Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 87.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

“Tarixi Tabariy” tarixiy manba sifatida

Купить
MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................... 2 I.BOB. “TARIXI TABARIY” TARIXIY MANBA SIFATIDA TAHLILI ................ 4 I.1. Tabariyning hayoti va faoliyati ............................................................................ 4 I.2. “Tarixi Tabariy” asarining nusxalari va ularning o’rganilishi ............................. 9 II.BOB. “TARIXI TABARIY” O’RTA OSIYO TARIXI BO‘YICHA MUHIM MANBA SIFATIDA ................................................................................................ 13 II.1. “Tarixi Tabariy” asarida O’rta Osiyo tarixining yoritilishi .............................. 13 II.2.“Tarixi Tabariy”da tarixiy-geografik joy nomlari va shaxslar faoliyatining tahlili ........................................................................................................................ 21 XULOSA ................................................................................................................. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ............................................. 30 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarix ar-Rusul va’l-Muluk” asari o‘rta asr islom tarixshunosligining eng muhim yodgorliklaridan biri sifatida tarixiy tadqiqotlarda alohida ahamiyatga ega. Asar islom olamining dastlabki davrlari, shuningdek, islomgacha bo‘lgan sivilizatsiyalar tarixini yorituvchi noyob manba bo‘lib, bugungi kunda ham tarixshunoslik, madaniyatshunoslik va diniy tadqiqotlar uchun muhimdir. Mavzuning dolzarbligi Tabariyning universal yondashuvi, manbalar xilma-xilligi va isnad usuliga asoslangan metodologiyasini o‘rganish orqali o‘rta asr tarixiy manbalarining ishonchliligi va ob’ektivligini tahlil qilishda namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, zamonaviy tarixshunoslik nuqtai nazaridan asarning cheklovlarini aniqlash va uning ta’sirini baholash bugungi global tarixiy diskursda islom tarixining o‘rnini tushunish uchun zarurdir. Ushbu mavzu o‘zbek olimlari va talabalari uchun o‘rta asr tarixshunosligini o‘rganish, milliy va xalqaro tadqiqotlarda faol ishtirok etish imkonini beradi. Mavzuning o ‘rganilishi. Mazkur mavzu doirasida tadqiqotlar nisbatan kam sanaladi. Manbaning O‘rta Osiyoga bog ‘liq qismlarini V.I.Belyyev, tomonidan arab tilidan rus tiliga o‘girildi. A.B. Xolidov, O.G.Bolshakov, D.E. Bertels mazkur manabi qayta tahrirlangan holda nashr etilgan 1 . Shuningdek, O‘zRFA tarix instituti xodimlari va yirik olimlar jamoasi tomonidan mazkur manbaning muhim qismlari tarjima qilingan 2 Kurs ishining maqsadi. Kurs ishining maqsadi “Tarixi Tabariy” asarining tarixiy manba sifatida ahamiyatini, uning metodologiyasini, ishonchliligini va o‘rta asr hamda zamonaviy tarixshunoslikka ta’sirini har tomonlama tahlil qilishdir. Shu orqali asarning islom tarixi va jahon sivilizatsiyalari tadqiqotidagi o‘rni aniqlanadi, uning afzalliklari va cheklovlari zamonaviy manbashunoslik nuqtai nazaridan baholanadi. 1 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 220 2 O'zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. T.: O‘zbekiston, 2023. B 278 2 Kurs ishining vazifalari. Kurs ishi quyidagi vazifalarni qamrab oladi: 1. Asarning tarkibi va qamrovini o‘rganish: “Tarixi Tabariy” asarining tuzilishi, yoritilgan davrlar va mavzularni tahlil qilish, uning universal tarixiy yondashuvini aniqlash. 2. Manbalar va metodologiyani tahlil qilish: Tabariyning foydalangan manbalari, isnad usuli va ob’ektivlikka intilishi haqida ma’lumot to‘plash va ularning ishonchliligini baholash. 3. Tarixiy ahamiyatini aniqlash: Asarning islomning dastlabki davrlari, xalifalik va boshqa sivilizatsiyalar tarixini hujjatlashtirishdagi rolini ko‘rib chiqish. 4. Cheklovlarini tanqidiy baholash: Asardagi afsonaviy yoki diniy rivoyatlar, stereotiplar va zamonaviy tarixshunoslik nuqtai nazaridan muammoli jihatlarni aniqlash. 5. Ta’sirini o‘rganish: “Tarixi Tabariy” asarining o‘rta asr muarrixlari va zamonaviy tadqiqotlarga ta’sirini tahlil qilish, uning bugungi tadqiqotlarda qo‘llanilishini baholash. 6. Xulosalar chiqarish: Asarning tarixiy manba sifatidagi o‘rni, afzalliklari va cheklovlari haqida umumiy xulosa tayyorlash va uni zamonaviy tarixshunoslik kontekstida joylashtirish. Kurs ishining tarkibi. Mazkur kurs ishi 2 ta bob 4 ta paragraf, kirish, xulosa va foydalanilgan adabiyotlardan iborat 3 I.BOB. “TARIXI TABARIY” TARIXIY MANBA SIFATIDA TAHLILI I.1. Tabariyning hayoti va faoliyati Tabariy 838—39-yillarning qishida Tabaristonning Amol shahrida ( Kaspiy dengizidan 20 km janubda ) tug ilgan . ʻ U fors yoki arab asli sifatida tasvirlangan 3 . U yetti yoshida Qur onni yod olgan ʼ , sakkiz yoshida malakali namozxon bo lgan ʻ va to qqiz yoshida ʻ payg ambarlik urf-odatlarini ʻ o rgana boshlagan . U ʻ hijriy 236 (milodiy 850/1) yili o‘n ikki yoshga to‘lganida o‘qish uchun uyini tark etdi. U o'z shahri bilan yaqin aloqalarni saqlab qoldi. U zot kamida ikki marta, ikkinchi marta hijriy 290 (milodiy 903) yili qaytib keldi, o‘shanda o‘zining ochiq so‘zlari biroz bezovtalik keltirib, tezda ketishiga sabab bo‘lgan 4 . Tabariy Rayga borib, u erda besh yilcha qoldi. Raydagi yirik muallim Abu Abdulloh Muhammad ibn Humayd ar-Roziy bo lib, u avvalroq Bag dodda dars ʻ ʻ bergan, ammo hozir yoshi yetmishda edi . Rayda bo lganida u ʻ Hanafiy mazhabi bo yicha musulmon ʻ fiqhini ham o rgangan . ʻ tarixiy asarlarini, xususan as-Sironi y , Muhammadning hayotini o'rgatgan. Shunday qilib Tabariy yoshlarda islomgacha va ilk islom tarixi bilan tanishtirildi. Tabariy ibn Humayddan tez-tez iqtibos keltiradi, lekin Tabariyning Raydagi boshqa ustozlari haqida kam ma'lumotga ega 5 . Keyin Tabariy yaqinda (855 yil oxiri yoki 856 yil boshida) vafot etgan Ahmad ibn Hanbal qo'l ostida Bag'dodga o'qish uchun safar qildi . Tabariy Bag'dodga birinchi kelishidan oldin haj ziyoratini qilgan bo'lishi mumkin. U Bag'doddan, ehtimol, hijriy 242 yilda (856/7 ) , Kufa va Vosit shaharlari bo'ylab sayohat qilish uchun ketgan 6 . U yerda bir qancha nufuzli va hurmatli olimlar bilan uchrashdi. Tabariy hanafiy huquqini o rganishdan tashqari ʻ Shofe iy ʼ , Molikiy va Zahiriy ma rifatlarini ham o rgangan. ʼ ʻ T abariyning so nggi maktabni o rganishi asoschisi ʻ ʻ Dovud az-Zohiriy birga bo lgan va Tabariy o z ustozining ko plab asarlarini qo lda ʻ ʻ ʻ ʻ ko chirib, yetkazgan. Tabariy o'zining mustaqil, ammo oxir-oqibat yo'q bo'lib ʻ 3 Boaz Shoshan, Poetics of Islamic Historiography: Deconstructing Ṭ abarī's History , introductio, p. xxvi. Leiden: Brill Publishers, 2004. P 30 4 Donner . F . Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. Darwin Press , 1998 . P 5 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 19 6 Там же С 25 4 ketgan maktabini yaratishdan oldin qolgan beshta sunniy huquqiy maktabdan to'rttasini yaxshi bilgan. Uning sobiq ustozlari va sinfdoshlari bilan bo'lgan bahslari ma'lum bo'lib, ushbu mustaqillikning namoyishi sifatida xizmat qilgan. Bu ro yxatda e tiborga molik narsa yo q bo lib, hozirgi davrda sunniy islomdagiʻ ʼ ʻ ʻ to rtinchi yirik huquqiy maktab bo lgan ʻ ʻ hanbaliy maktabidir. Tabariyning maktab asoschisi Ibn Hanbal haqidagi nuqtai nazari keyinchalik hayotda mutlaqo salbiy bo‘lib qoldi. Tabariy faqihlarning turli qarashlarini ko'rib chiqayotganda Ibn Hanbalning muxolif fikriga umuman ahamiyat bermagan va Ibn Hanbal hatto faqih ham bo'lmagan, faqat hadis yozuvchi bo'lgan, degan 7 . Bag‘dodga qaytgach, u vazir Ubaydalloh ibn Yahyo ibn Xoqondan murabbiylik qildi 8 . Bu hijriy 244 (858) yilgacha bo'lgan bo'lar edi, chunki vazir 244 yildan 248 yilgacha (858-9 dan 862 yilgacha) mansabsiz va surgunda edi. Bir rivoyat borki, Tabariy oyiga o n dinorga o qituvchilik qilishga rozi bo lgan, biroq ʻ ʻ ʻ uning ta limoti shunchalik ta sirli va bolaning yozishi shu qadar ta sirli bo lganki, ʼ ʼ ʼ ʻ domlaga bir laganda dinor va dirham taklif qilingan. Doim odobli Tabariy o'z ishini belgilangan miqdorda bajarishni o'z zimmasiga olganini va sharaf bilan ko'proq ololmasligini aytib, taklifni rad etdi. Bu uning sovg'alardan voz kechishi yoki evaziga teng yoki ko'proq miqdorda sovg'alar berishi haqidagi bir qancha rivoyatlardan biridir. Yigirma yoshida u Suriya , Falastin , Hindiston va Misrga sayohat qilgan 9 . Bayrutda u al-Abbos ibn al-Valid ibn Mazyad al-Uzri al-Bayrutiy ( taxminan 169– 270/785–86 – 883–84) bilan juda muhim aloqani o rnatdi. Abbos Tabariyga suriya ʻ maktabida Qur'onni o'zgartirishni o'rgatgan va otasi Valid orqali bir asr oldingi Bayrutning taniqli huquqshunosi al-Avzoiyning huquqiy qarashlarini etkazgan. Tabariy 253 hijriy (milodiy 867) yili Misrga yetib keldi va 256/870 yildan bir qancha vaqt o‘tib Bag‘dodga qaytib yo‘lda haj ziyoratini qilgan bo‘lishi mumkin. Agar shunday bo'lsa, u Hijozda uzoq qolmadi . Tabariy tirikligida otasidan shaxsiy 7 Boaz Shoshan, Poetics of Islamic Historiography: Deconstructing Ṭ abarī's History , introductio, p. xxvi. Leiden: Brill Publishers, 2004. P 30 8 Donner . F . Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. Darwin Press , 1998 . P 9 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 19 5 daromad, keyin esa meros bo‘lgan. U o'qitish uchun pul oldi. Tabariyning shogirdlari orasida Ibn al-Mug'allis ham bor edi , u ham Tabariyning o'z ustozi Muhammad bin Dovud az-Zohiriyning shogirdi edi ; Ibn al-Mug'allis Tabariyni deyarli haddan tashqari maqtovlar bilan ta'minlagan. U hech qachon hukumat yoki sud lavozimini egallamagan 10 . Al-Mu'tadid xalifa bo'lganida Tabariy ellik yoshda edi . “Tarixi” nashr etilgan yili u yetmishdan oshgan edi . O'tgan yillar davomida u mashhur (agar biroz bahsli bo'lsa) shaxs edi. O'z yoshidagi shaxslar orasida u hukumatda qaror qabul qilish bilan bevosita bog'liq bo'lganlar bundan mustasno, hamma uchun teng bo'lgan ma'lumot manbalariga ega edi. Al-Mu'tadid, al-Muktafiy va al-Muqtadirning dastlabki yillari tarixiga oid materiallarning hammasi bo'lmasa ham, aksariyati u tomonidan xabar qilingan voqealar sodir bo'lgan vaqt haqida to'plangan. Uning hisoblari o'sha davrdan kutish mumkin bo'lgan darajada haqiqiydir 11 . Tabariyning so nggi yillari Ibn Hanbal shogirdlarining shogirdi ʻ Al-Hasan ibn Ali al- Barbahoriyning hanbaliy tarafdorlari bilan to qnashuvlar bilan kechdi . Tabariy ʻ hanbaliylik qonuniy mazhab emas, degan qarashi bilan tanilgan edi, chunki Ibn Hanbal urf-odatlarni to'plovchi va to'g'ri huquqshunos emas edi 12 . Bag dodlik ʻ hanbaliylar Tabariyning uyini tez-tez toshbo ron ʻ qilishardi , bu esa abbosiy ma murlari ularni kuch bilan bo ysundirishga majbur bo ladigan darajada ʼ ʻ ʻ quvg inni kuchaytirardi ʻ 13 . Bag'dod politsiyasining boshlig'i Tabariy va hanbaliylar o'rtasidagi kelishmovchilikni bartaraf etish uchun o'rtasida munozara uyushtirishga harakat qildi. Tabariy rozi bo'lsada, hanbaliylar ko'rinmadilar, aksincha, keyinroq uning uyini yana toshbo'ron qilish uchun keldilar. Hanbaliylarning doimiy zo‘ravonlik tahdidi Tabariyning boshiga umrining oxirigacha osilib turdi 14 . 10 Boaz Shoshan, Poetics of Islamic Historiography: Deconstructing Ṭ abarī's History , introductio, p. xxvi. Leiden: Brill Publishers, 2004. P 30 11 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 19 12 Boaz Shoshan, Poetics of Islamic Historiography: Deconstructing Ṭ abarī's History , introductio, p. xxvi. Leiden: Brill Publishers, 2004. 13 O‘sha asar. P 35 14 O‘sha asar. P 37 6 Tabariy 923-yilning 17-fevralida vafot etgan Ba zi manbalarda Abbosiyʼ ma murlari hanbaliylar tomonidan olomon zo ravonligidan qo rqib, Tabariyni ʼ ʻ ʻ tunda yashirincha dafn qilganlar 15 , biroq bu xabarlar noaniq va boshqa manbalar uning vafotidan keyin ertalab dafn etilganiga qo shilishadi. Qanday bo'lmasin, u ʻ o'z uyida dafn qilindi. Nima bo'lishidan qat'iy nazar, Tabariy Ibn Duraid kabi zamondoshlari tomonidan ijobiy esda qoldi va hanbaliylar Abbosiy hukumati tomonidan , taxminan, o'n yil o'tgach, raqiblarini ta'qib qilganliklari uchun butunlay qoralangan. Hatto odamlarning u bilan uchrashishiga to‘sqinlik qildilar va Ibn Jarir o‘lgunicha uyida qamalib qoldi. Tabariy yashagan davr diniy tafovutlar va siyosiy notinchliklarga boy bo lib, bu davr alohida shaxslarni qoralash va ayblash ʻ bilan ajralib turardi 16 . Uning rangi qoramtir, ko‘zlari katta, soqoli uzun ekan. U uzun bo'yli va nozik edi va uning sochlari va soqoli juda qariguncha qora bo'lib qoldi. U o'z sog'lig'iga e'tiborli bo'lib, qizil go'sht, yog'lar va o'zi uchun zararli deb hisoblagan boshqa ovqatlardan voz kechdi. O'zining so'nggi o'n yilligidan oldin, plevrit xurujlari bilan og'riganida, u kamdan-kam kasal edi . U kasal bo'lganida, u o'zini davoladi (tabiblarning noroziligiga). U jiddiy mavzularga jiddiy munosabatda bo'lsa ham, hazil tuyg'usiga ega edi. U yoshligida she'riyatni o'rgangan va yozishni, qiroat qilishni va she'riy almashinuvlarda qatnashishni yoqtirardi. Aytishlaricha, Misrda undan at-Tirimma haqida so‘rashgan va at-Tirimma nomini endigina eshitgan misrliklar uchun VII asr shoirining bu asarini aytib bera olgan 17 . Ali ibn al-Asir o z ʻ xotiralarida bu xususiyatlarni tasdiqlagan. U zukko va shaharlik, toza va odobli edi 18 . U qo'pol so'zlardan qochdi, aksincha, nafis notiqlik ko'rsatdi 19 . U grammatika, leksikografiya va filologiyada yaxshi asosga ega edi . Bular Qur'on tafsiri uchun zarur hisoblangan. U fors tilini bilgan va arab tilidagi turli xorijiy 15 Joel L. Kraemer, Humanism in the Renaissance of Islam: The Cultural Revival During the Buyid Age, Volume 7 of Studies in Islamic culture and history. Leiden: Brill Publishers, 1992. P . 61. 16 O‘sha asar P 65 17 O‘sha asar P 67 18 Rosenthal, Franz, ed. The History of al- T sabarī, Volume I: General Introduction and from the Creation to the Flood. SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. 1989 . P 120 19 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 20 7 o‘zlashtirilgan so‘zlarning boshqa bir qator tillardan kelib chiqishi bilan tanishgan . Tarixchi 923-yil 17-fevralda Bag‘dodda vafot etdi. Xulosa qilib aytganda, At-Tabariy o‘zining “Tafsir at-Tabariy” va “Tarixi Tabariy” asarlari bilan islom ilmiy merosiga ulkan hissa qo‘shgan. Uning tarixiy yondashuvi, isnod usuliga sodiqligi va keng ko‘lamli tadqiqotlari uni o‘rta asr olimlari orasida alohida o‘ringa qo‘ydi. Xususan, O‘rta Osiyo va Xorasan tarixiga oid ma’lumotlari bugungi kunda ham arxeologik va tarixiy tadqiqotlarda muhim manba sifatida qo‘llanilmoqda. 