Tarixiy o’lkashunoslik fanining o’lka tarixini o’rganishdagi ahamiyati - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	17000UZS
Размер	64.8KB
Покупки	1
Дата загрузки	09 Декабрь 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Alisher

Дата регистрации 03 Декабрь 2024

108 Продаж

Tarixiy o’lkashunoslik fanining o’lka tarixini o’rganishdagi ahamiyati

Купить

MUNDARIJA
Kirish.………………………...……………………………......................……..3
I Bob. Tarixiy O’lkashunoslik fani maqsad va vazifalari
1.1 Tarixiy O’lkashunoslik fani shakllanishi va rivojlanishi…..………5
1.2 O’lkashunoslik turlari………………………............................… .6
1.3 O’rta Osiyo Shaharlarining paydo bo’lishi…………….................10
II Bob. Arxeologik va meyoriy yodgorliklari ng o’lkashashunolikda tutgan
o’rni
2.1. Mahalliy tarixchilar orasida o’lka tarixining o’rganilishi…………... 13
2.2. Surxondaryo o’kasida mavjud bo’lgan shaharlar nomlari……….......31
Xulosa……………....................................................………...............………..33
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati…………………………...................…..34
2

KIRISH
O lkashunoslik — mahalliy aholi tomonidan o z ona yurti hisoblangan muayyanʻ ʻ
o lka, viloyat, shahar, tuman, qishloq va boshqalar hududlarning har tomonlama
ʻ
o rganilishi. O . tabiiy, ijtimoiy, madaniy, tarixiy va boshqalar tadqiqotlar majmuidan
ʻ ʻ
iborat. O .da o lkaning tabiati, aholisi, xo jaligi, tarixi, madaniyati, arxeologiyasi,
ʻ ʻ ʻ
o lka namoyandalari o rganiladi. O . kompleks va soha O .likka bo linadi. Kompleks
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
O . turli sohalarni bir-biri bilan bog liq holda, soha O . geografiya, tarix, etnografiya,
ʻ ʻ ʻ
madaniyat, toponomika va boshqalar sohalarga oid masalalarni alohida o rganadi.
ʻ
Hozirgi vaqtda ekologik vaziyat va tabiatni muhofaza qilish, tabiiy boyliklardan
oqilona foydalanish masalalarini o rganuvchi O . rivojlanmoqda. O .ning asosiy
ʻ ʻ ʻ
maqsadi o z o lkasi tabiati, aholisi, etnografiyasi, xo jaligi, madaniyati, ekologik
ʻ ʻ ʻ
vaziyat va h.k. haqida ashyoviy dalillar, ma lumotlar, namunalar to plab, ularni
ʼ ʻ
ommalashtirib, aholi bilimini oshirishdir. O . juda katta ijtimoiy-siyosiy,
ʻ
madaniymaorifiy, o quvtarbiyaviy ahamiyatga ega. Ayniqsa, milliy qadriyatlarni
ʻ
aniqlash va ommalashtirishda O .ning o rni juda katta.
ʻ ʻ
Mamlakatimizda o lkani har tomonlama o rganish 20-asr o rtalarida ayniqsa
ʻ ʻ ʻ
rivojlandi. Bunda o lkaning tabiati va tabiiy boyliklarini o rganish kengaydi. Chunki
ʻ ʻ
bu vaqtda mahalliy tabiiy boyliklar va ulardan xalq xo jaligida ko proq foydalanish
ʻ ʻ
vazifasi qo yilgan edi. O zbekiston mustaqillikka erishgach, O . ishlari xalq tarixini,
ʻ ʻ ʻ
qadriyatlarini o rganishga, ularni tiklashga qaratildi. Fan va texnika rivojlanishi, tabiat
ʻ
va tabiiy resurslardan foydalanishning jadallashishi natijasida ekologik O . tez
ʻ
rivojlanib bormoqda. Maktablarda yosh o lkashunoslar guruhlari tashkil etilib, o z
ʻ ʻ
joyining tabiati, ekologik sharoitlari, tarixi, toponimikasi va qadriyatlarini o rganish
ʻ
taraqqiy etmoqda. Ba zi mamlakatlarda O . maktabdagi ta lim ishlarining tarkibiy
ʼ ʻ ʼ
qismi hisoblanadi. Ushbu dastur “Tarixiy o‘lkashunoslik va urbanizatsiya tarixi”
fanining tarix fani tizimida tutgan o‘rni, fanning maqsadi, vazifalari va predmeti,
tadqiqot ob’ektlari, fanining shakllanishi va rivojlanishi, dastlabki ilmiy
jamiyatlarining tashkil qilmnishi hamda ularning faoliyati, jamiyat taraqqiyoti
bosqichlari, Tarixiy o‘lkashunoslikning turlari, ilmiy ya’ni davlat o‘lkashunosligi,
jamoat o‘lkashunosligi, maktab o‘lkashunosligi. Vatanimizning geografik o‘rni va
3

tabiati, Tarixiy o‘lkashunoslikda arxeologik, me’morchilik, etnologik, antropologik,
toponimik, yozma va arxiv manbalarining ahamiyati, muzey manbalaridan
foydalanish va ulardan o‘lkamiz tarixini o‘rganishdagi ahamiyati. O‘lkamizda
shaharsozlik urbanizatsiyasi va davlatchilikning qaror topishi. O‘lkamizda qadimgi
davlatlar va shaharlar to‘g‘risida yozma manbalar, Vatanimizning janubiy hududlarida
qadimgi shahar madaniyatining shakllanishi va taraqqiyoti, o‘rta asrlar davrida
yaratilgan manbalarda “shahar” tushunchasi. X-XII asrlarda shahar madaniyatining
ravnaqi, Amir Temur va Temuriylar davrida shaharsozlikning rivojlanishi. So‘nggi
o‘rta asrlarda o‘lkamizda urbanizatsiya jarayonlarning taraqqiy etishi kabi jihatlarni
o‘rganishga etibor qaratilgan.
SHuningdek, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da ko‘rsatib o‘tilgan
talabayoshlarning tarixiy dunyoqarashini boyitish, ularda mustaqil fikrni qaror
toptirish, tarixni mukammal darajada bilish, har bir yosh avlodda o‘z o‘lkasi tarixini
o‘rganish va vatanni sevish hisini o‘yg‘otish, Bugungi kunda o‘lkamizda olib
borilayotgan barcha xayirli ishlarni yoshlar ongiga singdirish, o‘z tuprog‘i, ona zamin
va o‘lkasini qadrlashga undash kabi masalalarni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan.
4

I Bob. Tarixiy O’lkashunoslik fani maqsad va vazifalari
1.1 Tarixiy O’lkashunoslik fani shakllanishi va rivojlanishi
Fanni o‘qitishdan maqsad - talabalarda Vatanimiz tarixiga oid bilim,
ko‘nikma va malaka shakllantirishdir.
Fanning vazifasi - O‘lkamizning qadimgi tarixi va uning asosiy
bosqichlarini, davlatchilik va shaharsozlik madaniyati, toponimik ma’lumotlar va
ularning xronologiyasi, o‘lka tarixini o‘rganishda arxeologik, etnologik, yozma va
arxiv ma’lumotlani, X-XII asrlarda shahar madaniyatining ravnaqi, So‘nggi o‘rta
asrlarda o‘lkamizda urbanizatsiya tarixining taraqiy etishi kabilarni o‘rgatishdan
iborat.
“Tarixiy o‘lkashunoslik va urbanizatsiya tarixi” o‘quv fanini o‘zlashtirish
jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida bakalavr:
- Tarixiy o‘lkashunoslik va urbanizatsiya tarixi kursining maqsad va vazifalari,
tadqiqot ob’ektlari, dastlabki ilmiy tashkilotlar, XIX - XX asrda o‘lkashunoslik
ishlari, o‘lka tarixini o‘rganishda arxeologik, etnologik, O‘lkamizda shaharsozlik
urbanizatsiyasi va davlatchilikning qaror topishi, Vatanimizning janubiy
hududlarida qadimgi shahar madaniyatining shakllanishi va taraqqiyoti, So‘nggi
o‘rta asrlarda o‘lkamizda urbanizatsiya tarixining taraqiy etishi kabi
ma’lumotlaridan ilmiy maqsadlarda foydalanishni bilishi kerak;
- Talaba tarixiy ma’lumotlarni ilmiylik, tarixiylik, xolislik asosida o‘rganishi, muzey
ashyolari va internet ma’lumotlarini hamda yozma va arxeologik manbalarni
mustaqil tadqiq qilishi, hamda mustahkam ko‘nikmalarga ega bo‘lishi kerak;
- Arxeologiya muzeyi, arxeologik manbalar tavsiflari, arxiv, ilmiy tadqiqot
institutlari materiallaridan foydalanish malakalariga ega bo‘lish kerak.
“Tarixiy o‘lkashunoslik urbanizatsiya tarix” fani umumkasbiy fan
hisoblanib, 3-4 semestrda o‘qitiladi. Dasturni amalga oshirish, o‘quv rejasida
5

rejalashtirilgan tarix, arxeologiya, etnologiya, geografiya, ekologiya kabi
fanlaridan etarli bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi kerak.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 27 iyulda
“O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi tarix instituti faoliyatini
takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarorida O‘zbek xalqi va uning davlatchiligini
tarixini xolisona o‘rganishning ilmiy asoslarini shakllantirish, tadqiqotlarni
zamonaviy talablar darajasiga ko‘tarish, O‘zbek davlatchiligining haqqoniy
tarixini tarixiy manbalar asosida o‘rganish vazifasi belgilangan. Tarixiy
o‘lkashunoslik va urbanizatsiya jarayonlarni o‘rganishda yuqoridagi ta’kidlangan
ma’lumotlardan foydalanish muhim hisoblanadi. Ularni tadqiq etish, o‘rganish
orqali ko‘plab ma’lumotlarni qo‘lga kirtishimiz mumkin.
Talabalar tarixiy o‘lkashunoslik va urbanizatsiya tarixi fanini o‘zlashtirish
uchun ularga o‘qitishning ilg‘or usullaridan foydalanish, yangi informatsion-
pedagogik texnologiyalarni tadbiq qilish muhim ahamiyatga egadir. Fanni
o‘zlashtirishda darslik, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar, ma’ruza matnlari, tarqatma
materiallar, elektron materiallar, virtual stendlar, jadvallardan foydalaniladi.
Dasturda berilgan mavzular ma’ruza, seminar shaklida olib boriladi.
SHuningdek, fanning dolzarb masalalari mustaqil ish sifatida talabalarga
o‘zlashtirish uchun beriladi. Fan zamonaviy pedagogik texnologiyalardan
hisoblangan “Aqliy hujum”, “Klaster”, “Nima uchun”, “Assesment”, “Blits o‘yin”,
“Insert”, “SWOT –tahlil” metodi va boshqa usullardan foydalanib darslar olib
boriladi.
1.2 O’lkashunoslik turlari
Tarixiy o‘lkashunoslik fanining fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi.
Avesto va qadimgi manbalarda o‘lkamizning nomlari. Arab manbalarida o‘lkamiz
6

haqidagi ma’lumotlar va ularning ahamityai. IX-XII asrlarda o‘lkadagi siyosiy va
iqtisodiy hayot.
Amir Temur va temuriylar davrida o‘lkamiz. SHayboniylar davrida o‘lkadagi
ijtimoiyiqtisodiy jarayonlar. Xonliklar davri o‘lkashunosligi.Tarixiy
o‘lkashunoslikning tarix fani tizimida tutgan o‘rni. Tarixiy o‘lkashunoslik
fanining tadqiqot ob’ektlari, Turkistonda dastlabki ilmiy jamiyatlarning tashkil
etilishi, Tarixiy o‘lkashunoslik fanining rivojlanishida ilmiy jamiyatlarning o‘rni.
Rossiyasiya imperiyasining o‘lkamizdagi mustamlakachilik siyosati va o‘lkani
o‘rganish masalasi. Evropa tadqiqotchilari tomonidan o‘lkamizning o‘rganilishi.
O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillarida Vatanimiz tarixini o‘rganishga
bo‘lgan e’tibor.
O‘lkamizning tarixiy-madaniy viloyatlari Baqtriya, Maarg‘iyona, Sug‘diyona,
Xorazm, Ustrushona, CHoch, Farg‘onaning geografik o‘rni. Antik davrida
o‘lkamizning qadimgi davr tarixiy geografik o‘rni. Kushonlar davri tarixiy
geografiyasi. Ilk o‘rta asrlar davrida o‘lkamiz tarixiy geografiyasi. IX-XIII asrlar
tarixiy geografiyasi. Amir Temur, temuriylar va shayboniylar davri tarixiy
geografiyasi. Xiva, Qo‘qon xonliklari va Buxoro amirligining geografik o‘rni.
O‘zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy bo‘linishi va relefi. Iqlim
sharoitlari. Suv resurslari. Tabiiy o‘simliklar qatlami va hayvonot olamining o‘ziga
xosligi. Tabiiy iqlim sharoitlari va landshaftlar tipi.
O‘lkamiz tarixini o‘rganishda arxeologiya fanining tutgan o‘rni va
ahamiyati. Modidiy manbalar va tabiiy manbalar. Tosh davri xususiyatlari. Tosh
xo‘jaligi va moddiy madaniyati. Tarixiy-madaniy jarayonlar. Ishlab chiqaruvchi
xo‘jalik shakllariga (dehkonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik) o‘tish va
ularning keyingi taraqqiyoti. Bronza va temir davrlari xususiyatlari. O‘troq
dehkonchilik va ko‘chmanchi qabilalarning tarqalishi. Ularning xo‘jaligi va
moddiy madaniyati. O‘lkamizda Antik davri me’morchiligi va san’ati, ilk o‘rta
7

