Tarixiy o‘lkashunoslik va turizm fanining maqsadi, vazifasi, shakllanishi va rivojlanishi tarixidan - Физическая культура - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	75.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Физическая культура

Tarixiy o‘lkashunoslik va turizm fanining maqsadi, vazifasi, shakllanishi va rivojlanishi tarixidan

Купить

TARIXIY O‘LKASHUNOSLIK VA TURIZM FANI NI NG MAQSADI,
VAZIFASI, SHAKLLANISHI VA RIVOJLANISHI TARIXIDAN
REJA:
1. Fanning maqsadi va vazifasi.
2. O‘lkashunoslik turlari
3. Tarixiy o‘lkashunoslikning shakllanishi va rivojlanishi
4. O‘rta Osiyo tarixini o‘rganishda rus sharqshunoslarining roli
5. Rus sharqshunosligining mahalliy tarixchilikka ta'siri
6. Tarixiy o‘lkashunoslikning 1917 yildan keyingi ahvoli
7. O‘lkashunoslikning asosiy manbalari
Vatan haqidagi teran fikrlar turkiy tasavvuf she'riyatining atoqli vakili
xoja Ahmad Yassaviy xikmatlaridan birida quyidagicha talqin etiladi:
Boshim tuproq, o'zim tuproq, jismim tuproq,
Haq vasliga etarman deb ruhim mushtoq.
Binobarin, tuproq — inson tug'ilib o'sgan o'lka, makon, tuproq Vatan. Tuproq
necha yuz yillardan buyon ne ne ulug' farzandlarini ardoqlab kelayotgan Zamin.
SHuning uchun biz uni e'zozlab ona tuproq deymiz.
Demak, barcha ishlar o'z ona tuprog'ini, o'z ona o'lkasini qadrlashdan
boshlanadi. Ona tuprog'ini, ona o'lkasini sevgan kishini el qadrlaydi, dunyo
taniydi... O'z tarixini ona yurtdan — ona tuproqdan qidirgan insongina haqiqiy
inson bo'la oladi. Tarixga nazar tashlasak, o'z o'lkasini sevmagan va uning
tuprog'ini ardoqlamagan biron ham zotni uchrata olmaymiz. SHuning uchun ham
Vatanni sevmoq iymondandir, deymiz. Zotan, ona yurt farzandlari uchun Vatanni
sevish, uning tarixini o'rganish, dilga jo etish muqaddas burchdir.
2. O'lkashunoslikning turlari
O'lkashunoslik uch turga bo'linadi:
1) ilmiy, ya'ni davlat o'lkashunosligi;
2) jamoat o'lkashunosligi;
3) maktab o'lkashunosligi.
O'lkashunoslikning har uchala turi o'zaro bir-biriga aloqador bo'lib, biri
ikkinchisini to'ldiradi.
Davlat o'lkashunosligi bilan respublika tarixiy va madaniy yodgorliklarni
muhofaza qilish hamda ulardan foydalanish qo'mitasi, muzeylar, respublika Fanlar
akademiyasi qoshidagi tarih arxeologiya ilmiy-tadqiqot institutlari shug'ullanadi.
Jamoat o'lkashunosligi qishloq, ovul, qo'rg'on, tuman, shahar, viloyat
hududidagi tarixiy obidalarni saqlash va asrash ishlariga boshchilik qilish bilan
birga joylarda istiqomat qilib turgan xalqlarning kelib chiqishlari (etnogenezi), urf-
odatlarini o'rganadi hamda ilg'or mehnatkashlar, Mehnat qahramonlari xotirasini
abadiylashtirish uchun haykallar, mangu olovlar, hurmat taxtalari tashkil qiladi.
Bundan tashqari jamoat o'lkashunosligiga mustaqil ravishda tanga pullarni

o'rganuvchi mutaxassislar — numizmatlar, muhrlarni o'rganuvchilar sfragistlar,
tamg'a (gerb)larni o'rganuvchilar — geraldistlar, tosh, metall, sopol va yog'ochdagi
yozuvlarni o'rganadigan olimlar-epigrafistlar, eski asbob-uskunalar va qurol-aslaha
hamda shu kabi narsalarni to'plovchilar ham uyushadi.
Maktab o'lkashunosligi esa maktablarda tarih inson va jamiyat fani
o'qituvchilarining bevosita rahbarligida tashkil qilinadi. Maktab
o'lkashunosligining a'zolari V-X (XI) sinflarning eng intizomli va a'lochi
o'quvchilaridan tuzilib, ular o'lka materiallarini tort guruhga bo'lingan holda
to'playdilar. To'plangan arxeologik, etnografik, toponimik va arxiv hujjatlari
maktab o'lkashunoslik va tarix muzeylarida namoyish qilinadi.
Maktab o'lkashunosligi ta'lim-tarbiyani turmush, ishlab chiqarish, yangi
jamiyat qurish tajribasi bilan uzviy bog'liq holda o'rganadi. O'qitish jarayonida
o'lka materiallaridan o'rinli foydalanish o'quvchilarning o'z o'lkasi tarixini bilib
olishga, chuqur bilim olishga, mustaqil ijod qilishga bo'lgan qiziqishini orttiradi va
kelgusi hayot yo'lini tanlab olishga yordam beradi. Maktab o'lkashunosligi fanlar
o'rtasidagi aloqani mustahkamlaydi hamda o'qituvchi zimmasiga katta mas'uliyat
yuklaydi. U dastur asosida, o'z a'zolarining bilim darajasi hamda ijodiy
qobiliyatlarini hisobga olgan holda (iloji boricha mutaxassislarning maslahatlari va
ko'rsatmalari asosida) tadqiqot o'tkazish ishining rejasi va ish hajmi hamda
uslubini ishlab chiqadi. O'lkashunoslikning butun muvaffaqiyati shu ishga
raxbarlik qilayotgan o'qituvchining bilimiga va tashkil qila olishiga bog'liq. Agar
o'qituvchi o'z o'lkasini yaxshi bilsa, bu haqdagi og'zaki va yozma manbalarni
muntazam o'rganish bilan birga o'quvchilarning ota-onalari, keksalar,
o'lkashunoslik tashkilotining xodimlari bilan suhbatlar olib borib, pedagogik
mahoratini ishga solsa, o'quvchilarning faolligi ortib boradi, o'tilgan materiallarni
to'liq o'zlashtirish bilan birga uni hayotga xam tatbiq qila boshlaydi. Natijada
o'quvchilarning puxta bilim olish bilan birga o'z o'lkasiga bo'lgan mehr-muhabbati
ortadi va tarixiy tasavvuri hamda tarixiy tushunchasi shakllanib boradi.
Maktab o'lkashunosligi ikkiga bo'linib, o'quv jarayonida (o'quv dasturi
asosida) va dasturdan tashqari (maktabning tarbiyaviy ishlar rejasiga asoslangan
holda) amalga oshiriladi. O'quv jarayonida (sinfda) olib boriladigan o'lkashunoslik
ishlari ham ikki maqsadni ko'zlaydi. Biri - o'z o'lkasining o'tmishini arxeologik,
etngorafik, toponomik, qo'lyozma asarlar va arxiv xujjatlari asosida o'rganish va
o'lkashunoslik materiallarini bir tizimga solish; ikkinchisi — to'plangan
o'lkashunoslik materiallaridan tarix hamda inson va jamiyat darslarida foydalanish.
Sinfda olib boriladigan o'lkashunoslik ishlariga barcha o'quvchilariing ishtirok
etishi majburiydir. Maktabdan tashqari olib boriladigan o'lkashunoslik ishlari, ya'ni
sayohatlar, arxeologik ilmiy safarlarda O'zbekiston Fanlar akademiyasi tarix
hamda arxeologiya institutining tavsiyasi bilangina shu ishga layoqatli o'quvchilar
ixtiyoriy ravishda ishtirok etadilar. Maktab o'lkashunosligi tarix hamda inson va
jamiyat fanlaridan olgan bilimlarni oydinlashtiradi, kengaytiradi hamda har xil
fanlarning o'zaro aloqasini ta'minlaydi.
Maktab o'lkashunosligi tarixiy obidalarni saqlash va himoya qilish, qadimiy
manzilgohlarni topishda ham katta rol’ o'ynaydi. U jamoa bo'lib yashash, ishlash
va ijod qilishga o'rgatadi. O'quvchilarda sinchkovlik, tirishqoqlik, tevarak-atrofga

havas bilan boqish, tadqiqotga qiziqish, Vatanni sevish va uni ardoqlash hislari
shakllanib boradi.
Darhaqiqat, maktab o'lkashunosligi o'quvchilarda o'z Vataniga mehr uyg'otish
bilan birga, ularni estetik ruhda tarbiyalashga xdm munosib hissa qo'shadi.
Vatanga bo'lgan mehr tuyg'usi o'z o'lkasini o'rganishdan boshlanadi. Maktab
o'lkashunosligida ana shunday tuyg'u shakllanadi.
3. Tarixiy o‘lkashunoslikning shakllanishi va rivojlanishi. 1917 yilga
qadar o'lkani o'rganish masalasi.
Rus olimi M. V. Lomonosov o'z o'lkasini mukammal o'rganish maqsadida
1761 yili 30 savoldan iborat javob varaqasi tuzib, aholi o'rtasida tarqatgan edi.
Ayni vaqtda bu bilan o'lkashunoslik faniga asos solingandi. O'lkani o'nganish
masalasi O'rta Osiyo, shu jumladan O'zbekiston hududida Rossiyadan anchagina
keyinroq, ya'mi XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlanadi.
Rus olimlari O'rta Osiyoning chorizm tarafidan bosib olishidan ancha ilgari
bu o'lkani o'rganish bo'yicha bir qancha ishlar qilgan edilar. Biroq, XIX asrning
birinchi yarmidagi o'lkani o'rganish, ya'ni mahalliy tarixchilik ijtimoiy-siyosiy,
iqtisodiy va madaniy hayotdagi biqiqliqka mos bo'lib, feodal tuzum manfaatlari
uchun xizmat qilar edi. Tarix fanidan feodal sinfining manfaatlari, xonlar va ular
sulola-sining taxtga egaligi va «odilligi»ni mafkuraviy jihatdan asoslash uchun
foydalanib kelindi. Saroy tarixchilari o'zlarining asosiy e'tiborlarini siyosiy
voqeliklarni xonlarning faoliyati va o'z raqiblari ustidan qozongan g'alabalarini
ko'klarga ko'tarib maq-tash, saroydagi an'analarni tasvirlashga qaratdilar. CHunki
zamon o'zi shunaqa edi. Natijada bu davr tarixchiligining mavzui jahon tarixchiligi
mavzusidan bir qadar ajralib qoldi. X—XV asrlardagi mahalliy tarixchilar
Muhammad Narshaxiy, Tabariy, Rashididdin, Nizomiddin Jomiy, Abulg'ozixon va
boshqalarning asarlari o'zining mazmundorligi, faktik materialga boyligi bilan bu
davrda yozilgan tarixiy asarlardan sezilarli darajada ajralib turadi. SHarqshunos A.
A. Romaskevich Rashididdinning «Jome ut-tavorix» nomli asari ustida so'z yuritar
ekan, haqli ravishda bu asar o'zining mazmuni va hajmi jihatidan muhimligini
ko'rsatib, biz bu asardan keyin eron tarixchiligida voqealarni bu xilda bayon qilish
uchun bo'lgan intilishni ko'rmaymiz, deb yozgan edi. Bu O'rta Osiyo tarixchiligiga
ham xos narsa edi. SHunday qilib, XIX asrning birinchi yarmida tarix fani ham,
boshqa fanlar singari, hukmron sinfning manfaati uchun xizmat qildi.
X1X asrning 30-yillarida Buxoro saroy tarixchisi Muhammad YOqub yozgan
«Gulshan ul- muluk» nomli asar o' sha davr tarixiy manbalaridan biri hisoblanadi.
Bu asar fors-tojik tilida yozilgan bo'lib, unda qadimgi zamonlardan to XIX asrning
30- yillarigacha bo'lgan Buxoro amirligidagi siyosiy voqealar bayoni beriladi.
Asarda saroy voqeliklari, xukmron sinflar tarixi, o'zaro urushlar, unda erishilgan
g'alabalar, xonlikning keyingi sulolasining genealogiyasi (nasabnomasi)
ifodalanib, jamiyatning rivojlanishi da asosiy kuch bo'lgan xalq ommasining
ahvoli, uning tilak-orzulari, xalq harakatlari va bu harakatning tub mohiyatini
yoritishga bo'lgan intilishni deyarli ko'rmaymiz.
YAna o' sha davrda fors-tojik tilida yozilgan ikkinchi manba Buxoro saroy
tarixchisi Muhammad Mir Olim ning «Tarixi amir Nasrullo» nomli asaridir. Bu

