Tarbiya mazmuni va uning jismoniy tarbiya va sportdagi ahamiyati - Физическая культура - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	82.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Физическая культура

Tarbiya mazmuni va uning jismoniy tarbiya va sportdagi ahamiyati

Купить

Tarbiya mazmuni va uning jismoniy tarbiya va sportdagi ahamiyati
Tarkib
Kirish
1. Jismoniy madaniyat inson ehtiyoji sifatida
.1 Jismoniy madaniyatning paydo bo'lishi va rivojlanishi
.2 “Jismoniy madaniyat” va “jismoniy tarbiya” tushunchalarining ta’rifi.
2. Inson salomatligiga salbiy omillarning ta'siri
.1 Jismoniy madaniyat shaxsiy tabiatining o'ziga xos funktsiyalari
3. Asosiy jismoniy tarbiya
3.1 Kasbiy - amaliy jismoniy madaniyat
. Salomatlik va reabilitatsiya jismoniy madaniyat
.1 Terapevtik jismoniy madaniyat
Xulosa
Foydalanilgan manbalar ro'yxati

Kirish
jismoniy madaniyat ta'limi tarbiyaviy
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi shundan iboratki, jismoniy madaniyat o'ziga
xos muammolarni hal qilish bilan bir vaqtda u yoki bu darajada shaxs tarbiyasining
barcha jabhalariga faol ta'sir ko'rsatadi va birinchi navbatda axloqiy tarbiya,
salomatlikni mustahkamlash, o'z qobiliyatlarini rivojlantirish, jismoniy mashqlar bilan
shug'ullanish zarurati insonning axloqiy burchidir.
Jismoniy mashqlar va ayniqsa sport ularning inson tanasiga ta'sirini o'rganishni
rag'batlantiradigan bilimlarni, shaxsiy imkoniyatlar va sharoitlarga nisbatan vosita va
usullardan to'g'ri foydalanishni talab qiladi. Bularning barchasi aqliy rivojlanish va
intellektual rivojlanishga yordam beradi. Bundan tashqari, jismoniy mashqlarning
insonning aqliy qobiliyatiga foydali ta'siri yaxshi ma'lum va etarlicha o'rganilgan.
Jismoniy madaniyatning har bir bo`limi o`ziga xos shakl va uslublari bilan
shug`ullanuvchilarni yoshi, ma`lumoti va boshqa ijtimoiy-demografik xususiyatlariga
ko`ra g`oyaviy-siyosiy tarbiyalashni amalga oshiradi.
Maqsadli, tashkil etilgan jismoniy tarbiya shaxsni jamiyatning zamonaviy
madaniyati talablariga muvofiq rivojlantirish imkonini beradi. Masalan, o‘quv
jarayonida ilmiy bilim asoslarini, mehnat ko‘nikmalarini, faoliyat madaniyati va xulq-
atvor madaniyati elementlarini o‘zlashtirgan bolalar moddiy va ma’naviy ne’matlarni
yaratishga hissa qo‘shish maqsadida faoliyatning yuqori shakli – mehnatga
tayyorlanishadi. jamiyat qadriyatlari. Ta’lim-tarbiya ta’sirida ularning ehtiyoj va
qiziqishlari, mayl va qobiliyatlari, aqliy, jismoniy va axloqiy fazilatlari ijtimoiy
foydali yo‘nalish va mazmun kasb etadi.
Jismoniy madaniyat - bu oxir-oqibatda jismoniy barkamollikka erishishga
qaratilgan ijtimoiy-pedagogik jarayon bo'lib, u sog'liq kabi asosiy tarkibiy qismlarni
o'zida mujassam etadi, uning amalga oshirilishi inson tanasining shakllari va
funktsiyalarini optimallashtiradi, rivojlanish - jismoniy (harakat) qobiliyatlari va
fazilatlari darajasini oshiradi; , tarbiyaviy - bilim, vosita ko'nikmalari va qobiliyatlari

hajmi kengaytiriladi va takomillashtiriladi.
Inson faoliyatining eng muhim turlaridan biri o'z-o'zini takomillashtirish,
jismoniy, intellektual va axloqiy o'z-o'zini tarbiyalashdir.
Shaxsning maqsadliligi, faoliyatining maqsadliligi, motivlari va motivlari
tarbiyaning uyushgan ta'siri natijasida ham, o'z-o'zidan, maqsadsiz ravishda,
xudbinlik, insofsizlik, topqirlik kabi ijtimoiy zararli omillar ta'sirida ham shakllanishi
mumkin. dangasalik va boshqalar.
Shaxsning ijobiy tamoyillarining rivojlanishiga to'sqinlik qiladigan bunday
nomaqbul omillarning noqulay, bir tomonlama ta'sirini faqat tashkiliy va malakali
pedagogik ta'sir jarayoni orqali butunlay yo'q qilish mumkin.
Maqsadli, tashkiliy ta'lim shaxsni jamiyatning zamonaviy madaniyati
talablariga muvofiq rivojlantirish imkonini beradi. Masalan, o‘quv jarayonida ilmiy
bilim asoslarini, mehnat ko‘nikmalarini, faoliyat madaniyati va xulq-atvor madaniyati
elementlarini o‘zlashtirgan bolalar moddiy va ma’naviy ne’matlarni yaratishga hissa
qo‘shish maqsadida faoliyatning yuqori shakli – mehnatga tayyorlanishadi. jamiyat
qadriyatlari. Ta’lim-tarbiya ta’sirida ularning ehtiyoj va qiziqishlari, mayl va
qobiliyatlari, aqliy, jismoniy va axloqiy fazilatlari ijtimoiy foydali yo‘nalish va
mazmun kasb etadi.
Jismoniy madaniyat samaradorligi ko'p jihatdan tarkibiy qismlarni
optimallashtirishga ustuvor yondashuvlar bilan belgilanadi. Sog'lomlashtiruvchi va
rivojlantiruvchi komponentlarning solishtirma og'irligi (nisbati) birinchi navbatda
jismoniy salomatlik (tananing funktsional tizimlarining ko'rsatkichlari normasiga
muvofiqlik darajasi) bilan belgilanishi kerak. Tananing funktsional tizimlarining
normal holatida barcha uchta komponent optimal hajmda amalga oshirilishi mumkin.
Jismoniy madaniyat o'zining o'ziga xos muammolarini hal qilib, bir vaqtning
o'zida u yoki bu darajada shaxsni tarbiyalashning barcha jabhalariga faol ta'sir
ko'rsatadi, birinchi navbatda, axloqiy tarbiyaga, sog'lig'ini mustahkamlashga, o'z
qobiliyatlarini rivojlantirishga, o'zini o'zi boshqarishga muhtoj. jismoniy mashqlar -

bu insonning axloqiy burchidir.
Zamonaviy hayot faol sport uchun kuchli rag'batlarni yaratdi. Jismoniy
madaniyat insonning turmush tarzining bir qismi - uning jismoniy va ma'naviy
kuchlarini rivojlantirishga qaratilgan maxsus mashqlar va sport mashg'ulotlari tizimi.
Jismoniy madaniyat ham shaxsni shaxs sifatida kamol toptirishning eng muhim
vositasidir.
Yuqorida aytilganlarga asoslanib, ushbu ishning maqsadi jismoniy
madaniyatning umumiy rolini ko'rib chiqishdir.
Maqsadga erishish uchun bir qator muammolarni hal qilish kerak:
1. jismoniy madaniyatning xususiyatlarini ko'rib chiqing.
. jismoniy madaniyatning umumiy xususiyatlarini ochib berish
. jismoniy madaniyatning metodologik asoslarini tahlil qilish
Kalit so'zlar: ta'lim, tarbiya, shaxs, faoliyat, shaxs, rivojlanish, davolash
jismoniy madaniyat, sog'liqni saqlash, rekreatsion jismoniy madaniyat, nazariya,
metodika, jismoniy madaniyat, tashkil etish, asoslar, sog'liq.
O'rganish ob'ekti: jismoniy madaniyat
Tadqiqot predmeti: jismoniy madaniyatning nazariy va uslubiy asoslari.
Tadqiqot usullari: ilmiy-uslubiy adabiyotlarni tahlil qilish.
Kurs ishining maqsadi: jismoniy tarbiyaning tarbiyaviy rolini o'rganish
Kurs ishining maqsadlari:
 jismoniy madaniyatning xususiyatlarini ko'rib chiqing.
 jismoniy madaniyatning umumiy xususiyatlarini ochib berish
 jismoniy madaniyatning metodologik asoslarini tahlil qilish
Xulosa: Maqsadli, tashkil etilgan jismoniy tarbiya shaxsni jamiyatning
zamonaviy madaniyati talablariga muvofiq rivojlantirish imkonini beradi. Ta’lim-
tarbiya ta’sirida ularning ehtiyoj va qiziqishlari, mayl va qobiliyatlari, aqliy, jismoniy
va axloqiy fazilatlari ijtimoiy foydali yo‘nalish va mazmun kasb etadi.

Amaliy ahamiyati: kurs loyihasida matn ko‘rinishida taqdim etilgan
materialdan TMFC va boshqa ilmiy faoliyat yo‘nalishlarida amaliyot o‘tayotgan
mutaxassislar o‘z kasbiy faoliyatida foydalanishlari mumkin. Jismoniy tarbiya
o‘qituvchilari uchun qimmatli ma’lumot manbai hisoblanadi.

TARBIYA JARAYONINING MOHIYATI,
MAZMUNI, TARBIYA TAMOYILLARI VA
METODLARI
Reja:
1. Tarbiya jarayonining maqsadi, mazmuni, vazifalari va
mohiyati.
2. Tarbiya jarayonining o’ziga xos xususiyatlari.
3. Tarbiya qonuniyatlari va tamoyillari.
4. Tarbiya turlarining umumiy tavsifi. Tayanch
tushunchalar: tarbiya, tarbiya jarayoni, tarbiyaning maqsadi,
tarbiya mazmuni, tarbiyaning umumiy vazifalari, tarbiya
turlari, tarbiya qonuniyatlari, tarbiya tamoyillari.

Tarbiya — shaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy, ma naviy sifatlarniʼ
shakllantirishga qaratilgan amaliy pedagogik jarayon; insonning jamiyatda
yashashi uchun zarur bo lgan xususiyatlarga ega bo lishini ta minlash yo lida
ʻ ʻ ʼ ʻ
ko riladigan chora tadbirlar yigindisi. tarbiya insonning insonligini
ʻ
ta minlaydigan eng qad. va abadiy qadriyatdir. Tarbiyasiz alohida odam ham,
ʼ
kishilik jamiyati ham mavjud bo la olmaydi. Chunki odam va jamiyatning
ʻ
mavjudligini ta minlaydigan qadriyatlar Tarbiya tufayligina bir avloddan
ʼ
boshqasiga o tadi.
ʻ
Pedagogik adabiyotlarda "tarbiya" atamasi keng va tor ma nolarda
ʼ
ishlatiladi. Keng ma noda Tarbiya inson shaxsini shakllantirishga, uning
ʼ
jamiyat ishlab chiqarish.i va ijtimoiy, madaniy, ma rifiy hayotida faol ishtirokini
ʼ
ta minlashga karatilgan barcha ta sirlar, tadbirlar, harakatlar, intilishlar
ʼ ʼ
yigindisini anglatadi. Bunday tushunishda Tarbiya faqat oila, maktab, bolalar
va yoshlar tashkilotlarida olib boriladigan tarbiyaviy ishlarni emas, balki butun
ijtimoiy tuzum, uning yetakchi goyalari, adabiyot, san at, kino, radio,
ʼ
televideniye va boshqalarni ham o z ichiga oladi. Shuningdek, keng ma nodagi
ʻ ʼ
tarbiya tushunchasi ichiga ta lim va ma lumot olish ham kiradi.
ʼ ʼ
Tor ma noda tarbiya shaxsning jismoniy rivoji, dunyoqarashi,
ʼ
ma naviyaxloqiy qiyofasi, estetik didi o stirilishiga yo naltirilgan pedagogik
ʼ ʻ ʻ
faoliyatni anglatadi. Buni oila va tarbiyaviy muassasalar hamda jamoat
tashkilotlari amalga oshiradi. Ta lim va ma lumot olish tor ma nodagi
ʼ ʼ ʼ
TARBIYAichiga kirmaydi. Lekin har qanday tarbiya ta lim bilan chambarchas
ʼ
bog liq holdagina mavjud bo ladi. Chunki ta lim va ma lumot olish jarayonida
ʻ ʻ ʼ ʼ
shaxsning fakat bilimi ko payibgina qolmay, balki axloqiyma naviy sifatlari
ʻ ʼ
qaror topishi ham tezlashadi.
Tarbiya har qanday jamiyat va har qanday mamlakat hayotida hal
qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Yosh avlodning , umuman, jamiyat a zolarining
ʼ

Tarbiyasi bilan yetarlicha shug ullanmagan mamlakat turg unlik va inqirozgaʻ ʻ
mahkumdir. Negaki, o sishi va rivojlanishi uchun har qanday jamiyatda ham
ʻ
moddiy va ma naviy boyliklar ishlab chiqarish. to xtovsiz ravishda yuksalib
ʼ ʻ
borishi lozim. Buning uchun yosh avlod moddiy va ma naviy boyliklar
ʼ
yetishtirishni ajdodlari darajasida, ulardan ham yaxshiroq ishlab chiqara
bilishlari kerak. Yosh avlodda ana shunday moddiy va ma naviy qobiliyatlarni
ʼ
shakllantira bilish uchun esa, jamiyat uzluksiz ravishda samarali faoliyat
ko rsatadigan tarbiyaviy intlar tizimiga ega bo lishi lozim.
ʻ ʻ
Tarbiyajamiyat taraqqiyotining turli davrlarida turlicha izoxdab kelingan.
Sho ro zamonida hukmron kommunistik mafkura Tarbiyaga sinfiy va partiyaviy
ʻ
hodisa sifatida yondashishni talab etgan. Shuning uchun ham sinfiy jamiyatda
Tarbiyafaqat sinfiy xususiyatga ega bo ladi va turli sinflarning Tarbiyasi bir-
ʻ
biriga qaramaqarshi turadi degan qarash qaror topgan. Holbuki, dunyo ilmi,
ayniqsa, Sharq tarbiyashunosligi va o zbek xalq ped.si tajribasi Tarbiyaning
ʻ
sinfiy ko rinishga ega emasligini isbot etdi. Shuningdek, kommunistik mafkura
ʻ
tazyiki tufayli Tarbiyada ijtimoiy muassasalarning o rniga ortiqcha baho berildi,
ʻ
bu jarayonda irsiy va biologik xususiyatlar deyarli xisobga olinmadi.
Sho rolar ped.sida Tarbiya orqali xar kanday odamni istagan ijtimoiy
ʻ
kiyofaga solish mumkin degan karash hukmron bo lganligi uchun ham uning
ʻ
shaxsni shakllantirishdagi o rniga oshiqcha baho berildi. Tarbiyalanuvchi
ʻ
shaxsining Tarbiyaga berilish yoki berilmaslik xususiyatlarining hisobga
olinmasligi tarbiyaviy tadbirlarga maxliyo bo lishdek pedagogik xatolikka olib
ʻ
keldi. Buning natijasida Tarbiya maqsadsiz bo lib qoldi, tarbiyalanuvchilarga
ʻ
alohida shaxs sifatida emas, istalgan ijtimoiy yo nalishga solinishi mumkin
ʻ
bo lgan qiyofasiz tuda, olomon tarzida qarash karor topdi, Bu hol Tarbiyaning
ʻ
samarasizligiga olib keldi. Chunki Tarbiyaning asosiy ob yekta bo lmish shaxs
ʼ ʻ