asrlar davri shaharlari va me’moriy obidalari. O‘zbekistonning XI-XIII asr
boshlarime’moriy yodgorliklari va me’morchiligi. O‘zbekistonning Amir Temur,
Temuriylar va SHayboniylar davri memorchiligi asrlar davri me’morchiligi.
Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonligi me’morchiligi. Mustaqillik davrida
O‘zbekistonda olib borilgan arxeologik tadqiqot ishlari va ularning asosiy
natijalari. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi tomonidan
2009 yilda qabul qilingan "Arxeologiya merosi ob’ektlarini muhofaza qilish va
ulardan foydalanish to‘g‘risida"gi qonunining o‘lka tarixini o‘rganishdagi o‘rni.
O‘lkashunoslikni o‘rganishda paleontropologik ma’lumotlarning o‘rni.
Antropologiya va etnologiya fanining tadqiqot obe’ktlari. O‘zbekistonning
qadimgi odam tarqalgan hudud ekanligi (Teshiktosh, Samarqand topilmalari).
O‘zbekiston hududida zamonaviy odamlarning paydo bo‘lishi va voha bo‘ylab
tarqalishi. Qadimda o‘lkamizda majud bo‘lgan irqlar, mongoloid irqining
o‘lkamizga kirib kelishi. O‘lkamiz qadimgi aholisining antropologik shakllari va
tipi. Toshkent vohasining qadimgi aholisi. Kushon Baqtriya aholisi, Zarafshon
vohasi aholisi, Farg‘ona vodiysining qadimgi aholisi. O‘lkamizdagi etnik guruhlar.
(So‘g‘dlar, baqtriyaliklar, xorazmliklar, sak va massagetlar) Antik davri
migratsiyalari va etnik jarayonlari. O‘rta asrlarda turkiy tilli xalqlarning kirib
kelishi masalalari va uning bosqichlari. Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklarining
etnik tarkibi. O‘lkamiz etnografiyasining o‘rganilishi. Dastlabki etnografik
ma’lumotlar. Qadimgi va o‘rta asrlarda yaratilgan manbalarda etnografik
ma’lumotlar. Rossiya va Evropa tadqiqodchilari tomonidan o‘lkamiz
etnografiyasining o‘rganilishi. Qadimgi diniy tasavvurlar, urf-odat va irimlar.
Tarixiy o‘lkashunoslikni o‘rganishda yozma va arxiv manbalarning tutgan o‘rni
YOzma manbalarning ahamiyati va ularning turlari. O‘lkamiz tarixi
to‘g‘risidagi dastlabki ma’lumotlar: «Avesto», qadimgi fors manbalari, yunon-rim
mualliflarining asarlari. Xitoy manbalari. Qadimgi yozuv yodgorliklari so‘g‘d,
baqtriya va xorazm yozuvlari. O‘rta asrlar davri arab va mahalliy mualliflarining
8

asarlari, ularda o‘lkashunoslikga oid ma’lumotlar. Turkiy o‘zbek tilidagi tarixiy
manbalar. XIV-XVII asrlarda yaratilgan manbalar va ularning tahlillari. Arxiv
manbalarining o‘lka tarixini o‘rganishdagi ahamiyati. Arxivshunoslik to‘g‘risida
umumiy ma’lumotlar. Qadimgi va o‘rta asrlar davri arxivlari. Arxiv hujjatlarini
hisobga olish, saqlash va ulardan foydalanish to‘g‘risida umumiy ma’lumotlar.
Tarixiy jarayonlarni yoritishda va o‘lkashunoslikni o‘rganishda arxiv hujjatlarining
o‘rni. Mustaqillik davrida arxiv hujjatlarining o‘rganilishi. O‘zbekistonning
mustaqilligi davrida arxiv ishlari tizimi. 2010 yil “O‘zbekiston Respublikasi
arxivlar ishi to‘g‘risidagi” qonunning o‘lka tarixini o‘rganishdagi ahamiyati.
Toponimika tushunchasi va uning maqsadi. Geografik joy nomlarini
o‘rganishda toponimikaning o‘rni. Toponimikaning fan sifatida shakllanishi.
Toponimikaga oid asosiy ilmiy terminlar mazmuni. Toponimikaning 2 qismga:
mikro va makro toponimlarga bo‘linishi. Ularning farqli xususiyatlari. O‘zbekiston
toponimikasiga oid atamalarning yozma manbalarda qayd etilishi. O‘zbekistonda
toponimik tadqiqotlar tarixi. Toponimik ma’lumotlar to‘plash uslublari.
Toponimikada antrotoponimlarning o‘rni. Respublika viloyatlari joylarining
toponimikasi. Toponimikaning xronologik davrlarga bo‘lib o‘rganilishi.
Toponimikaning bo‘limlari: gidronimika, oykonimika, oronimika, urbanomika,
etnonimlar, patronimlar, xronimlar, zoonimlar, religonimlar, teonimlar va
boshqalar. Muzeylarning o‘lkamiz tarixini o‘rganishdagi ahamiyati. Fan tizimida
muzeyshunoslik. O‘zbekiston Respublikasidagi muzeylar va ularning o‘lkamiz
tarixini o‘rganishdagi ahamiyati. Moddiy va ma’naviy merosni asrash hamda
targ‘ib etishda muzeylarning o‘rni. Muzey turlari, ilmiy tadqiqot, madaniy –
ma’rifiy ishlar olib boriladigan muzeylar, faqat bir soha bo‘yicha ilmiy – tadqiqot
ishlarni olib boriladigan muzeylar. Muzeylarning o‘quv-tarbiyaviy ishlarda tutgan
o‘rni. Turkistonda tashkil etilgan dastlabki muzeylar. Turkistonda tashkil etilgan
ilk muzeylar faoliyati. O‘zbekistonda 1917-90 yillarda tashkil etilgan muzeylar
faoliyati. Mustaqillik yillarida O‘zbekistonda yangi tashkil etilgan muzeylar va
ularning faoliyati. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1998 yil 12 yanvarda
9

qabul qilingan «Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish
to‘g‘risida»gi Farmoni. «Muzeylar to‘g‘risida»gi Qonun va qarorlarning qabul
qilinishi va uning ahamiyati.
1.3 O’rta Osiyo Shaharlarining paydo bo’lishi.
SHahar tarixiy kategoriya sifatida. Ierarxiya funksiyalari.O‘rta asr
shaharlarining tarkibiy qismlari.O‘rta Osiyo o‘rta asr shaharlarini o‘rganishda
tadqiqotchiorientalistlarning hissasi. SHaharlarning tarixiy topografiyasini
o‘rganish uslubiyatiga kirish. O‘rta Osiyoda ishlab chiqaruvchi xo‘jalik shaklining
qaror topishi sivilizatsiya shakllanishining ildizi sifatida. Eneolit davri texnologik
o‘zgarishlar. Janubiy Turkmanistonda manzilgohlar ierarxiyasi. Yirik
manzilgohlarning paydo bo‘lishi. Nomozgohdepa, Oltindepa, Qoradepa Bronza
davri yirik markazlarning shakllanishi va ularning protoshahar xarakteri. So‘nggi
bronza davri protoshahar madaniyatining Baqtriya, Marg‘iyona va So‘g‘dning
hududlarida rivojlanishi. Sarazm, Gonur, Jarqo‘ton, Dashli 3 va boshqalar. O‘rta
Osiyoning ilk temir davri qadimgi shahar markazlari taraqqiyoti. Afrosiyob,
Ko‘ktepa, Erqo‘rg‘on, Uzunqir, Qiziltepa, YOzdepa va boshqalar. O‘rta Osiyo
shaharlarining ahamoniylar davri taraqqiyoti. Mil. avv. 327-329 yillar. Aleksandr
Makedonskiy. Mil. avv. III asr o‘rtalari. YUnon-Baqtriya podsholigi. YUechjilar
(Toxarlar). Toxaristan. Kushon podsholigi. Qoratepa. Zartepa. Ayrtom. Eski
Termiz. Fayaztepa. Zo‘rmola. Kampirtepa. SHurob qo‘rg‘on. Oks Aleksandriyasi.
Antioxiya. Xolchayon, Dalvarzintepa. Baqtriya-Toxariston. Dovon. Guyshuan.
Salavkiylar. Antioxiya So‘g‘d. V. Tomashek. Peftinger jadvali. Qang‘
konfederatsiyasi. Tuproq-qal’a yodgorligi. Ilk o‘rta asrlar davrida shahar-
madaniyatining inqirozi. Iqtisodiy ko‘tarilish; ko‘hna (Samarqand, Buxoro, YAngi
Panjikent va Poykand) shahar markazlarining rivojlanishi. So‘g‘d madaniyatining
qo‘shni hududlarga tasiri. O‘rta Osiyo o‘rta asr shaharlarining YAqin va O‘rta
SHarq mamlakatlari shaharlari bilan parallel rivojlanishi. O‘rta asrlar davrida
10

O‘rta Osiyo olimlari asarlarida “shahar” tushunchasi. X-XII asrlarda shahar
madaniyati ravnaqi. O‘rta Osiyoning o‘rta asr shaharlarida obodonchilik.
Janubiy Turkmaniston shaharlari
Marv tarixiy topografiyasining o‘rganilish tarixi (V.A.Jukovskiy,
V.V.Bartold, M.E.Masson, YUTAKE tadqiqotlari). Erkqal’a, Govurqal’a. V-VII
asrlarda Marvning rivojlanishi. SHahristonning shahar atrofi hududlariga
ko‘chishi. Sultonqal’a. YAngi rabodlar. XI-XIII asrning boshlarida shaharlar
ravnaqi, shaharlar tuzilishi, mudofaa tizimi, asosiy mahobatli qurilish ishlari. Marv
mo‘g‘ul istilosidan so‘ng. Abdullaxonqal’a. Rejalashtirish. Janubiy Turkmaniston
o‘rta asr shaharlari: Xo‘rmuzfarra (Ul ы -Kishman), Kufen (CHugundor), Omul
(Eski CHorjo‘y), Dehiston (Misrian).
Amudaryo va Surxondaryo vohasi shaharlari
Termiz V-VII asrlarda. SHahar joylashgan o‘rni va tuzilishi haqida Xitoy
manbalari. Termiz arablar istilosi davrida. CHag‘oniyon (Sag‘oniyon-Budrach).
Somoniylar davrida Termiz, rejalashtirish, asosiy qurilishlar. Arab mualliflari
ma’lumotlari. Termiz G‘aznaviylar, Qoraxoniylar va Saljuqiylar davrida. SHahar
tuzilishi va uning mavzelari, zamonaviy yirik shaharga aylanishi. Termiz
mo‘g‘ullar istilosidan so‘ng, shahar hududining o‘zgarishi. Temuriylar davri
tarixiy manbalarida Termiz shahri, uning vazifasi va qurilishi tarixi. Termiz
so‘nggi o‘rta asrlar davrida.
Su-se – Kesh – Kitob ilk o‘rta asrlar poytaxti. Kesh tarixiy xujjatlarda. IX-
XII asrlardagi Kesh haqida arxeologik ma’lumotlar. O‘rta asrlarda SHaxrisabz.
Qashqadaryo daryosining yuqori va o‘rta oqimlaridagi o‘rta asr shaharlari, tarixiy
va arxeologik ma’lumotlar. Qamaytepa, Oltintapa (Novqad-Quraysh),
Kishmishtepa. Amir Temur va temuriylar davrida SHaxrisabzning gullab-
yashnashi. Rejalashtirish, asosiy me’moriy yodgorliklar.Naxshab ilk o‘rta asrlarda.
Erqo‘rg‘on shahri. Rejalashtirish, so‘nggi arxeologik tadqiqotlar. O‘rta Asrlardagi
11