asar Buxoro amiri Nasrulloning (1826—1860) topshirig'i bilan yozilgan. Asar
XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoro amirligida yuz bergan siyosiy voqealarni,
ichki va tashqi voqeliklarni tasvirlash bilan boshlanib, amir Nasrulloning
hokimiyatga kelishi, uning dastlabki yillardagi davlatni boshqarishda tutgan
siyosati bilan tugallanadi. Asarda Buxoro amirligidagi 1821 — 1825 yillarda bo'lib
o'tgan xitoy-qipchoqlar qo'zg'oloni va uning bostirilishi haqida so'zlanadi. Ammo
asarda qo'zg'olontshg asosiy sabablari va mohiyati ochib berilmagan, bu tabiiy hol
bo'lib, saroy tarixchisidan buni kutish mumkin emas edi.
Yana shu yo'nalishda yozilgan tarixiy manbalardan biri mulla Ibodulla va
mulla Muhammad SHariflar tomonidan fors-tojik tilida yaratilgan «Tarixi amir
Haydar» nomli asardir. Asarda ashtarxoniylar bilan mang'itlar sulolasi tarixi, amir
Haydarning otasi amir SHoh murodning tug'ilishidan boshlab, to amir Haydar-ning
o'limi (182 б ) gacha Buxoro amirligida bo'lib o'tgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
voqealarga to'xtalib o'tilgan. SHu bilan birga, asarda 1820 yilda A. F. Negri
boshliq Rossiyadan Buxoroga yuborilgan elchilik tashrifi to'g'risida xam
ma'lumotlar berilgan'.
Muhdmmad SHarifning xuddi o' sha davrni aks ettiruvchi «Toj ut-tavorix» —
(«Tarixlar toji») nomli asarida mang'itlar nasabnomasi, turkiy va Mo'g'ul
qabilalari, CHingizxon, uning avlod-ajdodlari, shayboniylar, ashtarxoniylar
sulolasining tarixi beriladi. Umuman, asar ashtarxoniylar, ayniqsa mang'itlar
sulolasi vaqtida Buxoro amirligidagi siyosiy, ijtimoiy- iqtisodiy voqeliklarni
o'rganishda muhim rol’ o'ynaydi.
XIX asrning 40-yillarida yozilgan yirik tarixiy manbalardan biri Muhammad
Hakimxon to'raning «Mun taxab VI* takorix» nomli asaridir. Asarda XVIII
asrn ing 70 millaridan to Qo'qon xoni Umarxonning vafoti (1822), undan so'ng
taxtga o'tirgan Madalixongacha bo'lgan davrdagi Qo'qon xonligi tarixiga doir
siyosiy voqealar tasvirlagan.
Hakimxon to'ra xon bilan birga yurib, XIX asrning birinchi choragidagi
voqealarga aralashadi. U saroydagi fisq-fujur, viloyaxlardagi siyosiy tortishuvlar,
xonlikning tashqi va ichki siyosatini, Buxoro amirligidagi siyosiy hodisalarni o'z
ko'zi bilan ko'rib, ularni o'z asarida aks ettirgan. Ashtarxoniylardan so'ng taxtga
o'tirgan o'zbeklarning ming sulolasi haqida, Umarxonning hukmronlik qilgan
(1810—1822) vaqtdagi siyosiy voqealar aniq va izchillik bilan ifodalangan.
Asarning qimmati shundaki, Rossiyaning O'rta Osiyoga nisbatan tutgan siyosati va
o'sha vaqtdan O'rta Osiyoliklarning Rossiyaga bergan bahosini aniqlashda u
muhim o'rin tutadi, chunki muallif Rossiyada bo'lib, u erdagi hayot bilan bevosita
tanishgan, Rossiya bilan bog'lanish masalasida ilg'or fikrlarni bayon qilgan.
Muallif o'z asarida 1821 — 1825 yillarda Buxoroda bo'lib o'tgan xitoy-qipchoqlar
qo'zg'olonida qatnashganlarni «xoin kishilar» deb qoralaydi. Bu esa muallif tutgan
yo'lni yaqqol ko'rsatib turibdi.
Qo'qon xonligi tarixiga oid manbalardan biri mulla Avaz Muhammadning
fors-tojik tilida yozilgan «Tarix jahonnumai» asari bo'lib, o'z ko'zi bilan
ko'rganlarining bayoni xamda tarixiy manbalar asosida yozilgan ikki kitob va
geografik qo'shimchadan iborat. Asarning birinchi qismida insonning paydo
bo'lishidan boshlab, to XVI asrgacha bo'lgan hukmdorlar tarixi berilgan.

Asarning ikkinchi qismida Qo'qon xoni Olimxon (1798-1810) va Umarxon
(1810-1822) hukmronligi davri siyosati to'liq berilgan.
Asarda Buxoro amirining xitoy-qipchoqlar va qoraqalpoq xalqlariga nisbatan
tutgan siyosati, Qo'qon xonligi bilan Buxoro amirligi o'rtasidagi munosabatlar, rus
askarlari tomonidan Samarqand va Kattaqo'rg'on erlarining bosib olinishi, yo'l va
imoratlar qurilishi, ayrim voqealarning sanalari va h. k. lar berilgan. SHu bilan
birga, asarda 1842 yili Qo'qonda ko'tarilgan xo'ja qalandar' boshchiligidagi
qo'zg'olon, 1847 yilda Toshkent hokimiga qarshi ko'tarilgan harakat kabi muhim
voqealar xaqida ham so'z boradi. Asarda keltirilgan bu dalillar tarixni o'rganish
uchun muhimdir. Biroq bu xildagi asarlar o'sha davr hukmron feodal sinf
mafkurasi ruhida yozilgan bo'lib, unga tanqidiy ko'z bilan qarash talab qilinadi.
Qo'qon xonligi tarixchiligida Mulla Niyoz Muhammadning «Tarixi
SHohruhiy» degan asari ham diqqatga sazovordir. Muallifning bu asari Qo'qon
xonligining XVIII va XIX asrning 70-yillarigacha bo'lgan tarixiga oid muhim
ma'lumot beradi. Bu ma'lumotlar shu davr tadqiqotchilari uchun juda qimmatlidir.
Toshkentdagi qoryog'di mahallalik Muhammad Solih Qoraxo'ja o'g'lining
1880—1885 yillar orasida yozgan «Tarixi jadida-i Toshkand» («Toshkentning
yangi tarixi») nomli 1200 betdan iborat asari ham juda muhim ahamiyatga ega
bo'lib, u O'rta Osiyoda o'tgan uch xonlikda yozilgan tarixiy asarlardan birmuncha
farq qiladi. Asar fors-tojik tilida yozilgan. U hukmdorlar o'rtasidagi urushlar
tarixidan iborat bo'lib, ikkinchi qismi Qo'qon xonligi va Toshkent tarixiga
bag'ishlangan. Bunda muallifning yangicha tarix yozish niyatida ish boshlagani va
A.Kundan maslahatlar olganligi seziladi. SHuningdek, asarda Qo'qonning siyosiy
hayotida ustunlik rolini o'ynagan guruhlar va shaxslar, Toshkentda bo'lib o'tgan
siyosiy harakatlar, xalq qo'zg'olonlari, shu qo'zg'olonlarning yo'nalishi va sabablari
haqida (bu masala boshqa hech bir asarda bunchalik yoritilmagan) mufassal
ma'lumotlar berilgan. Bu asar yangi davr tarixchiligida yangi intilish edi. Asar
O'zbekiston Fanlar akademiyasining SHarqshunoslik institutida nodir asarlar
qatorida saqlanmoqda.
XIX asrning birinchi yarmida Xiva xonligida yozilgan tarixiy manbalardan
eng muhimi Munis va Ogahiylarning asarlari hisoblanadi.
Munis (1778—1829) ning otasi Avazbiy mirob Xiva xoni eltuzarga qadar
ham, uning hukmronligi vaqti (1804— 180 б ) da ham saroy xizmatida bo'ladi.
eltu zarxonning hukmronligi vaqtida Munis saroy xizmatiga kiradi va xonning
topshirig'i bilan o'zining «Firdavs ul-iqbol» nomli mashhur tarixiy asarini yozadi.
eltuzarxon SHermuhammad Munisga bu asarni Firdavsiyning «SHohnoma»
asaridan ustun qilib yaratishni xam uqtiradi. Munis asari o'zbek tilida
yanatilgan. Xiva xonligining XVI —XVII asrlardagi tarixining yoritishda
Abulg'ozining asarlaridan foydalanadi. Xiva xonligining XVIII asrdagi tarixiga
oid voqealarni o' z ko'zi bilan ko'rgan kishilar, ayniqsa, otasining bergan
ma'lumotlari asosida ezadi. XVIII asrning ikkinchi yarmidagi eng muhim
voqealarni, 1812 yilgacha bo'lgan tarixiy voqealarni tasvirlash paytida unga xon
tomonidan boshqa vazifa, ya'ni Mirxondning mashhur asari «Ravzat us- safo»ni
fors tilidan o'zbek tiliga tarjima qilish topshiriladi. Munis bu asarning birinchi
kitobini tamomlab, ikkinchisini yozayotgan vaqtida to'satdan vafot etadi. SHunday

qilib, u qo'lyozmaning tarjimasini ham, o'z asarini ham tamomlay olmaydi.
Muhammad Rizo Ogahiy (1809 — 18 б 4) Xiva xoni Olloquli (1825 — 1842) ning
topshirig'i bilan asarni davom ettirib, 1827 yillargacha bo'lgan voqealarni yozadi.
So'ngra u 182 б —1842 yillardagi voqealar yoritilgan «Riyoz ud-davla», 1842 —
1845 yillardagi tarixiy voqealar yoritilgan «Zubdat ut-tavorix», 184 б —1855
yillardagi voqealar yoritilgan «Jomi'ul-voqeoti sultoniy», 185 б — 18 б 5 yillardagi
voqealar yoritilgan «Gulshan davlat» nomli asarlarni yozadi. Ogahiy «SHohidi
iqbol» nomli beshinchi asarini Xiva xoni Muhammad Rahimxon davri (18 б 5 —
1910)ga bag'ishlaydi. Ammo bu asar tamomlanmay, 1872 yili voqealari bilan
tugaydi.
Munis va Ogahiylar saroy tarixchilari bo'lsalarda, ularning asarlari o'zining
dalillarga boyligi, xronologik izchilligi, o'zida aks ettirilgan siyosiy voqealarning
to'liq bayoni jihatdan o'sha davrdagi Buxoro va Qo'qon saroy tarixchilaridan
birmuncha yuqori turadi. Xiva saroy tarixchiligi va xususanj Munis, Ogahiy
asarlaridagi bu xususiyatni o'z vaqtida V. V. Bartol’d h,am «Istoriya kul’turnoy
jizni Turkestana» degan asarida ta'kidlab: «Munis va Ogahiyning kitoblari adabiy
va tarixiy asar sifatida kamchiliklariga qaramay, bayon qilishning to'liqligi va
daliliy Ma'lumotlarning soni jihatidan bizgacha etib kelgan Buxoro va Qo'qon
xonliklari tarixi bo'yicha bitilgan asarlarni «orqada qoldiradi», deb yozgan edi.j
Xulosa qilib aytganda, XIX asrning birinchi yarmida mahalliy tarixchilar
tomonidan yaratilgan tarixiy asarlar mamlakatning xo'jaligi, iqtisodiy
munosabatlar, sinfiy kurash, xalq xarakatlari va siyosiy voqealarning ijtimoiy-
iqtisodiy ildizlarini ochib bera olmagan bo'lsa ham, tarixchilarimiz o'lkani
o'rganishda, solnomalar tuzishda, etnografik va toponimik materiallar to'plashda
bu nodir asarlardan, tanqidiy nuqtai nazardan qarab foydalanishlari mumkin. Bu
asarlar shuning uchun ham 1917 yilga qadar o'lka tarixini o' rganishda juda qo'l
keladi. runki ularning mualliflari bevosita o'sha davrda yashatan, ro'y berayotgan
voqea va xodisalarpi o'z ko'zlari bilan ko'rgan, shuningdek ularni oldingi davr
voqealari bilan qiyoslagan. SHu nuqtai nazardan bu asarlar muhim ahamiyat kasb
etadi .
4. O'rta Osiyo tarixini o'rganishda rus sharqshunoslarining roli
XIX asrning ikkinchi yarmida o'rta Osiyo CHor askarlari tarafidan bosib
olingach, bu erga rus olimlari kelib ko'plab tadqiqot ishlarini olib bordilar.
SHunday murakkab va og'ir sharoitda ham o'lkashunoslar o'z fikr va
mulohazalarini erkin bayon etishga harakat qilganlar. O'rta Osiyoga kelgan olimlar
o'lkadagi ilg'or mahalliy ziyolilarning namoyandalari bilan yaqin aloqada
bo'lardilar.
Mustamlaka ma'muriyati O'rta Osiyo xalq ommasining milliy ongini
o'stirishga yordamlashishni aslo ma'qul ish deb bilmasdi, aksincha, mahalliy xalq
ommasi o'rtasida tarixiy bilimlarni biroz darajada keng targ'ib etish, ular diqqatini
qadimgi zamon yodgorliklarini o'rganishga tortish va hokazolar chorizmning
mustamlakachilik siyosatiga faqat zarar etkazishi mumkin, deb qo'rqardi.
Holbuki, O'rta Osiyoning yangi-yangi hududlarida Rossiya hukmronligining
o'rnatilishi, ularning Umumrossiya iqtisodiy taraqqiyoti yo'liga qo'shib
yuborilganligi munosabati bilan turmushning o'zi ilmiy tadqiqotlar o'tkazish