8 I.2. “Tarixi Tabariy” asarining nusxalari va ularning o’rganilishi At-Tabariyning “Tarix” asari islom kelib chiqishi haqidagi asosiy ma lumotlarʼ omborlaridan biri hisoblanadi va, albatta, u tasvirlagan islom davri voqealari uchun eng muhim yarim o nlab matnlar qatoriga kiradi. At-Tabariy ham o z materialini ʻ ʻ annalistik tarzda tartibga soladi, ya ni voqealar biografik (ya ni bir shaxsning ʼ ʼ hayotini, keyin boshqa shaxsning hayotini hikoya qilish va hokazo) farqli o laroq, ʻ umuman xronologik (yilma-yil) tartibga solinadi, bu esa uni boshqa qator matnlarga nisbatan matn yetkazayotgan keng tarixiy mavzularni tushunish uchun ancha foydali qiladi. Qolaversa, Tabariy ijodi har qanday mazhab manfaatlari bilan chambarchas bog'liq bo'lmay, odatda asosiy islomiy qarashning vakili hisoblanadi. Yana foydali tomoni shundaki, Tabariy ko'pincha o'zi bilgan voqealar haqidagi xabarlarning bir nechta ziddiyatli versiyalarini taqdim etadi. Shu sabablarga ko'ra Fred Donner shunday yozadi: Binobarin, al-Tabariy ijodini ilk islom tarixnavislik an anasining namunaviy ʼ mahsuli sifatida, bo lmasa ham, bu an ananing cho qqisi va toji sifatida ko rish ʻ ʼ ʻ ʻ maqsadga muvofiqdir 20 . At-Tabariy cheklangan miqdordagi mavzularga e'tibor qaratadi. Forsning islomgacha bo'lgan tarixi uchun katta hajmdagi joy ajratilgan ; Taqqoslash uchun, Qadimgi Yunoniston yoki Rim imperiyasi tarixiga juda kam joy ajratilgan . Xuddi shunday, Eski Ahd tarixini hikoya qilishga katta joy ajratilgan , lekin Isoning hayoti va nasroniy jamiyati tarixiga oid rivoyatlar juda kam . Suriya va Misrga nisbatan Eron va Iroqqa ko'proq e'tibor berilgan . Soliq, savdo, sanoat, qishloq xo'jaligi va boshqalar kabi kundalik jamiyatning oddiy, ammo muhim masalalariga qaraganda u siyosiy qo'zg'olonlarni (hatto kichik bo'lganlarini) va janglarni hujjatlashtirishga ko'proq joy ajratadi. Bu tanlanganlik, ehtimol, at-Tabariyning shaxsiy manfaatlari, shuningdek, u o'z tarixini yaratganida, at-Tabariyga qanday ma'lumot manbalari kirish imkoniga ega bo'lganligining mahsulidir 21 . 20 Donner . F . Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. Darwin Press , 1998 . P 24 21 O‘sha asar 9 Bundan tashqari, at-Tabariy islom nuqtai nazaridan mohir rivoyat yoki tarixni taqdim etadi, bu oxir-oqibatda islom haq din ekanligini ko'rsatishga bag'ishlangan . Ushbu asosiy hikoyaning asosiy epizodlari 22 : 1. Dunyoning yaratilishi 2. Olloh insoniyatni ogohlantirish uchun ko'plab payg'ambarlarni yuboradi 3. Islomga qadar imperiyalar tarixi. Mavzu doirasida Movarounnahr va Xuroson tarixiga nazar. 4. Janubiy Arab qirolliklari va shimoliy arablarning islomgacha bo'lgan bag'ishlangan tarixi . Makka va Qurayshga e'tibor qarating . 5. Islom payg‘ambari Muhammad (s.a.v) hayoti . 6. Muhammad (s.a.v.)vafotidan keyin xalifalar vorisligi ( Abu Bakrdan boshlab). 7. Ridda urushlari (Abu Bakr davrida). 8. Umar davrida va undan keyingi islomning ilk istilolari . 9. Dastlabki ichki urushlar, ayniqsa shia va xorij guruhlari urushlari . 10. Umaviylar xalifaligi tomonidan Rashidun xalifaligining ag'darilishi , so'ngra Abbosiylar xalifaligi tomonidan Umaviylar xalifaligining ag'darilishi. 11. Abbosiylar hukmronligi tarixi (shu vaqtdagi qo'zg'olonlarni o'z ichiga oladi) 12. Bu davrda islom an’analarining insoniy timsolini ifodalovchi hokimlar, qo‘mondonlar va boshqa shaxslarning ketma-ketligi. Tabariy ijodining yana bir xususiyati unga hadis usullarini joriy etish , ya'ni u tilga olgan xabarlar uchun isnodlarni (rivoyat zanjirlarini) yetkazib berish edi. Bu tarikh janri uchun juda muhim edi, chunki u paytga qadar hadis ilmiga ixtisoslashgan islom ulamolari (muhaddislar nomi bilan mashhur) tomonidan qattiqqo'llikdan mahrum bo'lgan. Bir ma noda, At-Tabariyni xabarʼ (hisobot/hisob/rivoyat) va hadis shakllarini birlashtirgan deb qarash mumkin. 22 Donner, Fred (1998). Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. Darwin Press 10 1878-yilda nemis sharqshunosi Teodor Noldeke ham Tabariy tarixining sosoniylar bo‘limini nemis tiliga tarjima qilgan va shundan so‘ng bir necha bor qayta nashr etilgan. Gollandiyalik sharqshunos Maykl Yan de Goeje bir necha jildlarda Tabariyning tarix kitobini golland tiliga tarjima qilgan, kitob keyinchalik ingliz tiliga tarjima qilingan va 1998 yilda Nyu-York Davlat universiteti matbuoti va Parij Didro universiteti tomonidan qayta nashr etilgan . Hermann Zotenberg Parijda Tabariy tarixini to'rt jildda frantsuz tilida nashr ettirdi 23 . Uning tug'ilganlar va tarix haqidagi kitobi Jovanni da Siviglia tomonidan lotin tiliga tarjima qilingan va 1503 yilda Venetsiyada nashr etilgan. Frans Rozental 1989 yilda "Yaqin Sharq tarixi" nomli uch jildlik Tabari tarixi kitobini tarjima qilgan. Klifford Edmund Bosvort 1999-yilda AQSh, Albaniya va Fransiyada Ehson Yarshater muqaddimasi bilan “Tabariy tarixi” kitobini uch jildda nashr etdi .Qirq jilddan iborat bu buyuk xronika kitobini ingliz tiliga tarjima qilishni rejalashtirish 1971 yilda bosh muharrir sifatida Ehson Yarshater boshchiligida va muharrirlar kengashining yordami bilan boshlangan edi . . Kolumbiyadagi Eron tadqiqotlari markazida Estelle Uilan tahririyat koordinatori lavozimida ishlagan. Venger olimi Ignak Goldziher 1920 yilda Tabariyga bag'ishlangan kitob yozgan, nemis tilida "Die Richtungen der islamischen Koranauslegung" deb nomlangan va u Brill Publishers tomonidan nashr etilgan . Brokxauz va Efron entsiklopedik lug atiʻ ham o z markazida “Payg ambarlar va podshohlar tarixi”ni ʻ ʻ 17 jildda to liq nashr ettirdi ʻ 24 . V. Montgomeri Vatt Tabariy tarixini tadqiq qildi va 1987 yildan 1999 yilgacha "Tabariylar tarixi" kitobini "Muhammad at Makka" deb nomladi. Shuningdek, Tabariy tarixi, Tabariy tafsiri va Tabariy tarixi tarjimasi Oston Quds Razaviy markaziy kutubxonasida saqlanadi 25 . Moshe Pearlman , Ismoil Poonavala , Fred Donner , Xyu N. Kennedi , Xolid Yahya Blankinship , R. Stiven Xamfris , Maykl G. Moroni , GR Xoting , Martin 23 Tabarî, La Chronique Histoire des prophètes et des rois. 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von Hermann Zotenberg . Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, 24 Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 25 The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies), AbeBooks 11 Xinds , Kerol Xillenbrand , Jorj Saliba va Yohanan Fridmanning mualliflar to'plamining muallifi va tadqiqotchilar to'plamini nashr etishdi. turli unvonlar bilan taqdirlandi . Manbaning O‘rta Osiyoga bog ‘liq qismlarini V.I.Belyyev, tomonidan arab tilidan rus tiliga o‘girildi. A.B. Xolidov, O.G.Bolshakov, D.E. Bertels mazkur manabi qayta tahrirlangan holda nashr etilgan 26 Xulosa qilib aytganda, “Tarixi Tabariy” asarining nusxalari o‘rta asrlar davomida islom olamining turli markazlarida ko‘chirilgan va saqlanib qolgan bo‘lib, zamonaviy tadqiqotlarda Leyden nashri kabi tahrirlar asosida o‘rganilmoqda. Asar O‘rta Osiyo va Xorasan tarixini tushunishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi, ammo uning ma’lumotlari boshqa tarixiy manbalar bilan taqqoslash orqali aniqlik kiritishni talab qiladi. Zamonaviy olimlar asarni matn tanqidi, xronologik tahlil va arxeologik ma’lumotlar bilan birgalikda o‘rganib, uning tarixiy ahamiyatini yanada chuqurroq yoritmoqda. 