Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 32.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет История

Продавец

Bohodir Jalolov

Tarixiy me`moriy obidalarni saqlash, ta`mirlash uslublari va shakllari. O‘zbekistonda tarixiy yodgorliklardan foydalanish va ularning muhofazasini tashkil yetish sohasida amalga oshirilgan ishlar

Купить
Mavzu: Tarixiy me`moriy obidalarni saqlash, ta`mirlash uslublari va shakllari. O’zbekistonda tarixiy yodgorliklardan foydalanish va ularning muhofazasini tashkil yetish sohasida amalga oshirilgan ishlar. Reja: 1. O zbekistonda 1990-yillarda madaniy meros obyektlarini saqlash, ta’mirlash va qaytaʻ tiklash borasida olib borilgan ishlar. 2. O zbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi Madaniy meros obyektlarini ʻ muhofaza qilish va ulardan foydalanish ilmiy ishlab chiqarish bosh boshqarmasi faoliyati. 3. “2017-2021 yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor ʻ yo nalishi bo yicha Harakatlar strategiyasi”da belgilangan vazifalar doirasida muzeylar ʻ ʻ faoliyati va muzey ishining tizimli rivojlantirish bo yicha amalga oshirilgan ishlar. ʻ 1. O zbekistonda 1990-yillarda madaniy meros obyektlarini saqlash, ta’mirlash va qayta ʻ tiklash borasida olib borilgan ishlar. Madaniy meros turli tarixiy davrlarda doimo avlodlarning mafkuraviy taraqqiyotiga zamin, bilimlar manbai, tarbiya va ta’lim vositasi bo lib xizmat qilib kelgan. Xususan, asrlar davomidaʻ shakllangan o zbek xalqining madaniy va moddiy merosi jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotida ʻ xalqlararo madaniy ko prik vazifasini bajarishda ajralmas qismi hisoblanadi. ʻ 1991-yildan boshlab O zbekistonda mustaqillik davriga yetib kelgan madaniy meros ʻ obyektlarini saqlash, ta’mirlash va qayta tiklash jarayoni boshlanib ketdi. O tish davrining ʻ dastlabki yillaridagi iqtisodiy-moliyaviy qiyinchiliklarga qaramasdan respublika rahbariyati madaniyat sohasini o z holiga tashlab qo ymadi. Bor kuch va imkoniyatdan kelib chiqib, ʻ ʻ qadimiy shaharlarning tarixiy hududlari muhofazalash va tarixiy qiyofasini saqlashga qaratilgan bunyodkorlik ishlarini yo lga qo yish, me’moriy obidalar bo yicha ta’mir ishlarini olib borish ʻ ʻ ʻ uchun zarur mablag lar topildi. 1990-yillar boshlaridan kompleks tadbirlarni nazarda tutgan ʻ bunyodkorlik ishlari quyidagi yo nalishlarda amalga oshirildi: ʻ Birinchi yo nalish ʻ – bu bevosita madaniy meros obyektlarini ta’mirlash va qayta tiklash bilan bog liq jarayonlardir. 1990-yillarda ayanchli holatda bo lgan ko plab madaniy meros ʻ ʻ ʻ obyektlari ta’mirlash va konservatsiyalashga qaratilgan dastlabki tadbirlar aynan shu yillarga to g ri keldi. Ular, avvalo xalqaro va respublika ahamiyatiga ega bo lgan bir qator dastlabki ʻ ʻ ʻ tadbirlar doirasida amalga oshirilib, respublikadagi qator tarixi-me’moriy inshootlarda ta’mirlash, qaytadan tiklash jarayoni bevosita davlat va jamoatchilik yordamida olib borildi. Darhaqiqat, birinchi bosqich dastlabki tadbirlari va mavjud me’moriy obidalarni ta’mirlash ishlari asosan turli yubileylar, ya’ni tarixiy shaxslar yoki qadimiy shaharlarning to ylari bilan ʻ bog liq tayyorgarlik doirasida amalga oshirildi. ʻ Jumladan, 1990-yillar boshlarida birin-ketin o tkazilgan ulug alloma Boxouddin ʻ ʻ Naqshbandiy tavalludining 675 yilligi, buyuk mutafakkir olim, davlat arbobi Mirzo Ulug bek ʻ tavalludining – 600 yilligi, davlat arbobi, buyuk sarkarda Amir Temur tavalludining – 660 yilligi, hadis ilmining Sultoni – Imom al-Buxoriy tavalludining – 1225 yilligi hamda Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 yillik yubileylari shular jumlasidandir. Xalqaro miqyosda nishonlangan ushbu tadbirlardan bosh maqsad, birinchidan, uzoq yillar davomida tahqirlanib kelgan tariximizga nisbatan munosabatni o zgartirish hamda ular xalqimizning o z madaniy ʻ ʻ merosi va ulug ajdodlariga bo lgan beqiyos ʻ ʻ h urmati ramzi bo ldi; ikkinchidan, obidalar orqali ʻ yosh avlodni ota-bobolar merosi tanishishga, umuman, ularni milliy o zlikni anglash ruhida ʻ tarbiyalashga xizmat qilishga qaratildi; uchinchidan, jahon hamjamiyatining teng huquqli a’zosi bo lgan O zbekistonning boy madaniy merosini jahonga tanitish, o zbek madaniyati, ma’naviyati ʻ ʻ ʻ va tarixining insoniyat sivilizatsiyasida tutgan munosib o rnini yaqqol ko rsatish edi. Aynan, ʻ ʻ istiqlol sharofati bilan 1991-yilda Xivadagi "Ichan-qal’a", 1993-yilda Buxoro shahrining tarixiy markazi, 2000-yilda Shahrisabzning Amir Temur va temuriylar davri me’morchilik obidalari, 2001-yilda Samarqand shahrining tarixiy yodgorliklari "Butunjahon madaniy meroslari ro yxati"ga kiritilgan.