zarurligini taqozo qilardi. O'rta Osiyoning durustroq o'rganilmaganligi mustamlaka
ma'muriyatining ishlarini qiyinlashtiradi. Ilmiy tadqi qotlardan ba'zi birlari
o'zlarining ko'p yillik tarixiga, o' z urf-odatlari, xususiyatlari, turmush tarziga ega
bo'lgan million-million O'rta Osiyo xalqlari ommasini e kspluatatsiya qilish
tizimini to'g'ridan-to'g'ri uyushtirishga yordam berishi lozim edi.
Tabiiy boyliklari, madaniy merosi g'oyat boy bo'lgan va kam tekshirilgan
ushbu o' lka rus ziyolilarining ta raqqiyparvar qismini juda qiziqtirardi. Mashhur
rus zoologi, zoogeografi va sayyohi, darvinizmning e'tiqodli tarafdorlaridan
bo'lgan N.A. Severtsov (1827 — 1886) Turkistonning ko'p joylarini fizik-
geografik jihatdan o'rganishda, jumladan, Pomir tizma tog'larining orografiyasini
o'rganishda ko'p mehnat va kuch sarf qildi. N. A. Severtsov sayohati vaqtida
zoologiya, botanika, mineralogiya va paleontologiyaga oid juda qimmatli
kollektsiyalar to'pladi.
Mashhur rus geografi P. P. Semyonov-Tyan’shanskiy (1827—1914) O'rta
Osiyo, ayniqsa Tyanshan’ tizma tog'larining geografik o'rganilishiga asos soldi.
Uning to'plagan ma'lumotlari asosida Tyanshanda Al’p muzliklari mavjudligi
masalasi ijobiy hal qilindi, nemis geografi Gumbol’dtning Tyanshandagi vulqon
hodisalari h,aqidagi fikrlari rad qilindi. Tyanshanni tekshirish rus geografiya
fanining eng muhim xizmatlaridan biridir.
Rus tabiatshunosi va sayyohi A. P. Fedchenqo (1844—1873) Turkiston
tabiatini o'rganishda katta rol’ o'ynadi. U Farg'ona vodiysi bilan Oloyni birinchi
marta tekshirib chiqdi; Oloy orqasidagi tizma tog' lar va uning eng baland
cho'qqioini ochish sharafi ham unga nasib bo'lgan, u Zarafshon vodiysi bilan
Qizilqumni ham tekshirib chiqqan»:
Geolog va geograf I. V. Mushketovning (1850 — 1902) ilmiy xizmatlari x.am
katta. SHimoliy Tyanshan tizma tog'i orografiyasining. geologik asoslarini dastlab
u ko'rsatib berdi. U Turkistondagi ko'pgina foydali qazilma konlarini ta'riflab,
Turkiston minerallarining dastlabki ro'yxatini tuzib chiqdi. 1877—1879 yillarda
Mushketov geologik tekshirish ishlarini bajarish maqsadida Oloy, Pomir, Buxoro,
Hisorga, Amudaryo bo'ylab va Qizilqumga sayohat qildi. 1880 yilda esa Zarafshon
muzligiga ilmiy safar uyushtirdi. Mushketov 1881 yilda (G. D. Romanovskiy bilan
birgalikda) Turkistonning birinchi geologiya xaritasini tuzdi. U O'rta Osiyo
geologiya tuzilishining birinchi ilmiy kontseptsiyasini taklif qildi, uni o'rganish
bosqichlarini ko'rsatib berdi. I. V. Mushketov o'z tadqiqotlarini va Turkistonni
o'rgangan boshqa olimlarning ilmiy ishlarini o'zining mashhur «Turkistonning
geologiya va orografiya ta'rifi» monografiyasida umumlashtirgan. Bu
monografiyaga yozilgan katta muqaddima tarixshunoslik nuqtai nazaridan
yondoshilgan «O'rta Osiyoni o'rganish tarixi»ga ilova qilingan.
O'rta Osiyo tuprog'ini o'rganishda h,am rus tadqiqotchilari ko'p mehnat sarf
qilishgan. Mashhur rus olimi, hozirgi zamon ilmiy tuproqshunosligiga asos solgan
V. V. Dokuchaev (1846—1903) o'zining ko'pgina asarlarida bu sohada dastlabki
(1898 yilda) ma'lumotlarni bergan.
Harbiy topograflar ham qunt bilan unumli ishlar qilganlar, Turkiston harbiy
topografiya bo'limi tuzilganga qadar (1867 yil) o'lka topografiya jixdtidan qariyb
butunlay o'rganilmagan edi. Faqat Kaspiy va Orol dengizi sohillarida, Sirdaryo va

Amudaryoning etak tomonlari, Balxash ko'li sohillari va boshqa ba'zi joylarda bir
qadar aniq yarim instrumental va ko'z bilan o'lchangan tasvirga olishlar o'tkazilgan
edi, xolos. Harbiy topografiya bo'limi oldida tabiiy kontrastlari bir-biridan keskin
farq qiladigan juda katta hududni keng ko'lamda suratga tushirishdek mashaqqatli
vazifa turardi. Bo'lim «xizmat yuzasidan lozim bo'lgan» ba'zi bir zarur xo'jalik va
harbiy ehtiyojlarni ta'minlash bilan cheklanib qolmasdan, O'rta Osiyoning bosh
xaritasini tuzish ishiga kirishib ketdi.
Turkiston bosib olingandan keyin o'lkani xaritaga tushirish va iqlimini
o'rganish uchun ilmiy baza yaratish masalasi tug'ildi. 1867 yilda Toshkent
meteorologik markazi tuzildi, bir oz vaqtdan keyin shunday markazlardan bir
qanchasi boshqa erlarda ham vujudga keldi.
Toshkentda falakiyotshunoslik rasadxonasi yaratish yuzasidan tayyorgarlik
ishlari olib borildi va 1874 yilda Russiyadagi eng qadimgi Pulkovo rasadxonasi
xodimlarining yordami bilan shunday rasadxona ochildi. SHart-sharoitning
qiyinligiga qaramay, bu sohada katta yutuqlar qo'lga kiritildi. Rasadxonaxodimlari
hozirgi O'rta Osiyo respublikalari hududida qariyb 870 falakiyot manzillarini
aniqladilar. Rasadxona xodimlari o'z tashabbuslari bilan ilmiy- tekshirish ishlari
olib bordilar. I. I. Pomerantsevning Farg'ona vodiysida geoid shakli ustida olib
borgan tekshiriolari (1896 yilda), D. D. Gedeonovning Toshkent kengligining
o'zgarishi haqidagi dadqiqotlari (1895 — 1896 yillarda) diqqatga sazopordir. Biroq
kadrlar etishmasligi va ajratilgai mablag'ning ozligi sababli rasadxona tadqi-qot
ishlaripi rsjali ravishda muntazam olib bora olmadi.
O'lkani o' rganishda statistika qo'mitalari ham muhim rol’ o'ynadi. 1868 yil
yanvarda Turkiston statistika qo'mitasi tuzildi. Uning tashabbusi bilan 1872 yildan
«Turkiston o'lkasi statistikasi uchun materiallar» nomli to'plam chiqarila
boshlandi: (1872—1876 yillar ichida hammasi bo'lib 5 to'plam chiqarildi.) 1887 yil
birinchi yanvardan boshlab Sirdaryo (Toshkentda), Samarqand (Samarqandda),
Farg'ona (YAngi Marg'ilonda) viloyatlari statistika qo'mitalari tuzildi. qo'mitalar
viloyatlarga xos obzorlar nashr qilib, ularda «tabiiy va ishlab chiqarish ishlari»,
xalq xo'jaligi, sug'orish tizimlari, yo'llar, aholi va uning mashguloti, o'lpon va
soliqlar, ma'muriy tuzilish, sog'liqni saqlash va maorif, jamoat obodonchiligi, ob-
havo kuzatishlari va hokazolar haqidagi mufassal ma'lumotlar berildi. 1886—1913
yillarga oid «Sirdaryo viloyati obzorlari» (Toshkent, 1887—1916 yillar), 1884—
1913 yillarga oid «Farg'ona viloyati obzorlari» (YAngi Marg'ilon-Skobelev, 1889
—1916 yillar) nashr qilingan edi. qo'mitalar *bulardan tashqari yana o'z ishlari
haqida hisobotlar va boshqa kitoblarni ham nashr qildirdi.
O'rta Osiyo xalqlarining turmushiga bag'ishlangan, ilmiy va o'lkashunoslikka
doir turli xabarlar va maqolalar «Turkestanskie vedomosti» hamda «Turkiston
viloyatining gazeti» (Toshkent, 1870—1917 yillar) va boshqa mahalliy matbuotda
muntazam bosilib turdi.
1870 yilda Toshkentda ochilgan Turkiston xalq kutubxonasi (hozirgi Alisher
Navoiy nomidagi O'zbekiston milliy kutubxonasi) o'lkani o'rganish bilan
shug'ullanuvchi barcha tadqiqotchilar, ayniqsa mahalliy xodimlar uchun katta
ahamiyatga ega bo'ldi. Kutubxona tashabbuskor bibliofillar (kitob muxbirlari) va
bibliograflarning ko'rsatgan faoliyati asosida o'lkani o'rganishga doir qimmatli asar