Nasaf (SHulluktepa), Kasba (Kasbi), Bezda (Ko‘hna Fazli), Gubdin (Tallisart),
Qarshi. SHaharning vujudga kelishi va rivojlanishi haqidagi tarixiy ma’lumotlar.
Rejalashtirish, o‘rta asrlardagi Qarshining asosiy me’moriy yodgorliklari.
Samarqand. O‘rta Zarafshon shaharlari
O‘rta asrlardagi Samarqand topografiyasi haqida (V.V. Bartold, A.I.Vyatkin,
A.I. Masson va boshqalar). Xitoy va arab geograflari Samarqand haqida. Ark,
shahriston, rabotlar rivojining o‘sish bosqichlari. Hunarmandchilik dahalari.
Mudofaa tizimi, saroy va ibodatxonalar, turar- joylar qurilishi. Panjikent-
arxeologik reja asosida eng ko‘p o‘rganilgan O‘rta Osiyoning ilk o‘rta asr shahri.
Rejalashtirish, mudofaa tizimi, turarjoylar, hunarmandchilik, savdo inshootlari,
saroy, ibodatxonalar qurilishi, obodonchilik. Miyonqal’a shahri.
Samarqand Amir Temur va temuriylar davrida. Amir Temurning shaharlar
qurilishiga oid siyosati. Me’moriy rejali qarorlari. Asosiy mahobatli qurilishlar.
XIV-XV asrlarda saroy-bog‘lar me’morchiligi.
Buxoro vohasi shaharlari
Buxoro ilk o‘rta asrlar davrida. Varaxsha, Romitan, Vobkent. Poykand-
savdo shahar-davlati. Arxeologik tadqiqot natijalari. Turar-joy, saroy,
ibodatxonalar me’morchiligi. Buxoro - Somoniylar davlatining poytaxti, tarixiy
manbalar va arxeologik ma’lumotlari. Buxoro Amir Temur va temuriylar davrida.
SHayboniylar davrida Buxoroning ravnaqi. Rejalashtirish, dahalar, asosiy
hashamatli qurilishlar. Tarixiy manbalar. Buxoro XVII asrda.
Xorazmning o‘rta asr shaharlari
Xorazm ilk feodal shrharlarining vujudga kelishi. Rejalashtirish va asosiy
me’moriy qurilishlar haqida tarixiy manbalar va arxeologiya ma’lumotlari. Qiyot,
Urganch (Gurganch), Xazorasp, Mizdahan. Amudaryo o‘zanining o‘zgarishi va
yangi hududlarda shaharlarning rivojlanishi. Xorazm vohasi shaharlari vazifasi.
Xorazm shahar madaniyatining ravnaqi (XII-XIII asrlar).
Chirchiq va Angren vodiysi shaharlari.
12

O‘rta asrlarda Toshkent
Ilk o‘rta asrlar davrida CHoch va Iloq shaharlari yo‘llarining shakllanishi.
IX-XI asrlarda Toshkent vohasida shahar madaniyatining ravnaqi. Qanqa
(Xarashkat), Mingo‘rik. (Tarband), Binkat. Sitadel, shahriston, rabotlar X-XI
asrlarda. CHoch shaharlari haqida arab geograflari malumotlari. Tunkat, Banokat
(SHoxruxiya) va boshqalar. CHoch va Iloq ilk o‘rta asrlar shaharlarining
rivojlanishi vazifalari. Toshkent XIV-XVI asrlarda. Rejalashtirish, me’moriy
yodgorliklar.
Mintaqa shahar madaniyati vujudga kelish jarayonida Buyuk Ipak yo‘li
savdosining ta’siri. Xitoy va arab manbalarida Farg‘ona shaharlari. O‘rta asrlar
davri shaharlari: Axsikat, Quva (Qubo), O‘sh, O‘zgan, Xo‘jand, Qo‘qon.
Rejalashtirish, asosiy me’moriy qurilishlar. Andijon XIV-XVI asrlarda. Ettisuvda
So‘g‘d mustamlakachiligi. Qizildaryo, Oq-Beshik (Bolosog‘un) XI-XII asrlarda.
Ettisuv shaharlarining ravnaqi.YAngikent, Isfijob, Sig‘noq, O‘tror, Taroz, Talas
vodiysi shaharlari arab manbalarida. SHaharlar rivojlanishida o‘l zonalarining
o‘rni.
So‘nggi o‘rta asrlar O‘rta Osiyo shaharlari
XV-XIX asrning I yarmi O‘rta Osiyo shaharlari haqida yozma manbalar.
Xirot Alisher Navoiy davrida. SHoxrux hukmronligi (XV asr I yarmi) davrida
shaharsozlik faoliyati. So‘nggi o‘rta asrlar Balxi. Buxoro XVIII-XIX asrlarda.
Dahalar, saroylar, turar-joylar, diniy inshootlar me’morchiligi. Xiva so‘nggi o‘rta
asrlarda. Rejalashtirish, asosiy me’moriy yodgorliklar. Toshkent XVIII-XIX
asrlarda, asosiy tumanlar.
II Bob. Arxeologik va meyoriy yodgorliklari ng o’lkashashunolikda tutgan o’rni
2.1. Mahalliy tarixchilar orasida o’lka tarixining o’rganilishi
O’zb е k madaniyati, o’lka tarixini yoritishda mahalliy tarixchilarning, tarixiy
asarlari alohida o’rin tutib, unda o’lkaning o’tmishi, tarixini yoritishda, xolisona ochib
b е rishda muhim ahamiyat kasb etuvchi asarlar ko’p. O’rta Osiyo Rossiyaga qo’shib
13

olingandan k е yin o’zb е k xalqi rus xalqining madaniyati, fan va t е xnika yutuqlaridan
bahramand bo’ldi. Ilm-fanga, madaniyat yutuqlariga bo’lgan qiziqish tufayli o’sha
davr ilg’or ziyolilari rus tilini o’rgana boshladilar. Ikkinchi tomonidan o’ylab
qaraydigan bo’lsak, o’z tili va rus tilini o’rganishga majbur bo’lgan edilar. Chunki rus
jamiyatidagi iqtisodiy-siyosiy, ijtimoiy voq е alardan xabardor bo’lish mustaqillikni
qo’lga kiritishning dastlabki qadami edi. Zokirjon Furqat, Avaz O’tar o’g’li, Sattorxon
G’afforov hamda Hamza Hakimzoda Niyoziy kabi o’zb е k xalqining ma’rifatparvar
namoyondalari ana shunday ilg’or kishilardan edilar. Rus tili va ularning madaniyati
bilan tanishi tarixiy manbalarda ko’rsatilishicha, bunday targ’ibot XIX asrning
o’ttizinchi yillarida boshlanganligi e’tirof qilinadi. Bu davrgacha bo’lgan o’lka
tarixini, mahalliy tarixchilarimiz asarlaridan bilib olishimiz mumkin. Shulardan XIX
asrning birinchi yarmida yashab ijod etgan buyuk olim, tarixshunos Hakimxon
Ma’lumxon o’g’li o’z zamonasining ist е ’dodli tarixchi olimi, adibi bo’lib, uning
“Muntaxabut tavorix” (“Tanlangan tarix”) asari o’lkamiz tarixini XIX asr boshlaridan
to Rossiya qo’shilgunga qadar bo’lgan tarixiy davrini yoritishga xizmat qiluvchi
manbadir.
Hakimxonning “Muntaxabut tavorix” asari faqat tarixiy faktlarni ifoda qilish
jihatdangina emas, balki XIX asrning birinchi yarmida yaratilgan birinchi badiiy
m е muar asar bo’lishi bilan ham e’tiborga sazovordir. Hakimxon bu asarni o’z ko’zi
bilan ko’rib, bo’rttirishlardan xoli holda bilganlarini atroflicha yoritishga harakat
qilgan. Hakimxon Ma’sumxon o’g’li 1806 yilning may oyida Qo’qon shahrida
tug’ilgan. Uning otasi Ma’sumxon Farg’ona xonlari – Olimxon va Umarxonzamonida
saroyda yashab, mamlakatning ijtimoiy-siyosiy hayotida faol ishtirok etgan.
Hakimxonning yoshligi yuksak sharotida o’tdi. U Umarxonning o’g’li
Muhammadalixon bilan birga o’sdi. Hakimxonning tarbiyasida uning otasi va adiba
Nodirabegimning roli ham katta bo’lgan. Mohlaroyim unga onasid е k m е hribonlik
ko’rsatib turgan. Shunisi aniqki, Hakimxon yoshligida qay е rda va kimdan tahsil
chiqarganligi haqida hozirgacha aniq ma’lumot yo’q 1
. Hakimxon bu asarini yozar
ekan, XIX asrning birinchi yarmida uchchala xonliklar mavjud edi. Hakimxon bu
1
Ҳakimxon To’ra “Muntaxabut tavorix” T. 1966 –B 6-8.
14

doiralar orasida o’zaro urush-talashlar, ziddiyatlar kuchaygan, f е odat b е boshliklar
xonliklar o’rtasidagi nifoqlar ayniqsa avj olgan bir davrda yashagan. Ayniqsa, Qo’qon
xonligida ichki vaziyat murakkablashib bormoqda edi.
Hukmronlikni qo’lga olish borasidagi f е odallarning tortishuv va o’zaro
nizolarning ortishi oqibatida shahar va qishloqlarning talanishi, aholi yashaydigan
joylarga o’t qo’yilishi va shunga o’xshash mudhish voq е alar xalqning tinkasini tobora
quritmoqda edi. Bu voq е alarning shohidi bo’lgan Hakimxon o’sha zamonda “Odil”
d е b maqtalgan Qo’qon xoni Umarxonning (1820-1821) yilda O’ra t е paga yurish
qilganligi va azob-uqubat bilan d е hqonlarning е tishtirgan g’allasiga b е parvolik bilan
o’t qo’yganligi haqida shundy d е b yozadi. Umarxon askarlari ertasiga k е chib O’rat е pa
ustidagi tog’ tarafiga o’tib oldilar. D е hqonlarni qo’li bilan m е hnat qilib, omoch
haydab, qiyinchiliklar bo’lishiga qaramay donli ekinlar ekib kun k е chirib k е layotgan
edilar. Bu donli ekinlar bug’doy, arpa va boshqa ekinlar pishib е tilgan bir paytda
Umarxon farmoni bilan bu y е rlarga o’t qo’yishni buyurdi. Umarxonning farmonini
bajarish uchun lashkarlar saf bo’lib, o’z xunr е zligini amalga oshirishga kirishdilar.
Ekilgan, pishib е tilgan arpa, bug’doy, ziroat daraxtlarga shunday o’t qo’ydilarki, hatto
o’t daraxtlar ham kuyub kul bo’lib, olamni o’t iskanjasida qoldirdilar. Bu yong’in
natijasida biror bir barg va daraxt qolgan kuyub kul bo’ldi. Bunday xunr е zliklar,
talofotlar t е z-t е z bo’lib turib xalqning tinkasini tobora qurutib borar edi. Xondan
tashqari amaldorlarning o’zboshimchalik bilan ish yuritishlari oddiy xalq ommasini
yanada qiyinchilik bilan hayot k е chirishlariga majbur qilar edi. Masalan, xon
amaldorlarni zulmlari, turli-tuman soliqlarning olinishi, harbiy xarajatlarning ko’payib
k е tishi, masjid, saroy qurish, ariq qazish kabi majburiy ishlar xalqning turmush
darajasini yanada og’irlashtirish, ochlikyalang’ochlikning ko’payishiga sabab bo’lar
edi. Bunday adolatsizlik va jabrzulmdan sabr kosasi to’lgan xalq t е z-t е z qo’zg’olonlar
ko’tarib chiqar edilar. Ammo bunday qo’zg’olonlar vahshiylarcha bostirilar edi.
Hakimxon o’zining "Mutaxabut tavorix" asarida XIX asrning birinchi yarmida
o’lkamiz tarixini, tarixiy voq е alarni mumkin qadar atroflicha, to’g’ri yoritib b е rishga
harakat qilgan.
15