va uning o ziga xoslik jihatlari unutilgan edi. Sho ro pedagogik tizimidagiʻ ʻ
kamchiliklarning ildizi, asosan, mana shu yondashuv tarziga borib takaladi.
O zbekiston mustaqillikka erishgach, tarbiya va unga bog liqjarayonlarga
ʻ ʻ
yangi hamda sog lom pedagogik tafakkurga tayangan holda yondashuv qaror
ʻ
topa boshladi. Uni izohlashda g ayriilmiy sinfiypartiyaviy yondashuvdan voz
ʻ
kechildi. Tarbiyaning milliyligiga alohida e tibor karatilmoqda. Buning uchun
ʼ
xalq ped.si boyliklari, o zbek mutafakkirlarining pedagogik qarashlari
ʻ
sinchkovlik bilan o rganilayotir. Natijada, O zbekiston ped. fani va amaliyotida
ʻ ʻ
oila Tarbiyasining ham, ijtimoiy Tarbiyaning ham o ziga xos o rni borligi tan
ʻ ʻ
olina boshlandi. Shuningdek, Tarbiyada irsiy va biologik omillar ham hisobga
olinadigan bo ldi. Ayni vaqtda, shaxsning shakllanishida Tarbiyaning o rniga
ʻ ʻ
keragidan ortiq baho berish ham barham topdi. Bu hol Tarbiyaga doyr hodisa
va holatlarni to g ri izohlash, tarbiyaviy tadbirlar tizimini to g ri tayin etish
ʻ ʻ ʻ ʻ
imkonini berdi.
Talabalar kichik guruhlarga bo’linib,
«Tarbiya» yoki «Tarbiyaning tarkibiy qismlari» mavzusiga oid klaster tuzishadi
. Klasterning tarkibiga quyidagilar kirishi mumkin:
Aqliy tarbiya: bilim, ilm, malaka, ko’nikma; aql, ong, fahm;
Axloqiy tarbiya: axloq, odob, xulq, yaxshilik, adolat, insof, diyonat, shar
m, hayo, vatanparvarlik va boshq.;
Mehnat tarbiyasi: faollik, ishchanlik, tadbirkorlik, ishbilarmonlik; aqliy is
h, jismoniy mehnat, foyda, maosh;
Jismoniy tarbiya: chiniqish, sport, o’yinlar; sog’lom tan;
Estetik tarbiya: go’zallik, kiyinish, tozalik, yurish-turish, saranjom-
sarishtalik;
Ekologik tarbiya: tabiat, atrof-muhit, daraxtlar, qushlar, o’rmonlar;

Iqtisodiy tarbiya: tejamkorlik, bozor iqtisodiyoti, sarf, isrof; foyda, mulk,
mulkka egalik;
Huquqiy tarbiya: fuqaro, tenglik, to’g’rilik, halollik, jinoyat, jazo, huquq,
burch.
(Har bir guruh tushunchalarni toifalab, tuzgan Klasterlarini taqdim
etadi.)
Tarbiya nazariyasi nimalarni o’rganadi? degan savolga javob qidirsak.
Tarbiya nazariyasi - pedagogika fanining bir qismi bo’lib, tarbiyaviy
jarayonning mazmuni, usuli va tashkil etilishi masalalarini o’rganadi. U
Markaziy Osiyo faylasuflarining va xalq pedagogikasining tarbiya borasidagi
boy tajribasiga tayanadi.
Pedagogika tarixidan ma’lumki, ta’lim tarbiyadan, tarbiya rivojlanishdan
ajratib tekshirilmagan. XVIII asrning ikkinchi yarmiga kelib Rossiya
pedagogikasida tarbiya masalalarini alohida ko’rish hollari uchraydi. «1806
yilda chiqarilgan Rossiya Akademiyasi lug’atida birinchi bor tarbiya so’zi
pedagogik tushuncha sifatida alohida keltiriladi», deb ta’kidlaydi I.Tursunov.
O’tgan mavzularda tarbiyaga berilgan ta’riflarni yodga olaylik:
«Tarbiya - ma’naviy manbalar va hozirgi zamon talablari ehtiyojlarini nazarda
tutgan holda o’qituvchining o’quvchi bilan aniq bir maqsadga qaratilgan o’zaro
amaliy va nazariy muloqatidir».
«Tarbiya - tarbiyachi xohlagan sifatlarni tarbiyalanuvchilar ongiga
singdirish uchun tarbiyalanuvchining ruhiyatiga muayyan suratda va tizimli
ta’sir ko’rsatish jarayonidir».
Qat’iy ishonch bilan aytish lozimki, - degan edi Prezident I.Karimov
O’zbekiston teleradiokompaniyasi muxbiri bilan muloqotda, - ma’naviy boylik
moddiy boylikdan ming bor ustun, shu bois biz ta’lim - tarbiya masalasiga

davlat siyosatining ustuvor yo’nalishi sifatida yondoshmoqdamiz. Kadrlar
tayyorlash haqida qonun qabul qilingan milliy dastur ham mohiyat e’tibori bilan
shu maqsadni amalga oshirishga qaratilgan.
Tarbiya jarayoni deganda nimani tushunamiz?
Tarbiya jarayonining mohiyati shu jarayon uchun xarakterli bo’lgan va
muayyan qonuniyatlarda namoyon bo’ladigan ichki aloqa va munosabatlarni
aks ettiradi.
Tarbiya jarayoni shaxsni maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun
uyushtiriladi va tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va tizimli ta’sir etish
imkoniyatini beradi. Tarbiya jarayoni o’zaro bog’liq ikki faoliyatni - o’qituvchi va
o’quvchi faoliyatini o’z ichiga oladi. Tarbiya jarayonida o’quvchining ongi
shakllana boradi, his-tuyg’ulari va turli qobiliyatlari rivojlanadi, g’oyaviy,
axloqiy, irodaviy, estetik xislatlari shakllanadi, tabiatga, jamiyatga ilmiy
qarashlar tizimi tarkib topadi, jismoniy kuch-quvvatlari mustahkamlanadi.
Tarbiya jarayonida o’quvchida jamiyatning shaxsga qo’yadigan axloqiy
talablariga muvofiq keladigan xulqiy malaka va odatlar hosil qilinadi. Bunga
erishish uchun o’quvchining ongiga (ta’lim jarayonida) , hissiyotiga (darsda va
turli sinfdan tashqari ishlarda), irodasiga (faoliyatni uyushtirish, xulqni idora
qilish jarayonida) tizimli va muntazam ta’sir etib boriladi.Tarbiyalash
jarayonida bulardan birortasi (ongi, hissiyoti, irodasi) e’tibordan chetta qolsa,
maqsadga erishish qiyinlashadi.

Biror bir maqsadga qaratilgan tarbiya jarayonining mohiyati va vazifalari
tarbiyachi tomonidan rejalashtiriladi va tartibga solinadi.
A) O’quvchining qaysi xislatini shakllantirish yoki yo’qotish maqsadida
rejalashtiriladi.
B) Shu hislatlarni tarbiyalash yoki yo’qotish uchun xizmat qiluvchi
manbalar izlab topiladi.
V) Belgilangan maqsad uchun xizmat qiladigan nazariy va amaliy
manbalarni qaysisini va qayerda ishlatish rejalashtiriladi.
Bunday rejaga solinib olib borilgan tarbiya mohiyatini ta’lim - tarbiya
tizimi jamiyat va insonlarning intellektual va jismoniy faoliyati tashkil qiladi.
Tarbiya jarayoni qanday xususiyatlarga ega, u ta’limdan nimalari bilan farq
qiladi?

Tarbiyaning birinchi xususiyati uning ko’p qirrali jarayon ekanligi bo’lib
unda maktab, oila, bolalar va o’smirlar tashkilotlari, mahalla, keng
jamoatchilik, kino-teatr, televideniye, adabiyot va san’at ishtirok etadi.

Tarbiyaning yana bir xususiyati uning uzoq muddat davom etishidir.
Ta’limdan farqli ravishda u bola tug’ilganidan boshlanadi, maktab yillarida, und
an keyin va butun umr bo’yi davom etadi.
Tarbiyaning ta’limdan farqlantiruvchi yana bir xususiyati shundaki, u ya
xlit holda va konsentrik asosda amalga oshiriladi.
Tarbiyaning turli tomonlari bir-biri bilan uzviy bog’langan. Boshlang’ich sinfda
ham, o’rta va yuqori sinfda ham ayni bir narsa, masalan, do’stlik, ahillik, vatan
parvarlik va boshqalarni tarbiyalash ko’zda tutiladi.
Tarbiyaning yana bir xususiyati shundaki, bu jarayon ikki tomonlama x
ususiyatga ega bo’lib, unda bolaning o’zi ham faol ishtirok etadi.
Tarbiyada qarama-
qarshiliklarning ko’pligi yana bir xususiyatdir. Bu qarama-qarshiliklar
bolalarda o’z tushunchalariga muvofiq
dastlabki paydo bo’lgan sifatlar bilan tarbiyachi tomonidan tarkib toptirilayotga
n sifatlar o’rtasida o’quvchilarga qo’yilgan talablar bilan uni bajarish imkoniyatl
ari o’rtasidagi kurashlarda namoyon bo’ladi.
Jamiyat taraqqiyotida tarbiya jarayonining qanday o’rni bor?
Tarbiya jarayonining jamiyat taraqqiyotidagi roli nihoyatda beqiyosdir.
Mutafakkir olim Abu Nosir Forobiy ta’lim - tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat t
alablariga javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk in
sonni tarbiyalashdan iborat deb biladi.
Jamiyat taraqqiyotida muhim o’rin egallagan insonni tarbiyalash, uni bili
m olishga, mehnat qilishga undash va bu hatti harakatini sekin - asta ko’nikma
ga aylantirib borish lozim. Insonning mushohada qilishi qobiliyatni tarbiyalaydi
va aqlni peshlaydi. Aql ongni saqlaydi. Ong esa moddiy va ma’naviy manbaga
aylanadi. Shu tarzda inson asta - sekin takomillashib, komillikka erishib boradi

. ammo buning uchun tarbiyachi va
tarbiyalanuvchilardan uzoq davom etadigan mas’uliyat, sharafli mehnat va qu
nt, irodani talab etadi. Bunda tarbiyachi bolalarning yosh xususiyatini e’tiborga
olishi zarur.
Tarbiyaning samarali bo’lishi nimalarga bog’liq?
Ma’naviy va insoniy sifatlarning shakllanishida oiladagi, atrofdagi, jamiy
atdagi muhit va munosabat muhim o’rin egallaydi. Bolalarni taqlidchanlik xusu
siyati mavjudligi tufayli ularni tarbiyalashda ota - onaning ongi, ma’naviyati, bili
mi, tarbiyalanganligi muhim ahamiyatga egadir.
Aniq bir maqsadga qaratilgan tarbiyaning samaradorligi tarbiyachining
qanday metoddan foydalanishiga bog’liq.

Metod, ya’ni usul axborotni uzatish va qabul qilish xarakteriga qarab:
1. So’z orqali ifodalash usuli.
2. Ko’rgazmalilik usuli.
3. Amaliy namuna usuli.
4. Rag’batlantirish va jazo usullariga bo’linadi.
Bu metodlar o’z navbatida quyidagi guruhlarga bo’linadi.
Birinchi guruh - so’z orqali uzatish, maslahat berish, ma’lumotlarni
eshitish orqali qabul qilish, hikoya, ma’ruza, suhbat va boshqa usullarga.
Ikkinchi guruh - kinofilmlar, tasviriy san’at, badiiy san’at va boshqa
ko’rish orqali tarbiyalash usullariga.
Uchinchi guruh - tarbiya jihatlarini amaliy mehnat harakatlari orqali
berish, o’rnak ko’rsatish, boshqalar mehnatini misol tariqasida ko’rsatish.

To’rtinchi guruh - yaxshi bajarilgan ishlarni o’rtoqlari oldida ma’qullash,
minnatdorchilik bildirish, iqtisodiy va ma’naviy rag’batlantirish.
Jazo - bu bolaning noto’g’ri qilgan ishiga o’zini iqror qildirish.
Tarbiya jarayoniga, milliy ma’naviyatimizga, mafkuraga oid
tushunchalarni ko’rib chiqaylik:
Tarbiya - har bir insonning hayotida, yashashi mobaynida orttirgan
saboqlari va intellektual salohiyatlarining ijobiy ko’nikmasini o’zgalarga berish
jarayoni.
Tarbiyalanganlik - jamiyatda qabul qilingan axloqiy normalarga
bo’ysunish va o’zgalarning nafratini qo’zg’atadigan hatti harakatlardan o’zini
tiya bilish.
Beruniy insonning kamolatga yetishishida ilmu ma’rifat, san’at va
amaliyot asosiy rol o’ynasada, nasl - nasab, ijtimoiy muhit va turmush
qonuniyatlari ham katta ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlaydi. Uning fikricha
inson kamolga yetishuvining eng muhim omillari ilm ma’rifatli bo’lish va yuksak
axloqlilikdir. Axloqlilikning belgilari yaxshilik, to’g’rilik, adolat, kamtarlik,
saxovat, oliyjanoblik, do’stlik va hamkorlik, mehnat, poklik, go’zallikka intilish
kabilardir.
Adolat - hayotiy masalalarni axloqiy va huquqiy normalarni rioya etgan
holda hal etishdir.
Adolat tushunchasi bilan bog’liq jihatlar juda keng qamrovli bo’lib,
adolatli inson, adolatli jamiyat kabi tushunchalar shunday jihatlar jumlasiga
kiradi. Adolatparvarlik tushunchasi esa adolat tamoyili amal qilgan holda ish
olib borish, yo’l tutish, faoliyat yuritish demakdir. Prezidentimiz I.A.Karimov
"O’z kelajagimizni o’z qo’limiz bilan qurmoqdamiz" (1999 yil, 13 fevral)

mavzusidagi "Turkiston" gazetasi muxbirining savollariga javoblari biz uchun
dasturilamal bo’ldi.
· Vatan, millat taqdiri hal bo’ladigan qaltis vaziyatda to’g’ri yo’lni tanlash
uchun avvalo tarixni yaxshi bilish, hayotning achchiq- chuchugini bilish kerak.
· Adolat biz qurayotgan jamiyatning mezoni bo’lmog’i darkor.
· Endi, eski jamiyatni inkor qilish yoki ma’qullash kayfiyatidan voz
kechib, bunyodkorlik kayfiyatiga o’tish kerak.
· Millat, davlat, jamiyat taqdiri hal bo’layotgan pallada o’zligimizni
anglash, ma’naviy ildizlarimizni unutmaslik.
· Insonlar tafakkurini boyitish, uni yangi ma’no va mazmun bilan
to’ldirish lozim.
Mamlakatimizning huquqiy demokratik davlat qurish jarayonida
o’tmishimizning hali o’rganilmagan sahifalarini tadqiq etish, davlat va siyosiy
arboblarimiz nomlarini xalqimizga qaytarish, huquqiy qadriyatlarimizni
tiklashga alohida e’tibor berilmoqda. « Biz uchun mustaqillik-eng avvalo, o’z
taqdirimizni qo’limizga olish, o’zligimizni anglash, milliy qadriyatlarni, urf-
odatlarni tiklash, mu’tabar shu zaminda, tinchlik-osoyishtalikni, barqarorlikni
saqlashdir».
Shu nuqtai nazardan, yoshlarda ijtimoiy adolat haqidagi
tushunchalarni shakllantirish ijtimoiy adolat mavzui doirasida muhim ahamiyat
kasb etadi.
Ma’lumki, «adolat» keng qamrovli tushuncha sifatida ijtimoiy
munosabatlarning barcha jabhalarini qamrab oladi. « Adolat, axloq va huquq
kategoriyasi sifatida axloqiy-huquqiy munosabatlarni nazorat qilib turuvchi,
odamlarning faoliyatiga baho beruvchi zaruriy o’lchovdir»,-deb yozadi F.
Nizomov.