va materiallar bilan boyib bordi. Kutubxona ochilishi vaqtida faqat 1700 jild kitob
bor edi, 1917 yilga kelib undagi kitoblar soni 80 ming jildga etd^ Kutubxona
fondida saqlanayotgan adabiyot va manba majmualaridan «O'rta Osiyoga, ayniqsa
Turkiston o'lkasiga taalluqli Turkiston asarlar va maqolalar to'plami» juda ham
qimmatli asar bo'lib, shu kunlarda ham o'z axamiyatini yo'qotmagan.
Bu to'plamni tuzish ishlarini ko'zga ko'ringan rus bibliografi V. I. Mejov
Peterburgda 1868 yildan boshlab 20 yil davomida olib borgan edi. 1888 yilda
«Turkiston to'plami»ga kirgan katta-katta jildlarning soni 416 ga etganda (bular
1867—1887 yillarda
to'plangan materiallar edi) o'lkadagi chor ma'muriyati- buyrugi bilan «mablag'
yo'qligi sababli» bu ishlar to'xtatilgan edi. V. I. Mejov «Turkiston to'plami»ga uch
kitobdan iborat sistematik va alfavit ko'rsatkich tuzgan. 1872 yilda A. L. Kun va
boshqa sharqshunoslar mashhur «Turkiston al’bomi» (Turkiston o'lkasining
etnografiya, arxeologiya, kasb-hunar va tarixiga doir suratli al’bom)ni tuzib
tamomladilar. Bu nodir asar hozirgacha ham o'z ilmiy qimmatini yo'qotgani yo'q.
Al’bom 1262 dona rangli va rangsiz fotosuratlar yopishtirilgan 447 kartondan
iborat bo'lib, Rossiyada faqat uch kutubxona — imperator kutubxonasi, Fanlar
akademiyasi kutubxonasi va Turkiston kutubxonasigina faxrlana oladigan, badiiy
jihatdan g'oyat noyob asar edi.
1917 yilga qadar o'lkadagi ilmiy jamiyatlar tomonidan hammasi bo'lib Rus
geografiya jamiyatining Turkiston bo'limi «Axboroti»ning 13 jildi (1898—1917
yillar), Turkiston arxeologiya va havaskorlar to'garagining majlisi qarorlari va
axborotlaridan 21 to'plam (1896— 1917 yillar), Turkiston qishloq xo'jaligi
jamiyati tomonidan «Turkiston qishloq xo'jaligi», jurnalidan 142 son (1906—1917
yillar), «Turkiston dehqoni» jurnalidan 60 son (1915 — 1917 yillar),
SHarqshunoslik jamiyati Toshkent bo'limi «Axboroti» ning 6 soni (1908—1909
yillar), bundan tashqari yana ilmiy-tibbiyot jamiyatlarining ko'pgina protokol
hamda asarlari va boshqalar bosib chiqarilgan edi.
O‘zbekistonning va umuman butun Turkistonning yodgorliklari ko'pdan
buyon olimlarning diqqatini o'ziga jalb qilib kelardi. XIX asr davomida osori
atiqalar ustida arxeologik kuzatishlar, qidiruv ishlari olib borildi. Bu sohadagi
ishlar P. I. Lerh N. I. Veselovskiy, V. A. Jukovskiy, V. V. Bartol’d va mahalliy
turkistonshunoslardan M. S. Andreev, V. L. Vyatkin, A. L. Kun, A. A. Semyonov
va boshqalarning nomlari bilan bog'liqdir.
Sobiq Turkistonning qadimiy yodgorliklarini hisobga olish va tekshirishga
markazdagi ilmiy muassasalar imperator arxeologaya komissiyasi, ayniqsa Rus
arxeologiya jamiyatinyng SHarq bo'limi, shuningdek, 1903 yil aprelda tashkil
qilingan o'rta va SHarqiy Osiyoni tarixiy, arxsologik, lingvistik va etnografik
lsihatdan o' rganish qo'mitasi ham e'tibor berdi.
Rus havaskor kollektsiyachilari Barshchevskiy, Vyatkin, Dobromnslov,
Kastal’skiy, Komarov, Petrov-Borzna, Poslavskiy, Stolyarov, Terent’ev, Trofimov
va boshqalarning to'plagan ko'pdan-Ko'p ma'lumotlari hammaga mashhur edi.
Arxeologiya yig'malari 1871, 1874, 1889 yillarda Toshkent, Samarqand va
Farg'onada ochilgan muzeylarda saqlanadi.
O'rta Osiyo tarixiga oid eng muhim manbalardan biri Muhammad

Narshaxiyning «Buxoro tarixi» (X asr) asari N. S. Likoshin tomonidan rus tiliga
tarjima qilinib, 1897 yilda nashr etilishi (V. V. Bartol’d tahriri ostida) katta
ahamiyatga ega bo'ldi.
Qadimgi me'morchilik yodgorliklaridan asosan Samarqand yodgorliklari
o'rganildi. 1895 yilda N. I. Veselovskiy rahbarligi ostida va me' mor A. V.
SHchusev va boshqa mutaxassislar ishtirokida Imperator arxeologiya komissiyasi
Go'ri Amirni me'morchilik, dekoratsiya nuqtai nazaridan o'rganish uchun ilmiy
safar uyushtirdi. Bu ilmiy safar ishlarining natijalari 1905 yilda ajoyib al’bom
holida nashr etildi!
O'rta Osiyo chor Rossiyasi tarafidan bosib olinganidan keyin O'zbekistonning
tarixi va arxeologiyasini o'rganish bilan birga, butun o'lkani etnografik jihatdan
o'rganish ishlari ham birmuncha kengaytirildi. Bu ishlarda sharqshunos
mutaxassislar bilan bir qatorda, havaskor o'lkashunoslar va mansabdorlar, ko'proq
harbiy-lar orasidan chiqqanlar ham qatnashdilar. O'lar Turkiston o'lka idora
organlaridagi xizmatlarining bergan imkoniyatidan foydalanib, xalq turmushini
o'rgandilar, turli joylarga borib mahalliy aholi bilan aloqa bog'ladilar.
V. V. Bartol’d, N. I. Veselovskiy, V. V. Radlov, A. N. Samoylovich singari
mashhur sharqshunoslarning ayrim asarlari etnografiya nuqtai nazaridan katta
ahamiyatga egadir. Turkistonda mahalliy aholi orasida ishlab kelgan rus
shifokorlarining e'lon qilgan maqola va ma'lumotlarida ham etnografiyaga oid
ko'pgina qimmatli ma'lumotlar bor.
Etnografik kuzatishlar bilan bir qatorda o'zbek xalqining turmushi va maishiy
buyumlari (kiyim-bosh,zeb-ziynat,qurol-yarog',uy-ro'zg'or buyumlari, ishlab
chiqarish qunollari)dan kollsktsiyalar to'plash ishlari ham olib borildi.
Xalq ho'jaligini o'rganish sohasida ham ba'zi ishlar amalga Oshirildi, L. F.
Middsndorfning “Farg'ona vodiysi” degan asari shunga o'xshash boshqajuda
ko'plab asarlar hozirgacha ham o'zining ilmiy ahamiyatini yo'qotgani yo'q.
Ozbekiston aholisi tarkibini o'rganishga ham ma lum darajada e'tibor berildi.
A. I. Pashino, P. S. Nazarov, I. I. Krauze kabi olimlarning' kasb-hunar ishlarini
o'rganishga bag'ishlangan asarlari bosilib chiqdi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida O'rta Osiyo gilamlariga Rossiya va
Evropa mamlakatlari juda qiziqib qolishdi. 1908—1909 yillarda A. A. Bogolyubov
tomonidan tuzilgan al’bom bosilib chiqdi. Bu al’bomda juda ko'p xil gilam
nusxalari (Ko'proq turkman gilamlari, qisman o'zbek gilamlari va boshqalar)
ko'rsatilgan edi. Bogolyubov bu al’bomda birinchi marta ularni ilmiy asosda
tasniflashga urinib ko'rgandi. Bogolyubov al’bomidan so'ng A. Fal’kerzam,
S. M. Dudin va boshqalarning O'rta Osiyo gilamlarini mufassal ta'riflagan kitoblari
chop etildi.
O'lkani o'rganishda zarur talablar olimlar oldiga yangidan-yangi vazifalarni
ko'ndalang qilib qo'ydi. Bu vazifalarni xal qilish uchun katta-katta mablag' kerak
edi. Biroq o'lkada davlat ilmiy-tekshirish muassasalari deyarli butunlay yo'q edi.
Bu xam o'lkadagi olimlarni, umuman rus ziyolilari namoyandalarini Moskva va
Peterburgdagi yirik olimlarning qo'llab-quvvatlashi bilan o'lkada ilmiy jamiyatlar
tuza boshlashga undadi. Ilmiy jamiyatlarning paydo bo'lishi bu erda mahalliy
turki stonshunos xodimlar paydo bo'lganligidan va ularning ishlarini o'zaro

muvofiqlash zarurligidan dalolat berardi.
Qisqa muddat ichida Turkiston ilmiy jamiyatlari o'lkani o'rganish tarixida
mustahkam o'rin oldilar. Bulardan ba’zi birlari faqat mahalliy axdmiyatga ega
bo'lgan jamiyatlar (masalan, O'rta Osiyo olimlar jamiyati, ilmiy-tibbiyot jamiyati)
bo'lsa, boshqalari Umumrossiya ilmiy jamiyatlarining bo'limlari (Rus geografiya
jamiyati, Rus texnika jamiyatining xamda tabiiyot, arxeologiya, antropologiya va
etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston bo'limlari) edi.
1870 yilda O'rta Osiyo olimlari jamiyati paydo bo'ldi. Bu jamiyat o'z oldiga
O'rta Osiyo tarixi, geografiyasi, etnografiyasi, statistikasi, iqtisodiyotiga oid
ma'lumotlarni to'plash, ishlash va tarqatishni maqsad qilib qo'ygan edi. O'ning
birinchi ochiq majlisi 1871 yil 28 yanvarda bo'ldi.
SHu bilan bir vaqtda A. P. Fedchenkoning faol ishtiroki bilan tabiiyot,
arxeologiya, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyatining Turkiston
bo'limi ochildi. Bo'lim a'zolari orasida N. A. Severtsov, I. V. Mushketov, V. F.
Oshanin kabi rus olimlari bor edi. Bo'lim 1879 yilda «Tabiiyot, arxeologiya,
antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyati Turkiston bo'limining
xotiralari» degan o'zining birinchi va so'nggi asarini bosib chiqardi. Bu to'plamga
kirgan maqolalar orasida N. A. Severtsovning «Pomir umurtqali faunasidan
ma'lumotlar» maqolasi, N. B. Teyxning o'lka iqlimi ta'rifiga bag'ishlangan ishlari
va boshqalar diqqatga sazovordir. Bo'lim bu jamiyatning Moskvada 1872 yilda
tashkil qilingan ikkinchi politexnika ko'rgazmasida Turkiston bo'limining ishtirok
etishiga tayyorgarlik ko'rish yuzasidan katta ishlar olib bordi. O'rta Osiyo olimlar
jamiyatida bo'lgani singari, bu bo'lim majlislarida ham qimmatli ilmiy axborotlar
va ma'ruzalar tinglandi. Jamiyatning 1878 yilda V. F. Oshanin rahbarligi ostida
tashkil qilingan ilmiy safari natij asida Buyuk Pyotr tizma tog'lari ochildi, Mug'suv
daryosining manbalaridagi muzlik topilib, unga A. P. Fedchenko nomi berildi.
Mablag' yo'qligi tufayli bo'lim juda katta qiyinchiliklarni boshidan kechirdi va
taxminan 1893 yilda o'z faoliyatini to'xtatishga majbur bo'ldi.
O'lkada ishlab turgan havaskor arxeologlar 1895 yilda Turkiston arxeologiya
havaskorlari to'garagiga birlashdi. Fanning boshqa sohalarida bo'lgani singari
bunda ham tadqiqot ishlari rejali tashkil qilinmasdi, mutaxassislar yo'qligi tufayli
tadqiqot ishlarini olib borishga imkor ham yo'q edi. Arxeologiya ishlari asosan
yozuv manbalariga qarab qadimgi zamon yodgorliklarini o'rganishdan, ayrim
arxeologiyaga oid manzillarni tekshirib, aniqlashdan iborat bo'lardi, ahyon-
ahyonda arxeologiyaga oid qazishmalar o'tkazilardi. Turkiston arxeologiya
havaskorlari to'garagi a'zolari tomonidan Farg'ona tog' tizmalaridagi
Soymaylitosh degan joyda toshga o'yib solingan juda ko'p suratlarning togshlishi,
mashhur Biyanayman ossuariylari va hokazolarning ochilishi fan solnomalariga
juda ham muhim ilmiy kashfiyotlar bo'lib kirdi.
To'garak a'zolarining to'plagan haqiqiy ma'lumotlari, ilk marta topgan
materyallari uidan keyingi tadqiqotchilar uchun yordamchi ma'lumot bo'ldi va
o'tmish yodgorliklarining zamonlar o'tishi bilan yo'qolib ketgan ko'plab
tafsilotlarini, shu yodgorliklar bilan bog'liq bo'lgan fol’klor va yozma manbalarni
qayd qilishga imkon berdi.
To'garak a'zolarining o'rtaga qo'ygan masalalari va mulohazalari, garchi