26 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 220 12 II . BOB . “ TARIXI TABARIY ” O ’ RTA OSIYO TARIXI BO ‘ YICHA MUHIM MANBA SIFATIDA II.1. “Tarixi Tabariy” asarida O’rta Osiyo tarixining yoritilishi Manbaning asosiy qismlari, O‘rta Osiyo tarixining Arab xalifaligi tomonidan fath etilish masalalariga bag‘ishlangan bo ‘lib, bunda dastlab, arablarning Sosoniylar davlatiga hujumidan boshlaydi. Shu sababli avvalgi boblari Jurjon va Marva va shu kabi O‘rta Osio hududiga yaqin joylashgan Sosoniylarning yirik ma’muriy markazlaridan boshlaydi. Masalan, manbada Yadighirda va arablar o‘rtasidan Marvg abo ‘lgan hujum haqida shunday deydi: - Yizdedgird Marvga joylashtirilganidan qo'lida bo'lgan hamma narsani to'plaganida. va ular uni siqib chiqara boshladilar, u ushbu xazinalardan foydalanib, mustaqil ravishda harakat qilishni xohladi, to'satdan Fors aholisining xazinalari tufayli asorat paydo bo'ldi. Yizdejird shunda : -Xaqan bilan bog'lanmoqchi edi va Fors aholisi undan: "nima qilmoqchisiz?"- dedi. U javob berdi 27 : -men u bilan yoki As-Sinada bo'lish uchun Xakan bilan bog'lanmoqchiman". Ammo ular unga qarshi chiqishdi: "kuting! Axir, bu yomon niyat. Siz biron bir / 2689 / xalqqa ularning davlatiga borasiz va siz o'z mamlakatingizni va xalqingizni tark etasiz! Yo'q, siz ular bilan shartnoma tuzish uchun biz bilan o'sha odamlarga qaytib kelasiz: axir ular o'z majburiyatlariga sodiq odamlar va ba'zi din tarafdorlari. Ular bizning mamlakatimizga egalik qilishadi va biz uchun o'z mamlakatimizda bizni boshqaradigan dushmanning kuchi o'z mamlakatida bizni boshqaradigan dushmanga qaraganda afzalroqdir. Bundan tashqari, ularning dini yo'q, biz majburiyatlarga sodiqlik nima ekanligini ham bilmaymiz."Ammo u ular bilan rozi bo'lmadi va ular: 27 O‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 260-276 13 "keyin xazinalarimizni qoldiring, shunda biz ularni mamlakatimizga va unga egalik qiladiganlarga qaytarishimiz mumkin. Ularni mamlakatimizdan boshqasiga olib chiqmang." 28 Ammo u buni ham rad etdi. Keyin ular: "keyin biz sizga ruxsat bermaymiz", deyishdi. Va ular undan ajralib , tarafdorlari bilan uni tark etishdi. Ular u bilan jangga kirishdi, uni qochishga majbur qilishdi va xazinalarni egallab olishdi va ularni egallab olishdi, uni haydab chiqarishdi va sodir bo'lgan voqea haqida xabar berib, Al-Axnafga yozishdi. Mushriklar Marvga va Yezdegird bilan muzokaralarda bo'lganlarida, musulmonlar ularga yaqinlashdilar, u bilan jangga kirishdilar va qolgan odamlari bilan mag'lubiyatga uchradilar va aravani egallashiga to'sqinlik qildilar. U qochib ketdi va boshpana izlab daryodan Farg'onaga turklarga o'tdi. U erda u butun hukmronlik davrida qoldi "Umar, - Alloh undan mamnun bo'lsin! — deydi ular bilan yozishmalar (sub'ektlar)da. Bas, ular unga ibodat qildilar. Xorason aholisi esa yana Usmon hukmronligiga ishonmay qolishdi 29 . Fors aholisi al-Axnafga kelib, u bilan tinchlik tuzdilar, uni shartnoma bilan muhrladilar , bu xazinalar va pullarni unga topshirdilar va o'z shaharlari bo'ylab , mol-mulklariga, hayot uchun qaytib kelishdi 30 xosroylar davridan ham yaxshiroq. Va ular o'z shohliklarida yashaganlar, ammo musulmonlar ular uchun yanada ishonchli va adolatli edilar va ular mamnun va farovon edilar. Yezdegird har bir chavandoz Kadisiy kuni chavandozning ulushi bilan bir xil ulushga ega bo'ldi. Xorason aholisi "osmon" davrida isyon ko'targanida, Yezdegird chiqib , Mervda joylashdi. U va uning yaqinlari va Xuroson aholisi o'rtasida kelishmovchiliklar bo'lganida, u tegirmonda panoh topdi; u tegirmon yaqinidagi dalada ovqatlanayotganda unga hujum qilib, uni o'ldirdi va keyin uni kanalga tashladi. Shuningdek, O‘rta Osiyo fathi voqealari haqida ham at-Tabariy o‘z asarida mufassil yoritib bergan. Chunki, mazkur davrga oid voqealarni bevosita eshitgan va ko‘rgan shaxs bo‘libgina qolmay, mazkur jarayonlarni boshqa manbalarda ham 28 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 85 29 O ‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 276 30 O‘sha asar B 270 14 o‘qiganligi bilan ham o‘ziga xosdir. Muarrix 720-730-yillar oralig ‘i haqida bayon qila turib mintaqada arablarning siyosatini ham tasvirlab ketadi. Bunda, Markaziy hokimiyatga Movarounnahrning tub aholisi bo lgan turkiylar va forslarningʻ sodiqligi haqiqiy emasligini, 719-yilda ular tomonidan ochiqchasiga xitoyliklar va turkashliklardan xalifalikka qarshi harbiy yordam so rab yuborgan nomasidan bilsa ʻ bo ladi ʻ 31 . Demak, arablarning O‘rta Osiyoga kirib kelishidan oldingi voqealar Sosoniylar imperiyasining tanazzuli va shu bilan birga arablarning siyosiy birlashuvi bilan chambarchas bog‘liq ekan. Tarixiy konteksdan bilish mumkinki har qanday tanazzulga uchrashni boshlagan imperiyani tarix sahnasidan o‘chirish uchun bir kuch bo ‘lishi kerak va bu kuch VII-VIII asrlarda yosh arab xalifaligi edi Sharqiy hududlardagi inqiroz 720-yilda keskin kuchaydi, bunga bir vaqtning o zida sodir bo lgan holatlar sabab bo ldi. ʻ ʻ ʻ Birinchidan, shu yilning aprel oyida Iroqda Yazid ibn al-Muhallab qo zg oloni ʻ ʻ bo lib o tadi va bu qo zg olon sharqiy hududlarga yetarlicha ta'sir qiladi, garchi al- ʻ ʻ ʻ ʻ Muhallabning da'vatlari to g ridan-to g ri Xurosonga yetib bormagan bo lsa ham ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 32 . Ikkinchidan, Iroq voliysi Maslama ibn Abdulmalik noiblar tayinlashda xato qarorlar qabul qilib, ukasi Said ibn Abdulazizni Xurosonga noib etib tayinladi. Bu qarorning xatoligi shundaki ediki, Said maishatparast bo lib, ustiga yostiqlar ʻ qo yilgan ikki o rkachli tuyada kelgani bilan xurosonliklarni o ziga qarshi qilib ʻ ʻ ʻ qo ygan edi ʻ 33 . Noib hukmronligini birinchi kunlaridanoq mahalliy zodagonlar uchun ayolsifat bo lib ko ringan. Yangi noib haqida uning qabulida bo lgan Abrog ʻ ʻ ʻ ʻ (Samarqand janubidagi kichik hokimlik) hokimidan so rashganida, u „xuzayna“ ʻ („xonim“) deb javob bergan. Tarixda bu noib haligacha Said Xuzayna nomi bilan ataladi. Uchinchidan, 720-yilda so g dlar tomonidan qo llab-quvvatlangan ʻ ʻ ʻ turkiylar Amudaryo va Sirdaryo oralig idagi yerlarga bostirib kirib, Buxorodan ʻ Samarqandgacha joylashgan qal alarni o z nazoratiga oladilar. So'g'diyona ʼ ʻ 31 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 85 32 Там же. С 96 33 Там же. С 110 15 aholisining katta qismi islomdan chiqib, zardushtiylikka qaytadi. Bu esa Islomdagi eng dahshatli jinoyat edi. O z navbatida Said javob harakatlarini boshlashgaʻ shoshilmadi, arablar noibni qo shin to plash va yurish qilishga majbur qilishdi. ʻ ʻ Noibning kofirlarga nisbatan yumshoq munosabati ham norozilik uyg otdi: u ʻ qo zg olonchilar yerlarini vayron qilishga (ularning xalifaga tegishli ekanligini ʻ ʻ bildirgan holda), ularning oilalarini kaltaklash va qul qilishlariga yo l qo ymadi, ʻ ʻ hattoki bu ishlarni qilgan arablarni jazoladi ham. Said ibn Abdulaziz olib borgan siyosatning eng yomoni shunda ediki, uning qilgan yurish yorqin g alabalarga ega ʻ emasdi 34 . 