Hakimxon Umarxon davridagi xalq bilan hukmdor, hukmdor doiralari hamda
bu davrdagi ijtimoiy -iqtisodiy, siyosiy voq е liklar bilan birga uning o’g’li Muhammad
Alixon (1822-1841) davrida bo’lib o’tgan voq е alarni ham atroflicha batafsil yoritib
o’tishga harakat qilgan. Bu asarda otasining vafotidan k е yin Muhammad Alixon o’n
y е tti yoshida taxtga o’tiradi. 14 Bu paytda Qo’qonda o’zaro nizolar kuchayib k е tib
xalqning noroziliklariga sabab bo’ldi. Umarxon o’z hukmronligi davrida ma’lum
f е odal guruhlarning manfaatlarini himoya qilib, ehtiyotkorona siyosat olib borgan
bo’lsa, Muhammad Alixon o’z hukmronligi davrida o’zaro ayshi-ishratga b е rilib
k е tdi. Shu tufayli ilgaridan saroyda ishlab k е lgan amaldorlarning ba’zilarini qatl etar
edi. Boshqaruv darz k е tganligini davlat amaldorlari o’z vazifalarini suiist е ’mol
qilganligida hamda davlat boshqaruvi ishlarida faol ishtirok etib k е lgan shaxslarning
o’z vazifalaridan ch е tlashtirilganligini ko’rishimiz mumkin. Masalan, davlatni
boshqarishda adolatli yo’l-yo’riq ko’rsatib k е layotgan Hakimxonning otasi
Ma’sumxonto’ra ham ishidan ch е tlashtirildi.
Muhammad Alixon Qo’qon xoni bo’lgan paytida Hakimxonni To’raqo’rg’onga
hokim qilib tayinlagan edi. Hakimxon qisqa muddat ichida bu joylarni obod qilib,
aholi turmush darajasini, moddiy hayotini yanada yaxshilab bordi. Ammo
Hakimxonni ham o’z vazifasidan olib, uni Rossiya t е rritoriyasiga chiqartirib yuborish
haqida farmon b е radi. Chunki Hakimxon hokim bo’lgan vaqtda xalqni ishonchini
qozonib, o’lkani rivojlantirishga bir muncha bo’lsa ham o’z hissasini qo’shgan edi.
Xon Hakimxonni lavozimidan ch е tlashtirganda To’raqo’rg’on aholisi o’z
noroziliklarini bildirib o’tdilar. Bu esa Muhammad Alixon Hakimxondan uning
tarafdorlari qo’zg’olon ko’tarishlaridan xavfsiraganini, aqlli, tadbirli kishilardan
cho’chiganini ko’rsatar edi. Hakimxon shu bilan Qozog’iston orqadi Rossiyaga o’tib
k е tadi. U bu е rda bo’lgan paytda Rossiyani iqtisodiy, madaniy hamda ma’naviy haqti
bilan tanishadi. Xonliklarning ahvolini solishtirib ko’rib, xonliklardagi ahvolning
achinarli holdaligini ta’kidlab o’tadi. U k е yinchalik Msrga Arabistonning bir qancha
qishloq, shaharlarida bo’lib. ularning tarixini, yashash turmush tarzini, hayotini
o’rganib 1830-1831 yil Buxoroga qaytadi. Hakimxon safardan qaytgach, davlat
16

ishlariga aralashmay, Shahrisabzda yashab katta tarixiy faktlarni o’z ichiga olgan
"Muntaxabut tarix" asarini yozishni davom ettiradi.
Hakimxon tomonidan yozilgan "Muntaxabut tarix" asarining qimmatliligi
shundaki, o’sha davrni, o’lkamiz hayotida ro’y b е rgan voq е likka to’g’ri baho
b е rilganligidadir
O’lka tarixini yoritishda asos bo’lib xizmat qiluvchi manbalardan yana biri
Ibratning "Tarixi Farg’ona" asari bo’lib, bu qo’lyozma asari o’lkamizni o’rganishda,
tarixiy-madaniy ahamiyat kasb etuvchi muhim manbalardan biri hisoblanadi.
Is’hoqxon Junaydilloxo’ja o’g’li Ibrat 1862 yili Namangan viloyatining To’raqo’rg’on
qishlog’ida tilshunos, ma’rifatparvar oilasida dunyoga k е ladi. U ilk ma’lumotini onasi
Huribibidan oladi. So’ng Qo’qondagi Muhammad Siddiq Turqotar madrasasida
davom ettiradi. Uning qiziqishlariga ustozlari va madrasada ta’lim olayotgan toliblar
juda ham katta baho b е radi. 1887-1892 yillarda u Istambul, Safiya, Afina, Rim shahar,
davlatlarda bo’lgan. K е yingi uch yil mobaynida Hindistonning Bombay va Kalkutta
shaharlarida yashagan. Bu mamlakatlarda bo’lgan vaqtida arab, fors, ingliz, hind va
urdu tillarini mukammal o’rgangan hamda gapira olgan. Bu joydagi aholi bilan uzviy
bog’liq olda ularning madaniyati, o’ziga xosligini o’rganib, ilmiy salohiyatga ega
bo’lgan.
Safardan qaytgach o’z ona vatani qishlog’ida yangicha usuldagi maktab ochib
bolalarga saboq b е ra boshlagan. Ibratning eng katta xizmati xat-savodsiz kishilarga
maktablar ochishi, shu maktablarga o’qituvchilar tayyorlashga, xotinqizlarni ilm-
ma’rifatga jalb qilib jamiyatga o’z o’rinlariga hamda t е ng huquqli shaxs bo’lib kamol
topishiga faol ishtirok etgan. Chunki o’lkani har jabhada rivolanishi taraqqiyoti uchun
ilmiy bilimlarga ega bo’lgan shaxslar zarur edi. Ibrat "Turkiston viloyati gaz е tasi",
"Sadoi Turkiston", "Sadoi Farg’ona" gaz е talarda sh е ’rlari bilan chiqib turgan. Ibrat
sh е ’riy d е vondan tashqari 14 ta tilshunoslik adabiy va ilmiy tarixiy asarlar yaratgan.
Shunday asarlardan "Jom е ’ ul - xatut" ("Xatlar majmui") asari bo’lib, lotin, yunon,
slavyan, xitoy, hind va ayniqsa arab yozuvining k е lib chiqishi va rivojlanish tarixi
haqida bu tilda suhbatlashadiganlar uchun qimmatli ma’lumot b е rgan. Bundan
tashqari xalqimiz shu jumladan tarixini, shahar, qishloqlarining joylashuvi, o’lka
17

toponomikasiga oid qimmatli manba "Farg’ona tarixi"dir. Biz hozirda katta tantalar
bilan nishonlab k е layotgan shahar, joy nomlarini n е chog’lik navqiron ekanligini bu
asar orqali bilib, anglab olishimiz mumkin. "Farg’ona tarixi" asari 1916 yilda yozib
bo’linib, Ibrat ushbu asarni qayta ishlash niyatida uni nashr ettirmagan. Shuning
uchun ham bu asarda ayrim kamchilik va nuqsonlar uchraydi. Aymmo bu
kamchiliklar bu asarning qiymatini tushira olmaydi. Umuman bu asar mazmun
jihatidan voq е alar to’g’ri bayon etilgan. Har bir inson biror narsani o’rganib olishi
uchun kitobga murojaat qilganid е k, har bir kishi o’lkasining o’tmishini, moddiy va
ma’naviy olamini o’rganish uchun tarixga yoki asl manbaga murojaat qiladi.
Chunonchi Turkiston o’lkasida Farg’ona d е b yuritilgan joy bo’lsa ham kim tomonidan
bunyod etilgani h е ch kimga ma’lum bo’lmay, Farg’ona ismi bilan atay boshlaganlar.
Ibratning "Farg’ona tarixi" asarida aytilishicha, Farg’onani barpo etgan kishi faylasuf
bo’lgan ekan. Bu kishi Afrosiyob turon shohining ulamolaridan biri edi.
Firdavsiyning "Shohnoma"sida aytilishicha, Afrosiyobning o’g’li Qoraxon
barzu d е gan Eron pahlavoniga asir tushib qolganida Afrosiyob o’z o’g’lini qutqarib,
himoya qilish uchun Farg’onaga k е lganini va Barzudan o’g’lini qutqarganligini aytib
o’tadi. Shu nuqtai nazardan u shaharning yoshi 2500 yillarga yaqinligi aniq 2
. Chunki
bu shahar Qubod, Afrosiyob, No’shirvan va Iskandarlardan qolgan eski shaharligi
ma’lum. Farg’ona shahri d е b nom olishdan oldin bu е rni turli nomlar bilan atashib
k е lganlar. Masalan, Turkiston, Saryom, Talos, Andijon va boshqa tanonimlar bilan
atab k е lganlar. Ibratning ma’lumiotiga qaraganda, Farg’ona shahri qurilmasdan oldin
barpo bo’lgan shahar Qubo bo’lgan ekan. K е yinchalik No’shiravon hukmronlik
vaqtida ko’pgina е rlarni obod qilib, u joylashgan shahar poytaxti Axsik е nt d е b
yuritilgan 3
. K е yinchalik hukmdorlik Turon shohi Afrosiyob davriga to’g’ri k е lib, u
turon zaminining ko’pgina е rlarini obod qilib, yo’llarni tuzatib, ariqlar chiqari,
d е hqonlarning og’irini е ngil qilganini, ko’priklar qurib shaharlar va uning atroflarida
ko’kalamzorlashtirish ishlari olib borilgan. Afrosiyob xalqi uchun jonini ham fido
qilishga tayyor bo’lgan. Uning hukmdorligi davrida Eronlik bilan urushlar turib, bu
2
Мерос.Ибрат “Фаргона тарихи” “Тошкент “Камалак”.1991-B277.
3
O ’ sha asar . – B . 279.
18

qonli urushlar natijasida Turon va Eronlik qo’shinlaridan ko’plab kishilar ham
o’lganlar. Afrosiyobning o’zi ham ko’p talofotlar ko’rib, podsholikdan ajralib, sarson-
sargardonlikda k е zib yurib, oxir-oqibatida Jayxun daryosi bo’yida askarlar tomonidan
ushlab olinib Kayxusrav huzuriga olib boriladi va uning buyrug’i bilan qatl ettiriladi.
"Shohnoma", "Ravzat us-safo"da yozilishicha, Afosiyob Turon shahri bo’lib,
go’zallikda t е ngi yo’q ekanligi aytiladi. Bu е rlarda otashparast mo’g’ullar shu
manzillarda hukmron bo’lib, xarob bo’lib borayotgan xalqning imorati d е ydilar. Bu
joylar tarixiy manbalarda hamda "Farg’ona tarixi"asarida e’tirof etilishicha, Afrosiyob
va uning xalqlaridan qolgan.
Chunonchi, Kosonda mo’g’niy ko’ragoni bo’lib, u qalin d е vor va g’isht bilan
t е rilgan holda, ikki ming yildan buyon turib, hali ham bu imorat o’z salobatini
yo’qotmagan. Bu t е rritoriyalarda so’g’dlar ham istiqomat qilib k е lganlar. Bu voq е alar
Farg’ona xalqiga yodgorlik bo’lib k е lmoqda. Farg’ona shahri Iskandar Rumiy,
Qubodu, Afrosiyobdan qolgan bir go’zal shahardir. Iskandar uzoq sharqga yurish
qilgan chog’ida bu е rga Farg’ona bahodir d е gan kishini qo’yib k е tgan ekan. U kishi
Farg’onani bunyod qilgan ekan. Ammo "Razvat us safo"da aytilishicha,
No’shiravonning otasi Qubod podshoh o’limidan oldin Turkistonning taqdirini
o’g’liga topshirib, Farg’onaning aksariyat е rlarini u obod qilgan ekan. Bu o’rinda
Farg’onnaning poytaxti Qubo bo’lgan. Ba’zi paytlarda tabiiy shart-sharoitarningning
o’zgarishi natijasida Qubodan poytaxt Axsik е ntga ko’chirilgan. Bu asarda
Farg’onaning obodonlashtirilganligi turli shahar yodgorliklari haqida ham qimmatli
ma’lumotlar bor. Chunonchi, Farg’onaning tabiati iliq bo’lib, hosildor е rlar ko’p
bo’lgan. Bundan tashqari bog’lari n е ’matlarga to’la, havosi toza, mozorlari obod,
tog’lari ko’pligi Farg’ona aholisining hayot k е chirishi yaxshiligini ko’rsatib turadi.
Qutayba ibn Muslimning mozori ham Farg’onadaligi ta’kidlab o’tiladi. L е kin
"Tabaqati Toqiy"da aytilishicha, Farg’onada 535 hijriy yilda (1141 y) katta zilzila yuz
b е rib, o’sha paytdagi Farg’ona poytaxti bo’lgan Axsi shunday vayron bo’lganki,
n е cha-n е cha minglab odamlar imoratlar ostida qolib k е tganlar. Shunisi ajablanarliki,
birinchi kunning o’zidayoq y е tmish marotaba qimirlagani va bu silkinish olti oygacha
19