Har qanday jamiyat ijtimoiy adolat normalariga rioya qilishi bilan
yuksalish darajasi belgilanadi. Tarixga nazar tashlasak, turli jamiyatlarda
adolat nizomi yaratishda xilma-xil yondashuvlarga amal qilib kelinganligining
guvohi bo’lamiz.
Istiqlol sharofati bilan ko’plab ajdodlarimizning ilmiy merosi va ularda
ilgari surilgan adolat to’g’risidagi g’oyalar atroflicha o’rganish zamon talabi
bo’lib qolmoqda. Ayniqsa , O’zbekiston Respublikasida chuqur huquqiy
bilimlarga ega, sotsiomadaniy darajasi rivojlangan, amaliy ko’nikma-
malakalarni egallagan, raqobatbardosh kadrlar talab qilinadi. Shu sababli
yoshlarda ijtimoiy adolat to’g’risidagi tushunchalarni kamol toptirish uchun
zamin yaratish lozim. Kelajakda mutaxassis bo’lib yetishuvchi kadrlar, bugungi
kun uzluksiz ta’lim qatnashchilari huquqiy davlat muammolarini to’g’ri baholay
oladigan, chuqur huquqiy bilimlarga ega, ijtimoiy hayot sohalari ichki
qonuniyatlari to’g’risidagi tushunchalarni egallab borishlari zarur. Hozirgi
zamon talablaridan kelib chiqqan holda yoshlar rivojlanayotgan huquqiy
demokratik davlatdagi ijtimoiy sohadagi islohatlar, ahloqiy-huquqiy
munosabatlar kabi masalalarga alohida e’tibor berishlari lozim.
Mazkur tushunchalarni shakllantirishda uzluksiz ta’lim tizimi shaxsning
ijtimoiy munosabatlarga kirishishida asosiy bo’g’in bo’lib hisoblanadi.
Hayotda adolat me’yorlariga rioya etish ijtimoiy-axloqiy, ma’naviy-ruhiy
jarayondir.
Xuquqiy tarbiya muammolari va ularni ta’lim-tarbiya jarayoniga tadbiq
qilish muammolariga bag’ishlab ilmiy izlanish olib borgan olimlar: A. Saidov,
B. Karimov, I. Ergashev, A. Begmatov qarashlari qimmatli ahamiyatga
molikdir.
Ma’lumki, inson jamiyatda erishishi mumkin bo’lgan narsalar-mulk,
daromad, ijtimoiy maqom, hokimiyat, huquqlar insonlararo munosabatlaridagi

adolatga bog’liq. Moddiy ne’matlar va xizmat turlari, ijtimoiy (obro’, hurmat-
ehtirom),siyosiy ne’matlar ( siyosiy erkinliklar, shaxs huquqi), sog’liqni saqlash
kishilarning ijtimoiy ahvoli kabi sohalarda odamlar adolat muammolariga katta
e’tibor beradilar. Mutafakkir Shahobiddin Am’aqi odil shoh g’oyasini ilgari
surar ekan, ayni paytda hukmdorga adolat me’yorlariga rioya qilish lozimligini
o’qtiradi. Jamiyatdagi mavjud sotsial guruhlar, sinflar, tabaqalarga nisbatan
moddiy ma’naviy ne’matlarni ulashishiga «chun xurshed meboyat zist», ya’ni
quyosh singari barchaga baravar, barchani birday ko’rib, adolat yuzasidan
taqsimlash lozimligini ta’kidlaydi. Alloma o’z madhiyalarida ilm ahli, ziyolilar
dehqon, hunarmand xizmatchilariga alohida ahamiyat qaratish, jamiyat
barqarorligi va taraqqiyot yo’lida qilayotgan mehnatlarini qadrlash kerakligini
aytib, o’z faoliyatida ham shunga erishishga intiladi.
«Mutafakkir Am’aqi Buxoriy adolat-Ollohning benazir inoyatidir, undan
barchani bahramand qiling-degan g’oyani ilgari surgan. Bu borada mashvarat
(kengash)ga alohida ahamiyat berib, jamiyatni adolatli bojarishda uning
vazifasi muhim ekanligiga e’tibor qaratadi». Bu bilan davlatning kuch qudrati
faqatgina iqtisodiy imkoniyatlar, kuchli qushin, mirshab va qozilarga emas,
balki adolat tamoyilining amal qilishga hamda uning amaliy faoliyatiga ham
bog’liqligini ko’rsatib beradi.
Tarbiya jarayonida o’qituvchi, tarbiyachilarning asosiy vazifasi ta’lim -
tarbiya berish, o’kuvchilar bilim, ko’nikma malakalarini muttasil oshirib borish,
ularda tafakkur, ilmiy dunyoqarash va mafkuraviy tushunchalarni
shakllantirishdan iboratdir.
Mafkura - inson ruhiyati, tafakkur va dunyoqarashini o’zgartiradigan
kuchli vositadir. Uning g’oyalari xalqning ishonch - e’tiqodi, intilish va
manfaatlari ifodasiga aylansa yetarlicha samara beradi. Shuning uchun ham
mafkura sohasidagi targ’ibot va tashviqot ishlarini, o’quvchilarning

tushunchasi, aql - idroki va tafakkur darajasini inobatga olgan holda marifiy
yo’l va usullar orqali amalga oshirish taqoza etiladi.
Tarbiya usuli tarbiyachi va tarbiyalanuvchilarning hamkorlikdagi faoliyat
va o’zaro ta’sir ko’rsatish usullaridir.
Nimalarni tarbiya vositasi deb hisoblash mumkin?
Tarbiya vositalari biron - bir tarbiyaviy masalani maqsadga muvofiq yo’l
bilan hal qilishni tashkil etish uchun ishlatiladi. (Ko’rsatmali ko’nikmalar,
kitoblar, radio,televideniye). Bundan tashqari o’quvchilar jalb qilingan faoliyat
turlari kinofilmlar, san’at asarlari, o’kuvchining jonli so’zi, bolalar o’yini, sport,
badiiy havaskorlik to’garaklari va boshqa faoliyat turlari tarbiya vositalari
bo’lishi mumkin.
Tarbiya vositalari tarbiyaviy maqsadlarni amalga oshirish uchun
o’qituvchi - tarbiyachining tarbiya tizimiga kiritilishi lozim. Masalan, maktab
kutubxonasi tarbiya vositasi bo’lishi uchun o’qituvchi va kutubxonachi
yozuvchilar bilan uchrashuv, o’qilgan va yangi kitoblarning muhokamasini,
taqdimotini uyushtirishi lozim.
Tarbiya usullarini to’g’ri tanlashning tarbiya jarayonidagi ahamiyati
qanday?
Tarbiya natijasi tarbiya jarayonining usullari, uslubi, vositalari va
shakllaridan mohirona foydalanishga bog’liq. Tarbiyachilar ta’sir etishning bola
shaxsiyatiga mos usulini eng maqbul usulini tanlab olishi, uning shaxsini
o’zgartirishi uchun kerakli shart - sharoit yaratishlari lozim. Tarbiya usullari har
bir bolaga har qaysi bolalar jamoasiga alohida munosabatda bo’lishni nazarda
tutadi.
Xalq pedagogikasi o’zbekona axloq, odob va tarbiyaning murakkab
barcha qirralarini o’zida mujassamlashtiradi. Xalq pedagogikasida turli xil

tarbiya usullari va vositalaridan foydalaniladi. Bu usul vositalar nihoyatda rang
- barang bo’lib, ko’p tomonlari bilan ilmiy pedagogikaning shakllanishida ham
o’z ta’sirini ko’rsatgan.
Xalq pedagogikasida qo’llanilgan juda xilma-xil tarbiya usullari quyidagi
tarzda umumlashtirilgan.
1. Tushuntirish (maslahat berish, uzr so’rash, yaxshiliklar haqida
so’zlash, o’rnak bo’lish).
2. Nasihat berish (o’git, undash, ko’ndirish, iltimos qilish, oq yo’l tilash,
yaxshiliklar haqida so’zlash, rahmat aytish, duo qilish).
3. Namuna bo’lish (maslahat so’rash, o’rnak bo’lish).
4. Jazo (ta’kidlash, ta’na - gina, tanbeh berish va h.k.)
Tarbiya usullarini o’rganish, tahlil qilish bu usullardan pedagogik
jarayonda foydalanish ko’nikma va malakalarni egallashni osonlashtiradi.
Ularni shartli ravishda quyidagi guruhlarga bo’lish mumkin:
1) ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar, 2) faoliyat jarayonida ijtimoiy
xulq va tajriblarni shakllantirish usullari, 3) o’z - o’zini tarbiyalash usullari, 4)
rag’batlantirish usuli va jazolash usullari.
Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar. Bu guruhga o’quvchilarda ilmiy
dunyoqarash, e’tiqodni ma’naviy va siyosiy g’oyalarni shakllantirish
maqsadida ularni ongi, hislari, irodasiga ta’sir ko’rsatish usullari kiradi. Bu
guruh usullarining mohiyati shundan iboratki ular orqali jamiyat o’quvchilar
ongiga qanday talablar qo’yayotgani yetkaziladi. Yoshlarning dunyoqarashini
shakllantirish, hayot mazmunini tushunib olishlariga ko’maklashishishi uchun
ijtimoiy ongni shakllanti-ruvchi usullar ishlatiladi. O’quvchilarda siyosiy onglilik
va ijtimoiy faolligini tarbiyalash lozim. Tushuntirish bu ijtimoiy ongni shakllan-
tirishda eng muhim ishlatiladigan omildir.

Tushuntirishning vazifasi o’quvchilarni yuksak madaniyatli milliy g’ururli
qilib tarbiyalashga yordam berishdan iborat.
Tushuntirishda o’quvchilarda mamlakatimiz fuqarosining o’z davlatiga
nisbatan huquqlar va burchlar bilan bog’langanligi borasida ma’lumotlar
beriladi. Bunda davlat bayrog’i, gerbi, madhiyasi, konstitutsiyasiga sadoqat
ruhida tarbiyalashning roli katta.
Suhbat va hikoya. O’quvchi shaxsini g’oyaviy - axloqiy shakllantirishda
o’qituvchining jonli so’zi eng ta’sirli usul hisoblanadi. Suhbat turli mavzularda
uyushtirilishi mumkin. Axloqiy mavzular (kishilarning jamiyatdagi axloq
mezonlari, o’zini tutish qoidalari), estetik mavzularda (tabiat go’zalligi hamda
inson go’zalligi), siyosiy mavzularda (davlatning ichki va tashqi siyosati), ta’lim
va bilimga oid mavzularda (koinot hayvonot dunyosi).
Suhbat davomida o’quvchilarni qalbidagi fikrlarini aytishga jasoratini
uyg’otishga, o’quvchilarni fikrlashga majbur qiluvchi savollar berish juda
muhimdir. Bu borada bahs va munozaralarning ahamiyati katta.
Hikoya. O’quvchilar, odatda hayotdan va boy badiiy adabiyotdan
olingan aniq misol bilan to’liq hikoyalarni tinglaydilar. Ularga axloq mezonlari,
tarix qoidalari, Vatanimizning tarixiy, tabiiy boyliklari, san’at haqida hiqoya qilib
berish mumkin. Badiiy adabiyot, radio, televideniye, Internet tarmoqlaridagi,
gazeta va jurnallardagi maqolalar ham qimmatli material bo’ladi. Suhbat ham,
hikoya ham o’kuvchilarning yoshiga mos mavzularda ular tushunadigan
so’zlar orqali ravon va jonli o’tkazilishi kerak.
Namuna. O’quvchilar o’z atrofidagi kishilarda hamma yaqin axloqiy
sifatlarni ko’rishlari va namuna olishlari nihoyatda muhimdir. O’qituvchining
shaxsan o’zi namuna bo’lishi ayniqsa yoshlarga katta ta’sir ko’rsatadi. Ular
o’qituvchining darsida va hayotda o’zini qanday tutishini, muomala qilishini,
o’z vazifalarini qanday bajarishini kuzatib yuradilar. O’quvchilar o’zlariga yaqin

kishilarning xulq atvoriga taqlid qiladilar. Xulq atvor bolalarda yaxshi
sifatlarning, ba’zan esa yomon sifatlarning ham tarkib topishiga ta’sir
ko’rsatadi. Shuning uchun o’qituvchi va ota - onalar har qanday holatda ham
o’zlarini tuta bilishlari kerak. Maktablarda ishlab chiqarish ilg’orlari bilan
uchrashuvlar o’tkaziladi. Bolalar o’z ota - onalarining ishlab chiqarishdagi
muvaffaqiyatlari bilan faxrlanadilar. Ularga taqlid qilishga intiladilar. Namuna
xalq pedagogikasida ham keng foydalanilgan. Ota - bobolarimiz o’z
farzandlarini hamisha yaxshilardan, donolardan, ulug’ kishilardan ibrat olishga
da’vat qilib kelganlar. Masalan, «Qush inida ko’rganini qiladi», «Onasini ko’rib
qizini so’ra», «Axloqni axloqsizdan o’rgan», «Bola oldida birovlarning g’iybatini
qilma, bolang g’iybatchi bo’ladi». Shu oddiy iboralar ostida qancha fikrlar
jamlanib yotganligining guvohi bo’lamiz.
Faoliyat jarayonida ijtimoiy xulq tajribalarini shakllantirish usullari. Bola
rivojlanishining o’zligini bilishning asosiy omili bu faoliyatdir. Faoliyat nuqtai
nazaridan yondoshilgan qoida maktab hayotining hamma jabhalarida ta’lim -
tarbiya jarayonlariga singib ketadi. Faoliyat o’quvchilar bilimlarini mustaqil
egallashga undaydi, ularni qay ixtisosga moyilliklarini aniqlashga ijodiy faoliyat
tajribasini hissiy qadriyat munosabatlarini o’zlashtirishlariga yordam beradi.
O’quvchilarni birinchi sinfdan boshlab imkoniyat darajasidagi foydali mehnat
bilan shug’ullanishlariga erishish lozim. Bunday mehnat ko’pchilik jamoa bo’lib
bajarilganida yaxshi natija beradi.
Mashq va o’rgatish usullari. Bolalar faoliyatini oqilona maqsadga
muvofiq ravishda va har tomonlama tashkil qilish mumkin. Mashq- bolalarni
axloq mezonlari va xulq- atvor qoidalarini bajarishga odatlantirishdir.
O’quvchilar odatlarni yaqinlaridan meros qilib olmaydilar, balki ular bilan
muntazam muloqotlari tufayli taqlid qilish tarbiya orqali hosil qilinadi. Oxir
oqibatda odat ehtiyojga aylanadi.