721-yilda turkashlar shahzodasi Kursul boshchiligidagi qo shin ʻ Samarqand yaqinida Said ibn Abdulaziz qo mondonligidagi xalifalik qo shinini ʻ ʻ mag lub etadi. Xalifa noibni lavozimidan chetlatishga majbur bo ldi. Uning ʻ ʻ o rniga 721-yilda Said ibn Amr al-Haroshiy Xurosonga noib qilib tayinlanadi. U ʻ Iroqda al-Muhallab qo zg olonini bostirishda shafqatsizligi bilan tanilgan edi. 720- ʻ ʻ yil oxiridan boshlab xalifalikning sharqiy hududlarida uzluksiz qo zg olonlar ʻ ʻ boshlanib ketdi va 30 yil davomida, ya'ni umaviylar sulolasi barham topgunicha to xtamadi. ʻ Vaziyatning tubdan o zgarganidan xabar topgan rustoqlar boshliqlari yordam ʻ so rab Farg ona vodiysi hukmdorlariga murojaat qiladilar, qo zg olon ʻ ʻ ʻ ʻ mag lubiyatga uchragan taqdirda Xitoydagi Tan davlatiga qochib ketish rejasini ʻ ishlab chiqadilar. So g dlar o zlari bilan birga o nlab arab ayollari va bolalarini ʻ ʻ ʻ ʻ asirga olib, sharqqa qarab ketishadi. Haroshiy 722-yil 15—25-iyul kunlari qo zg olonchilarni ta'qib qilish davomida Xo jandni qamal qiladi, ammo asirlar ʻ ʻ ʻ borligi sababli to g ridan-to g ri hujum qilishga jur'at etmaydi. Muzokaralar olib ʻ ʻ ʻ ʻ borilayotganda asirlarning biri noma'lum ravishda vafot etgani ma'lum bo ladi. ʻ Musulmonlar buni qotillikka yo yishadi, o z navbatida so g dliklar esa bu ayblovni ʻ ʻ ʻ ʻ har tomonlama rad etishadi. Fay rustoqi boshlig i Korzanchning uzoq qamalga ʻ dosh bera olmay, Farg onaga chekinishi tufayli Xo jand shahri arablar tomonidan ʻ ʻ egallanadi. Sulh tuzilgach, katta mablag evaziga omon qolgan 400 savdogardan ʻ 34 O‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 278 16 tashqari, deyarli barcha qo zg olonchilar xiyonatkorona qirib tashlanadiʻ ʻ 35 [33]. Shu yilning yozida Haroshiy Panjikent hokimi Devashtichga qarshi yurish qiladi. Jangda qo zg olonchilar yengiladi. Omon qolganlar Zarafshonning yuqorisida ʻ ʻ joylashgan Obigar qal'asiga chekinishadi. Omon qoldirish sharti bilan qo lga ʻ olingan Devashtich Arbinjonda qatl etilib, boshi Iroq voliysiga jo natiladi, tanasi ʻ esa zardushtiylik xilxonasi — novus devoriga qoqib qo yiladi ʻ 36 . Xalifadan ruxsat olmay qilgan bu harakati xalifaning Haroshiydan shubhalanishga olib keladi. Uning sadoqatini tekshirish maqsadida xalifa tomonidan zaharlangan qovunni Haroshiy iste'mol qilishi, Haroshiyga qimmatga tushadi (umrining oxirigacha qorin og rig i bilan davolanib yuradi). Natija xalifa Umar ibn Abdulaziz noibi ʻ ʻ Haroshiyni huzuriga chaqirib oladi, o rniga 723-yilda noib etib Muslim ibn Said ʻ tayinlaydi 37 . Shuningdek, Tabariyning Arab xalifaligi davridagi eng yirik isyonlardan biri “Oq kiyimlilar” qo ‘zg‘aloni haqida batafsil ma’lumot beradi. Narshaxiy ham mazkur qo‘zg‘alon haqidagi ayrim ma’lumotlarni Tabariydan olganligi ham ma’lum. Bunda Muqanna va uning xalifalikka qarshi kurashi haqida nisbatan mufassalroq ma lumot berilgan. «Muqanna Marv atrofi aholisidan,-deyiladi unda,- ʼ Koza deb atalgan qishloqdan bo‘lib, nomi Hoshim ibn Hakim edi. U ilgari kudungarlik qilar edi, keyin esa ilm o‘rganishga mashg‘ul bo‘ldi va h ar xil ilmlarni: ko‘zbo‘yamachilik, se h r va tilsim ilmlarni o‘rgandi. Ko‘zbo‘yamachilikni yaxshi bilib olib, payg‘ambarlik da vosini qam qildi va uni Maqdiy ibn Mansur ʼ qijratning 167 yilida (5 avgust 783-23 iyul 784) o‘ldirdi. Muqanna o‘zboshimchalikni o‘rgangan va g‘oyatda ziyrak bo‘lib, qadimgi olimlar ilmlariga oid ko‘p kitoblarni o‘qigan va jodugarlikda ustoz bo‘lgan edi 38 . Uning otasining nomi Hakim bo‘lib, u Abu Ja far Davonaqiy davridagi Xuroson amiri ʼ 35 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 120 36 O‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 278 37 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 362 38 Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. - Тошкент, ANORBOOKS, 2022 . Б 108 17 lashkarboshilaridan biri edi. U Balxdan chiqqan edi. Hoshim ibn Hakimni Muqanna deyishlariga sabab shu ediki, u juda xunuk, boshi kal va bir ko‘zi ko‘r bo‘lganidan qamisha boshi va yuziga ko‘k parda tutib yurar edi. Shu Muqanna Abbosiylar da vatchisi Abu Muslim zamonida Xuroson lashkarboshilaridanbiriʼ bo‘lib, Abduljabbor Azdiyga vazir bo‘ldi va payg‘ambarlik da vosini qildi va bir ʼ qancha vaqt shu da voda turdi ʼ 39 . Abu Ja far Davonaqiy odam yuborib, uni ʼ Marvdan Bag‘dodga oldirib keldi va bir necha yil davomida zindonda tutdi. Shundan keyin u zindondan qutilib, yana Marvga qaytib keldi va odamlarni yig‘ib: «Mening kim ekanimni bilasizmi?» — deb so‘radi. Odamlar: «Sen Hoshim ibn Hakimsan», - dedilar. U: «Yanglishdingiz, men sizning va butun olamning xudosiman», og‘ziga tuproq va yana: «O‘zimni qanday nom bilan atashni istasam, atayberaman», - dedi hamda: «Men xalqqa o‘zimni Odam Ato suratida, keyin Nuh suratida, keyin Ibrohim suratida, keyin Muso suratida, so‘ng Iso suratida, keyin Muhammad mustafo, - xudo unga rahmat va salomini yuborsin, - suratida, keyin Abu Muslim suratida ko‘rsatgan zotman, endi esa mana o‘zingiz ko‘rib turgan suratdaman», - dedi... Muqanna har bir viloyatga noma yozib, o‘zining doimiy tashviqotchilariga berdi 40 . Nomaga shularni yozdi... menga imon keltiring va bilingki, podshohlik menga xos... U qali Marvda turgan vaqtidayoq, har yerga doiylarini yubordi va ko‘p xalqni yo‘ldan ozdirdi. Marvda arablardan Abdulloh ibn Amr nomli bir kishi bor edi, u Muqannaga imon keltirdi va qizini unga xotinlikka berdi 41 . Ana shu Abdulloh Jayhundan o‘tib Naxshab va Kesh shaqarlariga keldi va har yerda xalqni Muqanna diniga chaqirib, ko‘p kishini yo‘ldan ozdirdi. Bundaylar Kesh shahrida va uning qishlog‘ida ko‘proq edi. Dastlab Muqanna diniga kirgan va uning dinini yuzaga chiqargan qishloq Keshning Subah nomli qishlog‘i bo‘lib, u qishloq aqolisining ulug‘ kishisi Umar Subaqiy edi. Ular qo‘zg‘olon ko‘tardilar. Ularning amiri arablardan bo‘lib, porso bir kishi edi, uni o‘ldirdilar. So‘g‘dning ko‘pchilik qishloqlari Muqanna diniga kirdi. Buxoro qishloqparidan ko‘p kishilar 39 “История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 362 40 Там же. С 363 41 Равшанов. П. Қарши тарихи. - Тошкент: Янги аср авлоди, 2006 18 kofir bo‘lib, kofirlikni oshkora qildilar. Nihoyat bu fitna ulg‘ayib ketdi va musulmonlar uchun qattiq balo bo‘ldi» 42 . Narshaxiyning h ikoya qilishicha, Muqannaning xalifalikka ochiqdan-ochiq dushmanlik kayfiyatida bo‘lishi Xuroson amiri Xumayd ibn Kaxtabani beparvo qoldirmagan. Kaxtaba uni tutishga amri farmon beradi, ammo uni tutolmaydilar, u yashirin ish olib boradi. Tabariy o‘z yilnomasida Xumayd ibn Kaxtabaning 152 yilda (769) Xuroson noibi bo‘lganligini qayd etadi. Xumayd ibn Kaxtaba 158 yidda ham Xuroson noibi bo‘lib turadi. Demak, Tabariy ta kidlashi bo‘yicha, Muqanna isyoni 161 yilda keng yoyilib,ʼ Movarounnahrga qadar tarqalgan bo‘lsa, uning ildizi Xurosonda ana shu Xumayd ibn Kaxtaba noibligi davrida boshlangan bo‘lib chiqadi. Marvda qattiq tazyiq va quvg‘in ostiga olingan Muqanna «Movaraunnahr viloyatida ko‘p xalq uning diniga kirgani va u dinning tarqalgani ma lum bo‘ldi va u Jayhundan o‘tishga qasd qildi. ʼ Xuroson amiri: Jayhun daryosi labida uni soqchilar poylab tursinlar»,-deb buyurgan edi; Muqanna Jayhun daryosidan o‘tmoqchi bo‘lsa, uni tutib olish uchun yuzta otliq askar Jayhun qirg‘og‘ida yuqori va quyi tomon hamisha yurib turdilar. Muqanna o‘ttiz olti kishi bilan Jayhun daryosi labiga kelib, sol tayyorlab Jayhundan o‘tdi va Kesh viloyatiga bordi. U viloyat Muqannaga buysundi va xalq unga rag‘bat qildi» 43 . Tabariy 161 yil voqealarini zikr etganda, Muqanna isyonining xuddi shu yili oshkora tus olganini va yilning muqim voqeasi bo‘lganini aytadi. Muqannani ta qib etgan Xuroson amiri Xumayd ibn Kaxtaba 159 yilda ʼ vafot etadi. Shunga ko‘ra, Muqanna Movaraunnahrda o‘z g‘alayonini qariyb ikki yil davomida tayyorlagan, 159 yidsa Jayhundan o‘tgan