munozarali va zamon sinoviga bardosh bera olmagan bolsada, x.ar holda butun
davr uchun shubhasiz, katta ahamiyatga ega edi. Ularning bu ishlari tadqiqotchilik
fikrining rivojlanishiga turtki bo'ldi, unga ilmiy jamoat diqqatini tortdi. Mashhur
rus sharqshunosi V. V. Bartol’d to'garak ishlariga katta yordam ko'rsatdi.
Mahalliy ilmiy xodimlardan bir guruhi (V. F. Oshanin, S. I. Jilinskiy va
boshqalar)ning tashabbusi bilan 1897 yil boshida rus geografiya jamiyatining
Turkiston bo'limi tashkil qilingan edi. Bu jamiyat bo'limi orqdli Orol dengizi va
Balxash ko'li, Turkiston muzliklari va hayvonot dunyosini o'rganish singari juda
muhim ishlar olib borildi. Foydali qazilmalar qidirib topilib tekshirildi, O'rta
Osiyoda zilzila sabablari va oqibatlarini aniqlash ishlari olib borildi va hokazo.
Turkiston qishloq xo'jalik jamiyati mahalliy qishloq xo'jalik ishlab
chiqarishini rivojlantirishga kattagina hissa qo'shdi. Jamiyat hozirgi zamon agrono
miya bilimi va usullarini tashviqot qildi, paxtachilik, ipakchilik, asalarichilik va
shunga.o'xshash sohalarga oid yangi adabiyotlar tarqatdi. Jamiyatning o'lkada
yangi, yaxshilapgap g'o'za navlarini o'rganish, kashf qilish va yoyishda na
umuman, paxtachilik xo'jaligini samarali usulda olib borish sohasida qilingan
ishlarni qayd etib o'tmoq kerak. Jamiyat ko'pdan-Ko'p qishloq xo'jalik-sanoat
ko'rgazmalari tashkil qildi, qishл.oq xo'jalik xodimlarini s'ezdlarini uyushtirdi.
(1900 yilda Toshkentda qishloq xo'jalik muzeyi ochildi, kontrol urug'chilik
stantsiyasi va boshqa yordamchi muassasalar tashkil etdi.
O'lkada hammasi bo'lib 15 ga yaqin ilmiy jamiyat ish olib bordi (faol ish olib
borib, fanda iz qoldirgan ilmiy jamiyatlar nazarda tutiladi). Ular geologiya,
geografiya, zoologiya, botanika, iqtisodiyot (qishloq xo'jaligi, sanoat), tarih
sharqshunoslik, arxeologiya, etnografiya, antropologiya, ilmiy tibbiyot va shu kabi
bilim tarmoqlari va yordamchi ilmiy fanlar sohasida tadqiqot ishlarini olib
borganlar.
Mustamlaka Turkiston sharoitida ilmiy jamiyatlarning faoliyati mahalliy aholi
o'rtasiga yoyilmadi. Ilmiy tibbiyot jamiyatlari bundan bir qadar mustasnodir.
O'lkada Farg'ona tibbiyot jamiyati (1892—1910 yillar), Turkiston shifokorlar
jamiyati,(1899 — 1909 yillar), Turkiston tibbiyot jamiyati (1900—1908 yillar),
Turkiston o'lka tibbiyot, tabiatshunoslar va shifokorlar jamiyati (1913 — 1922
yillar) ish olib bordi.)Bu jamiyatlar maxsus tibbiyot kutubxonalari barpo etdi,
shifokorlik ishlarini tashkil etish va yaxshilash masalasini, kishilarning sog'lig'i va
hayotiga zararli bo'lgan o'rta asrchilik qoldiqlariga qarshi kurash olib borish
masalalarini o'rtaga qo'yib, ularni muhokama qildi.
Toshkentda, Andijonda va o'lkaning boshqa shaharlarida (garchi mablag'
yo'qligidan juda oz miqdorda bo'lsada) yangi tibbiyot markazlari, erkak va ayollar
uchun ambulatoriyalar, kasalxonalar ochilganligi, ularda tekinga yoki juda arzon
narx bilan mahalliy aholiga tibbiyot xizmati ko'rsatilganligi tibbiyot
jamiyatlarining xizmatidir. SHu tibbiy muassasalar o'n minglarcha betoblarga
xizmat ko'rsatdi, bularning ko'pchiligi umrida birinchi marta jur'at etib malakali
tibbiy yordam so'rab murojaat qilgan edi. Ilmiy jamiyatlar huzurida faol
o'lkashunoslar, mahalliy muxbirlar paydo bo'ldi. Masalan, o'tgan asrning 80-90-
yillaridayoq Turkistonda ko'proq rus tadqiqotchilari, kollektsiyachilari va ilmiy
jamiyatlarning ta'siri ostida osori atiqa xavaskorlari, qadimgi yodgorliklarni

to'playdigan xavaskorlar etishib chiqdi. Bular orasida samarqandlik Mirzo
Buxoriy, Mirzo Abdulalarning nomi alohida ajralib turadi. Mirzo Buxoriy juda
ko'p arxeologik-numizmatik kollektsiyalar to'plagan bo'lib, bularning bir qismi
ermitaj kollektsiyalariga kirgan. Ajoyib san'atkor-xattot Mirzo Barot Mullo
Qosimov Samarqand va uning atroflaridagi ko'pdan-Ko'p qadimgi zamon
yodgorliklari suratini chizgan. Ulug'bek madrasasining g'oyat aniq eskizini
tayyorlagan edi.
A. L.Kunning Iskandarko'l ilmiy safarida qatnashgan Mirzo Abdullo
Abdurahmon fanga qadimgi toshlarga va qabr toshlariga yozilgan xatlar qayd
qilingan ajoyib kundalik daftar qoldirib ketgan.
Buxoroda qadimgi gilamlar, qo'lyozmalar, nodir sopol idishlar to'plagan
Muxdmmad Vafo tez orada mashhur bo'lib ketdi. Havaskor geograflardan
Olimxo'ja YUnusov, Mirza Hakim va boshqalar Rus geografiya jamiyati Turkiston
bo'limining xodimlari bo'lib ishlashardi (Bular haqida batafsilroq ma'lumot keyingi
bandlarda beriladi).
Turkiston o'lkasida tug'ilib o'sgan kishilardan ancha-munchalari foydali
qazilmalar topish va ularni tavsiflash, qadimgi zamon yodgorliklarini qidirib topish
va shu kabi ishlarda qatnashdilar.
XX asr boshlarida ham Turkistondagi ilmiy jamiyatlar o'z faoliyatini davom
ettirdi. Rus geografiya jamiyatining Turkiston bo'limi o'lkani tabiiy-tarixiy jihatdan
o'rganish, uning o'simlik va hayvonot dunyosini, iqlimini tadqiq etish borasida
kattagina ishlar qildi. Jamiyat bo'limi tomonidan, olib borilgan ishlar orasida
L.S.Bergning (1876—1950) tadqiqotlari katta o'rin tutadi. U 1899—1903 yillar
ichida O'rta Osiyoning eng katta suv havzalari — Orol dengizi bilan Balxash
ko'lini tadqiq qilib chiqdi. 1908 yilda L. S. Bergning «Orol dengizi» degan
monografiyasi bosildi. Unda bu katta ko'lni xdr taraflama o'rganish natijalari bayon
qilingan va ulardan xulosalar chiqarilgan. L.S.Berg asarida suv rejimi o'zgarishi va
dengiz sathi o'zgarib turishi munosabati bilan Amudaryo va Orolbo'yi sohillariga
aholi joylashtirilishiga oid boy tarixiy ma'lumsuglar berilgan.
Jamiyat bo'limi Turkiston muzliklarini o'rganish sohasida katta ishlar olib
bordi. G.B.Leonov Talas Olatovi muzliklarini, N.L.Korjenevskiy Seldara va
qorasel muzliklarini tadqiq qildi (bulardan birinchisiga Fedchenko nomi,
ikkinchisiga Mushketov nomi berilgan), V. G. Gorodetskiy Zailiy Olatov
muzliklarini tadqiq qildi.
V.F.Oshanin o'lka hayvonot dunyosini tadqiq qylishni davom ettirdi; N. A.
Zarudniy Turkiston parrandalarini o'rgandi; B. A. Fedchenko va uning onasi O. A.
Fedchenko o'lkaning o'simlik dunyosini tadqiq qildi. Bu ishlar natijasida jamiyat
bo'limining asarlarida o'simlik va hayvonot dunyosining 80 xil yangi urug', tur va
kichik turlarini ta'riflovchi ma'lumotlar e'don qilindi.)
A. A. Fedchenkoning 1915 yilda e'lon qilingan «Turkiston o'simliklari»
degan asarida O'rta Osiyoda ma'lum bo'lgan 5030 dan ko'proq o'simlik xillari
ko'rsatib o'tilgan.
Turkistonda bo'lgan zilzilalarni B. YA. Korolenko, G. B. Leonov va
boshqalar o'rgangan. (SHarqshunoslik jamiyati Toshkent bo'limining faoliyati
(1901 — 1913) ham diqqatga sazovordir. Bu bo'lim tashabbusi bilan o'lkada tub

joy aholining rus tilini o'rganishi uchun bepul kechki kurslar tashkil qilingan. Bu
kurslarda hunarmand-kosiblar va shahar aholisining quyi tabaqasidan bo'lgan
boshqa kishilar o'qigan)
1906 yilda jamiyat bo'limi S
l M. Solov’yovning «Boshlang'ich o'qish
uchun rus solnomasi»ni nashr qildi, buni o'zbek tiliga N. S. Likoshin tarjima
qilgandi. Bu asar 2700 nusxada bo'lib, rus-tuzem maktablariga bepul tarqatildi.
Bunda, albatta, umumiy ta'lim maqsadigina emas, shu bilan birga, siyosiy
maqsadlar ham ko'zda tutilgan edi. Toshkentda sharqshunoslik o'quv yurti ochish
yo'lida qilingan xdrakatlardan natija chiqmadi.
1907 yilda bibliograf I. V. Dmitrovskiy rahbarligi ostida «Turkiston
to'plami»ni tuzish ishlari yangidan boshlandi. 1917 yilga qadar to'plam jildlarining
soni 394 ga etkazilgan edi (hozir to'plam Alisher Navoiy nomli O'zbekiston Davlat
xalq kutubxonasida saqlanadi 1
). YUqorida ko'rsatib o'tilganidek, bu to'plam juda
hdm qimmatli va nodir yodgorlik hisoblanadi.
Unda 1952 yilda Mosqvadagi Davlat xalq kutubxonasida «Turkiston
to'plami»ning yana 29 jildi topildi.
O'rta Osiyo va unga qo'shni bo'lgan SHarq mamlakatlarining tarixi,
arxeologiyasi, etnografiyasi, adabiyoti, iqtisodiyoti, madaniyat tarixi va boshqa
masalalariga oid keng ma'lumotlar bor.
O'rta Osiyo tarixi va arxeologiyasi XX asr boshidan chuqurroq tekshirila
boshlandi. Bunda birinchi va rahbarlik o'rnida, shubhasiz, g'oyat bilimdon olim,
mashhur sharqshunos akademik V. V. Bartol’d (1869-1930) turgan edi. U sharq
tillarini yaxshi bilganidan xamisha uning ilmiy faoliyati markazida turgan.
O'rta Osiyo tarixinigina emas, shu bilan birga, butun «musulmonlar SHarqi»
tarixiga ham oid juda ko'p birinchi manbalarni puxta o'rganish imkoniyatiga ega
bo'ldi.
Uning «Turkiston Mo'g'ullar xuruji davrida»"(1898 — 1900 yillar) singari
asarlari puxta to'plangan, tadqiq qilingan, asl nusxali ma'lumotlarga boyligi
jihatidan O'rta Osiyoning o'tmishini o'rganishda fanga qo'shilgan g'oyat katta
hissadir. V. V. Bartol’dning «Ulug'bek va uning zamoni», «Turkistonning
sug'orish tarixiga doir» nomli asarlari va boshqa ko'p kitob, maqola, tadqiqot va
mulohazalari g'oyat qimmatli va o'z axamiyatini yo'qotmagan asarlardir. V. V.
Bartol’dda katta tashkilotchilik qobiliyati ham bor edi. Darhaqiqat, O'rta
Osiyoning tarixi va arxeologiyasini o'rganish sohasidagi biron kattaroq tadbir V.
V. Bartol’d ishtirokisiz bo'lmagan.
Polkovnik A. G. Serebrennikov to'plagan O'rta Osiyoni zabt etish tarixiga oid
70 ta katta katta jilddan iborat ma'lumotlar O'rta Osiyoning 1839 yildan 1876
yilgacha o'tgan davr tarixini o'rganishda malum darajada qiziqarli manbadir. Bular
Peterburg, Moskva, Orenburg, Tiflis va Omsk arxiv ma'lumotlari asosida tanlab
olingan. Bulardan faqat 14 jildi nashr qilingan, xolos.
Mahalliy arxeologlardan V. L. Vyatkinning (1869 — 1932) ishlari diqqatga
sazovordir. Bu olim 1908 yilda Samarqanddagi mashhur Ulug'bek rasadxonasining
qoldiqlarini ochdi, Samarqand yodgorliklarini o'rganish va saqlash bilan
shug'ullandi, qadimgi Afrosiyob qo'rg'oni va uning atroflarini tadqiq qildi.
V V. Bartol’d o'zining 1894 yilda bosilib chiqqan «Turkistonda arxeologik