Mashq - muayyan hatti- harkatlarni ko’p marotaba takrorlashni o’z
ichiga oladi. Mashq natijasida ko’nikma, odat, yangi bilimlar hosil qilinadi.
Mashq va odatlantirish o’quvchi uchun ongli ijodiy jarayondir.
O’rgatish. Ijodiy xulq- atvorning odatiy shakliga aylantirish maqsadida
o’quvchilarning bajarishlari uchun rejali izchil tarzda tashkil qilinadigan turli
harakatlar amaliyot ishlaridir. O’rgatish bir necha izchil harakatlar yig’indisidir.
O’qituvchi bu harakatlarni ko’rsatib berishi, tushuntirishi lozim. Tarbiya
amaliyotida mashq qilishning turli xillari mavjud. Faoliyatda mashq qilish
mehnat ijtimoiy faoliyat, jamoadagi faoliyat, o’zaro munosabat odatlarini
tarbiyalashga qaratilgan. Kun tartibi mashqlari maktabda, oilada o’rnatiladigan
kun tartibiga amal qilish, shu bilan bog’liq o’z istak va harakatlarini boshqarish
va bo’sh vaqtdan to’g’ri foydalanish odatiga o’rgatadi.
Topshiriq. O’quvchilarning mehnat topshiriqlarini jamoa bo’lib
bajarishlari ularda ijtimoiy xulq tajribalarini shakllantirishda alohida ahamiyat
kasb etadi.
Pedagogik talab - bu usul tarbiyaning eng muhim usullaridan biridir.
Talab - bu o’quvchining turli vazifalarni bajarishi; ijtimoiy xulq atvor
mezonlarini ifodalashi; u yoki bu faoliyatla qatnashib bajarilishi zarur bo’lgan
aniq bir vazifa sifatida namoyon bo’lishi; u yoki bu haraktda rag’batlantiruvchi
yoki uni to’xtatuvchi bo’lishi; oqilona harakatlarga undovchi bo’lishi mumkin [1] .
O’z - o’zini tarbiyalash usullari. O’quvchida o’z - o’zini tarbiyalashga,
ya’ni o’z ustida ongli batartib ishlashga ehtiyoj paydo bo’lgandagina tarbiya
jarayonini samarali deb hisoblasa bo’ladi. O’z - o’zini tarbiyalash
o’quvchilarning o’zini - o’zi idora qilishi organlari faoliyatida qatnashishlari,
ularning ijtimoiy faollik mavqeini shakllantirishning ta’sirchan vositasidir.
O’quvchilar o’qishda, tarbiyada, dam olishda o’z -o’zini tarbiyalash usullaridan
foydalanadilar, o’z-o’zini tarbiyalash tashabbuskorlik va mustaqillikka

undaydilar. O’z - o’zini tarbiyalash sifatlari bola bunga tayyor bo’lganda, u
o’zini shaxs deb anglay boshlagach, amaliy ishlarga mustaqillik ko’rsata
boshlagan vaqtda paydo bo’ladi.
O’z - o’zini tahlil qilish- o’z shaxsini, fazilatlarini tahlil qilishga xatti -
harakatlari haqida o’ylashga o’rgatadi. O’z - o’zini nazorat qilish uchun
o’quvchi o’zining yurish -turishi, intizomi, ijobiy odatlarining ortib borishi va
aksincha salbiy odatlarining kamayib borishi haqida muntazam ravishda
kundaligiga yozib boradi.
O’z- o’zini baholash- o’quvchining qobiyalitini o’z kuchi bilan yuzaga
chiqishiga yordam beradi. O’z - o’zini baholash o’zining imkoniyatlarini hisob -
kitob qilish, baholash, chetdan turib xolisona baho berish, o’zidan qoniqish
hosil qilishda yordam
beradi.
Tarbiyada rag’batlantirish usulidan qanday foydalaniladi, uning qanday
turlari va ahamiyati bor? degan savol ko’pchilikni qiziqtirsa kerak. O’quvchi
bolalarning har biri o’sib kamol topib borayotganidan xursand bo’layotganini
sezish kerak. Faqat shundagina bola o’zining olg’a siljib borayotganini ko’ra
biladi. Bunga erishish uchun rag’batlantirish usulidan foydalaniladi.
Rag’batlantirish bolaga ishonishga, unga bo’lgan ijobiy qobiliyat va
fazilatlarning kuchini e’tirof etishga asoslangan. Rag’batlantirish o’quvchining
ko’nglini oladi, uni quvontiradi, yanada yaxshiroq bo’lishga undaydi.
Rag’batlantirishning quyidagi turlari mavjud.
O’quvchining kuchi yetadigan mas’uliyatli topshiriq berish orqali bolaga
ishonch bildirish; Maqtash: (ota - ona, jamoa oldida); Esdalik sovg’a berish;
Maqtov yorlig’i berish; Stipendiya bilan taqdirlash; teleko’rsatuvlarda maqtash;
Hurmat taxtasiga rasmini qo’yish; Qo’llab-quvvatlash; Ma’muriyat va

jamoaning minnnatdorchiligi; Musobaqalarda bayroq ko’tartirish; Gazetada
e’lon qilish ; Televideniyeda ko’rsatuv uyushtirish; Rag’batlantirish pedagogik
talab asosida bo’lishi lozim. Tarbiyalovchi oshirib maqtashi, boshqa o’quvchi-
yoshlarga taqqoslab kesatishga yo’l qo’ymasligi, rag’batlantirishga bo’lgan
talabchanligini oshirish lozim.
Pedagogikada jazolash usuliga qanday qaraladi, uning qanday turlari
qo’llaniladi degan savolning tug’ilishi tabiiy.
Tanbeh berish - eng yengil jazo chorasi bo’lib hisoblanadi.
Ogohlantirish - noma’qul xatti - harakatlarning oldini olish uchun
ishlatiladi.
Hayfsan berish - tanbeh va ogohlantirish kutilgan natija bermasa,
o’quvchi intizomni buzaversa, hayfsan beriladi.
Uyaltirish - odamning eng nozik sezgilaridan biri uyat, or - nomus
sharmu hayodir.
Odamda izzat - nafs, odamiylik qancha kuchli bo’lsa, o’zini - o’zi avvalo
hurmat qilsa unda or - nomus kuchli bo’ladi.
Xalqimiz uyat - o’limdan qattiq deb bejiz aytmagan. Shu sababli bolani
ha deb uyaltirmasdan boshqa vositalarni ham qo’llash kerak.
Jazo haqqoniy me’yorda qo’llanilsa samarali bo’ladi.
Shunday qilib: Tarbiya jarayoni inson hayotida rivojlanib, takomillashib
boradi. Yuqorida ta’riflab berilgan tarbiya tamoyillari va umumiy metodlari
o’quvchilarga pedagogik ta’sir ko’rsatish sohalarining hammasini qamrab
olmaydi.
Pedagogika fani va amaliyoti har doim rivojlanib boradi, shuning uchun
ham tarbiya jarayoni ham, uning qoida va usullari ham takomillashib

boraveradi. Tarbiyaning samarasi bu qoida va usullarning to’g’ri qo’llanishiga,
bu vosita va usullar muayyan ijtimoiy guruhda tarbiya tizimidan qanchalik o’rin
olganiga, ularning tarbiya vazifalari va maqsadlariga qanchalik javob berishiga
bog’liqdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI:
1. Abdullaev M. Madaniyat, ma'naviyat, ma'rifat // Muloqot.-1998.-№3.
2. Abdullajonova D. Milliy tarixiy xotira: mohiyat va talqin // Jamiyat va boshqaruv.- 2004.-
№4.
3. Abduraxmonov A. Axloqiy tarbiya va milliy qadriyatlarimiz // Sharq yulduzi.- 1990.- №12.
4. Aminov B., Rasulov T. Vatan yurakdagi javohir.-T.: O'qituvchi, 1996.
5. Amir Temur o'gitlari.- T.: Navro'z, 1992.- 63 b. (Amir Temur vasiyati.-T.: G'afur
G'ulom, 1991.
6. Ahmedov B. Ajdodlar o'giti.- T.: Cho'lpon, 1991.
7. Baratov Sh. O'quvchi shaxsini o'rganish usullari.-T.:O'qituvchi,1995.
8. Gasanov Z.T. Problemi vospitaniya patriotizma, drujbi narodov, veroterpimosti:
neobxodimost' novix podxodov k razrabotke metodologii i teorii vospitaniya // Pedagogika. -
2001.- №4. - S.
9. Gera R. Vospitanie patriotizma sredstvami kraeveleniya // Vospitanie shkol'nikov. - 2005. -
№10. -S.
10. Jabborov A.M. O'zbek maktabi o'qituvchisining psixologik va etnik xususiyatlari. Psixol.
fanl. dokt. diss. T.: 1999 y.
11. Yo'ldoshev J. Ta'limimiz istiqlol yo'lida.-T.: Sharq, 1996.
12. Yo'ldoshev M. Madaniyat insonni ulug'laydi // Muloqot.-2000.-№ 5.
13. Yo'ldosheva R. O'zbek xalq o'yinlarining tarbiyaviy ahamiyati.-T.: O'qituvchi, 1994.
14. Mahkamov U. Axloq-odob saboqlari.- T.: Fan, 1994.
15. Meliboev A. Vatan saodati.- T.: Sharq, 1998.
16. Mikryukov V.Yu. Ispol'zovanie fenomena Rossiyskix voenskix traditsiy v voenno-
patrioticheskom vospitanii uchashixsya // Innovatsii v obrazovanii. - Moskva, 2007. - №2.-
S.
17. Ming bir hadis.- T.: Movarounnahr, 1998.- 144 b.

II.bob. Jismoniy madaniyat inson ehtiyoji sifatida
Inson faoliyatining eng muhim turlaridan biri o'z-o'zini takomillashtirish,
jismoniy, intellektual va axloqiy o'z-o'zini tarbiyalashdir.
Shaxsning maqsadliligi, faoliyatining maqsadliligi, motivlari va motivlari
tarbiyaning uyushgan ta'siri natijasida ham, o'z-o'zidan, maqsadsiz ravishda,
xudbinlik, insofsizlik, topqirlik kabi ijtimoiy zararli omillar ta'sirida ham shakllanishi
mumkin. dangasalik va boshqalar.
Shaxsning ijobiy tamoyillarining rivojlanishiga to'sqinlik qiladigan bunday
nomaqbul omillarning noqulay, bir tomonlama ta'sirini faqat tashkiliy va malakali
pedagogik ta'sir jarayoni orqali butunlay yo'q qilish mumkin.
Inson bir xil vaziyatda qanday motivlar - ijtimoiy ahamiyatga ega yoki sof
xudbinlik - boshqarayotganiga qarab, har xil va turli muvaffaqiyat bilan harakat
qilishi mumkin.
Maqsadli, tashkiliy ta'lim shaxsni jamiyatning zamonaviy madaniyati
talablariga muvofiq rivojlantirish imkonini beradi. Masalan, o‘quv jarayonida ilmiy
bilim asoslarini, mehnat ko‘nikmalarini, faoliyat madaniyati va xulq-atvor madaniyati
elementlarini o‘zlashtirgan bolalar moddiy va ma’naviy ne’matlarni yaratishga hissa
qo‘shish maqsadida faoliyatning yuqori shakli – mehnatga tayyorlanishadi. jamiyat
qadriyatlari. Ta’lim-tarbiya ta’sirida ularning ehtiyoj va qiziqishlari, mayl va
qobiliyatlari, aqliy, jismoniy va axloqiy fazilatlari ijtimoiy foydali yo‘nalish va
mazmun kasb etadi.
O'z-o'zini tarbiyalash - bu shaxsning jismoniy, intellektual, ma'naviy
fazilatlarini, irodasini, qat'iyatliligini oshirishga, o'zining salbiy fazilatlari va
kamchiliklariga qarshi kurashishga qaratilgan faol ijodiy faoliyati. O'z-o'zini
tarbiyalash - bu umumiy ta'limning ajralmas qismi va natijasi va insonning jismoniy
va ma'naviy rivojlanishining butun jarayoni. U o'z-o'zini takomillashtirish, jismoniy
qobiliyatlarni rivojlantirish, sog'likni mustahkamlash, qotib qolish, tana shaklini

yaxshilash va ijtimoiy faollikning turli ko'rinishlariga bo'lgan ichki ehtiyojga
asoslanadi. Ammo bu ehtiyoj faqat ongning etarlicha yuqori rivojlanishi, o'z-o'zini
baholash va introspektsiyani amalga oshirish qobiliyati, o'zini o'zi tasdiqlash istagi va
istagi bilan paydo bo'ladi. Bu fazilatlarning barchasi o'z-o'zidan, hayot tajribasini
to'plash jarayonida va maqsadli ta'lim ta'sirida shakllanadi.
Bu erda o'z-o'zini tarbiyalashda o'z-o'zini gipnoz qilish, o'z-o'ziga tashqaridan
tanqidiy qarash, o'zini tuta bilish, o'zini tuta bilish kabi usullarning rolini ochib
beradigan o'qituvchi katta yordam beradi. Talabalar orasida ideallar haqidagi
tasavvurni shakllantirish juda muhimdir.
O'z-o'zini tarbiyalash, istaklarni bajarish va maqsadlarga erishish uchun adabiy
maslahat va tavsiyalarni izlash katta ahamiyatga ega.
Ta'limning ko'plab jihatlari bir vaqtning o'zida, o'zaro chambarchas bog'liqlikda
va o'zaro bog'liqlikda shakllanishi kerak.
Tarbiya – shaxsda intellektual, estetik tamoyillarni bir vaqtda rivojlantirish,
uning dunyoqarashi va g‘oyaviy-siyosiy qarashlarini shakllantirish, mehnat va
vatanparvarlik tarbiyasi muammolarini hal etishning murakkab jarayonidir.
Jismoniy madaniyat o'zining o'ziga xos muammolarini hal qilib, bir vaqtning
o'zida u yoki bu darajada shaxsni tarbiyalashning barcha jabhalariga faol ta'sir
ko'rsatadi, birinchi navbatda, axloqiy tarbiyaga, sog'lig'ini mustahkamlashga, o'z
qobiliyatlarini rivojlantirishga, o'zini o'zi boshqarishga muhtoj. jismoniy mashqlar -
bu insonning axloqiy burchidir.
Jismoniy mashqlar va ayniqsa sport ularning inson tanasiga ta'sirini o'rganishni
rag'batlantiradigan bilimlarni, shaxsiy imkoniyatlar va sharoitlarga nisbatan vosita va
usullardan to'g'ri foydalanishni talab qiladi. Bularning barchasi aqliy rivojlanish va
intellektual rivojlanishga yordam beradi. Bundan tashqari, jismoniy mashqlarning
insonning aqliy qobiliyatiga foydali ta'siri yaxshi ma'lum va etarlicha o'rganilgan.
Jismoniy tarbiya sohasidagi axloqiy tarbiya vatanparvarlik, jamoaviylik, o'z
xatti-harakati uchun mas'uliyat hissi, shaxsiy manfaatlarni jamoa manfaatlariga

bo'ysundira olish va boshqalar kabi fazilatlarni shakllantirishga qaratilgan.Axloqiy
tarbiyaning vazifasi. shaxsning irodaviy fazilatlarini tarbiyalash. Jismoniy tarbiya va
sport jarayonida maqsadlilik, matonat va matonat, chidamlilik va o‘zini tuta bilish,
mustaqillik va tashabbuskorlik, mardlik va qat’iyat, intizom, qiyinchiliklarni yengish
qobiliyati va boshqa xarakter fazilatlari muvaffaqiyatli shakllanadi.
Jismoniy madaniyat sohasidagi intellektual ta'lim va rivojlanish ikki xususiyat
bilan tavsiflanadi. Birinchidan, ular intellektual faoliyatni faollashtirishga hissa
qo'shadilar. Ikkinchidan, faoliyat umumiy va maxsus ma'lum bilimlarni talab qiladi.
Sport faoliyati aqliy faoliyat bilan bog'liq dizayn, texnik va boshqa ba'zi
ko'nikmalar va qobiliyatlarni talab qiladi.
Go'zallikni tushunish qobiliyati, bu go'zallikni yaratish istagi va qobiliyati.
Jismoniy madaniyat san'atning barcha turlarida, go'zallikni tabiat va jamiyatda aks
ettirishning asosiy shakli bo'lgan ijod uchun eng boy material beradi: rangtasvir,
haykaltaroshlik, musiqa, grafika, me'morchilik, adabiyot. Bu jismoniy madaniyat va
jamiyatimiz madaniyati o‘rtasidagi tabiiy uzviy bog‘liqlikdir.[17]
.1