ʻ Shuni ta’kidlash lozimki, bugungi kunga qadar Markaziy Osiyo mamlakatlarida joylashgan oltita nomlanishdagi madaniy meros obyektlari "Butunjahon madaniy meroslari ro yxati"ga ʻ kiritilgan bo lsa, shundan beshtasi O zbekiston Respublikasi hududida joylashgan. ʻ ʻ Bundan tashqari 26 ta nodir obida: Oq Ostona Bobo, Arab ota, Ishratxona, Mir Sayd Ba h rom maqbaralari, Ba h ouddin Na q shbandiy, Chor Bakr, Shayx Muxtor Vali, Xakim at- Termiziy, Raboti Malik majmualari, Jarko rg on va Vobkent minoralari, Xon Bandi turoni va ʻ ʻ boshqa yodgorliklarga davr dastlabki talabnomalar ham bu ro ʻ yxatga kiritish uchun taqdim etilgan. Birgina Buxoro shahrining 2500 yilligi yubileyini o tkazish munosabati bilan shahardagi ʻ 52 tarixiy obida ta’mirlandi. Jumladan Registon maydoni qaytadan obodonlashtirildi. Poyi kalon Memoriy majmuasi, Toqi Sarrafon, Toqi Telpak furushon, Toqi Zargaron, savdo va hunarmandchilikga mo ljallangan toqlar qayta tamirlanib hozirgi paytda Buxoro shahrining eng ʻ gavjum hududlaridan biriga aylandi. Shu bilan birga, dastlabki bosqichda o tish davrning iqtisodiy-moliyaviy muammolari ʻ sohada keng qamrovli ta’mir ishlarini yo lga qo yilishi, shuningdek, qonunchilik bazasi ʻ ʻ takomillashmaganligi bir qator obyektiv qiyinchiliklarni vujudga kelishiga sabab bo ldi. ʻ Istiqlol yillarida respublikaning barcha mintaqalarida me’moriy yodgorliklarning texnik holati, ulardan to g ri foydalanish, restavratsiya-konservatsiya ishlarining amalga oshirilishi ʻ ʻ ustidan nazorat qiluvchi davlat inspeksiyalarning ishi tizimli asosda yo lga qo yildi. ʻ ʻ Restavratsiya ishlarining keng miqyosi O zbekistonning deyarli barcha mintaqalarini, shu ʻ jumladan, Qoraqalpog istonning uzoq tumanlarini ham qamrab oldi. Ayrim yodgorliklarni ʻ restavratsiya qilishdan butun-butun me’moriy ansambllarni, qadimgi shaharlarning tarixan tarkib topgan markaziy qismlarini qayta tiklashga o tildi. Bunda sohaga mas’ul bo lgan idoralar va ʻ ʻ ularning faoliyatida tashkiliy va tuzilmaviy o zgarishlar alohida ahamiyat kasb yetdi. Jumladan, ʻ Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 29 - iyuldagi № 269-sonli "Madaniy meros obyektlarini muhofaza q ilish va ulardan foydalanishni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida"gi ʻ ʻ Qarori bilan O zbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi Madaniy meros obyektlarini ʻ muhofaza qilish va ulardan foydalanish ilmiy ishlab chiqarish bosh boshqarmasiga aylantirildi. Shu bilan birga, ushbu qaror ostida “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish masalalarini muvofiqlashtirish bo yicha idoralararo komissiya to g risida”, ʻ ʻ ʻ shuningdek, O zbekiston Respublikasi madaniy meros obyektlari Davlat kadastrini yuritish ʻ tartibi to g risida” hamda “Madaniy meros obyektlarining tarixiy-madaniy ekspertizasi ʻ ʻ to g risida” Nizomlar tasdiqlandi va amaliyotga joriy etildi. ʻ ʻ Bu bosqichda ham xalqaro miqyosda nishonlangan yubileylar, xususan, Termiz shahrining 2500 yilligi, Shahrisabzning – 2700, Qarshining – 2700, Samarqand shahrining – 2750, Marg ilonning – 2000, va Toshkent shahrining 2200 yilligini nishonlanishi, shuningdek,ʻ Abdu h oliq G ijduvoniy tavalludining 900 yilligi, Xorazmdagi Ma’mun akademiyasining 1000 ʻ yillik yubleylari o tkazilishi qadimiy shaharlarimiz va muqaddas ziyoratgohlarning qiyofasiini ʻ tubdan o zgartirib yubordi. Shu bilan birga, alohida obyektlarda qurilish-ta’mirlash ishlarini ʻ tashkil qilish to g risida maxsus qaror qabul qilindi. Xullas, tarixiy obidalarni sifat jihatidan ʻ ʻ yangi bosqichga ko tarilgan qayta tiklash va ta’mirlash sohasidagi ishlar yanada chuqurlashdi. ʻ Ikkinchi yo nalish – ʻ O zbekistonda mustaqillik yillarida shaharsozlik amaliyotidagi tub ʻ o zgarishlar jarayoni bilan bog liqdir. Zamonaviy urbanizasiyaning shiddatli ravishda kuchayishi ʻ ʻ sababli O zbekistonning eng qadimiy shaharlari uchun batafsil rejalashtirish loyihalarini ishlab ʻ chiqish zarurati tug ildi. Shunday qilib, shaharlar ilgarigi (sovet), qattiq cheklangan va haddan ʻ tashqari batafsillashtirilgan ishlanmalardan farqli o laroq, shaharsozlikning aholi hayoti va ʻ faoliyati uchun qulay sharoitlar bilan bog liq asosiy muammolari hal etila boshlandi. Muhimi ʻ shundaki, shaharlarning bosh rejalarida eski shahar infratuzilmasini zudlik bilan hal qilish, madaniy merosni saqlab qolish, bog -park san’atini tiklash va ʻ e kologiyani yaxshilash chora- tadbirlari ko rildi. Mustaqil rivojlanish yillarida shaharsozlikka yangi innovasion texnologiyalar ʻ joriy yetilishi bilan bir qatorda me’moriy-monumental merosni saqlab qolish, ta’mirlash va rekonstruksiya qilish ustuvor ahamiyat kasb yetdi. Bunda 2000-yillarda O zbekiston shaharlarini jahon andozalari darajasida taraqqiy ʻ yettirish, shaharsozlikni tartibga solish, shuningdek, qadimiy shaharlar tarixiy hududlari muhofazasini kuchaytirishga