Muqanna 161 yilda Kesh va Naxshab, Buxoro viloyatida juda ko‘p aholini qamragan isyonini boshlashga erishadi. Shuning uchun bu isyonni tasodifiy, o‘z-o‘zidan kelib chiqqan, deyish jo‘yali bo‘lmaydi. Narshaxiy aytgani kabi, u Marvda ekanligi paytida boshqa viloyatlarga o‘zining doiylarini- tashviqotchilarini yuborgan va ular bilan aloqada bo‘lgan. Buni inkor q ilib bo‘lmaydi. Muqanna kimga qarshi kurashayotganini 42 Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. - Тошкент, ANORBOOKS, 2022 . - Б 110 43 Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. - Тошкент, 1966. - Б 62 19 yaxshi bilgan, chunki u arablar qo‘lida turli lavozimlarda ishlagan, otasi ham arab amirlarining lashkarboshilaridan bo‘lgan 44 . Xulosa qilib aytganda, “Tarixi Tabariy” O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda muhim manba sifatida xizmat qiladi, ammo uning ma’lumotlari asosan arab manzarasidan yoritilgan. Shu sababli, mintaqa tarixini to‘liq anglash uchun bu asarni boshqa mahalliy va xitoy, yunon manbalari bilan birgalikda tahlil qilish zarur. Asarda O‘rta Osiyo xalqlari, xususan, So‘g‘diyona, Xorazm va boshqa hududlarning islomgacha va islom davridagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy jarayonlari haqida qimmatli ma’lumotlar keltirilgan. Tabariy o‘z asarida mintaqadagi muhim voqealar, hukmdorlar faoliyati va xalqlarning turmush tarzi haqida arab manbalariga asoslangan holda ma’lumot beradi. U O‘rta Osiyoning arab istilosi davri, mahalliy xalqlarning islomni qabul qilishi va bu jarayonlarning ijtimoiy tuzumga ta’sirini keng yoritadi. Asarda O‘rta Osiyoning IX-X asrlardagi siyosiy holati, Somoniylar davlati va boshqa mahalliy sulolalar faoliyati haqida ma’lumotlar berilgan bo‘lib, bu mintaqa tarixini chuqur tushunishga yordam beradi. Tabariyning yondashuvi xolisona bo‘lib, u o‘z davrining manbalariga tayanib, voqealarni aniq va tartibli bayon qiladi. Shu bilan birga, asarda mahalliy xalqlarning madaniyati va an’analariga nisbatan cheklangan ma’lumotlar mavjud, chunki Tabariyning asosiy e’tibori islomiy dunyo va arablarning mintaqadagi faoliyatiga qaratilgan. 44 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 362 20 II.2.“Tarixi Tabariy”da tarixiy-geografik joy nomlari va shaxslar faoliyatining tahlili Geografik nomlar “Tarixi Tabariy”da bir nechta muhim vazifalarni bajaradi. Birinchidan, ular voqealarni aniq geografik kontekstga joylashtiradi, bu esa o‘quvchiga tarixiy jarayonlarni muayyan hududlar bilan bog‘lash imkonini beradi. Masalan, Makka va Madina islomning paydo bo‘lishi va dastlabki rivojlanishida markaziy o‘rin tutgan joylar sifatida tez-tez tilga olinadi. Tabariy o‘z asarida ushbu shaharlarda sodir bo‘lgan voqealarni, masalan, Payg‘ambar Muhammadning Makkadan Madinaga Hijratini yoki Madinada islom jamoasining shakllanishini batafsil tasvirlaydi. Bu joylar nafaqat diniy markazlar, balki ijtimoiy va siyosiy faoliyatning muhim maydonlari edi. Ikkinchidan, toponimlar madaniy va tarixiy xotirani saqlaydi. Xuroson nomi, masalan, nafaqat geografik mintaqani, balki islomning sharqqa tarqalishi, mahalliy xalqlarning islomga qo‘shilishi va Abbosiylar inqilobidagi muhim rolini anglatadi. Uchinchidan, geografik nomlar o‘sha davrning iqtisodiy va ekologik sharoitlarini aks ettiradi. Dajla va Furot daryolari atrofidagi hududlarning tez-tez tilga olinishi ularning qishloq xo‘jaligi, savdo va shaharlar rivoji uchun hayotiy ahamiyatini ko‘rsatadi. Tabariy bu joylarda sodir bo‘lgan voqealarni tasvirlashda mahalliy resurslar va tabiiy sharoitlarning ta’sirini ham qayd etadi. Shaxslar faoliyati “Tarixi Tabariy”ning markaziy qismidir, chunki asar voqealarni shaxslar orqali yoritadi. Payg‘ambar Muhammad, xalifalar (Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali), sarkardalar (Xolid ibn Valid, Qutayba ibn Muslim) va mahalliy rahbarlar islom tarixining asosiy ishtirokchilari sifatida tasvirlanadi. Masalan, Qutayba ibn Muslimning Xuroson va Movarounnahrda olib borgan yurishlari O‘rta Osiyoda islomning tarqalishida muhim rol o‘ynagan. Tabariy Qutaybaning 711-712-yillarda Xorazm bilan tinchlik shartnomasini yangilaganini tasvirlaydi, bu jarayonda mahalliy shayxlar va aholi vakillarining ishtiroki muhim edi. Qutayba o‘z faoliyatida geografik sharoitlardan unumli foydalangan, masalan, Samarqand va Buxoro kabi shaharlarni zabt etishda strategik joylashuv va resurslardan foydalangan. Tabariy bu voqealarni tasvirlashda isnad (ma’lumot 21 uzatuvchilar zanjiri) orqali ma’lumotlarning ishonchliligini ta’minlashga harakat qiladi, masalan, Ali ibn Mujohid yoki Ibn Ishaq kabi manbalarga tayanadi 45 . Xuroson va Movarounnahr “Tarixi Tabariy”da alohida e’tibor beriladigan hududlar sifatida ko‘zga tashlanadi. Xurosonning Abbosiylar inqilobidagi roli, xususan, Abu Muslim Xurosoniyning faoliyati Tabariy tomonidan batafsil yoritiladi. Abu Muslim Xurosonni Abbosiylar hokimiyatining markaziga aylantirib, Merv shahrini asosiy qarorgoh sifatida tanladi. Mervning strategik joylashuvi, Dajla va Furot daryolariga yaqinligi va savdo yo‘llaridagi muhim o‘rni uni siyosiy va iqtisodiy markazga aylantirdi. Tabariy Abu Muslimning Xuroson aholisi orasida tashviqot olib borishini va mahalliy elita bilan ittifoq tuzishini tasvirlaydi, bu esa Abbosiylar hokimiyatining mustahkamlanishiga yordam berdi. Xurosonning boshqa muhim shaharlari, masalan, Nishopur, Tus va Saraxs, ham Tabariy tomonidan tez-tez tilga olinadi, bu ularning iqtisodiy va harbiy ahamiyatini ko‘rsatadi 46 . Samarqand va Buxoro kabi Movarounnahr shaharlari islomning sharqqa tarqalishi jarayonida muhim rol o‘ynagan. Tabariy Samarqandning Qutayba ibn Muslim tomonidan zabt etilishini tasvirlaydi, bu jarayonda shahar aholisi bilan tuzilgan shartnomalar muhim edi. Samarqand shartnomasiga ko‘ra, shahar yiliga 200 ming dirham soliq to‘lashga majbur edi, bu uning iqtisodiy salohiyatini ko‘rsatadi. Tabariy bu voqealarni tasvirlashda mahalliy shayxlar va “xorasoniy shayxlar” deb atalgan manbalarga tayanadi, bu esa ma’lumotlarning mahalliy kontekstga yaqinligini ta’kidlaydi. Buxoro ham islomning Movarounnahrda tarqalishi jarayonida muhim markazlardan biri bo‘lgan. Tabariy Buxoroning zabt etilishi va mahalliy aholi bilan munosabatlarni tasvirlashda ekologik omillarni, xususan, Zarafshon daryosining qishloq xo‘jaligidagi ahamiyatini qayd etadi 47 . Shaxslar faoliyatining geografik nomlar bilan bog‘liqligi o‘sha davrning ijtimoiy va siyosiy tuzilishini tushunishda muhimdir. Mas Rocksan va 45 O ‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 278 46 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 3 60 47 Там же С 210 22 Movarounnahrda olib borgan faoliyati nafaqat harbiy yurishlar, balki mahalliy aholi bilan diplomatik munosabatlar va iqtisodiy tashabbuslarni ham o‘z ichiga olgan. Masalan, al-Fadl ibn Yahya Xurosonni boshqargan davrida masjidlar va ribatlar qurdi, bu esa uning nafaqat harbiy, balki madaniy va diniy sohada ham faoliyatini ko‘rsatadi. Tabariy al-Fadlning Ushrusa tsari Xaraxara bilan muzokaralarini tasvirlaydi, bu Xurosonning sharqiy chegaralarini mustahkamlashda muhim edi. Al-Fadlning “abbosid” deb atalgan g‘ayriarab qo‘shinlarini tashkil etishi va ularni Bag‘dodga yuborishi Xurosonning islom olamidagi harbiy va siyosiy ahamiyatini yanada oshirdi. Geografik nomlar va shaxslar