tadqiqotlar masalasiga doir» kitobida o'lkani jiddiy ravishda o'rganish hali
oldimizda turibdi, bu ishda bosh rolni mahalliy ilmiy kuchlar o'ynamog'i lozim,
degan edi. Uning taklifi bilan 1895 yili oktyabr’ oyida Turkiston arxeologiya
xavaskorlari to'garagi va uning nizomi tasdiqlandi. Nizomda jumladan shunday
deyilgan edi:
1. Turkiston o'lkasidagi qadimgi yodgorliklarni o'rganish;
a) ularni ta'riflab, o'lkaning arxeologik xaritasida aks ettirish;
b) arxeologik yodgorliklarni saqlash;
v) hudud egalarining ruxsaty bilan undagi arxeologik yodgorliklarni qazish;
g) arxeologik materiallarni nashrga tayyorlash.
2. To'garak faxriy va xdqiqiy a'zolardan hamda hamkor (xodim)lardan
tuziladi.
3. To'garakning hdqiqiy va hamkorlik a'zoligiga mahalliy arxeologiya
masalalari bilan qiziquvchi, unga a'zolik badallarini to'lab turuvchi har bir kishy
saylana oladi. Saylanuvchilarning unvoniga, kelib chiqishiga, millatiga va jinsiga
qaralmaydi.
4. Haqiqiy a'zolar o'z ichidan bir yil muddatga boshqarma saylaydi.
Boshqarma rais, kotib va xazinachidan iborat bo'ladi.
5. Boshqarma to'garakdagi ishlarni olib boradi, qaysi yodgorlikni
qazish, tadqiq qilish kerakligini aniqlaydi, mahalliy idoralar va Rossiya
arxeologiya komissiyasi bilan aloqa ishlarini olib boradi va hokazo.
6. To'garakning umumiy majlislariga har bir qiziquvchi kishi qatnasha
oladi.
7. To'garakning bo'limlarini boshqa shaharlarda ham ochish mumkin.
8. To'garak mablag'i xdqiqiy a'zolar, hamkorlar to'laydigan badallardan
hamda arxeologiya havaskorlari tomonidan beriladigan hadyalardan tashkil topadi.
To'garakka Turkiston general-gubernatori baron B. A. Vrevskiy faxriy rais
qilib saylangandi. To'garakning 108 a'zosi bo'lib, bular ichida V. V. Bartol’d, D.
M. Levshin, N. S. Likoshin, K. V. Aristov, V. F. Oshanin va boshqa mashhur
kishilar hdm bor edi. To'garakda ilg'or kayfiyatdagi rus ziyolilarining ta'siri kuchli
edi. Ular O'rta Osiyo tarixi va qadimgi yodgorliklarga hurmat bilan qarab, jiddiy
ilmiy-tekshirish ishlarini jonlantirib yuborgan edilar.
5. Rus sharqshunosligining mahalliy tarixchilikka ta'siri
Rus sharqshunosligi o'zining g'oyat katta ilmiy faoliyati bilan mahalliy
tarixchilikka shubhasiz katta ta'sir ko'rsatdi. Rus sharqshunoslari O'rta Osiyo tarixi
yuzasidan jiddiy tadqiqot ishlari olib borish bilan birga, bu ishga erli tarixchi
havaskorlarni ham jalb qilish, ular bilan hamkorlikda ish olib borishga hdrakat
qildi. Turkistonga kelgan sharqshunoslar mahalliy tarixchi va xdvaskorlar o'rtasida
yurib va yashab, O'rta Osiyo tarixi xdqida muhim ma'lumotlar va asarlarni
to'pladilar va shu haqda tushuntirish ishlari olib bordilar. Toshkentlik tarixchi
Muhammad Solih qoraxo'ja o'g'li o'zining «Tarixi jadidai Toshkand» degan asarida
Iskandar to'ra ismli bir rus olimining uyiga kelgani, u bilan suhbatlashgani va O'rta
Osiyo tarixiga oid ko'p savollar berib, bahslashgani hdqida yozadi. Iskandar to'ra
aslida Aleksandr Kun bo'lib, mahalliy xalq qadimdan Aleksandr ismini Iskandar

deb atashadi. Faqat A. Kunning emas, balki O'rta Osiyoga kelgan barcha
sharqshunoslarning xam xalq orasida yurib tarixga oid savollar berishy, ayrim
masalalar yuzasidan bahslashishlari hamda ularga yo'l-yo'riqlar ko'rsatishlari,
shubhasiz, erli xalqlar o'rtasida tarixga qiziqish hissini oshirdi. Bunday
bahslashuvlar, savol- javoblar mahalliy xalq o'rtasida «diniy tus berilgan»
arxeologik yodgorliklar va tarixiy hodisalarni aniqlashga, ularning sirini ochishga
yordam berdi.
Usha vaqtda nashr qilingan «Turkiston viloyatining gazeti»,
«Turkestanskie vedomosti» va boshqa gazeta sahifalaridagi mahalliy tarchxchi va
havaskorlar tomonidpn yozilgan yodnomalar, yodgorliklar haqidagi kichik-kichik
xabarlar va maqolalar, arxeologik kollektsiyalar rus sharqshunoslarining mahalliy
tarixchilikka samarali ta' sir ko'rsatganligini va erli xalq orasida ham tarixga
qiziqish avj olganligini ko'rsatadi. Rus sharqshunosligi bu tuyg'u va intilishlarni
qizg'in qarshi olib, qo'llab-quvvatlaganligi Turkiston tarixchiligining rivojlanishi
uchun yangi sahifa ochib berdi.
Sattorxon Abdug'afforov ham rus sharqshunosligining bevosita ta'siri ostida
tarixchilar qatoridan o'rin olgan. U 1876 yili Peterburgda chaqirilgan III xalqaro
sharqshunoslar s'ezdiga A. Kun, Jo'rabek, toshkentlik Muhammadqulov, Abdulla
Niyozov va Buxorolik Musajon Saidjonovlar bilan birga Turkiston vakili bo'lib
qatnashadi. U Turkistonga ruslarning kelishi bilan o'lkaga rus fani ham kirib
kelganligini ta'kidlab, bu orqali Turkiston dunyo fanidan yanada ko'proq
bahramand bo'lishiga ishonch bildirdi. O' o'zining bu nutqi bilan s'ezd
qatnashchilarining diqqatiga sazovor bo'ldi. Rus tilini qunt bilan o'rgangan
Sattorxon rus tilida «Rossiyaning istilosiga qadar Qo'qon xonligining ichki ahvoli
haqida qisqacha ocherk» nomli asarini yozib, «Turkestanskie vedomosti»
gazetasining 1892 yil 26, 36- sonida va 1893 yil 61- sonida bostirdi. Asarda
Qo'qon xonligining ma'muriy bo'linishi, boshqaruv idoralari, shahar va qishloqdagi
amaldorlar, ularning huquqlari, hokim va beklarning mehnatkash xalqqa nisbatan
tutgan siyosati, gunohkorlarga beriladigan jazolar, qo'shinning tuzilishi,
shuningdek, sinfiy kurashlar, ya'ni Xo'jand va o'ratepada xonlikka qarshi
ko'tarilgan qo'zg'olonlar, Toshkent hokimi Mirzaahmadga qarshi xalq qo'zg'oloni
va uning qo'zg'olonchilar talabiga rozi bo'lishi, Qo'qon xonligining chor Rossiyasi
tarafidan bosib olinishi kabi masalalar yoritilgan. Mahalliy o'zbek tarixchisining
rus tilida shunday bir tarixiy asar bilan maydonga chiqishi rus sharqshunosligining
bevosita katta ta' sirini ko'rsatadi. Bu asar rus sharqshunosligi uchun ham katta
axamiyatga ega edi.
Rus sharqshunoslari, jumladan, N. I. Veselovskiy rahbarligida Akrom polvon
Asqarov kabi xavaskor tarixchi va arxeologlar etishib chiqdi. Akrom Asqarov
Toshkentning Rossiya tomonidan bosib olinganiga qadar Qo'qon qo'shinida
nog'orachi edi. Toshkent bosib olingach, u 1870 yillarda Toshkentda tashkil
qilingan ko'rgazmalarda faol qatnashdi. SHarqshunoslar ta'sirida Turkistondagi
yodgorliklarga qiziqib qoladi. O'zining havaskorligi va qizyquvchanligi bilan bora-
bora Turkistondagi fan ahliga tanila boshlaydi. Akrom Asqarov 1884 yilda
arxeologiyaga oid qazish ishlari o'tkazish maqsadida Turkistonga kelgan professor
N. I. Veselovskiyga yoqib qoladi, yordam chi sifatida u bilan birga Buxoroda,