qaratilgan yana qo shimcha qabul qilingan me’yoriy hujjatlar ʻ alohida ahamiyat kasb yetdi. Jumladan, O zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 2002-yil 7- ʻ aprelda “O zbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi to g risida”gi qarori, O zbekiston ʻ ʻ ʻ ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2007-yil 2-fevraldagi “Shaharsozlik faoliyatining alohida tartibga solinadigan obyektlarini umumdavlat va mahalliy ahamiyatga molik obyektlar jumlasiga kiritish hamda shaharsozlik faoliyatining alohida tartibga solinadigan obyektlarning chegaralarini belgilash tartibi to g risi”dagi nizomi O zbekiston Respublikasi Vazirlar ʻ ʻ ʻ Mahkamasining “O zbekiston Respublikasi aholi punktlarining ma’muriy hududiy tuzilishini ʻ yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi qarori, muhim ahamiyatga ega bo ldi. Bu ʻ ʻ ʻ me’yoriy hujjatlar tarixiy shaharlarni tiklashda tarixiy-madaniy merosning individuallik va me’moriy-badiiy o ziga xoslikni ta’minlovchi asosiy tarkibiy qismi sifatida tarixiy shahar ʻ muhitini saqlab qolish va tiklash, ushbu muhitda joylashgan ijtimoiy-madaniy va shaharsozlik salohiyatidan samarali foydalanish, tarixiy binolar joylashgan hududlarda yashash va faoliyat ko rsatish uchun qulay sharoitlar yaratish, ayni vaqtda me’moriy-fazoviy kompoziʻ t siya, tarixiy- badiiy qadriyat va uning funksional ahamiyati birligini ta’minlashga xizmat qila boshladi Binobarin, maxsus tayanch rejalar ishlab chiqish imkoniyati ham paydo bo ldi. Ularga ʻ muvofiq faqat qadimiy shaharlarning emas, balki ayrim aholini punktlarning Bosh rejalarini ishlab chiqishda ham tarixiy va madaniy yodgorliklar asosiy o rinni egallovchi obyektlar bo lib ʻ ʻ qoldi. Buxoro, Samarqand, Xiva, Shahrisabz shaharlari uchun shunday loyihalar ishlab chiqildi. Muhofaza qilinadigan zonalar, tartibga solinadigan qurilishlar hamda landshaftni saqlab qolish zonalarining chegaralari aniq belgilandi. Uchinchi yo nalish ʻ – sohada xalqaro hamkorlikning yo lga qo yilishi. Istiqloning ilk ʻ ʻ yillaridan O zbekiston jahon hamjamiyati tizimining teng huquqli a’zosi sifatida unda ʻ kechayotgan madaniy jarayonlarga ham faol kirib bordi. Mamlakat rahbariyati madaniy yodgorliklarini saqlash va muhofaza yetishda xalqaro hamkorlikni yo lga qo yish va uni ʻ ʻ rivojlantirish jarayoniga alohida e’tibor qaratdi. Bu yesa, o z navbatida, mamlakatning jahon ʻ hamjamiyatida ustuvor hisoblangan iqtisodiy integrasiya jarayoni bilan barobar madaniy sohaga ham kirib borishi hamda jahonning boshqa xalqlari bilan madaniy muloqotni kuchayishiga mustahkam poydevorni yaralishiga sabab bo ldi. ʻ Shu bilan birga, O zbekiston Respublikasi hukumati dastlabki kunlardan boshlab madaniy ʻ merosni saqlashga qaratilgan davlat siyosatida xalqaro hamkorlikning o rni ortib bordi. ʻ Xivadagi “Ichan-qal’a”, Buxoro shahrining tarixiy markazi, Shahrisabzning Amir Temur va temuriylar davri me’morchilik obidalari “Butunjahon madaniy merosi ro yxati”ga kiritildi. ʻ Ayniqsa o zining noyob arxitektura yodgorliklari tufayli butun olamga mashxur muzey-shahri ʻ hisoblangan (uch yuzga yakin me’moriy va ikki mingdan ortiq arxeologik yodgorliklar jamlangan) Samarqandda istiqlol yillarida shaharning tarixiy shuhratini tiklash yo lida salmoqli ʻ ishlar amalga oshirildi. Yuqorida ta’kidlanganidek, shaharning me’moriy-tarixiy yodgorliklari, jumladan, Registon ansambli, Ulug bek rasadxonasi, Ru ʻ h obod maqbarasi, Xoja Axror va H azrati H izr masjidlari kabi hozirgacha saqlanib qolgan yuzlab yirik tarixiy me’moriy yodgorliklarni o zida mujassamlashtirgan ʻ Samarqand shahrining tarixiy markazi 2001-yil dekabr oyida «Samarqand – madaniyat chorraxasi» nominasiyasida YuNESKOning Umumjahon merosi ro yxatiga kiritildi. Ushbu to g risida 2004 ʻ ʻ ʻ - yil 25 -a vgustda Samarqand shahrining ma’muriyatiga YuNESKO tomonidan maxsus Sertifikat topshirildi. O zbekistonlik xalq hunarmandlari va ustalari ishiga xalqaro tanlovlarda bergan munosib ʻ bahosi tarixiy me’moriy obidalarni konservatsiyalash va ta’mirlashda xalqaro hamkorlik sohasida alohida o ringa egadir. Mustaqillik yillarida O zbekistonda amalga oshirilgan ta’mir ʻ ʻ ishlari jahon miqyosida e’tirof e tilib kelindi va munosib bahosini oldi hamda tarix va arxitektura yodgorliklarini ta’mirlash va qayta tiklash bo yicha olib borilgan qator loyihalar xalqaro ʻ darajadagi faxriy yorliq va diplomlar bilan taqdirlandi. Buxoro shahrining 2500 yillik to yyonasiʻ arafasida uning tarixiy hududida bajarilgan malakali mutaxassis restavratorlarning ishlari uchun 1996 - yilda obro li Xalqaro Og axon ʻ ʻ mukofoti berildi. Ushbu holatni respublikaning boshqa shahar va viloyatlarida me’moriy obidalarining kompleks ta’mirlash, qayta tiklash va konservatsiyalash borasida amalga oshirilgan ishlarning xalqaro darajada e’tirof etildi. Registon ansambli, Sho h izinda maqbarasi, Bibixonim me’moriy majmuasi, Go r-Amir ʻ maqbarasi ansambli, Ruhobod majmuasi, Samarqanddagi Imom Buxoriy memoriali, Kalon masjidi va minorasi, Mir Arab madrasasi, Labi hovuz ansambli, Ulug bek va Abdulazizxon ʻ madrasalari, Buxoroda shahar tashqarisidagi Sitorai Mohi Xosa ansambli, Baxouddin majmuasi, Xivada Ichan qal’ada joylashgan barcha me’moriy obidalar, shu jumladan, Ko hna ark, ʻ Muhammad Aminxon madrasasi va masjidi, Islomxo ja minorasi, Toshhovli saroyi, Qo qon ʻ ʻ Jome’ masjidi, Xudoyorxon o rdasi, Daxmai shohon maqbarasi, Shahrisabzda Dor us-Siodat, ʻ Dor ut-tilovat ansambllari va Amir Temurning mashhur Oqsaroy qasri, Termizdagi Hakim At- Termiziy me’moriy yodgorligi kabi obidalar nurab ketilishidan saqlab qolindi. 2. O zbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi Madaniy meros obyektlarini ʻ muhofaza qilish va ulardan foydalanish ilmiy ishlab chiqarish bosh boshqarmasi faoliyati. Yangi Qonun va Qaror asosida qabul qilingan «Meros» Davlat dasturiga asosan O zbekistondagi madaniy meros obyektlari ro yxati tuzildi va ularning umumiy soni 10 mingdan ʻ ʻ ortdi. Shu bilan birga, 2012 yilning boshiga kelib ularning soni 7570 tani tashkil qildi. Shundan 2330 tasi qadimgi arxitektura yodgorliklari, 3945 arxeologik, 1138 tasi haykaltaroshlik, monumental san’at asarlari, 157 diqqatga sazovor joylar va 700 mingdan ortiq ko chma madaniy ʻ meros obyektlari hisoblanadi . Shuni alohida ta’ki d lash lozimki, O zbekistonda mavjud ʻ arxitektura yodgorliklarining katta qismini masjidlar tashkil etadi. Hozirgi davrga kelib ularning bir qismi ta’mirlangan bo lsa, qolgan qismi restavratsiya va konservatsiya qilish uchun ʻ tayyorlanish jarayonida. O zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi Madaniy meros obyektlarini ʻ muhofaza qilish va ulardan foydalanish ilmiy ishlab chiqarish Bosh boshqarmasi joriy arxiv ma’lumotlariga qaraganda 1991-yildan 2012 - yilgacha bo lgan davrda respublikamiz bo yicha ʻ ʻ 1000 ortiq madaniy meros o bi yektlari – me’moriy majmua, madrasa, masjid, arxeologiya obyektlari, diqqatga sazovor joylar va haykallar respublika byudjeti va homiylar tomonidan ajratilgan mablag lar hisobiga ta’mirlab tiklandi va obodonlashtirildi. ʻ Madaniy merosni saqlash va asrab avaylash bugungi kunda global muammolardan biriga aylandi. Bu hodisa faqatgina dunyodagi barcha mamlakatlarning bu jarayonga qo shilishi yoki ʻ ta’mirshunoslikka doir o nlab yangi texnologiyalarga asoslangan tadqiqotlar olib borilishi bilan ʻ izohlanmaydi, balki zamonaviy jarayonlar ushbu muammoga nisbatan yangi qarashlarning shakllanganligi bilan izohlanadi. Dunyodagi yetakchi davlatlarda ta’mir ishi faqatgina mutaxassislarni tor qiziqish doirasidan chiqib ketdi. Chunki, qadimgi san’at asari qatoridan o rinʻ olgan har bir me’ros obyekti bugungi kunda ish o rinlari yaratuvchi va daromad keltiruvchi katta ʻ iqtisodiy qadr-qimmatga ham ega bo ldi. Madaniy sayyohlikning global tizimiga qo shilishi ʻ ʻ bilan u o z ʻ x arajatlarini ko taradigan va daromad keltiradigan obyektga aylanmoqda. Ya’ni ʻ madaniy meros obyektlari bugungi kunga kelib ham ijtimoiy ham madaniy kapital holatini o zida birlashtirmoqda. Ular faqatgina bilim va madaniy xotira manbai rolini bajaribgina ʻ qolmay, har qanday jamiyatning iqtisodiy barqarorlik omillaridan biriga aylandi. Xullas , yangi asrning dastlabki o n yilligida madaniy meros obyektlarini muhofazasini ʻ kuchaytirishga qaratilgan qonun ijodkorligi me’moriy yodgorliklardan foydalanish, ularni zamonaviy shahar organizmining tirik to qimasiga aylantirish bilan bog liq ko plab masalalarni: ʻ ʻ ʻ hududni obodonlashtirish va ko kalamzorlashtirish; zamonaviy binolarni me’moriy yodgorlik ʻ bilan uyg unlashtirish; uning «fonini» tashkil qilish va h.k.ning to la hal qilinishi uchun puxta ʻ ʻ zamin yaratdi hamda shaharning makoniy muhiti hal etilishiga – qo riqlanadigan zonalarning ʻ belgilanishi, tarixiy hududlar, shaharning kompozi t sion yaxlitligi saqlab qolinishiga olib kelinishiga xizmat qila boshladi. Buni O zbekistonning tarixiy-me’moriy jihatdan noyob shahri hi ʻ s oblangan Samarqand misloda ko rish mumkin. Uning noyobligi shu bilan belgilanadiki, respublikada ʻ h ech bir shahar uch tarixiy davrga oid madaniy meros obyektlariga ega emas. Shaharning tarixiy hududi, tarixiy- me’moriy qo riqxonasi uchta ancha yirik qismdan iborat: 1) arxeologik qo riqxona – qadimgi ʻ ʻ Afrosiyob shahri, 2) o rta asrlar shahri hamda 3) qo riqxonaning XIX asr oxiri XX ʻ ʻ asr boshlariga mansub Yevropacha qismi hisoblanadigan «Yangi shahar» («Shahri nav»). Jumladan, Samarqand shahrining tarixiy-me’moriy muzey-qo riqxonasi chegaralari ʻ qayta ko rib chiqilib va tegishli o zgartishlardan so ng ʻ ʻ ʻ Madaniyat va sport ishlari vazirining 2004 - yil 30-yanvardagi № 23 sonli Buyrug i bilan ʻ tasdiqlandi. Samarqand shahri tarixiy markazining Tarixiy-me’moriy boyliklari M 1:2000dagi Bosh rejasi tuzildi. Ushbu Bosh rejada (YuNESKO muhofazasiga xam olingan muzey-qo riqxona chegaralaridagi) tarixiy kimmatga ega bo lgan, ʻ ʻ davlat hisobi va muhofazasiga olingan barcha obyektlar ko rsatilgan. Bosh rejada obyektlarning ʻ klassifikasiyasi tuzilib va ko rsatib, atrof muhiti, kompozisiyasi, manzarali ko rinishi, xaroba ʻ ʻ xolidagi osori atiqalari v.x.lar muhofazasini tashkil etildi. 2010 - yil 23 - martda 46-sonli Vazirlar Mahkamasining qaroirga asosan dunyoning eng qadimgi shaharlaridan biri bo lgan Buxoro madaniy merosi obyektlarini tadqiq etish, ʻ konservatsiyalash va restavratsiya qilish bo yicha davlat dasturini tasdiqladi. 2020 ʻ - yilgacha bo lgan davrga mo ljallangan ushbu dasturda Buxoro madaniy merosi obyektlari bo yicha ʻ ʻ ʻ kompleks ilmiy-madaniyashunoslik tadqiqotlari o tkazilishi, shuningdek shahar tarixiy ʻ qismining qadimgi va o rta asrlarga mansub me’moriy va arxeologik obyektlariniʻ konservatsiyalash, restavratsiya qilish va obodonlashtirish ishlarini bajarish nazarda tutildi. Dastur doirasida Buxoroning avariya holatida bo lgan muhim tarixiy-madaniy va me’moriy ʻ yodgorliklari hamda shaharsozlik elementlarini tiklash va konservatsiyalash amalga oshirildi. 2017 -yil madaniy obyektlarning davlat kadastrini yurgazish yuzasidan amaliy ishlar boshlangan. Manfaatdor vazirliklar, idoralar va tashkilotlar bilan birgalikda xozirgi vaqtda davlat muhofazasida bo lgan madaniy meros obyektlari xatlovdan o tkazildi xamda ularni belgilangan ʻ ʻ tartibda Madaniy meros obyektlari davlat kadastriga kiritilmoqda. M adaniy meros turli tarixiy davrlarda doimo avlodlarning mafkuraviy taraqqiyotiga zamin, bilimlar manbai, tarbiya va ta’lim vositasi bo lib xizmat qilib kelgan. Xususan, asrlar ʻ davomida shakllangan o zbek xalqining madaniy va moddiy merosi jahon sivilizatsiyasi ʻ taraqqiyotida xalqlararo madaniy ko prik vazifasini bajarishda ajralmas qismi hisoblanadi. ʻ 3. “2017-2021 yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor ʻ yo nalishi bo yicha Harakatlar strategiyasi”da belgilangan vazifalar doirasida muzeylar ʻ ʻ faoliyati va muzey ishining tizimli rivojlantirish bo yicha amalga oshirilgan ishlar. ʻ “2017-2021 yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo nalishi ʻ ʻ bo yicha Harakatlar strategiyasi”da belgilangan vazifalar doirasida muzeylar faoliyati va muzey ʻ ishining tizimli rivojlantirish bo yicha dasturlar qabul qilingan. Ularda xalqaro aloqalarni, o zaro ʻ ʻ foydali hamkorlikni rivojlantirish, O zbekistonda va xorijda keng ko rgazma faoliyati orqali ʻ ʻ mamlakat boy tarixi, bugungi yutuqlarini dunyo jamoatchiligiga tanitish, muzeylarda saqlanayotgan noyob eksponatlarni jahon miqyosida targ ib yetish kabi vazifalarni amalga ʻ oshirish ko zda tutilgan. Ular O zbekistonning turizm salohiyatidan yanada to liq va samarali ʻ ʻ ʻ foydalanishda muhim o rin tutadi. Shuningdek, Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 2018 ʻ - yil 28 - dekabrda Oliy Majlis qonunchilik palatasiga qilgan Murojaatnomasida “...mamlakatimiz muzeylarida saqlanayotgan tarixiy eksponatlarni to liq xatlovdan o tkazish, har bir muzeyning ʻ ʻ katalogini yaratish lozim”, deb qayd etganidek muzey kolleksiyalarini komplektlash mazkur sohadagi eng dolzarb vazifalardandir, deya ta’kidlab o tgandilar. ʻ Shuningdek, O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 ʻ - yil 20 - iyunida imzolangan PQ- 3074 s onli “O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O zbekistonga oid ʻ ʻ xorijdagi madaniy boyliklarni tadqiq etish markazini tashkil etish to g risida”gi, 2018-yil 19 ʻ ʻ - dekabrdagi PQ-4068-sonli “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi qarorlari, O zbekiston ʻ ʻ ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 - yil 11 - dekabrdagi “2017-2027 yillarda davlat muzeylari faoliyatini takomillashtirish va moddiy-texnik bazasini mustahkamlash bo yicha ʻ kompleks chora-tadbirlar dasturini tasdiqlash to g risida”gi qarori hamda sohaga oid boshqa ʻ ʻ me’yoriy hujjatlarda belgilangan ustuvor vazifalarni bajarish bugungi kun va kelajagi uchun juda muhim hisoblanadi. So nggi yillarda O zbekistonda muzeyshunoslik sohalarini rivojlanishida Uyg onish davriʻ ʻ ʻ bo ldi desak, mubolag a bo lmaydi. Bu, ayniqsa, yangi muzeylar tashkil etilishida yaqqol ko zga ʻ ʻ ʻ ʻ tashlanadi. Fikrimiz dalili sifatida O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 ʻ - yil 20 - dekabrdagi “O zbekiston amaliy san’at va