faoliyatining tahlili o‘sha davrning ekologik va iqtisodiy sharoitlarini tushunishda ham muhimdir. Tabariy Dajla va Furot daryolari atrofidagi hududlarning qishloq xo‘jaligi va savdo uchun muhimligini ta’kidlaydi. Masalan, Sa u d mintaqasi unumdor yerlari va sug‘orish tizimlari tufayli islom imperiyasi iqtisodiyotidagi muhim hududlardan biri edi. Shu bilan birga, shaxslar faoliyati, masalan, xalifalar tomonidan amalga oshirilgan sug‘orish loyihalari yoki savdo yo‘llarining rivojlanishi, ushbu geografik hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirgan. Tabariy bu jarayonlarni tasvirlashda shaxslarning tabiiy muhitga ta’sirini, masalan, yangi shaharlar qurilishi yoki qishloq xo‘jaligi yerlarining kengaytirilishini qayd etadi 48 . “Tarixi Tabariy”da toponimlar va shaxslar faoliyatining o‘zaro bog‘liqligi madaniy va diniy identiklikni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Makka va Madina islomning muqaddas shaharlari sifatida nafaqat diniy, balki ijtimoiy va siyosiy markazlar sifatida tasvirlanadi. Tabariy ushbu shaharlarda sodir bo‘lgan voqealarni, masalan, xalifalar o‘rtasidagi nizolar yoki diniy munozaralarni tasvirlashda, ularning madaniy va diniy ahamiyatini ta’kidlaydi. Xuroson va Movarounnahr kabi mintaqalar esa islomning tarqalishi jarayonida muhim rol o‘ynagan. Tabariy bu hududlarda mahalliy rahbarlar va sarkardalarning faoliyatini tasvirlab, ularning islom jamoasiga qo‘shilish jarayonidagi rolini yoritadi. 48 O ‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 278 23 Masalan, Raf e ibn Laysning Samarqanddagi isyoni (190-191 h./806-807 y.) mahalliy ijtimoiy va siyosiy nizolarni aks ettiradi, bu jarayonda Samarqandning strategik ahamiyati muhim edi 49 . Quyida “Tarixi Tabariy”dagi ayrim tarixiy joy nomlari keltirilgan. Xorasan - Xorasan o‘rta asrlar davrida sharqiy Eron, hozirgi Afg‘onistonning g‘arbiy qismlari va O‘rta Osiyoning janubiy hududlarini qamrab olgan keng viloyat edi. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Xorasan arablarning mintaqadagi ma’muriy va harbiy faoliyatining markazi sifatida tasvirlanadi. Masalan, al-Fadl ibn Yahyo va Ali ibn Isa ibn Mahanning boshqaruvi davridagi voqealar (178-190 h./794-806 m.) keng yoritiladi. Mavaraunnahr - Amudaryo daryosining shimolida joylashgan hudud bo‘lib, hozirgi O‘zbekiston, Tojikiston va Qozog‘istonning janubiy qismlarini o‘z ichiga oladi. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Mavaraunnahr Qutayba ibn Muslimning harbiy yurishlari (93 h./711-712 m.) va mahalliy aholi bilan tuzilgan sulh shartnomalari kontekstida muhim o‘rin tutadi. Samarqand - So‘g‘d viloyatining poytaxti, O‘rta Osiyoning savdo va madaniyat markazi. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Samarqand R o f e ibn Laysning isyoni (190 h./807 m.) va Qutayba ibn Muslimning shahar bilan tuzilgan sulh shartnomasi (93 h./711-712 m.) haqida tilga olinadi. Buxoro - So‘g‘d hududidagi muhim shahar, diniy va iqtisodiy markaz. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Buxoro arablarning istilo jarayonlari va hurramiylar kabi mahalliy diniy harakatlar bilan bog‘liq holda eslatiladi . Marv - Xorasanning asosiy markazi, hozirgi Turkmaniston hududida joylashgan. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” 49 O ‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 278 24 asarida Marv Ali ibn Isa ibn Mahanning boshqaruvi (183-190 h./799-806 m.) va Abu-l-Hasibning isyonlari (184-185 h./800-801 m.) joyi sifatida tasvirlanadi. Niso (N ishopur ) - Xorasandagi shahar (hozirgi Turkmaniston). Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Niso Abu-l-Hasib Vuhayb ibn Abdullohning isyonlari (184-185 h./800-801 m.) markazi sifatida tilga olinadi, bu shahar strategik ahamiyatga ega edi. Balx - Hozirgi Afg‘oniston shimolidagi qadimiy shahar, Xorasanning muhim markazlaridan biri. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Balx Ali ibn Isaning boshqaruvi va Rafig‘ ibn Lays isyoni (190 h./807 m.) bilan bog‘liq voqealar joyi sifatida keltiriladi. Jurjon - Kaspiy dengizi sohilidagi hudud (hozirgi Eron shimoli). Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Jurjonda “qizil kiyim kiyganlar” (hurramiylar) isyoni (181 h./797 m.) va boshqa diniy-siyosiy harakatlar haqida ma’lumot beriladi. Seyiston - Hozirgi Afg‘oniston va Eronning janubi-sharqiy qismini qamrab olgan viloyat. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Seyiston al-Fadl ibn Yahyoning boshqaruvi (178 h./794 m.) va Hamza ibn Atrakning isyoni (180 h./796 m.) bilan bog‘liq holda eslatiladi. Us t u r s ho na - Hozirgi Tojikiston va O‘zbekiston hududidagi viloyat. Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarixi Tabariy” asarida Ushrusana shohi Haraxaraning al-Fadl ibn Yahyoga itoat qilishi (178 h./794 m.) va mintaqaning arablar nazoratiga o‘tishi haqida ma’lumot keltiriladi . Asarda shaxslar faoliyatining tahlili ularning ijtimoiy va siyosiy roliga ham yorqin misollar keltiradi. Masalan, Ali ibn Isa ibn Mahanning Xurosonni boshqarishi davrida uning mahalliy elita bilan nizolari Tabariy tomonidan batafsil tasvirlanadi. Ali ibn Isaning Xuroson aholisiga nisbatan qattiq siyosati, masalan, taniqli shaxslar Hishom ibn Farraxosrou va al-Husayn ibn Mus‘abga qarshi ayblovlari, mahalliy jamoalar orasida norozilikni keltirib chiqardi. Tabariy bu voqealarni tasvirlashda Ali ibn Isaning o‘z xatolaridan kelib chiqqan isyonga sabab bo‘lganligini ta’kidlaydi, bu esa uning hokimiyatining barbod bo‘lishiga olib keldi. 25 Bu jarayonda M a rv, Balx va Samarqand kabi shaharlarning strategik ahamiyati yana bir bor ta’kidlanadi 50 . Quyida “Tarixi Tabariy”dagi muhim tarixiy shaxslar keltirilgan : Qutayba ibn Muslim - Qutayba ibn Muslim (d. 96 h./715 m.) Umayyaviylar xalifaligi davrida Xorasan va Mavaraunnahrni istilo qilgan taniqli arab sarkardasi edi. “Tarixi Tabariy” asarida u Mavaraunnahrda, xususan Samarqand va Buxoro kabi shaharlarni zabt etishda va mahalliy aholi bilan sulh shartnomalari tuzishda muhim rol o‘ynagani tasvirlanadi. Uning harbiy yurishlari (93-96 h./711-715 m.) islomning mintaqada tarqalishida muhim bosqich bo‘ldi. A l-Fadl ibn Yahyo - Al-Fadl ibn Yahyo (d. 192 h./808 m.) Abbosiylar xalifaligi davrida Xorasan valisi bo‘lib xizmat qilgan Barmakiylar sulolasining vakili edi. Asarda u Xorasan va Us tur s ho na kabi hududlarda ma’muriy boshqaruvni mustahkamlashi, shuningdek, mahalliy isyonlarni bostirishdagi faoliyati bilan tilga olinadi (178-180 h./794-796 m.). Ali ibn Isa ibn Mahan - Ali ibn Isa ibn Mahan (d. 196 h./811 m.) Abbosiylar xalifaligi davrida Xorasan valisi sifatida faoliyat yuritgan. “Tarixi Tabariy” asarida uning Marv va Balx kabi shaharlarni boshqargani, ammo Rafig‘ ibn Lays isyoni (190 h./807 m.) kabi qarshiliklarga duch kelgani haqida ma’lumot beriladi. Uning boshqaruvi qattiqqo‘l siyosati bilan mashhur edi. Rafig‘ ibn Lays - Rafig‘ ibn Lays Samarqandda Abbosiylar boshqaruviga qarshi isyon ko‘targan mahalliy rahbar edi (190 h./807 m.). Asarda uning Xorasan valisi Ali ibn Isa ibn Mahanga qarshi isyoni va Samarqandni qisqa muddat nazorat qilgani tasvirlanadi. Bu isyon mintaqadagi arab hokimiyatiga qarshi mahalliy norozilikning muhim namunasidir. Abu-l-Hasib Vuhayb ibn Abdulloh - Abu-l-Hasib Vuhayb ibn Abdulloh Xorasandagi Niso (Nasa) shahrida isyon ko‘targan mahalliy rahbarlardan