Tarixiy me’moriy obidalarni muxofaza qilish, ta’mirlash va qayta tiklash sohasida amalga oshirilgan ishlar - История - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	История

Tarixiy me’moriy obidalarni muxofaza qilish, ta’mirlash va qayta tiklash sohasida amalga oshirilgan ishlar

Купить

Tarixiy me’moriy obidalarni muxofaza qilish, ta’mirlash va qayta tiklash sohasida
amalga oshirilgan ishlar.
Reja:
1.Tarixiy me’moriy obidalarni muxofaza qilish.
2.Tarixiy me’moriy obidalarni ta’mirlash uslublar.
3. Tarixiy me’moriy obidalarni qayta tiklash sohasida amalga oshirilgan ishlar.

Arxiv manbalarining dalolat berishicha, sovet davri oxiriga keliboq ko‘pgina
yodgorliklar holati qoniqarsiz yoki yaroqsiz tarzda bo‘lgan, mustaqillikning
dastlabki yillarida esa iqtisodiy muammolar hamda tabiiy-iqlim sharoitining salbiy
ta’siri ta’mirlash-tiklash va restavratsiya-konservatsiya tadbirlari o‘tkazishni
hamma joyda qiyinlashtirdi.
Ushbu xulosani arxiv hujjatlari ham tasdiqlaydi. Ularda yodgorliklarning texnik
holati qoniqarsiz ekanligiga asosiy urg‘u beriladi. Masalan, Registon maydonidagi
monumental inshootlar ham, ya’ni O‘zbekiston me’morchilik merosining o‘ziga
xos markazi bo‘lib, ushbu taqdirdan ... 1990-yillar boshida Samarqand shahridagi
Tilla kori madrasasining asoslari, er osti va er usti tayanch konstruksiyalarining
texnik holati haqidagi dastlabki xulosaga ko‘ra, bino yaroqsiz holatida bo‘lgan.
Arxiv materiallarini tahlil qilish shuni ko‘rsatmoqdaki, tayanch
konstruksiyalarning buzilishi va deformatsiyasi bino mavjud bo‘lgan butun muddat
(500 yil) mobaynida, asosan turli darajadagi zilzilalar, shuningdek asosning
cho‘kishi oqibatida yuz bergan. Tartibsiz (kompleks emasligi) ravishda amalga
oshirilgan ta’mirlash ishlari tufayli inshootning ayrim tarkibiy qismlari asta-sekin
yaroqsiz holatga kelib qolgan.
Madrasa buzilishiga bino asosidagi tuproqqa me’yor miqdoridan ortiq yuk tushishi,
tuproq cho‘kishining notekisligi, yuza qatlamdagi suv (atmosfera yog‘ingarchiligi
va maishiy suvlar) natijasida namning ko‘payishi tufayli er sathi notekis cho‘kishi
asosiy sabab bo‘lgan. SHuningdek, madrasasining buzilishiga er osti suvlari ham
ta’sir etgan (1990-yillar boshida bu suvlar madrasa joylashgan maydonda 17–18
metr chuqurlikdagi soz tuproq qatlamida bo‘lgan). Bundan tashqari, texnik
mutaxassislar ko‘p yillik ilmiy kuzatuv tarjibasiga ko‘ra Samarqand shahrining
butun hududida 1970-yillardan boshlab atrofdagi jarliklar va ariqlarning
to‘ldirilishi oqibatida er osti sizot suvlarining ko‘tarilishi kuzatilgan. Bular Jarariq,
Siyobcha, CHashma, Obimashat va boshqa oqova suvlar quyiladigan jarlik va
ariqlardir. 1975–1995 yillar mobaynida yiliga o‘rtacha Registon maydonidagi
tuproq osti sizot suvlari miqdori darajasi 3,2 metrga ko‘tarilgan.