Jismoniy madaniyatning paydo bo'lishi va rivojlanishi
Ibtidoiy jamiyatdagi odamlar hayoti, ularning iqtisodiy tuzilishi va madaniyati
muammolari azaldan turli mamlakatlar olimlarini qiziqtirib kelgan. Ba'zilar insoniyat
jamiyati taraqqiyotining asosi sifatida ruhiy, instinktiv va biologik motivlarni oldilar
(K. Buxer, K. Gross, G. Spenser, K. Dim). boshqalari ibtidoiy jamiyatning moddiy
hayoti sharoitlaridan, odamlarning mehnat faoliyatidan kelib chiqib, insonni
bioijtimoiy mavjudot deb hisoblagan. Marksistik-leninistik fan ham jismoniy tarbiya
va sportning kelib chiqishi va dastlabki rivojlanishini materialistik nuqtai nazardan
ko'rib chiqish imkonini berdi.
Jismoniy madaniyatning umuminsoniy madaniyatning bir qismi sifatida
vujudga kelishi ibtidoiy jamiyatning moddiy hayoti bilan bog liq bo lib, bu jarayonʻ ʻ
ibtidoiy ishlab chiqarish (ovchilik, baliqchilik, terimchilik) tabiati va darajasining
o zaro ta siri bilan sodir bo lib, ob yektiv omilni tashkil etadi. va sub'ektiv omil
ʻ ʼ ʻ ʼ
bo'lgan inson ongi.
Zamonaviy ilm-fan yirik hayvonlarni ovlashni insoniyat jamiyati
shakllanishining dastlabki davriga to'g'rilash kerakligini aniqladi. Kollektiv ov
ijtimoiy jihatdan aniqlangan hodisadir: urishchilar o'z harakatlarini ovning boshqa
ishtirokchilarining harakatlari bilan muvofiqlashtirishlari kerak edi. Shu bilan birga,
katta jismoniy kuch, epchillik, chidamlilik, matonat va e'tiborni namoyon etish kerak
edi. Kollektiv ov jarayonida inson faoliyati kuchaydi, mavjudlik uchun kurashda zarur
bo'lgan ko'nikmalar to'plandi.
Ko'p ming yillar davomida inson ko'plab hayvonlar turlari bilan kuch, tezlik,
chaqqonlik va chidamlilik "raqobatida" bo'lgan. Ovchilik, terimchilik va baliq ovlash
jismoniy qarshilikni rivojlantirdi, jarohatlarga nisbatan sezgirlikni pasaytirdi, kuzatish
ko'nikmalarini rivojlantirdi va amaliy bilimlarni kengaytirdi. Ov asboblarini ishlab
chiqarish va ulardan foydalanish, shuningdek, insonning to'g'ri jismoniy rivojlanishini
va muayyan vosita qobiliyatlarini talab qildi. Ibtidoiy texnika asta-sekin o'zgardi -

otish qurollaridan foydalanish tufayli harakatlar tezligi oshdi. Arxeologiya shuni
ko'rsatadiki, kambag'al texnik jihozlar paleolit davrida odamlarni jamoaviy harakat
qilishga majbur qilgan.
Biroq, faqat yaxshi jismoniy rivojlanish zarurati jismoniy mashqlar paydo
bo'lishiga olib kela olmadi. Eng qadimgi odam, hayvonlardan farqli o'laroq, tajribani
uzatishning ijtimoiy usuliga ega edi (odamlar mehnat qurollarini saqlab qolishgan va
ularni yasash va ishlatish ko'nikmalarini avloddan avlodga o'tkazgan). Bu qadimgi
odamni mehnat jarayonida jismoniy mashqlar hodisasiga e'tibor berishga majbur
qilgan. Jismoniy mashqlar nafaqat bo'lajak mashg'ulotlarga tayyorgarlik ko'rish
vositasi, balki tajribani o'tkazishga xizmat qilgan va harakat harakatlarini
muvofiqlashtirish, hamkorlik qilish va birgalikdagi harakatlar rejasini ishlab chiqishga
qaratilgan edi. Jismoniy mashqlardan foydalanish tajribasi ibtidoiy san'atning vizual
tasvirlarida qayd etilgan va mustahkamlangan. Fikrlash qobiliyati odamga, xususan,
dastlabki tayyorgarlik va ov natijalari o'rtasidagi bog'liqlikni o'rnatishga imkon berdi.
Shu paytdan boshlab bir qator harakat harakatlarini ishlab chiqarish bazasidan
bosqichma-bosqich ajratish va ularni dastlabki jismoniy mashqlarga aylantirish
boshlanadi. Bu harakatlar to'g'ridan-to'g'ri ishlab chiqarish jarayonidan tashqarida
sodir bo'lgan (hayvonlarning turli tasvirlarini aniq urish uchun otishni o'rganish
arxeologik manbalardan ma'lum). Shu bilan birga, ovchi haqiqatdan xabardor edi va
o'z harakatlarining to'g'riligini haqiqiy ov bilan taqqoslab, dastlabki tayyorgarlikda
shubhasiz foyda ko'rdi.
Xuddi shunday rolni marosim ham o'ynadi, bu holda u ham bo'lajak faoliyatga
tayyorgarlik bo'lib xizmat qildi. Marosim kerakli psixologik ta'sirga ega bo'ldi: u
yaqinlashib kelayotgan ov ishtirokchilarining kuchini oshirdi va ovchilarning
irodasini safarbar qildi.
Jismoniy mashqlarning paydo bo'lishini insoniyat jamiyati tarixidagi eng
qadimgi, dingacha bo'lgan davr bilan bog'lash kerak, uning oqilona, "mazmunli"
harakatlari hali sehrli harakatlar bilan yuklanmagan. Amaliy insoniy bilimlar dindan

ancha oldin paydo bo'lgan; u avloddan-avlodga o'tib kelgan (asboblar, olov yoqish va
boshqalar). Mavhum nazariy fikrlash qobiliyati, bunda odam voqealar rivojini engib
o'tishi va shu bilan o'z harakatlarining natijalarini oldindan ko'rishi mumkin bo'lgan,
inson tabiat ob'ektida (ov paytida hayvon, ov paytida) harakat qilmaydigan
sharoitlarni yaratishga yordam berdi. to'siq va boshqalar), va modelda (rasmda) emas.
Kelajakdagi mehnat jarayoni, tashqi tabiatdagi o'zgarishlar fonga o'tib, insonning o'z
tabiatini yaxshilashni birinchi o'ringa qo'yadi. Shunday qilib, insonning harakatlari
allaqachon ichkariga qaratilgan edi.
Qadimgi Yunonistonda jismoniy madaniyat qadimgi madaniyatning ajralmas
qismi sifatida o'z tarixining dastlabki davrlaridan boshlab rivojlangan. Klan tizimi
sharoitida ham yunon qabilalari turli musobaqalar bilan bir qatorda jismoniy tarbiyaga
ham katta ahamiyat bergan. Kuch, chaqqonlik, chidamlilik va jasorat juda yuqori
baholandi, chunki bu jangchilarning jangovar samaradorligini sezilarli darajada
oshirdi va yunonlar Bolqon yarim orolida va Egey dengizida o'z hukmronligini
o'rnatish uchun uzoq urushlar olib borishlariga to'g'ri keldi. O'zlarining diniy
g'oyalariga asoslanib, yunonlar xudolar jismoniy kuchni va uning musobaqalarda
namoyon bo'lishini juda yaxshi ko'radilar, deb hisoblashgan, shuning uchun sport
musobaqalari juda erta diniy marosimlarning bir qismiga aylandi.
Qadimgi yunon she’rlari “Iliada” va “Odisseya”da yuqorida aytib o‘tilganidek,
sportchilarning yugurish, sakrash, disk uloqtirish, kurash, musht urish bo‘yicha har
qanday muhim voqealar bilan bog‘liq turli musobaqalari batafsil tasvirlangan.
Keyingi davrda jismoniy tarbiya sport musobaqalari singari qadimgi Yunoniston
shahar-davlatlarida ham katta milliy ahamiyatga ega bo'lganligi ajablanarli emas.
Qadimgi Yunoniston bir davlatga birlashtirilmaganligi sababli, har bir polisda
kam edi va bu yunonlarni ularning har birining ta'limi va harbiy-jismoniy tarbiyasi
bilan shug'ullanishga majbur qildi. Yoshlarga katta e'tibor qaratilib, ular uchun
tashkillashtirilgan ta'lim tizimlari yaratilgan. Yaxshi jismoniy va kuchli irodali
tayyorgarlik tufayli yunonlar o'zlarinikidan bir necha baravar kattaroq qullarni

itoatkorlikda saqlashga muvaffaq bo'lishdi. “Mening boyligim nayzam, qalqonim,
ulug‘vor dubulg‘am va tanamning quvvatidir. Ularga rahmat, menda kerak bo'lgan
hamma narsa bor va qullarimni itoatkorlikda ushlab turaman" - spartalik
jangchilarning qo'shiqlaridan birida so'zlar taxminan shunday yangraydi.
Qadimgi yunon madaniyatining gullagan davrida (miloddan avvalgi 5-4-asrlar)
Afina va Sparta alohida ajralib turardi. Ammo agar Afina ilg'or davlat bo'lgan,
iqtisodiyoti va madaniyati jadal rivojlanayotgan bo'lsa, Sparta konservativ davlat
bo'lib, asosan urug'lar tizimi an'analarini saqlab qolgan, faqat harbiy kuchga tayangan,
o'ziga xos xo'jalik yuritgan. Bu ta'lim tizimidagi farqlarni aniqladi. Shunday qilib,
Spartada juda yoshligidanoq bolaning jismoniy tarbiyasiga katta e'tibor berildi.
Qadimgi mualliflar yozganidek, ota-onalar har bir yangi tug'ilgan chaqaloqni
tekshirish uchun maxsus vakolatli shaxslarga (gerontlarga) olib kelishlari kerak edi.
Sog'lom va kuchli bolalar tirik qoldi, zaiflar esa halokatga uchradi.
Afinadagi ta'lim tizimi boshqacha ko'rinishga ega edi. Bu shahar-davlatga
nafaqat jismonan baquvvat, balki savdo qilishni, kemalarda suzib yurishni, boshqa
davlatlar vakillari bilan muloqot qilishni biladigan bilimli fuqarolar ham kerak edi.
Afinada estetik tarbiya, qo'shiq va musiqaga ham katta ahamiyat berilgan.
Boshqa yunon davlatlariga kelsak, ular, qoida tariqasida, Afina yoki Sparta
bilan ittifoq tuzib, yosh avlodni tarbiyalashda ularga taqlid qilishdi. Barcha yunon
davlatlarida jismoniy tarbiyaning asosiy maqsadi jangchi tayyorlash edi, lekin bu
tarbiya vositalari bir xil edi. [1]
Qadimgi Sharq mamlakatlari. Qadimgi Sharq mamlakatlari jismoniy
madaniyatining o'ziga xos xususiyati uning harbiy yo'nalishi edi. Har xil harbiy
mashqlar, jumladan, ot minish, kurash, suzish, ov qilish va harbiy ishlarga yaqin
bo'lgan ba'zi boshqa jismoniy mashqlar turlari keng qo'llanilgan. Masalan, Misrning
Beni-Gassan shahrida bir zodagonning qabri, erkin kurash va tayoq bilan
qilichbozlikning ko'plab usullari tasvirlari topilgan.
Yovvoyi hayvonlarga qirol ovi tasvirlangan ko'plab yodgorliklar saqlanib

qolgan. Bu ovning amaliy ahamiyati yo'q edi, lekin u xavfdan qo'rqmagan
monarxning kuchi va jasoratini ulug'lashi kerak edi.
Shu bilan birga, Qadimgi Sharq mamlakatlarida turli akrobatik mashqlar va
boshqa ajoyib jismoniy mashqlar turlari odamlar orasida keng tarqalgan. Kuch va
epchillik juda yuqori baholangan va aholi jismoniy kuchning namoyon bo'lishiga
doimo katta qiziqish bildirgan. Bundan foydalangan ruhoniylar jismoniy tarbiyani din
bilan bog‘lab, ko‘pincha musobaqalarni diniy marosimlarning bir qismiga
aylantirdilar.[1]
Qadimgi Rimda jismoniy tarbiya faqat amaliy maqsadlarni ko'zlagan. U asosan
harbiy-amaliy xususiyatga ega edi va shu ma'noda spartaliklarga o'xshardi.
12 yoshgacha bolalar oilada tarbiyalangan. Ota o‘g‘liga xo‘jalik yuritishni,
qurol-yarog‘ ishlatishni o‘rgatgan, uning qalbida Vatanga sadoqat, itoatkorlik,
kamtarlik kabi yuksak qadrli fazilatlarni Rimda singdirish haqida g‘amxo‘rlik qilgan.
Jismoniy tarbiya vositalari xalq o yinlari va mashqlari (yugurish, uloqtirish, kurash,ʻ
qilichbozlik va boshqalar) edi. Oilada, maktablarda ta’lim olib, 16-17 yoshga to‘lgan
Rim yoshlari armiya safiga qo‘shilgan. Askarlarning harbiy-jismoniy tayyorgarligi
tizimi mukammalligi bilan ajralib turardi. Yosh jangchilar va askarlar erta tongda va
tushdan keyin barcha turdagi qurollardan foydalanishni mashq qildilar. Keksa va
allaqachon o'qitilgan jangchilar kuniga bir marta mashq qilishdi. Quyidagi mashqlar
qo'llanildi: qilich bilan jang qilish, qo'rqoq yordamida mashq qilish, tayoq bilan jang
qilish mashqlari, zarba berishda sakrashni o'rganish, uch qadamda qalqonga chiqish
va yana uning orqasiga yashirinish qobiliyati, qo'rqinchli nayzalarni otish, o'q otish va
otish. nishonga sling, maxsus jangovar qo'rg'oshin to'plarini otish. Jangchilar
ko'pincha o'rmonlarni kesib, turli xil og'ir yuklarni ko'tarib, to'siqlarni engib o'tishgan,
suzishgan va to'liq marsh qurollarida yurishgan.[1]
O'rta asrlar. Eng rivojlangan hududlarda feodalizm asosiy ijtimoiy tuzum
hisoblangan 5-asr oxiridan 17-asrgacha bo lgan davrni yoritib bering. Turli vaqtlarda
ʻ
dunyoning turli burchaklarida xalqlar jismoniy madaniyatning yangi shakllariga ega