biri edi (184-185 h./800-801 m.). “Tarixi Tabariy” asarida uning Abbosiylar hokimiyatiga 50 История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. - Ташкент, 1987. - С 362 26 qarshi faoliyati va strategik ahamiyatga ega Niso shahrini nazorat qilishga urinishi haqida so‘z yuritiladi. Hamza ibn Atrak - Hamza ibn Atrak Seyistonda isyon ko‘targan mahalliy rahbar edi (180 h./796 m.). Asarda uning al-Fadl ibn Yahyoning boshqaruviga qarshi chiqqani va Seyiston viloyatidagi diniy-siyosiy harakatlarni boshqargani haqida ma’lumot beriladi. Uning isyoni mintaqada arab hokimiyatiga qarshi qarshilikning bir qismi sifatida ko‘riladi. Haraxara (Us t u r s ho na shohi) - Haraxara Us tur s ho na viloyatining mahalliy hukmdori bo‘lib, “Tarixi Tabariy” asarida uning al-Fadl ibn Yahyoga itoat qilishi (178 h./794 m.) va Ushrusananing arablar nazoratiga o‘tishi haqida tilga olinadi. Uning itoati mintaqada arab hokimiyatining mustahkamlanishida muhim rol o‘ynadi. Harun ar-Rashid - Harun ar-Rashid (d. 193 h./809 m.) Abbosiylar xalifasi bo‘lib, Xorasan va O‘rta Osiyodagi voqealarga bilvosita ta’sir ko‘rsatgan. Asarda uning al-Fadl ibn Yahyo va Ali ibn Isa kabi valilarni Xorasanga tayinlagani va mintaqadagi isyonlarni bostirishga qaratilgan siyosati haqida so‘z yuritiladi (178- 190 h./794-806 m.). Yahyo ibn Xolid al-Barmakiy - Yahyo ibn Xolid Barmakiylar sulolasining muhim vakili bo‘lib, Abbosiylar xalifaligi davrida Xorasan boshqaruvida muhim rol o‘ynagan. “Tarixi Tabariy” asarida uning o‘g‘li al-Fadl ibn Yahyo orqali mintaqada ta’sir o‘tkazgani va ma’muriy islohotlarda ishtirok etgani eslatiladi (178-180 h./794-796 m.). Abdulloh ibn Malik al-Xuzoiy - Abdulloh ibn Malik al-Xuzoiy Xorasanda arablarning harbiy rahbarlaridan biri bo‘lib, “Tarixi Tabariy” asarida mahalliy isyonlarni bostirishda va mintaqani boshqarishda ishtirok etgani haqida tilga olinadi. Uning faoliyati, xususan, Xorasan va Seyistondagi harbiy yurishlarda (180-185 h./796-801 m.) muhim hisoblanadi. “Tarixi Tabariy”ning zamonaviy ahamiyati shundaki, u o‘rta asr islom olamining tarixiy va madaniy landshaftini tushunishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Asardagi geografik nomlar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini 27 yo‘qotmagan, chunki ular nafaqat tarixiy voqealar joyi, balki madaniy va diniy identiklikning ramzi sifatida qolmoqda. Shaxslar faoliyati esa insonning tarixiy jarayonlarga ta’sirini ko‘rsatib, rahbarlar, olimlar va oddiy odamlarning o‘z davriga qo‘shgan hissasini yoritadi. Tabariy o‘z asarida ushbu elementlarni birlashtirib, o‘tmishni tushunish va undan saboq olish uchun noyob imkoniyat yaratadi 51 . Xulosa qilib aytganda, “Tarixi Tabariy” O‘rta Osiyoning tarixiy-geografik joy nomlari va shaxslar faoliyatini o‘rganishda muhim manba bo‘lib, mintaqaning islom davridagi o‘zgarishlarini tushunishga yordam beradi. Ammo mahalliy shaxslar va hududlar haqidagi ma’lumotlarning cheklanganligi sababli, asarni boshqa manbalar bilan birgalikda tahlil qilish zarur. Shaxslar faoliyatiga kelsak, asarda Somoniylar sulolasining taniqli vakillari, mahalliy hukmdorlar va arab sarkardalari, masalan, Qutayba ibn Muslim kabi shaxslarning islomni tarqatishdagi rollari keng tahlil qilinadi. Tabariy ularning harbiy yurishlari, ma’muriy islohotlari va mahalliy aholi bilan munosabatlarini arab manbalariga asoslangan holda tasvirlaydi. Shu bilan birga, mahalliy xalqlarning yetakchilari haqida ma’lumotlar cheklangan bo‘lib, asosiy e’tibor arablarning mintaqadagi faoliyatiga qaratiladi. 51 O ‘zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. - Toshkent: O‘zbekiston, 2023. - B 278 28 XULOSA Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning “Tarix ar-Rusul va’l-Muluk” asari o‘rta asr islom tarixshunosligining eng muhim manbalaridan biridir. IX-X asrlarda yashagan Tabariy bu monumental asarda insoniyat tarixini Odam a.s. davridan boshlab 915-yilgacha bo‘lgan voqealarni yoritadi. Asar islom tarixi bilan birga islomgacha bo‘lgan davrlar, Sasaniylar, Vizantiya va boshqa sivilizatsiyalarni ham qamrab, universal tarixiy yondashuvni namoyon etadi. Tabariy turli manbalarga, jumladan, og‘zaki rivoyatlar, yozma hujjatlar va olimlar bilan suhbatlarga tayanib, islom tarixshunosligida muhim bo‘lgan “isnad” usulidan foydalangan. Bu usul orqali u ma’lumotlarning ishonchliligini ta’minlashga harakat qilib, turli nuqtai nazarlarni keltirgan va tarafkashlikdan qochgan. Asar islomning dastlabki davrlari, xalifalar hukmronligi, fitnalar va Umaviylar davri kabi muhim voqealarni hujjatlashtirib, keyingi avlodlar uchun bebaho ma’lumotlar saqlab qoldi. Tabariyning metodologiyasi, xususan, isnad usuliga qat’iy rioya qilishi, ma’lumotlarning aniqligini oshirgan bo‘lsa-da, ba’zi ziddiyatli rivoyatlar o‘quvchida savollar uyg‘otishi mumkin. Zamonaviy tarixshunoslik nuqtai nazaridan, asarda afsonaviy yoki diniy rivoyatlarning tarixiy fakt sifatida keltirilishi va o‘sha davr ijtimoiy me’yorlariga xos stereotiplar tanqid predmeti bo‘ladi. Shunga qaramay, “Tarixi Tabariy” o‘rta asr muarrixlari, masalan, Ibn Hisham va Al-Mas’udiy uchun asosiy manba bo‘lib xizmat qilgan va zamonaviy tadqiqotchilar tomonidan islom olami, siyosiy jarayonlar va madaniy o‘zgarishlarni o‘rganishda keng qo‘llanilmoqda. Asarning keng qamrovliligi, manbalar xilma-xilligi va ob’ektiv yondashuvi uni tarixiy manba sifatida noyob qiladi. 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.Asosiy manbalar 1. Муҳаммад ибн Жаъфар Наршахий. Бухоро тарихи. Форс тилидан А.Расулев таржимаси. Т., ANORBOOKS, 2022 . Б 110 2. История” ат-Табори. Избранньй отрывки. Перевод с арабского В.М.Беляева. Дополнения к переводу О.Г.Большакова и А.Б.Халидова. Ташкент, 1987 . С 85 II.Asosiy adabiyotlar 1. O'zbekiston tarixi : III jild. O ‘zbekiston tarixi va manbalari (V-XI asrlar) / Mas’ul muharrirlar A.Ahmedov, O.Bo‘riyev. T.: O‘zbekiston, 2023. B 278 2. Равшанов. П. Қарши тарихи. Т.: Янги аср авлоди, 2006 3. Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. III.Xorijiy adabiyotlar 1. The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies), AbeBooks Joel L. Kraemer, Humanism in the Renaissance of Islam: The Cultural Revival During the Buyid Age, Volume 7 of Studies in Islamic culture and history. Leiden: Brill Publishers, 1992. P . 61. 2. Rosenthal, Franz, ed. The History of al-Tsabarī, Volume I: General Introduction and from the Creation to the Flood. SUNY Series in Near Eastern Studies. Albany, New York: State University of New York Press. 1989 . P 120 3. Tabarî, La Chronique Histoire des prophètes et des rois. 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von Hermann Zotenberg . Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, 4. Boaz Shoshan, Poetics of Islamic Historiography: Deconstructing T sabarī's History, introductio, p. xxvi. Leiden: Brill Publishers, 2004. 30

MUNDARIJA

Kirish

I bob. “Tarixi Tabariy” tarixiy manba sifatida tahlili

1.1. Tabariyning hayoti va faoliyati

1.2. “Tarixi Tabariy” asarining nusxalari va ularning o‘rganilishi

II bob. “Tarixi Tabariy” O‘rta Osiyo tarixi bo‘yicha muhim manba sifatida

2.1. “Tarixi Tabariy” asarida O‘rta Osiyo tarixining yoritilishi

2.2. “Tarixi Tabariy”da tarixiy-geografik joy nomlari va shaxslar faoliyatining tahlili

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить