий тарақиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб , янги босқичга кўтарамиз . 1- жилд . – Т .: “ Ўзбекистон ”, 2017. – 592 б .
8. Мирзиёев Ш . М . Халқимизнинг розилиги бизнинг фаолиятимизга берилган
энг олий баҳодир . 2- жилд . Т .: “ Ўзбекистон ”, 2018. – 507 б .
9. Мирзиёев Ш . М . Нияти улуғ халқнинг иши ҳам улуғ , ҳаёти ёруғ ва келажаги
фаровон бўлади . 3-жилд.– Т.: “Ўзбекистон”, 2019. – 400 б.
10. Мирзиёев Ш.М. Миллий тикланишдан – миллий юксалиш сари.
4-жилд.– Т.: “Ўзбекистон”, 2020. – 400 б.
11. Ўзбекистон Республикасининг 2020 йил 23 сентябрда қабул қилинган
“Таълим тўғрисида”ги ЎРҚ-637-сонли Қонуни.
12.Ўзбекистон Республикаси Президентининг 28 январь 2022 йилдаги “2022—
2026 йилларга мўлжалланган янги Ўзбекистоннинг тарақиёт стратегияси
тўғрисида”ги 60-сонли Фармони.
13. www. tdpu.uz
14. www. pedagog.uz
15. www. ziyonet.uz
16.www.lex.uz

Tarbiya ijtimoiy-tarixiy zarurat sifatida

Купить