YUqorida aytilgan sabablar garchi kamroq hajmda bo‘lsa-da, ulug‘vorlikda undan
qolishmaydigan Ulug‘bek madrasasiga ham ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, 1990-yillar
o‘rtalarida uning konstruksiyasida va polida ya’ni er sathi maydonida 40–45 mm
kenglikdagi yoriq paydo bo‘ldi. Ushbu yoriqning uchlari polda yuqorida aytilgan
burchakdagi vertikal yoriqlarga tutashib ketgan. Mutaxassislarning aytishlaricha,
yoriq chuqurligi polda ancha katta bo‘lib, 1,5 metrdan ortiq chuqurlikkacha sim
kirishi mumkin bo‘lgan. Ko‘ndalang arkalar qulflarida hosil bo‘lgan yoriq kengligi
pastga qarab 8–12 mm gacha kengayib borgan. Bundan tashqari, hosil bo‘lgan
yoriqlarning xarakteri G‘arbdagi devor (asosi bilan birga) vertikal tarzda ancha
cho‘kkanligini ko‘rsatmoqda. Bu esa ancha yuqori (60 %)gacha g‘ovaklikka ega
bo‘lgan to‘kilgan tuproqning namlanishi hisobiga yuz bergan.
SHohidlarning dalolat berishicha, tuproq siljishi natijasida g‘arbiy devorning
g‘arbga surilishi va cho‘kishi taxminan 1993 yil mart-aprel oylarida yuz bergan.
CHunki tayanch konstruksiyalarni tekshirish vaqtida 1989 yilda restavratsiya
instituti xodimlari devor, pol va to‘sinda hech qanday yoriq va buzilishni
aniqlamagan, shu asosda ekspertlar mazkur buzilish 1991–92 yillarda kelib
chiqqanligini taxmin qilganlar.
SamDAQI xodimlarining ma’lumotlariga ko‘ra, 1993 yil mart-aprel oylarida
kuchli yomg‘irlar natijasida devor ancha cho‘kkan. Bu davrda tekshiruvlarni
o‘tkazgan xodimlarning so‘zlariga qaraganda suvni ketkazish tizimi nosozligi
tufayli bu tizim o‘z vazifalarini bajara olmagan. Tuproqda nam yig‘ilishi natijasida
fundament notekis cho‘kkan va g‘arbga tomon siljigan. Afsus bilan ta’kidlash
lozimki, bino fundamentining cho‘kishi va tayanch konstruksiyalarining holati
kuchli buzilishlar vaqtida doimiy kuzatilmaganligi oqibatida konstruksiyaning
buzilishi va mustahkamligi kamayishi haqida etarli ma’lumot olinmagan. SHunga
qaramay, Tilla kori madrasasi g‘arbiy qismining texnik holatini ko‘zdan kechirish
uni qoniqarsiz deb baholashga imkon bergan.
Insonning jadal faoliyati va tabiiy o‘zgarish (kataklizm)lar natijasida 1990-yillar
boshida SHohi-Zinda me’moriy majmuasi og‘ir ahvolga tushib qolgan. Ichkarida
ham, tashqarida ham hududning notekisligi, jarliklar mavjudligi (kuchli madaniy