bo'ldilar.
An'analar katta rol o'ynagan Xitoy, Hindiston, Yaponiyada ular jismoniy
madaniyatning eski shakllaridan voz kechmadilar, balki ularni shunchaki
o'zgartirdilar. Sobiq Rim imperiyasi hududida butunlay boshqacha vaziyat yuzaga
keldi, bu erda quldorlik tizimining o'zgarishi halokatli qo'zg'alishlar bilan birga bo'ldi.
U erda mavjud bo'lgan qadimgi jismoniy madaniyat institutlari hukmron sinf
manfaatlariga zid keladi. Vizantiyada yengil atletika musobaqalari va aravalar
musobaqalari jonlanib, forslardan olingan ot polosiga ishtiyoq paydo bo'ldi.
Slavlar va vengerlarning keyingi davlatlari bu xalqlarning o'ziga xos
xususiyatlariga mos keladigan jismoniy madaniyatni yaratdilar. Ularning madaniyati
rivojlangan xalqlarning ta'sirida bo'lgan, masalan, rus knyazliklari uchun bu
Vizantiya, vengerlar va polyaklar uchun esa nemislarning ta'siri edi. Bu, asosan,
ularning iqtisodiy va siyosiy aloqalari bilan bog'liq edi.
Turli ijtimoiy ehtiyojlar, sharoitlar va mahalliy urf-odatlar jismoniy madaniyatning
xilma-xil shakllarini yaratdi. Biroq, ijtimoiy tuzum tufayli jismoniy madaniyat tobora
sinfiylikka aylandi. O'yinlar va sport tadbirlari normalari vassal munosabatlar va
shahar va qishloq aholisi hayotidagi farqlar tufayli izolyatsiya qilingan. Hukmron
tabaqaning jismoniy madaniyati hokimiyatni saqlash uchun hukmdordan katta
jismoniy qobiliyat talab qilinadigan joylarda eng kuchli rivojlangan.[1]
XVIII asrdan boshlab jismoniy tarbiya va sportning xorijiy tizimlari . hozirgi
kungacha
18-asr oxiri — 19- asr boshlarida. Burjua harakati boshlandi - filantropizm
(xayriyachi - xayriya faoliyati bilan shug'ullanuvchi shaxs). Bu harakat o'z ifodasini
maktabning yangi turi - xayriya faoliyatida topdi. Jismoniy tarbiyani maktabda
amaliyotga joriy etishda qatnashgan bu harakat vakillaridan jismoniy tarbiya
o‘qituvchilari G.Fit (1763 - 1836) va I. Guts-Muts (1759-1839)lar katta rol o‘ynadilar.
Germaniya gimnastikasi (turnir) harakatining ildizlari xayriya ishlaridan kelib
chiqadi. U 19-asrning boshlarida shakllangan . va F. Yan va E. Eiselen nomlari bilan

bog'langan. Jan ko'proq tashkilotchi va mafkuraviy rahbar edi, Eiselen esa gimnastika
usullari sohasida amaliyotchi va mutaxassis edi . Dastlab nemis gimnastikasi
yaratilishi frantsuz bosqinchilariga (Napoleon armiyasi) qarshi kurashda nemis
armiyasining jangovar mahoratini oshirishga qaratilgan edi. 19- asrning o rtalaridanʻ
boshlab . harbiy gimnastika mazmuni maktab jismoniy tarbiyasi talablari bilan bog‘liq
holda qayta ishlanmoqda. U armiyada, maktablarda, turli sport jamiyatlarida keng
tarqaldi. 1811-yilda Berlin yaqinida (hozir F.Yan nomidagi park) gimnastika
maydonchasi (burilish-plats) qurilib, maxsus jihozlar - gorizontal panjaralar
(tirgaklar), parallel panjaralar, otlar, ustunlar, ko'tarilish narvonlari va boshqalar bilan
jihozlangan. Saytda ishtirokchilar soni 500 tagacha edi.
Shvetsiya gimnastika harakatining asoschisi P. Lingdir. U Xitoyning qadimiy
jismoniy madaniyati, Skandinaviya mamlakatlari, yangi davr nemis gimnastikasi
bilan shug‘ullangan. Ushbu ma'lumotlarga asoslanib, P. Ling anatomiya va biologiya
bilimlariga asoslangan jismoniy mashqlarni tasnifladi. P.Ling gimnastikani to'rt turga
bo'ldi: harbiy, pedagogik, tibbiy va estetik, lekin amalda u faqat harbiylarni yaratdi.
Pedagogik gimnastika Ya Ling (P. Lingning o g li) tomonidan ishlab chiqilgan.
ʻ ʻ
40-yillarda XIX asr u shved pedagogik gimnastikasini bajarish texnikasi va o‘rgatish
usullarini, darsning tuzilishini bayon qildi, gimnastika asbob-uskunalari - gimnastika
devori (devor panjaralari), skameyka, gimnastik to‘sin (bom) va boshqalar bilan
tanishtirdi.
Inson tanasi turli qismlardan iborat degan fikrga asoslanib, shved gimnastikasi
ijodkorlari tananing ushbu alohida qismlarini rivojlantirishni zarur deb bilishgan.
Shunday qilib, barcha mashqlar quyidagi guruhlarga bo'lingan: oyoqlar, orqa, qo'llar,
qorin bo'shlig'i, ko'krak qafasi, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarini
rivojlantirish uchun va boshqalar. Taklif etilgan dars tuzilmasi murakkab bo'lib, 12-18
qismdan iborat edi. Har bir qism tananing u yoki bu qismiga yoki tananing
funktsional tizimiga ta'sir qilishni ta'minlaydi. [1]
Shvetsiya gimnastikasi anatomiya va biologiya sohalaridan olingan bilimlar

nuqtai nazaridan mashqlarni tushuntirish nuqtai nazaridan oldinga qadam bo'ldi.
19- asrning o'rtalarida . Sokol gimnastika tizimi yaratila boshlandi . Bu "Falcon"
deb nomlangan birinchi muhim slavyan jismoniy tarbiya tizimi - erkinlik, jasorat,
mustaqillik ramzi. Uning asoschisi Chexiya Respublikasining mashhur madaniyat
arbobi M.Tyrs edi. U burjua ziyolilarining vakili sifatida Chexiya Respublikasi o shaʻ
davrda Avstriya hukmronligi ostida bo lganligi sababli milliy mustaqillik uchun
ʻ
kurashda chex xalqini birlashtirish va birlashtirishga intilgan.
Sokol gimnastikasi zamonaviy sport va badiiy gimnastikani yaratishga katta
hissa qo'shdi. U nemis va shved gimnastikasidan allaqachon ma'lum bo'lgan
mashqlarni o'z ichiga olgan, ammo ularni bir qator boshqa harakatlar bilan sezilarli
darajada to'ldirgan.
Sokol gimnastikasida jismoniy mashqlarni yangi asosda tasniflashga harakat
qilindi. Ular to'rtta asosiy guruhga bo'lingan.
Birinchi guruh - apparatsiz mashqlar: yurish, yugurish, pol mashqlari,
burg'ulash mashqlari, dumaloq raqslar, raqslar.
Ikkinchi guruh apparat mashqlari: oddiy uzunlikka sakrash, balandlikka
"hujum" sakrash, chuqur tayanchda sakrash, echki ustida mashqlar, uzun stol,
tutqichli va tutqichsiz uzun va keng ot, ustun, notekis panjaralar, halqalar joyida va
belanchakda, ustunlarda, zinapoyalarda, devor panjaralari, arqonlar, ustunlar, shved
skameykasi, muvozanat nuri, to'p, konki, velosiped. Uskunalar bilan mashqlar: turli
og'irlikdagi mashqlar (tayoqlar, gantellar, og'irliklar, cho'qqilar, nayzalar,
ko'rsatkichlar, bolg'alar, kaltaklar, belkuraklar, cho'tkalar, ketmonlar, o'roqlar, kamon,
narvonlar, loglar), uloqtirish mashqlari (nayza, disk, bolg'a, kub ). , to'p, to'p), narsalar
bilan mashqlar (bayroqlar, bayroqlar, kaltaklar, arqonlar).
Uchinchi guruh - guruh mashqlari: piramidalar, ommaviy gimnastika
chiqishlari, ochiq o'yinlar.
To'rtinchi guruh - jangovar mashqlar: qilichbozlik, kurash, boks, qarshilik
mashqlari.

19-asr oxiri - 20- asr boshlari . sport va badiiy gimnastikaning gimnastika
harakatlari asosida shakllanish jarayoni boshlanadi. Boshqacha aytganda,
gimnastikaning o'zi ham sport turiga aylanadi. Mohiyatan, biz jismoniy tarbiyaning
ikki yo‘nalishi – gimnastika va sport o‘yinlarining qo‘shilib ketganiga hamda nisbatan
mustaqil jismoniy tarbiya vositalari – gimnastika, sport va o‘yinlar
shakllanayotganiga guvoh bo‘lmoqdamiz.
20-yillarda Jahonda jismoniy madaniyatning yangi yo‘nalishi – kasbiy-amaliy
jismoniy tarbiya vujudga kelmoqda. Fiziologlar jismoniy mashqlar va ish jarayoniga
kiritilgan tanaffuslar samaradorlikni oshiradi, charchoqning boshlanishini
kechiktiradi, tezroq tiklanishiga yordam beradi va ba'zan monoton ish operatsiyalari
uchun ijobiy hissiy fon yaratadi. Ushbu ma'lumotlarning ta'siri ostida allaqachon 20-
yillarda. ko'pgina rivojlangan mamlakatlarda ular bunday tanaffuslarni sanoat
gimnastikasi shaklida qo'shishni targ'ib qila boshladilar. [ 1]
.2 “Jismoniy madaniyat” va “jismoniy tarbiya” tushunchalarining ta’rifi.
"Jismoniy madaniyat" atamasi 19-asrning oxirida Angliyada paydo bo'lgan,
ammo G'arbda keng qo'llanilmagan va tez orada "SPORT" (sport) atamasi ingliz
tilidan olingan. Disport - o'yin, o'yin-kulgi
Rossiyada <http://fizrazvitie.ru/2011/11/rus-rossia.html> jismoniy madaniyat
yigirmanchi asrning boshlarida paydo bo'lgan va darhol barcha Sovet hokimiyatida
tan olingan va ilmiy va o'yin-kulgiga qat'iy kirib kelgan. amaliy leksika. 1918 yilda
Moskvada Jismoniy tarbiya instituti ochildi va "Jismoniy madaniyat" jurnali nashr
etildi.
Jismoniy madaniyat insonni hayotga tayyorlashning ko'p asrlik tajribasini
o'zlashtirgan. Ongli vosita faoliyati jarayonida tabiatan insonga xos bo'lgan psixofizik
qobiliyatlar rivojlanadi. Jismoniy tarbiya insonning axloqiy va axloqiy tamoyillarini
rivojlantiradi, ya'ni. Sportdan farqli o'laroq, nafaqat jismoniy rivojlanishga erishiladi,

balki aqliy va axloqiy fazilatlar sezilarli darajada rivojlanadi. Jismoniy tarbiya
sog'lom turmush tarzini yaratadi <http://fizrazvitie.ru/2011/03/zdorovyj-obraz-
zhizni.html>. SSSR parchalanganidan keyin <http://fizrazvitie.ru/2012/01/cccp.html>
"jismoniy madaniyat" atamasini qo'llashning maqsadga muvofiqligi bahsli. QARShI
argument shundan iboratki, bu atama dunyoning aksariyat mamlakatlarida
qo'llanilmaydi, Sharqiy Yevropa bundan mustasno, bu erda yarim asrdan ko'proq vaqt
davomida jismoniy tarbiya va sport rivoji sovet tizimidan namuna olingan. Ba'zilar
jismoniy tarbiyani "sport" tushunchasi bilan almashtirishni taklif qilishadi. Ko'proq
savodli odamlar jismoniy tarbiya G'arb sport ilmi bilan solishtirganda oldinga qadam
deb hisoblashadi. Jismoniy tarbiya - bu maqsad, sport esa unga erishish vositasidir
(o'yinlar, musobaqalar). [2]
Bugungi kunda "hamma uchun sport" tushunchasi keng tarqalgan bo'lib, bu
zamonaviy Rossiyaning ijtimoiy-siyosiy hukmronligining o'zgarishi bilan bog'liq,
ammo sport jismoniy tarbiya bilan bog'liq bo'lmagan mashg'ulotlarni (shashka,
shaxmat, bilyard, ko'prik...). Jismoniy tarbiya faqat jismoniy mashqlar va yuqori
jismoniy faollikka asoslangan sport turlarini o'z ichiga oladi.
Jismoniy madaniyatning asoslari qadimgi yunon gimnastikasi
<http://fizrazvitie.ru/2011/02/gimnastika-drevnegrecheskaya-fizkultura.html>da
qo'yilgan bo'lib, u harbiy tayyorgarlik, marosimlar va raqslarni jismoniy tarbiya
tizimiga birlashtirgan <http: //fizrazvitie.ru /2011/07/lesgaft-fizicheskoe-
razvitie.html>. Rossiyada jismoniy madaniyat harbiy tayyorgarlikni, ko'plab
marosimlar va raqslarni, masalan, "Squat Battle Dance" ni birlashtirgan.
Jismoniy tarbiya - bu inson tanasining shakli va funktsiyalarini
takomillashtirish, harakat ko'nikmalarini, ko'nikmalarini, tegishli bilimlarni
shakllantirish va jismoniy sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan pedagogik jarayon.
Jismoniy tarbiyaning paydo bo'lishi insoniyat jamiyati tarixining eng qadimgi
davriga to'g'ri keladi. Jismoniy tarbiya elementlari ibtidoiy jamiyatda vujudga kelgan.
Odamlar o'z ovqatiga ega bo'ldilar, ov qildilar, uy-joy qurdilar va bu tabiiy, zaruriy

faoliyat davomida ularning jismoniy qobiliyatlari - kuch, chidamlilik, tezlik o'z-
o'zidan yaxshilandi.
Asta-sekin, tarixiy jarayon davomida odamlar ko'proq faol va harakatchan
turmush tarzini olib borgan, muayyan jismoniy harakatlarni ko'p marta takrorlagan,
jismoniy kuch ko'rsatgan, kuchliroq, bardoshli va samaraliroq bo'lgan qabila
vakillarini payqashdi. Bu odamlarning jismoniy mashqlar (harakatlarni takrorlash)
hodisasini ongli ravishda tushunishiga olib keldi. Jismoniy tarbiyaning asosiga
aylangan jismoniy mashqlar hodisasi edi.
Jismoniy mashqlar ta'sirini anglab etgan kishi, haqiqiy mehnat jarayonidan
tashqari o'z mehnat faoliyatida o'zi uchun zarur bo'lgan harakatlarni (harakatlarni)
taqlid qila boshladi, masalan, hayvon tasviriga o'q otish. Mehnat harakatlari haqiqiy
mehnat jarayonlaridan tashqarida qo'llanila boshlagan zahoti ular jismoniy
mashqlarga aylandi. Mehnat faoliyatining jismoniy mashqlarga aylanishi ularning
insonga ta'sir doirasini sezilarli darajada kengaytirdi va birinchi navbatda, har
tomonlama jismoniy takomillashtirish nuqtai nazaridan, evolyutsion rivojlanish
jarayonida jismoniy tarbiya sezilarli darajada yaxshilanganligi ma'lum bo'ldi inson
balog'at yoshida emas, balki bolaligida mashq qila boshlaganida erishiladi, ya'ni.
hayotga va mehnatga oldindan tayyorlansa.
Shunday qilib, insoniyatning jismoniy mashqlar hodisasi va insonni hayotga
oldindan tayyorlash muhimligini anglashi, ular o'rtasidagi aloqani o'rnatish haqiqiy
jismoniy tarbiyaning paydo bo'lishining manbai bo'lib xizmat qildi.
Tashkil etilgan jismoniy tarbiya shakllari Qadimgi Yunonistonda yoshlarni
harbiy va sport mashqlariga maxsus tayyorlash shaklida paydo bo'lgan , ammo hozirgi
tarixgacha ular imtiyozli sinflarning bir nechta vakillarining mulki bo'lib qolgan yoki
harbiy tayyorgarlik doirasida cheklangan.
Jismoniy tarbiya nazariyasining asosiy tushunchalariga quyidagilar kiradi: 1)
“jismoniy tarbiya”; 2) “jismoniy tarbiya” <http://fizkult-ura.ru/node/836>; 3)
“jismoniy rivojlanish” <http://fizkult-ura.ru/node/834>; 4) “jismoniy barkamollik”