hunarmandchilik tarixi davlat muzeyini tashkil ʻ etish to g risida”gi 1003-qarori, O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ʻ ʻ ʻ “Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida «Maqom muzeyi» faoliyatini tashkil etish to g risida”gi 2018-yil 8 ʻ ʻ - avgustdagi 621-sonli qarori, 2019-yil 30 - maydagi O zbekiston ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Sarmishsoy”, “Shahrisabz”, “Termiz” va “Qo qon” ʻ davlat muzey-qo riqxonalari faoliyatini tashkil etish to g risida” gi 443-sonli qarori, O zbekiston ʻ ʻ ʻ ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 26 - iyuldagi “Erkin Vohidov memorial muzeyi hamda Haziniy uy-muzeyi faoliyatini tashkil etish to g risida” gi 630-qarorlarni ko rsatib o tish ʻ ʻ ʻ ʻ mumkin. O zbekiston Respublikasi Prezidenti S ʻ h avkat Mirziyoyev tashabbusi bilan Toshkent muzeyini tashkil etilishi muzeyshunoslikda erishilgan katta yutuqlardan biri bo ldi. Adiblar ʻ xiyobonida joylashgan mazkur muzey yurtimiz poytaxti qadimiy Shosh tarixi haqida tarixning jonli guvohlari deb hisoblanadigan eksponatlar orqali hikoya qilinadi. “Buyuk ipak yo lining gavjum chorrahasida joylashgan Toshkent asrlar davomida ilm-fan, ʻ madaniyat va ma’rifat markazlaridan bo lib kelgan. Vatanimizning oltin ostonasi bo lmish ʻ ʻ poytaxtimiz bugungi kunda yanada rivojlanib, go zal va obod megapolislardan biriga aylanib ʻ bormoqda. Bundan tashqari Ikkinchi jahon urushida mardlik va jasorat, front ortida matonat hamda insonparvarlik namunalarini ko rsatgan ko p millatli O zbekiston xalqining fashizm ustidan ʻ ʻ ʻ qozonilgan buyuk G alabani ta’minlashga qo shgan munosib hissasini keng miqyosda yoritish, ʻ ʻ Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari va front ortida fidokorona mehnat qilgan yurtdoshlarimizning nomlarini abadiylashtirish, ularning beqiyos jasorati va matonatini tarix sahifalariga muhrlash, yosh avlodni Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash maqsadida Toshkent shahrida “Shon-sharaf” davlat muzeyi barpo etildi. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 ʻ - yil 7 -f evraldagi PF-4947 son Farmoni bilan tasdiqlangan “2017-2021 yillarda O zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor ʻ yo nalishi bo yicha Harakatlar strategiyasini “Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili” da ʻ ʻ amalga oshirishga oid Davlat dasturi ” hamda O zbekiston Respublikasi Prezidentining ʻ “Madaniyat va san’at sohasini yanada rivojlantirish va takomillashtirishga doir chora-tadbirlar to g risida” 2017-yi ʻ ʻ l 31 - maydagi PQ–3022-son qarorini ijro yetish yuzasidan O zbekiston ʻ Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yill 11 - dekabrdagi “2017-2027 yillarda davlat muzeylar faoliyatini takomillashtirish va moddiy-texnik bazasini mustahkamlash bo yichaʻ kompleks chora-tadbirlar dasturini tasdiqlash to g risida”gi 975-sonli qarorini qabul qilganligi ʻ ʻ yurtimizda muzeylar rivoji istiqbolini belgilab berdi. Tarixdan ma’lumki, dunyoning yirik xorijiy muzeylarida kolleksiyalarning to planishi, ʻ saqlanishi va namoyish etilishi o sha mamlakat aholisining yaratgan moddiy-madaniy ʻ yodgorliklari tarixi bilan yaqindan tanishish imkonini beradi. Jahon muzeyshunosligida tarixiy- madaniy merosni saqlab qolishning ustuvor yo nalishlari, ularni ilmiy tadqiq va targ ib yetish ʻ ʻ orqali muzey kommunikasiyasini takomillashtirishni bugungi kun tartibiga qo ymoqda. ʻ O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 ʻ - yil 6 - apreldagi “Turizm, sport va madaniy meros sohalarida davlat boshqaruvi tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi PF ʻ ʻ ‒ 619 son Farmonlarida bajarishi kerak bo lgan ustuvor vazifalar aynan muzeyshunoslik ilmining ʻ yanada ravnaq topishida mustahkam zamin bo lib xizmat qilishishi tabiiydir. ʻ Bilamizki, jahonning ko plab muzeylari hamda ilmiy markazlarida, xususan O zbekistonda ʻ ʻ ham muzey ashyolarini komplektlash va atributlashning ilmiy asoslarini tadqiq etish, ilmiy tavsiflash, fondlarda informa t sion komplektlash ishini rivojlantirish, boyitish, muzey kolleksiyalarini saqlash, konservatsiyalash, artefaktlarning 3D ko rinishini yaratish, ularning ʻ elektron reyestrini tuzish kabi vazifalar xalqaro darajada o rganilmoqda. Google Art Project, ʻ Historic Momens – “Tarix zarvaraqi”, Yeuropeana global loyihasi, Goskatalog.ru kabi elektron kataloglarda muzey kolleksiyalarining yagona ma’lumotlar bazasi yaratilmoqda. Bu jarayonlar madaniy merosga bo lgan munosabat va uning tadqiq etish zaruriyatini qay darajada ʻ muhimligidan dalolat beradi. Aynan farmonda bajarilishi lozim bo lgan: ʻ milliy muzey fondining davlat katalogini yuritish, muzey ashyolari va muzey kolleksiyalarini milliy muzey fondi tarkibiga