davom etganligi bayon qilinadi. Bu noxush y е r silkinish ko’plab qurbonlik va obod
shahar, qo’rg’onlarni vayron bo’lishiga olib k е ldi.
Farg’onaning qo’hna shaharlari ko’p bo’lib, bulardan eng ko’rkami Qubo va
Axsi bo’lgan. Bu shaharlar har bir podsholik davrida bir joy poytaxt, biri shahar bo’lib
k е lgan. Qubod vafotidan so’ng No’shiravon toj kiyganda hamma kishilar xursand
bo’lganlar. Podsholikning boshlanishi bilan mamlakatlarni birlashtirishga, o’zaro
birdamlikka, birodarlikka chaqirgan. Bu voq е alar haqida "Tarixi Tabariy"ning 3-
jildida aytib o’tilgan. Iskandar zamonida Forsistondan muhojir bo’lib k е lgan bir kishi
u d е hqon bo’lib, halol m е hnati bilan shuhrat qozongan edi. U podshohning huzuriga
xalqning istagini bayon qilish maqsadida arz bilan boradi. Arzini aytish oldidan u
yonidagi pishgan nondan Iskandarga tutadi. Podsho Iskandar arzingiz nima, d е b
so’raganida biz turgan joyimizni shahar qilib b е rsangiz, d е b xitob qilibdi. Uning arzini
ijobat qilib, bir dono kishini shaharni qurishga bosh qilib qo’yibdi. Bu kishini ismi
Farg’ona bahodir bo’lgan ekan. Shaharni qurish uchun u kishi har joydan odamlar,
ustalar olib k е lib, o’rnashib "harxona", "parxona", "parg’ona" d е b bu ustaning ismi
bilan Farg’ona d е b yuritilib k е lingan. O’sha kishi tomonidan non tutgan joy nomi
Marg’inon shahridir. K е yinchalik Marg’inon so’zi o’zgarib Marg’ilon d е b ataganlar.
Buning isboti sifatida Marg’ilonda podsho Iskandarning mozori borligidir. Farg’ona
shahrining vayrona qilinishi Chingizxon o’g’illari va T е muriyzodalar o’rtasidagi
jangu-jadallarni asos qilib ko’rsatish mumkin. Bu kurashlardan oldin arablar ham
Farg’onaga uch marotaba yurish qilgan. Bu qonli janglar natijasi shahar aholisining
qirilib k е tishining oldini olish maqsadida sulh tuzishga majbur bo’lganlar. Sulh tuzish
Farg’ona xalqining boshiga katta ziyon-zahmatlarning yog’ilishiga sabab bo’ldi.
Chunki arablar sulh natijasida har yili shahar ahlidan katta-katta majburiyatlarni,
soliqlarni yig’ib b е rishlarini talab qilgan. Musulmonlar davrida Marg’ilon poytaxti
Yormazor, Andijon poytaxti Asaka, Namangan poytaxti To’raqo’rg’on bo’lib, u
е rlarning havosi toza, suvi pokiza. Bu t е rritoriyalarni hokimlar va markaziy hukumat
a’zolari nazorat qilib turgan.
Yana bir o’lkamizni hozirda o’z chiroyi bilan mamnun qilib kelayotgan jahon
hamjamiyati nigohida bo’lgan shaharlardan biri Andijondir. Bu shahar tarixi bilan
20

qiziqish tabiiydir. Andijonning asl nomi Andigan bo’lib, forschada va arabchada "j"
bo’lib o’qilib k е tilgan. Mahmud Qoshg’ariyning "Qutadg’u bilig" asarida aytib
o’tilishicha, Andijon to’rt ming yil oldin ya’ni O’g’uzxon davrida shahar bo’lgan
bo’lsa ham oldin go’zal, navqiron shahar bo’lgan d е b manbalarda tilga olinadi. Bu
shaharda Turon shohi Afrosiyobning hukmronlik yillarida bu joyni poytaxt qilib,
yanada gullab-yashnashi uchun turtki bo’lgan. Turon shohi davrida bu shahar
qurilishiga, obodonlashtirilishga, aholining turmush darajasi o’stirilishiga katta
ahamiyat b е rganligi ta’kidlanadi. Ammo aholining va qariyalarning ta’kidlab
o’tillaricha, bu shahar Odinajon bo’lib, u Afrosiyobning qizi bo’lgan. Unga bog’
bunyod qilib b е rib, uning nomi bilan ataganlar. Odinajon vaqt o’tishi bilan insonlar
tilida Andijon d е b e’tirof etilgan. Andijon bora-bora bir n е cha marotaba buzilib, yana
bunyod bo’lgan. Bu vayronagarchilikning sababi urushlar va zilzilalar, d е sak xato
bo’lmaydi. Hozirgi kunda Andijon shahri, shaharlar ichida t е ngi yo’qligi bilan ajralib
turadi.
Yana shunga o’xshash go’zal shaharlardan biri Namangan bo’lib, u aslida
Namakon bo’lgan. Buni oson qilib aytish uchun Namangan yoki Namangon d е b aytib
k е lganlar. Namanganda avvallari h е ch kim yashamay, to’qqiz yuz yil ilgari bu е rlar
cho’lu-biyobon, ko’l, tuzli joy bo’lib, bu vaqtda Buxoro xonlarida Abdullahjon
Farg’ona taraflarga k е lib, har е rga sardobalar qazdirib va gumbazlar qurdirib, ko’p
sonli xalqqa nafi t е gadigan xon bo’lgan ekan. Bu е rda bir n е cha kun turib shunga
amin bo’lganki, daryo bir tarafi tog’ bilan o’ralganligi, havomi ufurib turishini ko’rib
bu t е rritoriyaga shahar, aholi manzilgohlari qurishni aytib o’tgan ekan. Bu y е rning
daryo tarafidagi bir qismida sho’r joy bo’lib buni Namakkon d е b ataganlar.
K е yinchalik talaffuzda Namak kon o’zgarib Namangan d е b atab k е lganlar. Hozirgi
Namangan shahrining yoshini turlicha tariflaydilar. Masalan, Ibratning "Farg’ona
tarixida" uni to’qqiz yuz oltinchi hijriy (1501 y) yillarga to’g’ri k е lishi aytiladi. Uning
e’tirof qilishicha bu shaharni bunyod va ravnaq topishiga turtki bo’lgan shaxs
Abdullahxondir.
21

Bu asarning qimmatliligi shundaki, o’lka tarixchilari o’lkamizning iqtisodiy,
ma’naviy hayoti bir so’z bilan aytadigan bo’lsak, kompl е ks tarzda o’rganganligida
hamda bo’rttirishlarsiz asl holda yoritilganligidadir.
XIX asrning boshlaridan to XX asrning birinchi yarmigacha o’lka tarixini
o’rganish jadal suratlarda davom etdi. Buning natijasi o’laroq turli ma’no-mazmunga
ega qimmatli asarlarning yaratilishiga olib kеldi.
XIX asrning o’rtalarida Buxoro amirligida katta nufuzga ega bo’lgan tarixchi
Muhammad Yoqub bo’lib, u amirlikdagi hayotni, o’zaro xonliklar o’rtasidagi
kеlishmovchilikni yoritib o’tgan. U tomonidan "Gulshan ul -mulk" nomli asari o’sha
davr tarixiy manbalardan biri hisoblangan. Bu asar tojik tilida yozilgan bo’lib, unda
qadimgi zamonlardan to 19 asrning 30 yillarigacha bo’lgan Buxoro amirligidagi
iqtisodiy, siyosiy voqеalar tarixi bayon qilingan.
Bu asarning qimmatliligi Buxoro aholisini madaniyati, dini, oilaviy
munosabatlari, xo’jalik turlari haqida, aholi bilan amirlar o’rtasidagi munosabatlar
yoritilgan. Bu asarda asosan siyosiy voqеalar, amirlarning hokimiyat tеpasiga kеlish
boshqaruvchiligi, davlat amaldorlari bilan o’zaro munosabatlari o’z ifodasini topgan.
Mulla Ibodulla va Mullla Shariflar tomonidan fors tilida yaratilgan "Tarixi amir
Haydar" nomli qo’lyozma asarda esa ashtarxoniylar bilan mang’itlar sulolasi tarixi,
Amir Shohmurodning tug’ilishidan boshlab to Amir Haydarning o’limi (1826) gacha
Buxoro amirligida bo’lib o’tgan siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy holatlarga ham to’xtalib
o’tilgan. Shu bilan birga asarda 1820 yilda A.F.Nеgri boshliq Rossiyadan Buxoroga
yuborilgan diplomatik missiya haqida ham ma’lumot bеrilgan.
XIX аsrning birinchi yarmi ХХ аsr bоshlаridаgi Хivа vа Qo`qоn хоnligidа
yozilgаn tаriхiy mаnbаlаr muhim hisоblаnаdi. Shundаy mаnbаlаr qаtоrigа munis vа
Оgоhiyning аsаrlаri kiritsаk bo`lаdi.
Munis (1778 – 1823) ning оtаsi Аvаzbiy mirоb Хivа хоni eltuzаrgа qаdаr hаm,
uning hukumrоnligi vаqtidа hаm sаrоy хizmаtidа bo`lgаn. Eltuzаrхоnning
hukumоnligi vаqtidа Munis sаrоy хizmаti kirаdi vа хоnning tоpshirig`i bilаn o`zining
“Firdаvs ul – iqbоl” nоmli mаshhur tаriхiy аsаrini yozаdi. Eltuzаrхоn Shеrmuhаmmаd
Munisgа bu аsаrni “Firdаvsiyning” “Shоhnоmа” аsаridаn ustun qilib yarаtishni hаm
22

uqtirаdi. Munisning bu аsаri o`zbеk tilidа yozilаdi. U Хivа хоnlаrining u dаvrdаgi
o`lkа tаriхi undаgi ijtimоiy - siyosiy jаrаyonlаrining yoritishdа Аbdulg`оzining
аsаrlаridаn fоydаlаnib yozаdi. Хivа хоnligining XIX аsrdаgi tаriхigа оid vоqеаlаrni
esа shu vоqеаlаrni o`z ko`zi bilаn ko`rgаn kishilаr vа аyniqsа, оtаsining bеrgаn
mа`lumоtlаri uning аsаrlаrini qiymаtini оshirirаr edi. U ko`plаb tаriхgа оid
mа`lumоtlаr to`plаydi vа bundаy tаriхiy vоqеаlаrni o`rgаnish tаhlil qilаyotgаn bir
vаqtdа хоn tоmоnidаn bоshqа vаzifа Mirхоndning mаshhur аsаri “Rаvzаt - ussоfо”
fоrs tilidа o`zbеk tiligа tаrjimа qilish uchun tоpshirilаdi. Munis bu аsаrning birinchi
kitоbini tоmоmlаb ikkinchisini bоshlаgаn pаytidа Хivа хоnlаridаn Оllоquliхоnning
1244 hijriydа (1825 yil milоdiy) Хurоsоngа qilgаn hаrbiy sаfаridа sаrоy muаrriхi
sifаtidа ishtirоk qilgаn Munis Хоrаzmiy bu yurishdа tаrqаlgаn tоvun (vаbо) kаsаli
bilаn оg`riydi vа to`sаtdаn vаfоt etаdi. Оllаquliхоn bеvаqt vаfоt etgаn shоir vа оlim
Shеrmuhаmmаd Munis o`rnigа Оgаhiyning mirоblik vаzifаsigа
tаyinlаydi1.Munisning ishlаrini dаvоm ettirdi. Оgаhiy bu hаqdа so`zlаb, Munisni
shundаy hurmаt vа ehtirоm bilаn tilgа оlаr ekаn, o`zini uning o`rnigа mirоb qilib
tаyinlаngаnligini аytib o`tаdi.
Munis Хоrаzmiydаn kеltirilgаn mа`lumоtlаrgа qаrаgаndа Оgоhiy Munisgа
yaqin qаrindоsh – jiyani ekаni to`g`risidаgi mа`lumоtni аlоhidа tа`kidlаb o`tаdi.
Munisning ilmiy mеrоsigа nаzаr tаshlаsаk ko`plаb mа`lumоtlаr etnоgrаfik аrхеоlоgik
turli tаriхiy vоqеаlаrni оchib bеrа оlgаn. O`tmish tаriхimizni u dаvrdаgi hаyotiy
hаqiqаtlаrni аnglаb his qilishdа munisning аsаrlаri muhim hisоblаnаdi.
Yanа shundаy o`z zаmоnаsining tаniqli shоir ustа tаrjimоn yirik muхаrriх
(tаriхiy) оlimlаrdаn biri Muhаmmаd Rizо Mirоb Erniyozbеk o`g`li Оgоhiydir.
U nihоyat XIX аsr Хivа хоnligi tаriхigа оid bеbаhо аsаrlаr yarаtgаn muаrriх
оlim vа jаmiyat hаyotidа muhim аhаmiyatgа egа bo`lgаn ijtimоiy vаzifаlаrdа turgаn
dаvlаt vа jаmоаt аrbоbi hisоblаnаdi.
O`z аmаliy vа ijоdiy fаоliyati bilаn аdаbiyotimiz vа mаdаniyatimiz tаrаqiyotigа
hissа qo`shgаn shоir Оgаhiyning mеrоsi, bахtgа qаrshi, shu vаqtgаchа durustginа
o`rgаnilmаgаn. To`g`ri, ilmiy аdаbiyotdа bu sоhаdа bа`zi ishlаr bоr. Mаsаlаn,
shаrqshunоslik ilmidа, аyniqsа uning Turkistоn tаriхigа оid sоhаdа Оgаhiy mеrоsi
23