<http://fizkult-ura.ru/node/835>; 5) "sport" <http://fizkult-ura.ru/node/837>.
Jismoniy ta'lim-tarbiya. Bu ta'lim turi bo'lib, uning o'ziga xos mazmuni
harakatlarni o'rgatish, jismoniy fazilatlarni tarbiyalash, maxsus jismoniy tarbiya
bilimlarini o'zlashtirish va jismoniy tarbiya faoliyatiga ongli ehtiyojni
shakllantirishdir.
Jismoniy tarbiyaning ikki tomoni bor: jismoniy tarbiya va jismoniy sifatlarni
rivojlantirish.
Shunday qilib, jismoniy tarbiya pedagogik jarayonning barcha xususiyatlariga
ega bo'lgan muayyan ta'lim vazifalarini hal qilish jarayonidir. Jismoniy tarbiyaning
o'ziga xos xususiyati shundaki, u harakat qobiliyatlari va ko'nikmalarini tizimli
ravishda shakllantirishni va insonning jismoniy fazilatlarini maqsadli rivojlantirishni
ta'minlaydi, ularning umumiyligi uning jismoniy imkoniyatlarini hal qiladi. [ 2]

2. Inson salomatligiga salbiy omillarning ta'siri
Tabiatning barcha elementlari o'zaro bog'liqdir. Uning bir qismi bo'lgan
odamga turli omillar, jumladan, zararli omillar ta'sir qiladi. Ularning ta'siri
salomatlikka salbiy ta'sir qiladi. Ovqat hazm qilish tizimi ko'pincha ta'sir qiladi. Biz
yashayotgan hayot ritmi shunchaki to'g'ri ovqatlanishimizga imkon bermaydi. Zararli
oziq-ovqatlardan tashqari, inson tanasiga salbiy ta'sir ko'rsatadigan ko'plab boshqa
omillar mavjud.
An'anaviy ravishda inson salomatligiga ta'sir qiluvchi barcha zararli omillarni
ta'siri muqarrar bo'lgan va hayotingizdan chiqarib tashlanishi mumkin bo'lgan
omillarga bo'lish mumkin. Asossiz bo'lmaslik uchun kundalik hayotda inson
salomatligiga zararli omillarning ta'sirini ko'rsatadigan misollar keltiraman.
Spirtli ichimliklar va ortiqcha ovqatlanish. Ko'pincha, bayramlardan so'ng, odatda
katta miqdordagi og'ir oziq-ovqat va spirtli ichimliklarni iste'mol qilish bilan birga
bayramlar bilan birga, biz o'zimizni juda yaxshi his qilmaymiz. Bunday parhez
xatolar, albatta, ovqat hazm qilish tizimiga salbiy ta'sir qiladi. Ortiqcha ovqatlanish va
spirtli ichimliklar yog 'birikmalarining parchalanishini kechiktiradi, bu rasmda aks
etadi. Spirtli ichimliklar, shuningdek, uning parchalanish mahsulotlari, ichaklarga
kirishi natijasida, mikrofloraning buzilishi tufayli biz qorin og'rig'i kabi qo'shimcha
muammolarni rivojlantiramiz. Bir kun oldin iste'mol qilingan yog'li, achchiq ovqat
oshqozon tomonidan yomon hazm qilinadi, bu esa og'irlik, noqulaylik, umidsizlik va
ko'ngil aynish hissi paydo bo'lishiga olib keladi. Agar siz doimo to'g'ri ovqatlanish
tamoyillarini buzsangiz, vaqt o'tishi bilan sog'liq muammolari muqarrar ravishda
rivojlanadi. Chekish. Chekish ham umumiy salbiy omil hisoblanadi. Bu yomon odat
nafaqat nafas olish tizimi, halqum va o'pka tizimining faoliyatini buzadi, balki
oshqozon (gastrit, oshqozon yarasi), ichak kasalliklarini keltirib chiqaradi, yurak-qon
tomir tizimi, jigar va buyraklarga salbiy ta'sir qiladi. Nikotin zahari butun tanamizni
zaharlaydi, bu esa immunitetni zaiflashtiradi va chekmaydiganlarga qaraganda bizni

turli kasalliklarga ko'proq moyil qiladi.
Kanserogen moddalar va og'ir metallar og'ir chekuvchining tanasida asta-sekin
to'planib, barcha organlar va tizimlarda qaytarilmas o'zgarishlarga olib keladi.
Ma'lumki, tamaki iste'moli bilan og'rigan odamlar ko'pincha insult, miyokard infarkti
va o'pka saratonidan o'lishadi.
Sedentary turmush tarzi. Zamonaviy dunyoda ko'pchilik jismoniy harakatsizlik
oqibatlaridan aziyat chekmoqda. Ammo harakat har doim sog'liqning kaliti bo'lib
kelgan. Muntazam sport mashg'ulotlari barcha tana tizimlarini, shu jumladan ovqat
hazm qilish tizimini rag'batlantiradi. Jismoniy faol odam ichaklarda tiqilib qolish va
chirish jarayonlari bilan bog'liq bo'lgan meteorizm, ich qotishi va shunga o'xshash
muammolarni deyarli boshdan kechirmaydi.
Kofe mania. Ko'pchilik ertalab bir chashka qahva ichishga odatlangan. Bu kayfiyatni
ko'tarishga va tezda ish kayfiyatiga kirishga yordam beradi. Qahva tanaga xavf
tug'dirmaydi, agar odam kuniga bir stakan bilan cheklansa. Uni haddan tashqari
ishlatish bilan biz yurakka zo'riqish hosil qilamiz va sog'lig'imizga xavf tug'diramiz.
Davolashni suiiste'mol qilish. Dori-darmonlarni muntazam ravishda ishlatish,
hatto giyohvandlikka olib kelishi mumkin, tanaga katta zarar etkazadi. Oshqozonga
og'ir ovqatni hazm qilishga yordam beradigan og'riq qoldiruvchi vositalar va
fermentlar har bir uy tibbiyot kabinetida mavjud, ammo agar odam nima va qanday
miqdorda ovqatlanayotganini, hamma narsani qanday chaynashini va qanday turmush
tarzini olib borishini kuzatib tursa, ularsiz butunlay qilish mumkin. Barcha tana
tizimlari bir-biri bilan yaqin aloqada.
Dorilar oshqozon va ichak mikroflorasini yo'q qiladi va shilliq qavatlarga salbiy ta'sir
ko'rsatadi. Doira yopiladi va biz yana tabletkalarga murojaat qilamiz.
Inson salomatligiga zararli bo'lgan bu omillarning barchasi tanaga ta'sir qiladi,
uning holatini asta-sekin yomonlashtiradi. Ammo ko'pchilik ularning sog'lig'ini
qanday saqlashi va umrini uzaytirishi bilan qiziqmaydi va buni mutlaqo behuda qiladi
... Agar siz sog'lom turmush tarzini olib bormoqchi bo'lsangiz, sog'lig'ingizga ta'sir

qiluvchi omillarni siz hisobga olishingiz kerak! O'zingizga befarq bo'lmang, sog'lom
turmush tarzini olib boring! [16]
2.1 Jismoniy madaniyatning shaxsiy tabiatining o'ziga xos funktsiyalari
Jismoniy madaniyat madaniyatning nisbatan mustaqil turi bo'lgan holda,
jismoniy madaniyatning mohiyatidan kelib chiqadigan va uning tuzilishini aks
ettiruvchi o'ziga xos funktsiyalarga ega.
O'ziga xos funktsiyalar deganda, insonning jismoniy faoliyatga bo'lgan
ehtiyojlarini qondirish, uning jismoniy holatini optimallashtirish va organizmning
sog'lig'ini mustahkamlash va hayotda zarur bo'lgan jismoniy imkoniyatlarni
ta'minlash qonunlariga muvofiq rivojlanishini ta'minlaydigan funktsiyalar tushuniladi.
L.P. Matveev (1983) quyidagi o'ziga xos funktsiyalarni aniqlaydi:
• tarbiyaviy funktsiyalar - jinsi, yoshidan qat'i nazar, jismoniy madaniyat
yutuqlaridan umumiy ta'lim tizimida motorli ko'nikma, ko'nikma va bilimlarning
muhim fondini tizimli ravishda shakllantirish, umumiy jismoniy rivojlanish va
odamlarning sog'lig'ini mustahkamlash uchun foydalanishda to'liq ifodalanadi; ,
jismoniy rivojlanish darajasi, sog'lom turmush tarzi uchun asoslar yaratishda,
involyutsiya jarayonlarini cheklashda va boshqalar.
• amaliy funksiyalar mehnatga tayyorlash va Vatan himoyasi tizimida jismoniy
tarbiyadan foydalanishga mo‘ljallangan ( ish samaradorligini oshirish, noqulay
mehnat sharoitlariga chidamlilik, gipokineziya va jismoniy harakatsizlik).
• sport funksiyalari eng yaqqol ifodalangan elita sporti sohasida namoyon
bo'ladi, bunda ular jismoniy madaniyatning jismoniy qobiliyatlarni ro'yobga
chiqarishda maksimal natijalarga erishishning asosiy omili bo'lib xizmat qilishida
namoyon bo'ladi.
• horg'inlik, kasallik, shikastlanish holatlarida jismoniy tarbiyani hordiq
chiqarish sohasida va maxsus reabilitatsiya tadbirlari tizimida qo'llash orqali

ifodalanadigan rekreatsion va sog'lomlashtirish-reabilitatsiya funktsiyalari.
Shunday qilib, jismoniy madaniyat ikki toifadagi funktsiyalarga ega: umumiy
madaniy va o'ziga xos. Ushbu funktsiyalarning mohiyatini tushunish jismoniy
madaniyatning shaxs va jamiyat hayotidagi o'rni va ahamiyatini to'g'ri aniqlash,
ularning maqsadlarini, vazifalari tizimini, mazmunini, ulardan foydalanish vositalari
va usullarini shakllantirish imkonini beradi. [7]

3. Asosiy jismoniy tarbiya
Asosiy jismoniy madaniyat jismoniy madaniyatning asosini tashkil qiladi. Bu
ta'lim va tarbiyaning eng muhim tarkibiy qismlaridan biridir, chunki inson
faoliyatining har qanday sohasida zarur bo'lgan umumiy jismoniy tayyorgarlikning
asosiy darajasini ta'minlashga qaratilgan.
Asosiy jismoniy madaniyatning mazmuni asosiy bilim fondini, hayotiy vosita
ko'nikmalarini va qobiliyatlarini egallashga, hayotda zarur bo'lgan umumiy ko'p
qirrali jismoniy rivojlanish darajasiga erishishga yordam beradi, ya'ni tanlangan
faoliyat uchun "tayanch" hisoblanadi. (kasbiy, sport va boshqalar) va asosiy jismoniy
tarbiyani ifodalaydi. Asosiy, ajralmas vosita ko'nikmalari yurish, yugurish, sakrash,
otish, suzishdir. Ularning shakllanishi tabiiy jismoniy qobiliyatlarga asoslanadi: kuch,
tezlik, chidamlilik, chaqqonlik, moslashuvchanlik.
Asosiy jismoniy tarbiyaning asosiy turi maktab jismoniy tarbiyasi bo'lib, uni
tashkil etish shakli o'quvchilarning jismoniy rivojlanishi uchun izchil qulay shart-
sharoitlarni yaratishga qaratilgan darsdir.
Yosh rivojlanish bosqichlari va turmush sharoitlariga, shuningdek, shaxslarning
shaxsiy qiziqishlari va ehtiyojlariga qarab, asosiy jismoniy tarbiya mazmuni o'zgarishi
mumkin. Uning vazifalari umumiy jismoniy tarbiya bo'yicha seksiya va mustaqil
mashg'ulotlar shaklida ham hal qilinishi mumkin. Mashg'ulotlar mazmuni
mashg'ulotlarga jalb qilinganlarning jismoniy imkoniyatlarini har tomonlama
yaxshilashni ta'minlaydigan asosiy jismoniy tarbiya uchun xosdir. Asosiy jismoniy
madaniyat birinchi navbatda asosiy jismoniy tayyorgarlikka erishishga qaratilgan
sport elementlarini ham o'z ichiga oladi.
Shunday qilib, asosiy jismoniy madaniyatda jismoniy madaniyatning asosiy
turlari (navlari) ajratiladi: - bular "maktab jismoniy madaniyati" va "asosiy sport". [5]
.1 Kasbiy amaliy jismoniy tarbiya

Professional amaliy jismoniy madaniyat. Jismoniy tarbiyaning ushbu
komponenti insonga kasbiy funktsiyalarni samarali, iqtisodiy jihatdan uzoq vaqt
davomida yuqori ko'rsatkichlarni saqlab qolishga imkon beradigan bunday o'ziga xos
vosita ko'nikmalarini shakllantirish va takomillashtirishga qaratilgan. Ushbu
yo'nalishning turlari:
Kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarlik (shu jumladan sanoat-amaliy va harbiy-
amaliy), asosan kasbiy ish sifati bevosita bog'liq bo'lgan tananing xususiyatlarini
yaxshilashga qaratilgan va shu bilan kasbni (ayniqsa, harbiy kasblar yuqori darajada)
egallash uchun zarur bo'lgan vaqtni qisqartiradi. insonning jismoniy fazilatlariga
talablar).
sanoat jismoniy madaniyati mehnat unumdorligini oshirishga yordam berish va
tabiat va mehnat sharoitlarining insonning jismoniy holatiga mumkin bo'lgan salbiy
ta'sirini oldini olish uchun mo'ljallangan. Ishlab chiqarish jismoniy madaniyatining
shakllari kirish gimnastikasi, jismoniy tarbiya tanaffuslari, jismoniy tarbiya
daqiqalari, ishdan keyin tiklanish mashqlari va boshqalar bo'lishi mumkin.[12]
4.