kiritish, undan chiqarish, universal huquqiy vorislik tartibida yoxud boshqa usulda bir shaxsdan ikkinchi shaxsga o tkazish hamda sohada davlat nazoratini amalga oshirish; ʻ muzeylar faoliyatini muvofiqlashtirish, rivojlantirish, muzey xodimlarining malakasini oshirish, qayta tayyorlash, attestasiyadan o tkazish, muzeylarning toifalarini belgilash, milliy ʻ muzey fondining ochiqligini ta’minlash va muzey ashyolari hamda muzey kolleksiyalarini o rganish, ommalashtirish, restavratsiya va asrashga doir ishlarni amalga oshirish ʻ kabi dolzarb vazifalar Yangi O zbekiston davrida muzeyshunoslik sohasida ham Renessans bo lishi ʻ ʻ tabiiydir. Xalqaro va mahalliy me’yoriy hujjatlarga tayangan holda, xorijdagi O zbekistonga oid ʻ moddiy merosni asrash, ular haqidagi to liq ma’lumotlar bazasi – reyestrini tuzish, muntazam ʻ yangilab borish, muzey ashyolarining yegizak nusxalarini, nodir qo lyozmalarning ʻ faksimilelarini yaratish, ularning ko rgazmalarini tashkil etish kabi ishlar mamlakatningʻ sayyohlik salohiyatini yanada oshirishga va muzey fondlarini to ldirishda xizmat qiladi. ʻ Hozirgi vaqtlarda O zbekistonda barcha moddiy madaniy merosning ko chmas mulk ʻ ʻ obyektlari qayta tarixiy-madaniy ekspertizadan o tkaziladi. Uning natijasiga ko ra, Moddiy ʻ ʻ madaniy merosning ko chmas mulk obyektlari davlat reyestri, elektron katalogi, pasporti va ʻ davlat kadastri shakllantiriladi. Bu haqda Prezidentning “Turizm, sport va madaniy meros sohalarida davlat boshqaruvi tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi ʻ ʻ farmonida belgilangan. 2021-yilda barcha sport va madaniy meros obyektlari haqidagi ma’lumotlar (shu jumladan, pasporti, davlat kadastri) joylashtiriladigan elektron portal yaratildi. Farmon bilan moddiy madaniy meros obyektiga tutash hududdagi muhofaza tegralarida kapital qurilish ishlarini hamda ularga zarar yetkazish bilan bog liq faoliyatni amalga oshirish ʻ taqiqlanadi. Ushbu taqiq madaniy meros obyektining o zgartirilishi mumkin bo lmagan o ziga ʻ ʻ ʻ xos xususiyatlarini va uning tarixiy muhitini saqlab qolish maqsadida joriy yetildi. Bundan tashqari, ruxsatnoma olmasdan turib, moddiy madaniy merosning ko chmas ʻ mulk obyektlarini konservatsiyalash, restavratsiya qilish, tuzatish, ta’mirlash, hozirgi zamonda foydalanishga moslashtirish, shuningdek, ular bilan bog liq ilmiy va ilmiy-texnik tadqiqotlar, ʻ loyihalash hamda ishlab chiqarish ishlarini amalga oshirish taqiqlanadi. Tarixiy, ilmiy, badiiy yoki o zgacha madaniy qimmatga ega bo lgan ko chmas mulk ʻ ʻ ʻ obyektlarini har birining joyiga borgan holda aniqlash, yangi obyekt bo yicha tarixiy-madaniy ʻ ekspertiza o tkazish va ularni davlat muhofazasiga olish ta’minlanishi, moddiy madaniy meros ʻ obyektlarining qo riqlanadigan tegralari, shu jumladan, muhofaza tegralari, imoratlar qurish va ʻ xo jalik faoliyatini tartibga solish tegralari, qo riqlanadigan tabiiy landshaft tegralari belgilanishi ʻ ʻ lozim. Shuningdek, ushbu muddatga qadar xalqaro ekspertlarni jalb etgan holda madaniy meros, shu jumladan, arxeologiya merosi obyektlari, madaniy boyliklarni olib kirish va olib chiqish, nomoddiy meros sohasiga oid qonun hujjatlari va xalqaro shartnomalar normalarini umumlashtirib, to g ridan to g ri amal qiluvchi yagona qonun loyihasini ishlab chiqish ʻ ʻ ʻ ʻ topshirilgan. Bosh prokuratura tashkiliy-shtat tuzilmasida 3 ta shtat birligidan iborat bo lgan madaniy ʻ meros sohasidagi qonunchilik ijrosi ustidan, shu jumladan, madaniy merosni muhofaza qilish, asrashga doir ishlar va ulardan foydalanishning oqilona tashkil etilishini nazorat qilish bo yicha ʻ tegishli bo lim tashkil etildi. ʻ Kelajakda Moddiy madaniy meros obyektlari, muzey, sport majmualari va boshqa namoyish obyektlarida elektron to lov, turniket (lazer-datchikli) va video qayd qilish ʻ moslamalarini o rnatishni, kirish biletlarini oldindan sotib olishni nazarda tutuvchi yagonaʻ markazlashgan elektron tizim joriy yetiladi. Ushbu tizim namuna sifatida Samarqand shahrida joriy yetiladi. Bu haqda Prezidentning “Turizm va sport vazirligi faoliyatini tashkil etish to g risida”gi ʻ ʻ farmonida qayd etilgan. Moddiy madaniy meros obyektlarini konservatsiyalash, restavratsiya qilish, tuzatish, ta’mirlash, ilmiy va ilmiy-texnik tadqiq etish, loyihalash bo yicha yuqori malakali kadrlarni ʻ tayyorlash va ushbu sohaga yetakchi mutaxassislarni jalb qilish maqsadida Toshkent arxitektura- qurilish instituti va Samarqand davlat arxitektura-qurilish institutida madaniy meros obyektlarini asrash fakultetlari ochildi, Buxoro arxitektura va qurilish kollejida Madaniy meros obyektlarini asrash yo nalishi tashkil qilindi. ʻ Prezidentimizning 2018-yil 19 dekabrdagi “Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi qarori ʻ ʻ madaniy merosimizni muhofaza qilish, ilmiy o rganish va undan foydalanish sohasidagi ʻ faoliyatni tubdan takomillashtirishga bag ishlangan. Shuningdek, moddiy madaniy meros ʻ obyektlari mamlakatimiz turistik imkoniyatlarini kengaytirishda muhim omildir. Bu jihat ko p ʻ hollarda e’tibordan chetda qolgan. Mazkur qaror asosida sohada davlat nazoratini yanada kuchaytirish maqsadida O zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi huzurida Madaniy meros ʻ departamenti va hududlarda uning boshqarmalari tashkil etildi. S huningdek, 2019-2021 yillarda moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish, asrash, ilmiy tadqiq etish, targ ib qilish va ʻ ulardan oqilona foydalanishni tubdan takomillashtirish bo yicha “Yo l xaritasi” qabul qilingan. ʻ ʻ Departament qoshida tarix, me’morchilik, moddiy madaniy meros sohasida ilmiy, amaliy tajribaga ega bo lgan 11 nafar olim va yuqori malakali mutaxassislardan iborat Ilmiy-ekspert ʻ kengashi tuzildi. Endilikda moddiy madaniy merosning ko chmas mulk obyektlari va ularning ʻ qo riqlanadigan tegralarida yer qazish, yer tuzish, qurilish, meliorasiya va boshqa xo jalik ishlari, ʻ ʻ asrashga doir ishlarni amalga oshirish hamda ilmiy va ilmiy-texnik tadqiqotlar o tkazishga oid ʻ loyihalar Ilmiy-ekspert kengash bilan kelishilishi lozim, bunda uning xulosasi Departament uchun majburiy hisoblanadi. Madaniy meros jamg armasi tashkil etilib, uni shakllantirish ʻ manbalari ham belgilab qo yilgan. ʻ Buxoro davlat badiiy-me’moriy muzey-qo riqxonasi, Samarqand davlat birlashgan ʻ tarixiy-me’moriy va badiiy muzey-qo riqxonasi, Xiva “Ichan qal’a” davlat muzey-qo riqxonasi ʻ ʻ tegishlicha “Buxoro”, “Samarqand”, “Ichan qal’a” davlat muzey-qo riqxonalari yetib qayta ʻ nomlandi. Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo va Farg ona viloyatlarida tegishlicha “Sarmishsoy”, ʻ “Shahrisabz”, “Termiz” va “Qo qon” davlat muzey-qo riqxonalari tashkil etilishi belgilandi. ʻ ʻ YuNESKOning Umumjahon merosi ro yxatiga tarixiy-madaniy qiymatiga ko raʻ ʻ kiritilgan respublikadagi hududlar alohida muhofaza qilinadigan tarixiy-madaniy hududlar hisoblanadi hamda ularda rejalashtirilgan qurilish va obodonlashtirish ishlarining loyihalari Departament hamda YuNESKOning Umumjahon merosi markazi bilan majburiy tartibda kelishilgan holda amalga oshiriladi. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining joriy yil ʻ 4 oktyabrdagi “Moddiy madaniy merosning ko chmas mulk obyektlari milliy ro yxatini ʻ ʻ tasdiqlash to g risida”gi qarori ayni maqsadga xizmat qilishi bilan ahamiyatlidir. Unda moddiy ʻ ʻ madaniy meros ko chmas mulk obyektlarining milliy ro yxati O zbekiston Respublikasi Vazirlar ʻ ʻ ʻ Mahkamasi tomonidan tasdiqlandi. Departament tomonidan 8 ming 208 ta obyektning ro yxati tasdiqlandi. Shundan, ʻ arxeologiya yodgorliklari 4 ming 748, arxitektura yodgorliklari 2 ming 250, monumental san’at yodgorliklari 678, diqqatga sazovor joylar esa 532 tani tashkil etadi. Ammo murojaatlar shuni ko rsatmoqdaki, bu borada ham ba’zi kamchiliklar uchrab turibdi. Shu bois ham obyektlarni ʻ qayta tekshirish, o rganish va ro yxatlashtirishda Madaniyat vazirligiga aniqlik kiritish, ʻ ʻ tushuntirish berish huquqi berildi. Avvallari aholi ham bilib-bilmay obidalarga, moddiy obyektlarga zarar berib qo yayotgan edi. ʻ Zarur hujjatlar qabul qilingach, mas’ul tashkilotlarning mas’uliyati oshirildi. Javobgarlik kuchaytirilgach, bu kabi salbiy oqibatlarning oldi olinishi ta’minlanyapti. Madaniy meros xalq mulkidir, uni saqlash va kelgusi avlodlarga yetkazish barchamizning burchimiz. Bu har bir inson, oila, har bir mahalla, tuman, shahar ahlining muqaddas burchidir. Ayniqsa, o sib kelayotgan yosh avlodni barkamol yetib tarbiyalashda Vatanimizga, xalqimizning ʻ merosiga hurmat, faxr va g urur tuyg ularini shakllantirish, ularni ye’zozlashga chorlash biz ʻ ʻ kattalarning vazifamizdir. Farzandlarimiz ko proq muzeylarga, ko rgazmalarga va bevosita ʻ ʻ obidalarga borib ushbu meros bilan yaqindan tanishishlari yaxshi samara beradi. Adabiyotlar 1. Azamat Ziyo. O zbek davlatchiligi tarixi. T.. «Sharq», 2000. ʻ 2. O zbekiston tarixi. l-qism T„ «Universitet», 1996. ʻ 3. O zbekiston tarixi T., - ”Sharq”-. 2000. ʻ 4. Toshkent shahrining 2200 yilligini nishonlashga tayyorgarlik ko rish va uni ʻ o tkazish to g risida"0’zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori Xalq so zi. ʻ ʻ ʻ ʻ 2002-yil 2-aprel soni 5. Azamat Ziye\ Uzbek davlatchiligi tarixi. T-1999 y. 6. Masson M.Ye. Proshloye Tashkenta. Izv. AN UzSSR 1954 №2

Tarixiy me`moriy obidalarni saqlash, ta`mirlash uslublari va shakllari. O‘zbekistonda tarixiy yodgorliklardan foydalanish va ularning muhofazasini tashkil yetish sohasida amalga oshirilgan ishlar

Купить