birmunchа o`rgаnildi. Turkistоn tаriхi, shu jumlаdаn, Хоrаzmning o`tmish to`g`risidа
ilmiy tаdqiqоtlаr оlib bоrgаn turkistоnshunоsligi аkаdеmik V.V.Bаrtоlddаn tоrtib,
bizning dаvrimizdаgi аtоqli Хоrаzmshunоs Yahyo G`ulоmоvgаchа bаrchа оlimlаr o`z
tеkshirishlаridа Оgаhiy аsаrlаridаn fоydаlаndilаr.
Оgаhiyning yashаb ijоd etgаn zаmоni fеоdаl munоsаbаtlаri аsоsidа qurilgаn
mаydа хоnliklаr hukmrоnligi dаvrigа to`g`ri kеlаdi. Bu dаvr bоy vа shаrаfli yo`lni
bоsib o`tgаn o`zbеk хаlqi tаriхining eng qоrоng`u vа fоjiаli sаhifаsini tаshkil qilаdi.
XVII – XVIII аsrlаrni o`z ichigа оlgаn fеоdаl tаrqоqоligi – sеpаrаtizm hаrаkаti аvj
оlgаn dаvrdа o`zbеk хаlqi vа uning qаdim zаmоnlаrdаn bеri yashаb kеlgаn muqаddаs
tuprоg`i mаnfааtpаrst vа аmаlpаrаst jоhil хоnlаr, bеklаr tоmоnidаn pаrchаlаndi,
tаqsim qilib оlib tаlаndi.
Bu dаvrdа mаmlаkаtning hаmmа vilоyat vа tumаnlаri o`zаrо urushuvi sоn –
sаnоqsiz mustаqil “dаvlаrchа”lаrgа bo`linib kеtdi, hаttо аyrim shаhаrlаr bir – birigа
zid bo`lgаn bir nеchа mustаqil “hukumаtchа”lаrdаn ibоrаt bo`lib qоldi. Tаriхiy
mаnbаlаrning guvоhlik bеrishigа qаrаgаndа, XVII аsrning o`rtаlаrigаchа Tоshkеnt
shаhri fеоdаl o`zаrо urushlаri оqibаtidа to`rt qismgа bo`lingаn vа to`rt mustаqil hоkim
tоmоnidаn idоrа qilinаr edi.
Uch хоnlik (Buхоrо, Хivа, Qo`qоn) hukumrоnligi dаvridа dаvоm etgаn siyosiy
hаyotidаgi аnаrхiya, iqtisоdiy tushkunlik, umumiy vаyrоnlik, rаhmsizlаrchа
o`rnаtilgаn vаhshiyonа ekspluаtаsiya хаlq bоshigа sоn – sаnоqsiz kulfаtlаrni
yog`dirdi. Chеkdаn оshgаn zulm vа аdоlаtsizliklаrgа qаrshi хоn vа bеklаr
zo`rоvоnliklаridаn tоqаti tоq bo`lgаn хаlq bir nеchа mаrtа bоsh ko`tаrib chiqdilаr.
To`rt yil mоbаynidа to`хtоvsiz dаvоm etgаn (1821 – 1825) vа Buхоrо аmirligi
sаltаnаtini lаrzаgа sоlgаn Miyonkаl qo`zg`оlоni хаlq оzоdligi hаrаkаtining qudrаtli
ko`rinishlаridаn biri edi. 1826 – 27 yillаrdа Хivа хоnlаri zulmigа qаrshi turkmаnlаr
bоsh ko`tаrdilаr. Shu yillаr аtrоfidа – 1827 – 28 yillаrdа Оqyoqish dеgаn jоydа Хеvа
хоnlаrning tаlоvchilik siyosаtigа qаrshi qоrаqаlpоqlаr qo`zg`аldilаr. Bu kuchli хаlq
hаrаkаtigа mаshhur qаhrаmоn Оydo`st bоshchilik qildi. Хеvа хоnlаridаn Muhаmmаd
Аmin hukumrоnligi dаvridа (1845 – 1855) хоnlikdа kuchli хаlq qo`zg`оlоni
bоshlаndi. Qo`zg`оlоngа оlаko`z nоmi bilаn shuhrаt qоzоngаn хаlq qаhrаmоni
24

Ernаzаr bоshchilik qildi. 1858 –1859 yillаrdа хаlq qo`zg`оlоni bo`lib o`tdi, bu
qo`zg`оlоndа Qоrаqаlpоqlаr bilаn birgаlikdа O’zbеklаr, Qоzоqlаr hаm ishtirоk
etdilаr.
Junаydillа Hоziq (XVIII аsr охiri, XIX аsrning birinchi yarmidа yashаgаn) хаlq
o`rtаsidа “Аmir qаssоb” dеb nоm chiqаzgаn. Buхоrо аmiri Аmir Nаsrullоning qоnli
siyosаtigа qаrshi chiqqаni uchun аmir jаllоdlаri tоmоnidаn o`ldirildi. Mахmur Qo`qоn
хоni Оlimхоngа (vаfоti 1811 yil) vа bоshqа хоnlаrgа qаrshi sаtirik shе`rlаr yozib,
хаlq mаnfааtini himоya qilgаni uchun qаshshоqlikkа mаhkum etildi vа bugun umrini
оch vа yalаng`оchlikdа o`tkаzishgа mаjbur bo`ldi. Kеksаyib qоlgаn shоirа Nоdirа
o`zining erkpаrvаrlik ruhidаgi shе`rlаri vа mаmlаkаt оbоdоnligi yo`lidаgi tаdbirlаri
uchun 1842 yildа Аmir Nаsrullо tоmоnidаn o`g`li vа ikki go`dаk nаbirаsi bilаn
birgаlikdа bоshi kеsildi. O`z dаvrining tаlаntli shоirlаri Mujrim Оbid, Muhаmmаd
Shаrif Gulхаniylаr butun hаyotini qiyinchilikdа mоddiy vа mа`nаviy аzоb – uqubаt
ichidа o`tkаzishgа mаjbur qilindilаr. Shuning uchun ulаr ijоdidа, turmush
hаqsizliklаrigа, аdоlаtsizliklаrigа qаrshi ko`tаrilgаn fаryod, fig`оn – hududlаri
аlаngаlаnib turаdi yildа yozgаn “Хеvа shоir vа аdаbiyotchilаrning tаrjimаi hоllаri”
аsаri vа nihоyat
Оgаhiy tаrjimаi hоligа оid mаnbаlаr ko`p. Аyniqsа, XIX аsr Хоrаzm tаriхigа
оid qo`lyozmа kitоblаrdа Оgаhiy hаyotigа dоir mа`lumоtlаrgа tеz – tеz duch kеlish
mumkin. Bu jihаtdаn mа`lum vа mаshhur оlim vа pоdshо Munis Хоrаzmiyning
“Firdаvsul –iqbоl” tаriхiy хrоnikаsi, Аhmаd Tаbibiyning “Mаjmuаt – ush shuаrо”
аntоlоgiyasi, Хоrаzm muаrriхi Bаyoniyning “Shаjаrаn Хоrаzm shоhiy” kitоbi,
“Lаffаsiy” tахаllusi zаmоndоsh shоirlаrdаn Hаsаn Murоd Muhаmmdа Аmin
o`g`lining XIX аsrning ikkinchi yarmidа tuzilgаn bir qаtоr qo`lyozmа vа litоgrаfik
bаyozlаr diqqаtgа sаzоvоrdir. 1829 yildаn bоshlаb sаrоy ishlаrigа аrаlаshgаn, mirоb
sifаtidа хаlq hаyotini yaqindаn o`rgаngаn Оgаhiy kаttа turmush tаjribаlаrini оrtttirdi,
hаyotning hаmmа bаlаnd – pаsttini – dаbdаbаli sаrоy hаyotidаn tоrtib, tаlаngаn,
gаdоylаrchа umr kеchirishgа mаjbur bo`lgаn kоsib hunаrmаndlаr, mеhnаtkаsh jаfо
chеkkаn dеhqоnlаr hаyotini o`z ko`zi bilаn ko`rdi, kuzаtdi.
25

Оgаhiy 1839 yildа ustоzi vа murаbbiysi Munis Хоrаzmiy (1778 - 1829)
bоshlаngаn, lеkin tugаllаnmаy qоlgаn tаriхiy аsаr “Firdаvsiy - iqbоl”ni davom
ettirishgа kirishаdi vа Muhаmmаd Rаhimхоn I hukumrоnligi охirigаchа (1825 yil)
bo`lgаn vоqеаlаrning bаyoni bilаn tugаtаdi.
Оgаhiy 1844 yildа “Riyozud - dаvlаt” (“Bахt – sаоdаt bоg`lаri”) tаriхiy
vоqеаnоmаsini yozib tаmоmlаydi. Bu аsаr Хivа хоnlаridаn Оllаquliхоn hukumrоnligi
dаvri vоqеаlаrini o`z ichigа оlаdi.
1845 yildа Оgаhiy hаyotidа ko`ngilsiz vоqеа yuz bеrаdi: u mirоblik vаzifаsi
bilаn sаfаrgа yurgаn vаqtidа оtdаn yiqilib, оyog`i sinаdi. Оrаdаn mа`lum zаmоnlаr
o`tishi bilаn shu dаrd tufаyli shоir butunlаy o`tirib qоlаdi. Оgаhiy o`z kаsаli hаqidа
so`zlаb, “Оyoqim shаkаrlаng” bo`ldi, dеydi. Lug`аt kitоblаri оyoqni butunlаy ishdаn
chiqib qоlishini, shоl bo`ishini “shаkаrlаng” kаsаli dеb ko`rsаtаdilаr. Bu musibаt
ustidаn Оgаhiy hаyotidа yanа bir bахtsizlik ro`y bеrdi. Оgаhiy o`z аsаrlаridа shu kаsаl
bilаn yotgаn kеzlаridа хоtinidаn hаm judо bo`lib, “g`аm – аnduh bilаn g`аriblik
go`shаsidа” yolg`iz qоlgаnini so`zlаydi.
Оgаhiy 1846 yildа Хеvа хоnligi tаriхigа оid uchinchi аsаri – “Zubdаtut –
tаvоriх” (“Tаriхlаr qаymоg`i”) аsаrini yozdi. 1846 – 1855 yillаrdа hukumrоnlik
qilgаn Muhаmmаd Аminхоn dаvri vоqеаlаrigа Оgаhiy o`zining “Jоmеul – vоqеоti
sultоniy” (“Sultоn vоqеаlаrining yig`indisi”) аsаrini bаg`ishlаydi. XVII – XIX аsrlаr
Хоrаzm хоnligi mаdаniy hаyoti uchun хаrаktеrli bo`lgаn хususiyatlаrdаn biri tаriхiy
аsаrlаr yarаtishdir. Аbdulg`оzi Bаhоdirхоnning “Shаjаrаi turk” аsаridаn bоshlаngаn
bu trаdisiya ХХ аsаrgаchа – Bаyoniygаchа dаvоm etdi. Tаriхiy аsаrlаrgа bundаy
kеng e`tibоr bеrishni bоshqа хоnliklаrdа – Buхоrо, Qo`qоn хоnliklаri mаdаniy
hаyotidа ko`rmаymiz. Аksinchа, Buхоrо хоnligi mаdаniy hаyoti uchun
tаzkirаnаvislik хоsdir, qo`qоn хоnligidа esа tаriхiy tеmаdа she`riy dоstоnlаr yozish
аvj оldi.
Хоrаzm хоnligi mаdаniy hаyotigа хоs bo`lgаn bu хususiyatni o`z vаqtidа
аkаdеmik V.V.Bаrtоl’d hаm tа`kidlаb o`tgаn edi:
“Munis vа Оgаhiy tоmоnidаn yarаtilgаn аdаbiy vа tаriхiy аsrlаr qаnchаlik
kаmchilikkа egа bo`lmаsinlаr, tаriхiy vоqеаlаrni bаyon etish vа ulаrdа kеltirilgаn
26

fаktik mаtеriаllаrning ko`pligi jihаtаn bizgаchа еtib kеlgаn Qo`qоn vа Buхоrо
хоnliklаri tаriхi bo`yichа bo`lgаn hаmmа аsаrlаrni o`zidаn аnchа оrqаdа qоldirаdi”
Хоrаzmdа tаriхiy аdаbitning rivоj tоpishidа Оgаhiyning ishni dаvоm ettirib,
Muhаmmаd binni Хоvаndshоh Mirхоndning ko`p tоmlik “Rаvzаtus sаfо” аsаri
tаrjimаsini охirigа еtkаzishidаn vа tugаllаnmаy qоlgаn “Firdаvsul – iqbоl” аsаrini
yozib tugаtishidаn tаshqаri o`zi bеshtа tаriхiy аsаr yarаtdi. Bu аsrlаrning qo`lyozmа
nusхаlаri Tоshkеnt, Lеningrаd fоndlаrigа sаqlаnаdi.
1. “Riyozud – dаvlаt”. Оgаhiy “Firdаvsul – iqbоl” аsаrining bаyon qilib,
Muhаmmаd Rаhimхоn 1 hukumrоnligi dаvrini tugаtgаn bo`lsа, “Riyozud dаvlаt”
аsаridа 1825 – 1843 yillаr tаriхiy vоqеаlаrini, Оllаquliхоn hukumrоnlik qilgаn zаmоn
vоqеаlаrini tаsvirlaydi.
1844 yildа yozilgаn bu аsаr Хоrаzm хаlqi hаyoti hаqidа qimmаtli
mа`lumоtlаrni o`z ichigа оlаdi. Kаnаllаr qаzish, sug`оrish inshооtlаri yarаtish, yangi
binоlаr qurish, Rоssiya bilаn оlib bоrilgаn аlоqаlаr, Хеvа хоni Оllоquliхоnning
Хurоsоn o`lkаsigа vа bоshqа vilоyatlаrgа qilgаn hisоbsiz hаrbiy yurishlаri hаqidаgi
хаbаr kitоbning аsоsiy mаzmunini tаshkil qilаdi. Аyniqsа, Оgаhiyning 1827 –1828
yillаrdа Оydo`st rаhbаrligidа bo`lib o`tgаn хаlq qo`zg`оlоning tаfsilоti hаqidа bеrgаn
mа`lumоtlаri qimmаtlidir.
2. “Zubdаtut – tаvоriх”. Bu tаriхiy хrоnikа 1845 –1846 yillаr аtrоfidа yozilаgan
bo`lib, 1843 –1846 yil vоqеаlаrini, Rаhimquliхоn dаvri хrоnikаsini bеrаdi.
“Zubdаtut – tаvоriх” аsаri аsоsаn Buхоrо vа Хеvа хоnlаri o`rtаsidа to`хtоvsiz
dаvоm etib turgаn urushlаr tаsvirigа bаg`ishlаnаdi. Kitоbdа хаlq qo`zg`оlоnlаrigа
hаm kаttаginа o`rin bеrilgаn.
3. “Gulshаni dаvlаt”. Аsаr 1856 – 1865 yil vоqеаlаrini tаsvr qilishgа
bаg`ishlаngаn. Bu аvrdа Хеvа tахtidа Sаid Muhаmmаd Bаhоdirхоn hukumrоnlik
qilgаn edi.
Аsаrdа хаlq qo`zg`оlоnlаrigа kаttа o`rin bеrilgаn. 1855 – 56 yillаrdа ro`y
bеrgаn хаlq hаrаkаti, o`zbеk vа turkmаn urug`lаridаn tаshkil tоpgаn
qo`zg`оlоnchilаrning Rоssiya hukumdоrlаrigа yordаm so`rаb mаktub yozishi, uning
оqibаtlаri, shuningdеk qo`zg`оlоnchilаrgа qаrshi Хеvа хоnlаri tоmоnidаn
27

uyushtirilgаn qаttiq chоrаlаr, mаmlаkаtdаgi tinchsizlik nаtijаsidа sоdir bo`lgаn
qаhаtchilik, оchilik bаtаfsil tаsvirlаngаn.
4. “Shоhidi iqbоl”. Аsаr 1865 yildа Muhаmmаd Rаhimхоn II tахtgа o`tirishidаn
bоshlаb , to 1872 yilgаchа bo`lgаn vоqеаlаrni bаyon qilаdi. “Shоhidi iqbоl” аsаridа
Buхоrо хоnligi bilаn Rоssiya o`rtаsidа sоdir bo`lgаn hаrbiy kоnflikt vа uning
nаtijаlаri mukаmmаl tаsvirlangan .
Оgаhiyning bu bеsh tаriхiy аsаri fаkt mаtеriаllаrining bоyligi vа ishоnchli
bo`lishi bilаn аjrаlib turаdi. Bu аsаrlаrni butun hаyotini Хоrаzmdа kеchirgаn vа
hоdisаlаrning bеvоsitа guvоhi bo`lgаn yoki ulаrni mutlаqо ishоnchli mаnbаlаrdаn
оlgаn ilg`оr fikrli o`z zаmоnаsining kаttа оlimi yozgаn. Shuning uchun bu аsаrlаrdа
bеrilgаn mа`lumоtlаr, bа`zi istisnоlаrdаn qаt`i nаzаr, tаriхiy hаqiqаtgа mоs vа kаttа
ilmiy – mа`rifiy аhаmiyatgа egаdir.
Оgаhiy tаriхiy аsаrlаri 1813 yildаn bоshlаb, ya`ni Muhаmmаd Rаhimхоn I
hukumrоnligining ikkinchi qismidаn tоrtib, 1873 yilgаchа uzоq vаqtdаgi tаriхiy
vоqеаlаrni хrоnоlоgik izchillik bilаn mukаmmаl bаyon qilib bеrаdi. Оgаhiy tаriхiy
хrоnоkаlаri XVII – XIX аsr o`zbеk хаlqi tаriхini, аyni zаmоndа, qаrdоsh turkmаn,
qоzоq, qоrqаlpоq хаlqlаri tаriхini o`rgаnishdа hаm mislsiz qimmаtli mаtеriаllаr bеrаdi
vа nоdir birinchi mаnbа hisоblаnаdi.
Оgаhiyning аdаbiyot tаriхi, tаrаqiyotidаgi o`rni vа аhаmiyati kаttа. Bu
аhаmiyat, dаstаvvаl, uning zo`r mаtоnаt vа mаhоrаt bilаn kuylаgаn ulug` g`оyalаridа,
ilg`оr,оlijаnоb оrzu – istаklаridа ko`rinаdi. Оgаhiy o`zbеk klаssik pоeziyasidаgi
gumаnizm, хаlqchillik rеаlizm kаbi trаsiyalаrning hаqiqiy mеrоsхo`ri vа ijоdiy dаvоm
ettiruvchisi bo`lib chiqdi. Оgаhiy o`z ijоdiy fаоliyati bilаn XIX аsr tаriхiy shаrоitidаn
оziqlаnib, аdаbiyotimizni yangi mаzmun bilаn bоyitаdi, undа хаlqning hаyoti
hаqidаgi eng ezgu оrzu – umidlаrini ifоdа etdi. Оgаhiy ijоdi o`zining chuqur ildizlаri
оrqаli dаvr mаzmunidаn оziqlаnib turishi vа хаlq intilishlаrini o`zidа hаqqоniy аks
etirishi bilаn rеаlistik mоhiyatgа egаdir.
2. Turkiston o’lkashunoslarning yurt tarixini o’rganishdagi roli. XIX asr oxiri
va XX asr boshlarida nashr qilingan «Turkiston viloyatining gazeti»,«Turkestanskiy
vedomosti» va boshqa gazeta sahifalaridagi mahalliytarixchi va havaskorlar
28

tomonidan yozilgan yodnomalar, yodgorliklar haqidagikichik-kichik xabarlar va
maqolalar, arxeologik kollektsiyalar russharqshunoslarining mahalliy tarixchilikka
samarali ta'sirko'rsatganligini va yerli xalq orasida ham tarixga qiziqish avj
olganliginiko'rsatdi.
Sattorxon Abdug'afforov – rus sharqshunosligining bevosita ta'siriostida
tarixchilar qatoridan o'rin olgan. U 1876 yili Peterburgdachaqirilgan III xalqaro
sharqshunoslar s'ezdiga A. Kun, Jo'rabek,toshkentlikMuhammadqulov, Abdulla
Niyozov, buxorolik Musajon Saidjonovlar bilanbirga Turkiston vakili bo'lib
qatnashdi.
O'rta Osiyo, shu jumladan Qo'qon xonligining Namangan va
Toshkentshaharlarida yashagan, o'zbek xalqining tarixi, tilini va urf-
odatlarinio'rganishda Vladimir Petrovich Nalivkinning (1852-1918) ham
qo'shganhissasi kattadir. Uning ilmiy faoliyati O'rta Osiyo xalqlari tarixi,tilini va
etnografiyasini o'rganishdan boshlandi. U xotini M.V.Nalivkina bilan hamkorlikda
«Farg'ona mahalliy aholisi ayollariningturmushi haqida ocherk» degan kitob yozdi.
V.P. Nalivkin rus olimlari ichidabirinchi bo'lib, mahalliy tillarni o'rganib, mahalliy
tarixchilar qo'lyozmaasarlarini o'rgangan va shular asosida «Qo'qon xonligining
qisqachatarixi», «Ruscha-sartcha va sartcha-ruscha lug'at» hamda «Intixob ut-
tavorixmamlakati Rusiya» («Rossiyaning qisqacha tarixi») kitoblarini va 40 dan
ortiq ilmiy asarlar, maqolalar yozgan. Mahalliy xalq tilini judamukammal bilganligi
sababli uni yerli xalqlar Jahongir to'ra debataganlar, u ham bir necha asarini Jahongir
to'ra nomi bilan chop etgan.
Uning 1885 yilda Jahongir to'ra nomi bilan yozilgan «Intihob ut-tavorix
mamlakati Rusiya» nomli asari buning yorqin dalilidir.Muallifning «Bu faqir... zaboni
nochor va suxoni ojiz birlan tavorixkitoblarining tahriridagi voqealarni intihab aylab
ko'p tafsilikeltirmay imoli birla muxtasar bayonini qilardiki, Rusiya
mamlakatiningpaydo va bino bo'lganidan to oxir zamonigacha mazkur viloyat ichra
o'tganxodisa va voqeliklarni tasnif qilg'ay»,- deyishidan ma'lumki, u o'z asariniko'p
adabiyotlardan foydalangan holda yozgan. Bu asarning yerli aholini
29

Rossiyaning o'tmish tarixi bilan tanishtirish maqsadida o'zbek tilidayozilishi o'z davri
uchun juda katta ahamiyatga ega bo'lgan bir xodisa edi.
Shunday qilib, XX asrning 20-yillariga qadar olimlar va
turkshunoshavaskorlarning kuchlari bilan O'zbekiston o'lkasini o'rganishga
doiranchagina materiallar to'plangan. Biroq bularning orasida uzuq-yuluq vatasodifiy
materiallar anchagina bo'lib, keng, ilmiy asosdaumumlashtirilmagan edi.1917
yilgacha yashagan sharqshunos olimlar va mahalliy tarixchilarningo'lkani o'rganishga
bag'ishlangan asarlari unutildi. O'lka bilan bevositashug'ullanganlar millatchiik
tamg'asiga duchor bo'ldilar.
1917 yilga qadar o'lkamizda har xil fanlarning rivojiga o'zhissalarini qo'shib
kelgan anchagina mahalliy kishilar foydali qazilmalartopish va ularni ta'riflash,
qadimgi zamon yodgorliklarini, osori-atiqalarni o'rganish kabi ishlarni amalga
oshirganlar. Bunday ajoyibkishilarning nomlari keyinchalik esdan chiqarib
yuborilgan. Masalan,o'lkamizda mineral boyliklar qidirgan, qo'rg'oshin va feruza
konlarinitopgan xo'jandlik Mulla Sang'in, Chimkentda o'lkadagi birinchi rus-tuzem
maktabini ochishda faollik ko'rsatgan, Qo'qon shahar maktabida ishlagan hamda
«Turkiston viloyatining gazeti»da mas'ul muharrirlik qilgan,Turkiston muallimlar
seminariyasida o'zbek va fors tillarida dars bergan,1876 yilda Peterburgda
oriyentalistlar III xalqaro kongressida ma'ruzaqilgan, o'lkadagi tub joy aholi orasida
dunyoviy bilimlarning tarqalishigakatta hissa qo'shgan Sattorxon Abdulg'afforov,
o'zbek arxeologiyasi rivojigaham katta hissa qo'shgan, numizmatik kollektsiyalar
to'plagan, hozirgacha boykolleksiyasi Davlat Ermitajida tilga olinmagan samarqandlik
MirzoBuxoriy, Mirzo Abdullolarning nomlari unutildi. Vaholanki, shuiste'dodlardan
biri-ajoyib san'atkor, xattot Mirzo Barot MulloQosimov Samarqand va uning
atroflaridagi ko'pdan-ko'p qadimgi zamon
yodgorliklarining rasmini chizgan, Ulug'bek madrasasining g'oyat aniqchizmasini
tayyorlagan edi.
Tarixiy o'lkashunoslik fanining sodiq tashkilotchilaridan biri Akrom polvon
Asqarov juda ajoyib yodgorliklar-O'rta Osiyoda eng qadimdazarb etilgan tanga-
chaqalardan 15 mingdan ko'p kollektsiya to'plagan.Akrompolvon arxeologiya faniga
30