Salomatlik va reabilitatsiya jismoniy madaniyat
Sog'lomlashtirish va reabilitatsiya jismoniy tarbiya - bu kasalliklarni davolash
va kasalliklar, shikastlanishlar, ortiqcha ish va boshqa sabablar tufayli buzilgan yoki
yo'qolgan tana funktsiyalarini tiklash vositasi sifatida jismoniy mashqlardan aniq
maqsadli foydalanish. Tarixiy ma'lumotlarga ko'ra, bu maqsadda harakatlarning
ma'lum shakllari va harakat usullaridan foydalanish qadimgi tibbiyotda boshlangan va
hozirda sog'liqni saqlash tizimida, asosan, terapevtik jismoniy madaniyat shaklida
mustahkam o'rin olgan. Jismoniy madaniyat ijtimoiy hayotning ajralmas qismidir.
Jismoniy mashqlar bilan davolashning umumiy g'oyasi qon aylanishini yaxshilash va
kasal va sog'lom to'qimalarni kislorod bilan ta'minlash, mushaklarning ohangini
oshirish, yog 'zaxiralarini kamaytirish va boshqalar tufayli tanani davolash faktiga
asoslanadi. Odamlarning yosh gradatsiyasiga qarab, tiklanish ba'zi hollarda
organizmning funktsiyalari va tizimlarining normallashishi, boshqalarida -
kompensatsion reaktsiyalarning ustun rivojlanishi tufayli sodir bo'ladi.[11] Jismoniy
madaniyatni sog'lomlashtirish va reabilitatsiya qilishda individuallashtirish va
yuklarni bosqichma-bosqich oshirish printsipi kabi uslubiy tamoyillarning roli
sezilarli darajada oshadi. Sog'liqni saqlash va reabilitatsiya yo'nalishi asosan uchta
shaklda taqdim etiladi:
dispanserlar va shifoxonalarda mashqlar terapiyasi guruhlari;
jismoniy tarbiya guruhlaridagi sog'lomlashtirish guruhlari, jismoniy tarbiya
sport markazlari va boshqalar.
mustaqil tadqiqotlar.
Современая ЛФК включает довольно обширный комплекс средств и
методов (лечебная гимнастика, дозированые ходьба, бег и другие упражнения
с лечебно восстановительной направленостью.), специализированых в
зависимости от характера заболеваний, травм или других нарушений функций и
форм организма (перенапряжение, хроническое утомление, возрастные

изменения va boshq.). Yuklash rejimlari ham aniqlandi - jismoniy mashqlar
terapiyasiga xos bo'lgan "motor rejimlar" (xususan, "yumshoq", "tonik" va "trening")
va uni qo'llashning odatiy tashkiliy-uslubiy shakllari (individual mashg'ulotlar -
protseduralar, individual va guruh darslari).
Sog'liqni saqlash guruhlaridagi mashg'ulotlar jiddiy sog'liq muammolari bo'lmagan
shaxslar uchun umumiy salomatlik xarakteriga ega, shuningdek kasallikning o'ziga
xos xususiyatlarini hisobga olgan holda maxsus maqsadli. Mashg'ulotning asosiy
vositalari - asosiy gimnastika, suzish va engil atletikaning engil dozali mashqlari. Eng
yaxshi shifobaxsh va tonik ta'sirga mashqlarni kompleks ishlatish orqali erishiladi,
tercihen turlicha. Mashg‘ulotlar maxsus ishlab chiqilgan dasturlar bo‘yicha metodist
rahbarligi va shifokor nazorati ostida olib boriladi. Individual reabilitatsiya
mashg'ulotlari ham umumiy sog'lomlashtiruvchi xususiyatga ega bo'lishi mumkin
yoki tananing eng zaif funktsiyalari va tizimlarini mustahkamlaydigan maxsus
maqsadli bo'lishi mumkin. Masalan, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarining
funktsional buzilishlarida aerobik jismoniy mashqlarni keng qo'llash maqsadga
muvofiqdir. Mehnatni ilmiy tashkil etish tizimida salomatlik-reabilitatsiya madaniyati
ham katta ahamiyatga ega. Jismoniy tarbiya va sog'lomlashtirish markazlarida
profilaktika tadbirlarini o'tkazish ishdagi jismoniy va ruhiy stress va zamonaviy
turmush sharoiti natijasida yuzaga keladigan stressli hodisalar va salbiy oqibatlarni
bartaraf etish imkonini beradi . Profilaktik chora-tadbirlar majmuasiga ish kuni
davomida va undan keyin qo'llaniladigan turli xil tiklash mashqlari, massaj, hammom,
psixoregulyatsiya va boshqa vositalar kiradi.
So'nggi o'n yillikda salomatlik va reabilitatsiya jismoniy madaniyatining boshqa
tarkibiy qismlari jadal rivojlandi. Bu, xususan, sportni reabilitatsiya qilish
xususiyatiga ega bo'lgan bir qator omillarni o'z ichiga olishi mumkin - "sportni
reabilitatsiya qilish" chora-tadbirlari tizimidagi restavratsion vosita faoliyati omillari.
Ular sportchilarni tayyorlash omillarining umumiy tizimiga organik ravishda
kiritilgan bo'lib, ular uzoq vaqt davomida intensiv mashg'ulotlar va raqobatbardosh

yuklardan so'ng, ayniqsa, ortiqcha mashg'ulotlar paytida va sport jarohatlari
oqibatlarini bartaraf etishda tananing funktsional va moslashuvchan imkoniyatlarini
tiklashda muhim rol o'ynaydi.
Umuman olganda, zamonaviy turmush sharoitida jismoniy harakatsizlik va
stress omillarining yomonlashuvi oqibatlari bilan bog'liq holda sog'lomlashtirish va
sog'lomlashtirish jismoniy madaniyatining ahamiyati, shubhasiz, ortib bormoqda. Shu
bilan birga, jismoniy madaniyat fanning ixtisoslashgan tarmoqlarida tobora ko'proq
namoyon bo'lmoqda va fan jismoniy tarbiya amaliyotiga tobora ko'proq integratsiya
qilinmoqda. [13]
.1 Terapevtik jismoniy madaniyat
Terapevtik jismoniy madaniyat (yoki qisqacha jismoniy mashqlar terapiyasi) -
kasallik va shikastlanishlarni davolash, ularning kuchayishi va asoratlarini oldini
olish, mehnat qobiliyatini tiklash uchun jismoniy madaniyat vositalaridan
foydalanadigan mustaqil tibbiyot fanidir. Asosiy vositalar (va bu mashqlar
terapiyasini davolashning boshqa usullaridan ajratib turadi) jismoniy mashqlar -
tananing hayotiy funktsiyalarining stimulyatori.
Terapevtik mashqlar zamonaviy kompleks davolashning eng muhim
elementlaridan biri bo'lib, individual tanlangan terapevtik usullar va vositalar
to'plamini anglatadi:
1. konservativ,
2. jarrohlik,
. dorivor,
. fizioterapevtik,
. terapevtik ovqatlanish va boshqalar.
Kompleks davolash nafaqat patologik o'zgargan to'qimalar, organlar yoki organ
tizimlariga, balki butun tanaga ham ta'sir qiladi. Murakkab davolashning turli

elementlarining nisbati tiklanish bosqichiga va insonning mehnat qobiliyatini tiklash
zarurligiga bog'liq.
Kompleks davolashda muhim rol funktsional terapiya usuli sifatida terapevtik
jismoniy madaniyatga tegishli.
Jismoniy mashqlar butun organizmning reaktivligiga ta'sir qiladi va umumiy
reaktsiyada patologik jarayonda ishtirok etgan mexanizmlarni o'z ichiga oladi. Shu
munosabat bilan fizika terapiyasini patogenetik terapiya usuli deb atash mumkin.
Jismoniy mashqlar terapiyasi bemorlarni tegishli jismoniy mashqlarni ongli
ravishda va faol ravishda bajarishni o'z ichiga oladi. Trening jarayonida bemor tabiiy
omillarni qotib qolish, davolash va profilaktika maqsadida jismoniy mashqlar qilish
uchun foydalanish ko'nikmalarini egallaydi. Bu terapevtik jismoniy tarbiya darslarini
terapevtik va pedagogik jarayon sifatida ko'rib chiqishga imkon beradi.
Jismoniy mashqlar terapiyasi sog'lom odam uchun jismoniy madaniyat kabi jismoniy
mashqlardan foydalanishning bir xil tamoyillaridan foydalanadi, ya'ni: har tomonlama
ta'sir qilish, qo'llash va sog'lomlashtirishga yo'naltirish tamoyillari. O'z mazmuniga
ko'ra, terapevtik jismoniy madaniyat sovet jismoniy tarbiya tizimining ajralmas
qismidir. [15]

Xulosa
Jismoniy madaniyat insonni hayotga tayyorlashning ko'p asrlik tajribasini
o'zlashtirgan. Ongli vosita faoliyati jarayonida tabiatan insonga xos bo'lgan psixofizik
qobiliyatlar rivojlanadi. Jismoniy tarbiya insonning axloqiy va axloqiy tamoyillarini
rivojlantiradi, ya'ni. Sportdan farqli o'laroq, nafaqat jismoniy rivojlanishga erishiladi,
balki aqliy va axloqiy fazilatlar sezilarli darajada rivojlanadi. Jismoniy tarbiya
sog'lom turmush tarzini yaratadi <http://fizrazvitie.ru/2011/03/zdorovyj-obraz-
zhizni.html>.
Jismoniy madaniyat nisbatan mustaqil madaniyat turi bo'lib, jismoniy
madaniyatning mohiyatidan kelib chiqadigan va uning tuzilishini aks ettiruvchi o'ziga
xos funktsiyalarga ega bo'lib, o'ziga xos funktsiyalar deganda odamning jismoniy
faoliyatga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish, optimallashtirish imkonini beradigan
funktsiyalar tushuniladi. insonning jismoniy holati va sog'lig'ini mustahkamlovchi va
hayotda zarur bo'lgan jismoniy imkoniyatlarni ta'minlovchi qonunlarga muvofiq
tananing rivojlanishi.
Jismoniy mashqlar terapiyasi bemorlarni tegishli jismoniy mashqlarni ongli
ravishda va faol ravishda bajarishni o'z ichiga oladi. Trening jarayonida bemor tabiiy
omillarni qotib qolish, davolash va profilaktika maqsadida jismoniy mashqlar qilish
uchun foydalanish ko'nikmalarini egallaydi. Bu terapevtik jismoniy tarbiya darslarini
terapevtik va pedagogik jarayon sifatida ko'rib chiqishga imkon beradi. Современая
ЛФК включает довольно обширный комплекс средств и методов (лечебная
гимнастика, дозированые ходьба, бег и другие упражнения с лечебно
восстановительной направленостью.), специализированых в зависимости от
характера заболеваний, травм или других нарушений функций и форм
организма (перенапряжение, хроническое утомление, возрастные изменения va
boshq.). Yuklash rejimlari ham aniqlandi - jismoniy mashqlar terapiyasiga xos bo'lgan
"motor rejimlar" (xususan, "yumshoq", "tonik" va "trening") va uni qo'llashning

odatiy tashkiliy-uslubiy shakllari (individual mashg'ulotlar - protseduralar, individual
va guruh darslari).
Jismoniy faollik - bu odamlarning turli xil ijtimoiy faoliyatining bir turi. Bu
tizimli butunlikning barcha qonunlariga bo'ysunadigan tizimdir.
Shunday qilib, jismoniy madaniyat faoliyatiga insoniy ahamiyat va qadriyat
nuqtai nazaridan qaralgandagina u shaxsning chinakam madaniy rivojlanishi,
jismoniy va ma’naviyatini uyg‘unlashtirish, uni jismoniy madaniyatga barqaror joriy
etish omiliga aylanadi.
Jismoniy faollik faqat insonning tana xususiyatlarini rivojlantirish va
shakllantirish bilan cheklanib qolmasligi, balki uning ma'naviy faoliyati bilan aniq va
yaqin aloqada bo'lishi kerak.
U motor faolligining turli (hajmi va intensivligi bo'yicha) darajalarini taqdim
etadi: optimaldan (jismoniy tarbiya va tarbiyada) va eng yuqori (jismoniy tarbiya va
sportda) kichikgacha (jismoniy tarbiya va dam olishda) va kichikgacha (jismoniy
tarbiya va). reabilitatsiya).
Bu fonda jismoniy faoliyatning har bir turida intellektual va ijtimoiy-psixologik
komponentlar bilan, shuningdek, keng doiradagi ehtiyojlar, qobiliyatlar, munosabatlar
va boshqalar bilan bog'liq bo'lgan ruhiy tamoyillar turlicha namoyon bo'ladi.
Bu insonning jismoniy madaniyatining rolini belgilaydi, u orqali o'zini
takomillashtirish, o'zini namoyon qilish, muloqot qilish, ijodkorlik, madaniy dam
olish, uning hissiy sohasiga ta'sir qilish va boshqalar bilan bog'liq umumiy ta'lim,
umumiy madaniy muammolarni hal qilishga imkon beradi. uning munosabati va
dunyoqarashi.

Foydalanilgan manbalar ro'yxati
1 Gujalovskiy, A.A. Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodologiyasi asoslari: fizika
institutlari uchun darslik. kult / A.A. Gujalovskiy // FiS, 2005. - S. 6-33
Matveev, L.P. Jismoniy madaniyat nazariyasiga kirish. / L.P. tomonidan tahrirlangan.
Matveeva // Jismoniy tarbiya va sport, 2003 yil.
Belorusova, V.V. Jismoniy ta'lim-tarbiya. / V.V. Belorusova // Logos, 2003 yil.
Permyakov, E.S. Jismoniy tarbiya va sport. / E.S. Permyakov // Jismoniy tarbiya va
sport, 2000 yil
Rashchupkin, G.V. Jismoniy madaniyat. / G.V. Rashchupkin // Sankt-Peterburg:
Neva, 2004 yil
Davydov, V.V. Rivojlantiruvchi ta'lim muammosi. / V.V. Davydov // - M, 1986 yil
Erkomaishvili, I.V. Jismoniy madaniyat nazariyasi asoslari. / I.V. Erkomaishvili //
Ekaterinburg, 2004 yil
Epifanov, V.A. Davolovchi fitnes. / V.A. Epifanov // - 2006 yil
Pelmenev, V.K., Koneeva, E.V. Jismoniy madaniyat tarixi. / VC. Pelmenev; E.V.
Koneeva // Darslik - Kaliningrad: KSU nashriyoti, 2000 yil
Goloshchapov, B.R. Jismoniy tarbiya va sport tarixi. / B.R. Goloshchapov //
Nashriyot: "Akademiya" 2001 yil
Seluyanov, V.N. "Sog'lomlashtiruvchi jismoniy madaniyat texnologiyasi". / V.N.
Seluyanov. // - M.:SportAkademPress, 2001 yil
Seluyanov, V.N. "Jismoniy tarbiya mutaxassislarining kasbiy nazariy tafakkurini
shakllantirish". / V.N. Seluyanov. // Moskva 1996 yil.
Shestakova, T.N., Logvina, T.Yu. Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun salomatlik va
terapevtik jismoniy tarbiya. / T.N. Shestakova, T.Yu. Logvina // - Pn. - 2000
Glazyrina, L.D. Jismoniy tarbiya darslari. / L.D. Glazyrina // - Mn. - 2000
Furmanov, A.G. Fizioterapiya. / A.G. Furmanov // - Mn. - 2003 yil
Jeykobs, E. J. O'limgacha sog'lom. Sog'lom turmush tarzi haqidagi asosiy g'oyalarni

o'rganish natijasi . / E.J. Jeykobs // - 2007 yil
Sokovnya-Semenova, I.I. Sog'lom turmush tarzi asoslari. / I.I. Sokovnya-Semenova. //
- M.: Sfera, 2003 b. 321

Tarbiya mazmuni va uning jismoniy tarbiya va sportdagi ahamiyati

Купить

Похожие документы
Ayollar sportining fiziologik asoslari
Buyuk Britaniya Turizmini o‘ziga xosligi
Futbol sport turi sifatida
Harakatli o‘yinlar orqali sport o‘yinlari elementlarini o‘rgatish
Hujum taktikasi (futbol)