qatlam 12 metrgacha etadi) hamda atmosfera yog‘inlari o‘z vaqtida chiqib
ketmasligi natijasida devorlari yuvilishiga, bu narsa asta-sekin ko‘payib borishiga
olib kelgan. Bunga suv quvurlari tarmog‘ining tizimsiz joylashtirilishi, suvning
ariqlar va chuqurlarga quyilishi ham ta’sir ko‘rsatgan. Bu narsa tuproq eroziyasiga
olib kelib, uning yuvilishiga sabab bo‘lgan. Buning oqibatida ansambl
yodgorliklariga so‘nggi 200 yil mobaynida Markaziy Osiyo hududida yuz bergan
kuchli zilzilalar qattiq ta’sir ko‘rsatishiga olib kelgan.
Bundan tashqari, qish vaqtida ko‘plab atmosfera yog‘inlari bo‘lishi hamda
nihoyatda issiq yozgi havo ham yodgorliklarning holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan.
Keskin kontinental iqlim, kuchli sovuq va qattiq issiqning almashib turishi ham
me’moriy naqshlarning eroziyasi va qatlamlarining asta-sekin ajralishiga, naqshlar,
badiiy yozuvlarning shikastlanishiga, g‘ishtlarni birlashtirib turgan
qorishmalarning, ayniqsa bino tomi qismi emirilishiga olib kelgan.
YOdgorliklarning texnik holatiga ta’sir etuvchi salbiy omillarga, so‘nggi yarim asr
mobaynida yodgorliklar taqdiriga etarlicha e’tiborni yo‘qligi va insonning salbiy
ta’sirini ham kiritish mumkin. YOdgorliklarni saqlash idoralari taqiqlashiga
qaramay, sovet hukmronligi davrida, maqbaralar devorlariga taqalgan holda
qabrlar qazilgan. Bu esa tuproq sathining ko‘tarilishi va yodgorliklar devorlarini
asta-sekin namlanishiga olib kelgan.
2004 yilga qadar SHohi-Zinda ansambli Samarqand shahrining tarixiy-me’moriy
muzey-qo‘riqxonasining tarkibiy qismi bo‘lishiga qaramay, qo‘riqxona maqomi
ansambl hududini borgan sari kuchayib borayotgan yodgorliklar atrofidagi
nazoratsiz, tartibsiz va o‘zboshimchalik bilan qabrlar qazilishidan, ba’zan esa unga
taqab qazilishidan, turli marmar yodgorliklar o‘rnatilishi, daraxtlar va o‘simliklar
ekilib sug‘orilishi tufayli himoyasiz qolgan. Bularning bari ansamblning tabiiy
fonini yomonlashtirgan, yodgorliklarning saqlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan:
binolar asoslari suv ostida qolgan, devorlari va tomlar nuragan, natijada devor
orqalarda turli o‘lchamli yoriqlar hosil bo‘lgan. YOriqlar orqali atmosfera namligi
binolar konstruksiyasiga ta’sir etib, ularning gumbazlari, peshtoqlari va ayrim
qismlarini nuratgan, devor sirtidagi naqshlar, badiy bezak, yozuvlar ko‘chib ketgan

Buning natijasida aksariyat memorial maqbaralar nihoyatda avariya holatga kelib
qolgan. Ansamblning ayrim yodgorliklari bo‘yicha dastlabki tiklash ishlari XX
asrning 50–60-yillarida amalga oshirilgan. Xususan To‘g‘luq Tegin maqbarasi,
Xoja Ahmad maqbarasining peshtoqi va 1361 yilda bnyod etilgan maqbaraning
peshtoqi qayta ta’mirlangan.
Bibixonim jome masjidi ham asrlar osha jiddiy zararlangan. Ma’lumki, Temuriylar
saltanatining ijtimoiy-mafkuraviy hayotida masjidlar – hashamatli jome
masjidlaridan tortib – mavzelar ichidagi kichik guzar masjidlarigacha muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan. Samarqandda jome masjidi mavjud bo‘lishiga qaramay,
o‘sha davr tarixchilari SHarafiddin Ali YAzdi, ibn Arabshoh va boshqalarning
yozishicha, Amir Temurning o‘zi 1399 yilda harbiy safardan qaytib kelgach
Bibixonim jome masjidi qurilishni shaxsan boshlab bergan va ishning tez va sifatli
bo‘lishini qattiq nazorat qilib turgan.Masjid nisbatan qisqa fursatda qurib
bitkazilgan. Turli maktab vakillari bo‘lgan ustalarning musobaqasi, mahalliy
an’analar va buyurtmachining yuksak talablari o‘sha zamon uchun beqiyos bo‘lgan
diniy arxitektura durdonasini yaratdi. O‘z davri va o‘z xalqlarining eng yaxshi
bilim va an’analarini bu inshootga joylagan ustalarning harakatlariga qaramay,
masjid qurilish tugashi bilan buzila boshlagan. XIX asr o‘rtalariga kelib uning
ahvoli hozirgi holatiga yaqin bo‘lgan. Mutaxassislarning fikricha, Amir Temur
imperiyasining turli hududlaridan olib kelingan ustalarning barchasi ham
Samarqand shahri seysmik hududda joylashganligi, vaqti-vaqti bilan kuchli
zilzilalar yuz berishini hisobga olmagan
Gidrogeologik sharoitlarning buzilishi Somoniylar maqbarasining holatiga ta’sir
qilgan, tuproq namlanib cho‘kishi va keyinchalik emirilishi esa CHor-Minorda
kuzatilgan.
Mamlakatimizning boshqa me’moriy yodgorliklar ko‘plab uchraydigan yirik
mintaqalarda qurilgan inshootlarning ko‘plari, puxta qurilgan bo‘lsa-da, turli
tabiiy, antropogen sabablar ta’sirida ta’mir talab holatiga kelib qolgan. Masalan,
Xiva shahrida jome masjid va SHolikorboy masjidlarining minoralari devor

namligi tufayli siljigan (devorlarining siljishi 104 va 96 sm ni tashkil
etgan).Buxoro shahrida tabiiy-iqlim va antropogen omillarning ta’siri Nodir
devonbegi madrasasida, Bolohovuz masjidida, Somoniylar, CHor minor
maqbaralari kabi yodgorliklarda kuzatilgan. Agar Nodir devonbegi madrasasida
asos (fundament) tagidagi zaminning u er, bu erida cho‘kkani kuzatilsa, Bolohovuz
masjidi metall tom bilan yopilganligi uchun uning ayrim qismlari batamom
zanglashi tufayli atmosfera yog‘inlari oqishi natijasida peshtoqning tepa qismi
namlanishi, so‘ngra muzlashi va g‘isht devorning yorilishi, shuningdek ayvondagi
g‘isht orasiga qo‘yilgan yog‘och to‘sinlarning chirib, ayvonning binodan
ajralishiga olib kelgan.Minorai Kalondan keyingi o‘rinda turuvchi «Gavkushon»
minorasi eng go‘zal minoralardan biri bo‘lib, turli tabiiy, antropogen ta’sirlardan
bizning kunimizgacha etib kelgan. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, minora o‘rta
asrlar ustalarining yuksak san’atini ko‘rsatuvchi yorqin obidalardan biridir. Barcha
jihatlari aniq va ravshan ishlangan minora odmi va shakli bo‘yicha
muvofiqlashgan, proporsiyalari va a’zolari nihoyatda puxta o‘lcham asosida
bajarilgan, bezaklarining detallari ko‘lami (masshtabi) jihatidan mutanosibdir.

Adabiyotlar

1. Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z taraQQiyot va yangilash yo‘li. T.1992 y.
2. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida. T. 1997 y.
3. Karimov I.A. IstiQlol va ma’naviyat. T. 1994 y
4. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘Q. T. 1998 y.
5. Vremya i preemstvennost v razvitii kulturi. Saratov. 1991 g.
6. Globalnie problemi i ob щ echelovecheskie sennosti. M.1999 g.
7. Ikonnikova S. Dialogi o kulture. L., 1989 g.
8. Kultura Uzbekistana: Tradisii i sovremennost. T. 1986 g.
9. Xayrullaev M. Madaniy meros va falsafiy fikr tarixi. T. 1985 y.
10. M.Abdullaev. Madaniyatshunoslik asoslari.
11. J.Tlanov. £adriyatlar falsafasi. T

Tarixiy me’moriy obidalarni muxofaza qilish, ta’mirlash va qayta tiklash sohasida amalga oshirilgan ishlar

Купить