ko'rsatgan xizmatlari uchun Rus arxeologiyajamiyatining nishoni bilan
mukofotlangan. U Toshkentda 1890 yildaochilgan Turkiston qishloq xo'jaligi va
sanoati ko'rgazmasiga oliy navlig'o'za, pilla va xom ipak, pilla qurti boqishda eng
yaxshi nav deb topilgan tutnavlarini qo'ygan.
Buxoroda qadimgi gilamlar, qo'lyozmalar, nodir sopol idishlarto'plagan
Muhammad Vafo juda mashhur bo'lgan. Havaskor-geograflardanOlimxo'ja Yunusov,
Mirza Hakim va boshqalar Rus geografiya jamiyatiTurkiston bo'limining jonkuyar
xodimlari edi. Xalqning olqishiga sazavorbo'lgan mana shunday yuzlab ajoyib olimlar
faoliyati, ularning asarlario'rganilmay qolib ketgan. Shunisi achinarliki, 1917 yildan
so'ng to hozirgikunimizgacha o'lkashunoslik fani o'lkamiz tarixini davrma-davr
o'rganishdaniborat o'z vazifasini bajarmay, ko'proq Rossiyaning Yevropa
qismidagio'lkalarini o'rganish bilan mashg'ul bo'lib kelavergan. Xullas, 1917 yildan
so'ng, o'lkada o'lkashunoslik fani ko'proqmarkazdan andoza olgan xolda rivojlandi.
Rossiyaning markaziytumanlariga tegishli bo'lgan nashrlar ko'paydi. O'rta Osiyoning
asosiy yirikshaharlari tarixi qisman yoritiladi. Maktablarda o'lkashunoslikka
tegishlibo'lgan ishlar o'lka tarixidan chetda qolib ketaverdi.
Xulosa qilganda, mustaqillik sharofati bilan o'lka tarixini o'rganishga
yangidane'tibor berildi. O'zbekiston tarixini o'rganish mahalliy hujjatlar,matbuot, arxiv
materiallari, arxeologik, toponimik, etnogenetik va boshqamanbalarni chuqur
o'rganish bilan chambarchas bog'lab olib borishi lozimligita'kidlanadi va amalga
oshirlmoqda. Bu esa o'lka tarixiga yangichayondashishni taqozo etadi. Bu yo'lda
olimlarning yangi va ilmiy asarlarinashr yuzini ko'rishi o'lka tarixiga obyektiv baho
berishini kun tartibigaqo'yadi.
2.2 Surxondaryo o’kasida mavjud bo’lgan shaharlar nomlari
Qadimgi davrda mamlakatimiz hududida davlat birlashmalari So‘g‘diyona
(Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida), Xorazm (Quyi Amudaryoda), Baqtriya
(Surxondaryo vohasida) vujudga keladi. Natijada sug‘orish inshootlarini qurish ishlari
yanada kengayadi, qishloq va shaharlar bunyod etiladi, chorvachilik va
hunarmandchilik taraqqiy etadi. Shuningdek, insonning tabiatga ta’sir doirasi
kengayib, yashab turgan joy tabiat haqidagi geografik bilimlari yanada takomillashib
31

boradi. Buni o‘sha davrlarda O‘zbekiston hududida kurilgan to‘g‘onlar, ariqlar,
korizlar, hovuzlar, qazib olingan kon qoldiklari, ko‘hna shahar xarobalari to‘la
tasdiqlaydi.
Afrosiyob shahar qoldiqlari Samarqand shimoliy qismida Siyob bozori va
Siyob kanali orolig‘ida 219 gektar maydonni egallagan ilk shaharsozlik madaniyati
hisoblanadi. Tadqiqotlar davomida Afrosiyob tepaliklaridan 30m chuqurlikdagi
madaniy qatlam qazib o‘rganilgan. O‘rganilgan arxeologik madaniyatning tepa qismi
mo’g‘ullar davri, pastroqdaqoraxoniylar, somoniylar, arablar, turkiylar va toki ilk
temir davriga ta’lluqli madaniyatlar topib o‘rganilgan. Madaniy yodgorlikdagi eng
qadimgi davrlarga oid obida shaharning shimoliy qismidan m.a.VII-VIII asrlarga oid
devor qoldiqlarining topib o‘rganilishi bo‘ldi. Bunda shaharning ark qoldiqlari, ya’ni
harbiy-ma’muriy markaz ham ochib o‘rganildi. Ark har tomondan baland
mustahkammudofa devori bilan o‘ralgan. Afrosiyob shimolidagi Qo‘rg‘ontepa,
Sartepamanzigohlari shahar maqomiga ko‘tarilmagan bo‘lsada, ulardan topilgan
topilmalar m.a.I ming yillikka oid ekanligi o‘rganildi. Sartepadan bronza eritadigan,
hamda sopol pishiradigan xumdonlar topilgan bo‘lsa, Lolazor manzilgo h idan
magistral kanal izlari topib o‘rganildi. Bu madaniyatlar qadimdan O‘rta Osiyo
xususan O‘zbekiston o‘ziga xos madaniyatga ega bo‘lganligidan dalolat beradi.
Shuningdek O‘zbekiston janubidagi ilk shaharsozlik belgilarini aks ettirgan Jarqo‘ton
madaniyatidan ham 14-15 tepaliklardan hunarmandchilik sexi ustaxonasi qoldiqlari
topib o‘rganilgan. Jumladan hunarmandchilik sexida, bronza eritadigan qozon- tigel,
shuningdek, sopol pishirish pechlari qoldig‘i hamda muqaddas ichimlik tayyorlash
ustaxonasi qoldiqlari topib o‘rganilgan. Bu madaniyatlar shundan dalolat beradiki,
qadimgi davrlardan boshlaboq o‘ziga xos hunarmandchilik asoslarini o‘zlashtirib
borganlar.
Tarixiy jarayonlarda sodir bo‘lgan turli bosqinlar tufayli O‘zbekiston tarixi va
geografiyasiga oid ko‘plab ma’lumotlar deyarli yaxshi saqlanmagan. SHu sababli
antik davrdagi O‘zbekiston hududi tabiati (tog‘lari, vodiylari, daryolari va boshq.),
aholisi va xo‘jaligi xaqidagi aksariyat ma’lumotlar yunon-rim olimlari tomonidan
ham yozib qoldirilgan.
32

XULOSA
Tarixiy O’lkashunoslik fani shakllanishiga doir dastlabki ma’lumotlar va
O’zbekistonning Mustaqil rivojlanishi yo’liga kirishni uning xalqlar tarixidan
muhim inqilobiy ahamiyatga ega va ijtimoiy taraqqiyot da katta burilish yasadi.
Shu munosabat bilan respublikamizning Nafaqat iqtisodiy, ijtimoiy va siyosit
hayotida, ma’naviy hayotida ham keskin yangilanish jarayoni ro’y bermoqda. Bu
yangilanish dailmiylikka., tarixi iz ga, bot madaniy merosga qiziqish, uni keng, har
tomonlama ilmiy va haqqoniy o’rganishga intilishning kuchada borishim muhim
ahamiyati kasb etadi. Shu jumladan tarixiy o’lkashashunolikni o’rganishda unga
talab kuchadaborishi ham aytish kerak. I. Karimov aytganidek xalqimiz
dunyoqarashini milliy istiqlol ruhida isloh qilishini talab qilmoqda. Har bir inson
tug’ilib o’sgan o’lka tarixini mukammal o’ganmog’ishart. “Tarix va madaniyat
yodgorliklarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to’g’risida “gi fikrlari
yangi qomusimizda o’z aksi i topadi.
Tarixiy o‘lkashunoslikning mahsus kurs sifatida oliy o’quvyurtlari tarix
fakultetlariga maxsus kurs sifatida kiritilishi bu fanglargae’tiborning kuchayib bor
aytganini Dan dalolat beradi.
Jamiyat kurilishining hozirgi bosqichida hozir da tarixiy o’lkashunoslikning
roli va ahamiyati beqiyos oshib bormoqda. O zbekistonfuqarolarining axloqiy vaʻ
estetik tarbiyalash, ularning madaniy saviyasini oshirish uchun ma’naviy
boyliklarini kupaytirish va ulardan keng foydalanish haqida g’amxo’rlik qilish
burchliligigao’lka tarixini va unga munosabatidan iboratlidir.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida ham o’zbekiston fuqarolarining
o’zbekiston hududida joylashgan madaniy yodgorliklari ehtiyotkorlik bilan
munosabatda bo’lish., asrab avaylashlari ta’kidlab o’tilgan. O‘lkashunoslik kursi
ko’p millatli o’zbekiston tarixini, uning madaniyat yodgorliklarini o‘rganishning
eng muhim vositalaridandir.
33

Foydalanilgan asosiy darslik va adabiyotlar. Asosiy adabiyotlar:
1. Очилдиев Ф . Б . Тарихийўлкашунослик . Ўқув - қўлланма . Т.: “Университет”
2008. pdf.
2. Саидбобоев З.А. Тарихий география. Дарслик. Т., 2010. pdf.
3. Эшов Б.Ж. ЎртаОсиёнингқадимгишаҳарларитарихи. Дарслик. Тошкент. 2008.
pdf.
4. History of civilizations of Central Asia. UNESCO publishing. 1996 5. Tiller Kate
English Local History: an introduction. London, 2002.
Qo‘shimchaadabiyotlar
1. Алимов И., Эргашев Ф., Бутаев А. Архившунослик. - Т1997.
2. Анарбаев А.А. Благоустройство средневекового города Средней Азий (V-
нач. XIII вв). Т.,1981. pdf.
3. Анаев Т.Ж., Шайдуллаев Ш.Б. Сурхондарётарихиданлавҳалар. Самарқанд,
1997.
4. Мовлонов Ў. МарказийОсиёнингқадимгийўллари. Т., 2008 й
5. Караматов Ҳ. Ўзбекистондамозийэътиқодлартарихи. 2009 й.
6. Эшов Б.Ж., Одилов А.А. Ўзбекистонтариxи. Дарслик. I - жилд.
(Энгқадимгидаврдан ХIХ асрўрталаригача). Т. 2013. pdf.
7. SaidovSh. J. MarkaziyOsiyoxalqlaritarixi (Engqadimgidavrlardanmilodiy VII-VIII
asrlargacha). O’quvqo’llanma. T.: ToshDSHI. 2010. pdf. 8.
9. Асанова Г., Набиханов М., Сафаров И.
Ўзбекистонингиқтисодийваижтимоийжўғрофияси. — Т., 1994.
10.Байпаков К.Средневековые города юга Казахстана. Алматы, 1980. pdf.
11.Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый город
Средней Азии. Л., 1973. Djvu
12.Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры Ташкентского
оазиса.
34

Т., 1982. Pdf
13.ҒуломовЯ.Ғ. Хоразмнингсуғорилиштарихи. Т.1959.
14.Древняя и средневековая культура Сурхандарьи. Т. 2001. pdf
15.Древняя и средневековая культура Чача. Т.1979.pdf
16.Жабборов И. М. Жаҳонхалқлариэтнографияси. - Т., 1985.
17.З.Чориев, Т.Анаеввабошқалар. Ал-ҲакимАт- Термизий. 2008 й.
18.Кабиров А., Сагдуллаев А. ЎртаОсиёархеологияси. Ўқувқўлланма. Т.:
Ўқитувчи, 1990. pdf.
19. Набиев А. Тарихийўлкашунослик. Ўқувқўлланма. Т.: Фан, 1996. pdf.
Жабборов И. М. Ўзбекхалқиэтнографияси. — Т., 1994.
20.Нафасов Т. Ўзбекистонтопонимларинингизоҳлилуғати. Т.,1988.
21.Сагдуллаев А.С. ҚадимгиЎзбекистонилкёзмаманбаларда. Ўқувқўлланма. Т.:
Ўқитувчи, 1996. pdf.
22.Сагдуллаев А.С. ҚадимгиЎртаОсиётарихи. Ўқувқўлланма. Т., 2004. pdf.
23.Сагдуллаев А.С., Аминов Б.Б., Якубов Б.С. Қашқадарётарихиданлавхалар.
Қарши.
1997.
24.Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. Т., 2000.
25.Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. Т., 2000. Pdf
26.Сухарева О.А. К истории городов Бухарского ханства. Ташкент, 1958. pdf.
27.Сухарева О.А. Позднефеодальный город Бухара. Ташкент, 1962. pdf.
28.Толстов С.П. Древний Хорезм. М.1948. pdf
29. Хужайов Т. Хужайова Г. Ўзбекхалқинингантропологиясиваэтниктарихи. —
Т., 1995.
30. Erica Hunt . Local History. Segue Foundation. NewYork. – 1993.
31. Хужайов Т . Қадимгиаждодларимизқиёфаси . — Т ., 1992.
32.Ornament as Art: Avant-Garde Jewelry from the Helen Williams Drutt Collection.
HardcoverBargainPrice, 2007
35

33. Ardi Kia. Central Asian Cultures, Arts, and Architecture London SEE II
Lextington Books. 2015
34. Gülru Necipoğlu & Alina Payne. Histories of Ornament: From Global to Local.
Hardcover. 2016
Internetsaytlari:
1. www.history.ru
2. www.natura.com
3. www.archaelogy.ru
4. www.archaelogy.com
5. www.ziyonet.uz
6. www. cambridge.co.uk
36

KURS ISHI TALABALAR UCHUN

Купить