Farg'ona vodiysida va boshqa joylarda o'tkazilgan arxeologiyaga oid tadqiqotlarda
qatnashadi, tez fursatda arxeologiya bilimini o'zlashtirib oladi. SHuning uchun
xdm u N. I. Veselovskiyning «tez fursatda arxeologiyaga oid ishlarni o'zlashtirib
oldi» degan yuksak bahosiga sazovor bo'lib arxeologiya sohasida mahdlliy xalq
orasidan etishib chiqqan birdan-bir fan arbobi amaliyotchi bilimdon sifatida
tanildi. Akrom Asqarov N. I. Veselovskiydan Turkistondagi arxeologiyaga oid
yodgorliklarning qaysi biri muhim va qaysi biri ustida ish olib borish zarurligini
so'raganda, u unga ma'lum ko'rsatmalar berib turdi. N. I. Veselovskiy Turkistondan
ketgandan keyin Akrom Asqarov bir necha yil mustaqil ravishda arxeologiyaga oid
tadqiqot ishlari olib bordi. Uning faoliyati xdqida mahalliy va markaziy matbuotda
hech narsa yozilmagan bo'lsa-da, ammo uning to'plagan boy va qimmatli
arxeologiyaga oid ashyolar to'plami o'sha yillar davomida nihoyatda samarali va
keng ko'lamda ish olib borilganidan dalolat beradi. Akrom Asqarov 1891 yilda
vafot etgach, uning boy arxeologiyaga oid ashyolar to'plami juda ehdiyotlik bilan
Peterburgga olib ketilib, hozir ham Davlat ermitajida saqlanmoqda.
«Turksstanskie vedomosti» gazetasining 1892 yil 31- sonida bosilgan
professor evarnitskiyning «Akrom Asqarovning arxeologiyaga oid ashyolar
to'plami» nomli maqolasida berilgan ma'lumotga ko'ra, ashyolar to'plamida 17
dona oltin pul, 1370 dona kumush pul, 13 274 dona mis pul, neolit davriga oid tosh
bolg'a, jezdan yasalgan sulug', jez oyna, jez iskana, jez ketmonlar (motiga), turli
joylarda to'plangan sopoldan yasalgan odam hdykallari, bir bo'lak nefrit, isirg'a,
krest (but), baldoq, tumor, mis, sopol idish va shunga o'xshash garixiy buyumlar
bo'lgan. Akrom Asqarovning fan uchun qimmatli bo'lgan bu ashyolar to'plamiga
professor N. I. Veselovskiy ham katta baho bergan edi. Rossiya arxeologiya
jamiyati 1887 yilda uning arxeologiya sohasidagi xizmatlarini taqdirlab, uni
kumush medal’ bilan mukofotladi. O'zi to'plagan tarixiy buyumlarning tarixning
qaysi davriga oid ekanligini idrok qila olmagan bo'lsa- da, oddiy bir o'zbekning
«o'sha vaqtda tarixiy nodir buyumlarning fan uchun katta ahamiyatga ega ekanini
tushungani holda, fan uchun to umrining oxirigacha tinmay xizmat qilishi rus
sharqshunosligi faoliyatining samarasi bo'lib, bu rus sharqshunosligi uchun ham,
mahalliy tarixchilik uchun ham yangilik va foydali ish edi.
O'rta Osiyo, shu jumladan Qo'qon xonligi, Namangan va Toshkentda
yashagan, o'zbek xalqining tarixi, tilini va urf-odatlarini o'rganishda Vladimir
Petrovich Nalivkinning (1852— 1918) ham qo'shgan hissasi kattadir.
Uning ilmiy faoliyati O'rta Osiyo xalqlari tarixi, tilini va etnografiyasini
o'rganishdan boshlandi. U rafiqasi M. V. Nalivkina bilan xdmkorlikda «Farg'ona
mahalliy aholisi ayollarining turmushi haqida ocherk» degan kitob yozdi. V. P.
Nalivkin rus olimlari ichida birinchi bo'lib, mahalliy tillarni urganib, mahalliy
tarixchilar qo'lyozma asarlarini o' rgangan va shular asosida «Qo'qon xonligining
qisqacha tarixi» va «Ruscha-sartcha va sartcha-ruscha lug'at» hamda «Intihob ut-
tavorix mamlakati Rusiya» («Rossiyaning qisqacha tarixi») kitoblarini va 40 dan
ortiq ilmiy agarlar, maqolalar yozgan. Mahalliy xalq tilini juda mukammal
bilganligi sababli uni erli xalqlar Jahongir to'ra deb ataganlar, u ham bir necha
asarini Jahongir to'ra nomi bilan chop etgan.
Uning 1885 yilda Jahongir to'ra nomi bilan yozilgan' «Intihob ut-tavorix

mamlakati Rusiya» nomli asari buning yorqin dalilidir. Muallifning «Bu faqir...
zaboni nochor va suxoni ojiz birlan tavorix kitoblari tahriridagi voqealarni intihob
aylab ko'p tafsili keltirmay ijmoli birla muxtasar bayonini qilardiki, Rusiya
mamlakatining paydo va bino bo'lganidan to oxir zamonigacha mazkur viloyat
ichra o'tgan hodisa va voqeliklarni tasnif qilg'ay”,— deyishidan ma'lumki, u o'z
asarini ko'p adabiyotlardan foydalangan holda yozgan. Bu asarning erli aholini
Rossiyaning o'tmish tarixi bilan tanishtirish maqsadida o'zbek tilida yozilishi o'z
davri uchun juda katta ahamiyatga ega bo'lgan bir hodisa edi.
SHunday qilib, XX asrning 20- yillariga qadar olimlar va turkshunos
havaskorlarning kuchlari bilan Ozbekiston o'lkasini o'rganishga doir anchagina
materiallar to'plangan. Biroq bularning orasida uzuq-yuluq va tasodifiy materiallar
anchagina bo'lib, keng, ilmiy asosda umumlashtirilmagan edi.
O'rta Osiyo, shu jumladan, O zbekiston tarixini ilmiy asosda o'rganish faqat
asrimiz boshlarida va undan keyingi yillarda samarali va fidokorona ish olib borish
natijasida yaratildi va u yanada chuqurlashtirildi.
6. Tarixiy o'lkashunoslikning 1917 yildan keyingi ahvoli
Qadriyatimiz o'z o'lkamiz tarixini o'rganishdan boshlanishi hech kimga sir
emas. 70yildan ortiq davr mobaynida biz yosh avlodga o'tmishimiz tarixini
o'rgatishda juda katta chalkashlik va xatoliklarga yo'l qo'yib keldik.
1917 yilgacha yashagan sharqshunos olimlar va mahalliy tarixchilarning
o'lkani o'rganishga bag'ishlangan asarlari unutildi. O'lka bilan bevosita
shug'ullanganlar millatchilik tamg' asiga duchor bo' ldilar.
Sobiq S SR Xalq ta'limi vazirligi tomonidan dorilfununlar va pedagogika oliy
o'quv yurtlari tarix fakul’tetlari uchun tavsiya etilgan «SSSR tarixi» (1- tom, eng
qadimgi zamonlardan 1861 yilgacha, hajmi 70, 71 bosma taboq) darsligida «O'rta
Osiyo va Qozogiston» degan mavzuga atigi yarim varaq joy berilganligini qanday
baholash kerak?
Ona diyorimiz — o'lkamiz tarixini o'rganishga yoki shu vaqtlarga qadar
tariximiz rivojiga munosabat shumi?
X — XII asrlardayoq O'rta Osiyo, jumladan, Ozbekiston jahonning eng
madaniyatli o'lkalaridan biri bo'lgan. Bu erda mashhG'ur matematik,
falakiyotshunos, tarixshunos, faylasuf va tabobat ilmining mashhur namoyandalari
etishgan, ularning nodir qo'lyozma asarlarining ba'zilari respublikamizdagi
SHarqshunoslik va qo'lyozmalar institutlarining hujjatxonalarida hozirga qadar
o'rganish uchun navbat kutib yotibdi.
YUqorida tilga olingan 32 bobdan iborat darslikning 186- paragrafida deyarli
tamoman Rossiyaning Evropa qismi tarixi yoritilgan bo'lsa, O'rta Osiyo,
Kavkazorti, qora dengiz bo'ylaridagi davlatlarda feodalizmning tashkil topishi
mavzulari yuzasidan har biri 2,5 — 3 varaqdan iborat 8 ta siyqasi chiqqan
ma'lumot berilgan, xolos.
Darslikning birinchi bo'limida «Ibtidoiy jamoa tuzumi» degan mavzu bor.
O'nda Rossiyaning Evropa qismida paleolit, mezolit, neolit, eneolit davrlariga doir
manzil va makonlarning kamligi sobiq SSJI tarixi uchun misol bo'la olmaganligi
hamda o'sha hududda quldorlik tuzumi va uning rivojiga oid ma'lu-motlarning

kamligi sababligina Kavkazorti va O'rta Osiyo tanlab olingan.
Bir misol. Ozbekiston hududida mezolit (o'rta tosh) davri miloddan avvalgi
12 ming yillikdan 5 ming yillikkacha davom etgan bo'lib, o'sha vaqtda ibtidoiy
tasviriy san' at boshqa joylardagiga qaraganda ancha rivojlangan. g'orlarda
yashagan odamlar qoya toshlarga qizil bo'yoq bilan naqsh chizib yoki o'yib yozib,
ajoyib ov manzaralarini qoldirib ketganlar. Bunday nodir san' at obidalari
Surxondaryoda Zarautsoy, Jizzaxda Takatosh, Buxoroda Sarmish, qoraungursoy,
Toshkent vohasida qorazov, Xo'jakent, Parkent hududlaridan topib o'rganilganligi
haqiqat. Bu O'zbekiston xalqlarining ibtidoiy jamiyat tarixini o'rganishda g'oyat
qimmatli tarixiy hujjatdir.
Termiz yaqinidagi Ayritomda toshga o'yilgan bo'rtma rasmlar, Xorazmning
qadimgi poytaxti — Tuproqqal'adan chiqqan haykal-u devorga ishlangan rasmlar
hdmda Surxondaryodagi Xolchayon, Dalvarzintepadan topilgan gil va ganchdan
yasalgan haykallar o'lkamiz xalqlari qadimdan o'ziga xos betakror usullar bilan
yuksaklikka ko'tarilgan tasviriy san' at madaniyatini allaqachon yaratganligini
ko'rsatadi. Ammo bunday nodir topilmalar o'lkamiz farzandlariga tanishtirilmadi.
1917 yilga qadar o'lkammzda har xil fanlarning rivojiga o'z hissalarini qo'shib
kelgan anchagina mahalliy kishilar foydali qazilmalar topish va ularni ta'riflash,
qadimgi zamon yodgorliklarini, osori-atiqalarni o'rganish kabi ishlarni amalga
oshirganlar. Bunday ajoyib kishilarning nomlari keyinchalik esdan chiqarib
yuborilgan. Masalan, o'lkamizda mineral boyliklar qidirgan, qo'rg'oshin va feruza
konlarini topgan xo'jandlik Mulla Sang'in, CHimkentda o'lkadagi birinchi rus-
tuzem maktabini ochishda faollik ko'rsatgan, Qo'qon shahar maktabida ishlagan
hamda «Turkiston viloyatining gazeti»da mas'ud muxarrirlik qilgan, Turkiston
muallimlar seminariyasida o'zbek va fors tillarida dars bergan, 1876 yilda
Peterburgda orientalistlar III xalqaro kongressida ma'ruza qilgan, o'lkadagi tub joy
aholi orasida dunyoviy bilimlarning tarqalishiga katta xissa qo'shgan Sattorxon
Abdug'afforov, o'zbek arxeologiyasi rivojiga ham katta hissa qo'shgan,
numizmatik kollektsiyalar to'plagan, hozirgacha boy kollek- tsiyasi Davlat
ermitajida tilga olinmagan samarqandlik Mirzo Buxoriy, Mirzo Abdullolarning
nomlari unutildi. Vaholanki, shu iste'dodlardan biri ajoyib san'atkor-xattot Mirzo
Barot Mullo qosimov Samarqand va uning atroflaridagi ko'pdan-Ko'p qadimgi
zamon yodgorliklarining rasminichizgan, Ulug'bek madrasasining g'oyat aniq
chizmasini tayyorlagan edi.
A. L. Kunning Iskandarko'l ilmiy safarida qatnashib, fanga qadimgi toshlarga
va daxma toshlariga yozilgan xatlar qayd qilingan juda ajoyib kundalik qoldirgan
Mirzo Abdullo Abdurahmonni ham unutdik.
Tarixiy o'lkashunoslik fanining sodiq tashkilotchilaridan bir Akrompolvon
Asqarov juda ajoyib yodgorliklar O'rta Osiyoda eng qadimda zarb etilgan tanga-
chaqalardan 15 mingdan ko'p kollektsiya to' plagan. Akrompolvon arxeologiya
faniga ko'rsatgan xizmatlari uchun Rus arxeologiya jamiyatining nishoni bilan
mukofotlang'an. U Toshkentda 1890 yilda ochilgan Turkiston qishloq xo'jaligi va
sanoati ko'rg'azmasiga oliy navli g'o'za, pilla vaxom ipak, pilla qurti boqishda eng
yaxshi nav deb topilgan tut navlarini qo'ygan.
Buxoroda qadimgi gilamlar, qo'lyozmalar, nodir sopol idishlar to'plagan

Muhammad Vafo juda mashhur bo'lgan. Havaskor-geograflardan Olimxo'ja
YUnusov, Mirza Hakim va boshqalar Rus geografiya jamiyati Turkiston
bo'limining jonkuyar xodimlari edi. Jamoatchilikning olqishiga sazovor bo'lgan
mana shunday yuzlab ajoyib olimlar faoliyatini, ularning asarlarini hozirgacha
o'rganilmay kelinishini izohlab bo'ladimy? Bas, shunday ekan, hozirgi yosh avlod
qadimgi tanga pullarning zarb etilish tarixi, uning ahamiyati va savdo rivojidagi
o'rnini bilib olmas ekan, hozirgi pullarning ham mohiyatini tushuntirib bera
olmaydi. Numizmatika faniga bo'lgan qiziqish juda past. Jumhuriyatimiz
hududidan topilgan qadimgi va o'rta asrga oid tanga pullar ko'pgina noma'lum
qadimgi shaharlar «yoshi»ni aniqlab olishda katta yordam beradi. Masalan,
Buxoro, Termiz, Kat, Quva va boshqa joylarda zarb etilgan oltin, kumush va mis
tanga pullar shu hududda tashkil topgan Xorazm, Kanxa, Farg'ona, Dahiya,
Kushan, So'g'd, Somoniylar, qoraxoniylar, Temuriylar va boshqa podsholiklarning
iqtisodiy hamda siyosiy tarixini, ayniqsa bu davlatlardagi pul hamda tashqi va
ichki savdo munosabatlarini o'rganishda juda qimmatli ashyoviy dalil bo'lib xizmat
qiladi. SHunisi achinarliki, 1917 yildan so'ng to hozirgi kunimizgacha
o'lkashunoslik fani o'lkamiz tarixini davrma-davr o'rganishdan iborat o'z vazifasini
bajarmay, ko'proq Rossiyaning Evropa qismidagi o'lkalarni o'rganish bilan
mashg'ul bo'lib kelaveradi. Biz esa indamadik. O'rta Osiyo xalqlaridan boshqa
deyarli barcha xalqlar o'z tarixini ozmi-Ko'pmi biladilar. Biz esa rus knyazlarini,
rus davlatini, Moskvaning tashkil topishi va uning birinchi knyazi Yuriy
Dolgorukiy 1147 yilda Moskvaga asos solganini bilamiz-u, ammo o'z ona
diyorimizda miloddan oldingi III asrda Grek-Baqtriya davlatiga asos solib,
birinchi tanga zarb etgan Diodot haqida o'ylab ham ko'rganimiz yo'q.
Ona diyorimizni arab bosqinchilaridan himoya qilgan Hakim ibn Hoshim
(Muqanna) boshchiligidagi qo'zg'olon xususida chala-chulpa ma'lumotga ega
bo'lgan xalqimiz Xorazmda arablarga qaqshatqich zarba bergan ajoyib qahramon
Xorazm shohi yoki Samarqand hokimi Guraklarning Qusam ibn Abbosga qarshi
olib borgan shiddatli janglari, SHohi Zinda ansambli bilan bog'liq tarixiy afsonalar
haqida tasavvurga egami? Yo'q, albatta.
O'zbek maktablarida o' quvchilarimizga Dmitriy Donskiy va uning
qahramonligi, rus davlati, iqtisodiyoti, ichki va tashqi siyosatini maroq bilan
tushuntirib bersak-da, IX X asrlarda dunyoga mashxur bo'lgan Somoniylar
davlatida etishib chiqqan ilm-fan darg'alari-yu, o'z she'riyati bilan jahon afgor
ommasini hayratga solgan Rudakiy, Firdavsiy, Sa'diy, Hofiz kabi zabardast
daholar haqida deyarli hech narsa demaganmiz. Ular SHarq poeziyasining asosiy
xususiyatlarini belgilab bergan bo'lsalar-u, ularning ijodiy faoliyati bilan
o'quvchilarni tanishtirmasak, nima degan odam, qanday o'lkashunos olim
bo'lamiz?
O' sha davr ilm-fanini jahonga taratgan Muhammad ibn Muso Xorazmiy,
Ahmad Farg'oniy, Abu Ali ibn Sino va Abu Rayhon Beruniy kabi mutafakkir
olimlar hayoti hamda ijodi taraqqiyparvar insoniyat tomonidan o'rganilsa-yu, biz
nega o'rganishimiz mumkin emas? Mana endigina mustaqillikni mustahkamlab
borib, maktab dasturlariga allomalar va qahramonlarimizning hayoti va ijodiy
faoliyatlarini kiritayotirmiz.

O'lkamizda o'zbek tiliga davlat maqomi berilganda o'zbek tilining qadimgi til
ekanligini isbotlab berishda asosiy manba Mahmud Koshg'ariyning «Devonu
lug'otit turk» asarining nechog'li ulkan ahamiyati bor ekanligi ozmi-ko'pmi malum
bolsa ham bu daho mutafakkir erning dumaloqligini isbotlab, dunyo xaritasini
chizib qoldirganligi haqidagi ma'lumotni o'rganishning vaqti kelmadimikin?
Hozirgi kunda o'lkashunoslik fani oldida quyidagi eng mas'uliyatli vazifalar
turibdi: ko'hna Samarqand, Buxoro, Xiva, Qo'qon, Andijon, Namangan,
SHahrisabz kabi shaharlardagi sayohat mazmunini tushuntiruvchilarga to'g'ri ilmiy
yo'nalish berish; viloyat, voha va vodiylardagi o'lkashunoslik muzeylariga
ma'lumotnoma va yo'l ko'rsatkichlar tayyorlash; viloyat, voha va vodiylardagi
xamda jumhuriyat markaziy arxividagi hujjatlarni o'rganish; SHarqshunoslik
ilmgohi va qo'lyozmalar ilmgohida saqlanib turgan 5000 dan ortiq nodir qo'lyozma
asarlarni o'rganib, ularni aholi keng ommasiga etkazish.
Ushbu vazifalar amalga oshirilsa, mustaqil davlatimiz O'zbekistonning
haqiqiy vatanparvarlarini tarbiyalab etishtirishga munosib hissa qo'shilgan bo'ladi.
7. O'lkashunoslikning asosiy manbalari
O'lkashunoslik besh asosiy manbaga: arxeologiya, etnografiya, toponimika va
arxiv hujjatlari xamda muzey materiallariga tayanib ish tutadi.
Qishloq, rayon, shahar yoki viloyat hududining tarixini o'rganishda shu
manbalardan birontasi ham diqqat-e'tibordan chetda qolmasligi lozim, busiz o'lka
tarixini mukammal o'rganib bo'lmaydi.
O' sha besh manbadan biri bo'lgan arxeologiya to'g'risida gap borganda,
avvalo maktab tarixi kursining qaysi qismida, qaysi sinfda va qanday qilib, qachon
arxeologiyaga oid materiallardan foydalanish mumkin degan savolga javob berish
kerak bo'ladi. CHunonchi, V sinf tarixi kursida O'zbekiston xalqlarining eng
qadimgi ibtidoiy jamoa davri: odamlar to'da holda yashagan davr, ona urug'i
(patriarxat) davri, ona urug'ining rivojlanishi, kaltaminorliklar chaylasi, ota urug'i
(patriarxat) davri, temirning tarqalishi, sug'orishning kelib chiqishi davridan
boshlab, quldorlik jamiyati, feodalizm davri, nihoyat XVIII asrning ikkinchi
yarmida feodalizmning emirilishi va kapitalistik munosabatlarning
rivojlanishigacha bo'lgan juda katta tarixiy davr o'z ifodasini topgan. Demak, bu
kursda ayrim mavhum tarixiy tushunchalar haqida o'quv chilar ma'lum tasavvur
hosil qilishida, tarixiy faktlarni ishonarli qilib tushuntirishda arxeologiyaga oid
materiallardan o'rinli foydalanish juda muhimdir.
O'quv qo'llanmada «Ibtidoiy jamoa davri» qisqa berilganligi tufayli so'nggi
yillarda yaratilgan ba'zi asarlar hamda turli ilmiy adabiyotlardagi xulosalar asosida
O'zbekistonda ibtidoiy jamoa davrini quyidagi mayda davrlarga bo'lib o'rganish
mumkin:
1. Ibtidoiy to'da davri.
2. Ona urug'i (matriarxat) davri.
3. Ona urug'ining rivojlanishi.
4. Kaltaminorliklar chaylasi.
5. Ota urug'i (patriarxat) davri, temirning topilishi va xo'jalikda iiglatila
boshlanishi davri.

6. Sun'iy sug'orishning kelib chiqishi hamda quldorlik jamiyati va nihoyat,
feodalizm davri O'zbekiston misolida besh manba — avval arxeologiya,
etnografiya, toponimika, arxiv hujjatlari, so'ng muzey eksponatlari orqali tartibli
ravishda bayon qilinadi.
Mavzuga oid tayanch so'z va iboralar.
1. Tarixiy yodgorliklar. 6. Ilmiy o'lkashunoslik.
2. Jamoat o'lkashunosligi. 7. Arxeologik yodgorliklar
3. Maktab o'lkashunosligi. 8. San'at yodgorliklari.
4. Turkiston xalq kutubxonasi . 9. Etnografiya
5. Kollektsiya . 10. Toponimika .
Mavzu yuzasidan nazorat savollari .
1. O ' lka deganda nimani tushunasiz ?
2. O'lkashunoslik fani qanday vazifalarni o'z ichiga oladi?
3. O'lkashunoslik fanining asosiy manbalari nimalardan iborat?
4. O'lkashunoslik qanday turlarga bo'linadi?
5. O'lkashunoslik fani qanday rivojlanish bosqichlarini bosib o'tdi?
6. O'rta Osiyo olimlari jamiyati kachon praydo buldi?
7. O'lkashunoslik faning rivojlanishida muhim rol o'ynagan qanday tarixiy
asarlarni bilasiz?
8. Akrompolvon Asqarovning o'lka tarixini yoritishdagi asosiy vazifasi
nimadan iborat edi?
9. V.V. Bartol’dning o‘lka tarixini o'rganishdagi roli.
10. O'rta Osiyo olimlari jamiyati faoliyati xaqida to'xtaling.
11. Turkiston arxeologiya to'garagi xaqidagi gapirib bering.
12. Turkiston xalq kutubxonasining ochilishi qanday axamityaga ega bo'ldi?
13. Sobiq Ittifok davrida o'lkashunoslik fanining markazdan andoza olgan
xolda rivojlanishiga qanday qaraysiz?
14. O'lkani o'rganishda statistik komitetlarning roli.
15. Sobiq Ittifok davrida o'lkashunoslikka tegishli bo'lgan ishlar nima uchun
chetda qolib ketdi?
16. Ilmiy o'lkashunoslik deganda nimani tushunasiz?
17. Jamoat o'lkashunosligi deganda nimani tushunasiz?
18. O'lkashunoslikni o'rganishni tarbiyaviy axamiyati.
19. Mustaqil O'zbekiston Respublikasi tashkil topgandan so'ng o‘lka tarixini
o'rganishga yangicha qarash.
20. Etnografik yodgorliklar.
ASOSIY ADABIYOTLAR:
Asosiy adabiyotlar:
1. Очилдиев Ф.Б. Тарихий ўлкашунослик. Ўқув-қўлланма. Т.: “Университет” 2008.
pdf.

2. Саидбобоев З.А. Тарихий география. Дарслик. Т., 2010. pdf.
3. Эшов Б.Ж. Ўрта Осиёнинг қадимги шаҳарлари тарихи. Дарслик. Тошкент. 2008.
pdf.
4. History of civilizations of Central Asia. UNESCO publishing. 1996
5. Tiller Kate English Local History: an introduction. London, 2002.
Qo‘shimcha adabiyotlar
6.
Алимов И., Эргашев Ф., Бутаев А. Архившунослик. - Т1997.
7. Анарбаев А.А. Благоустройство средневекового города Средней Азий ( V - нач. XIII
вв). Т.,1981. pdf .
8. Аннаев Т.Ж., Шайдуллаев Ш.Б. Сурхондарё тарихидан лавҳалар.
Самарқанд, 1997.
9. Мовлонов Ў. Марказий Осиёнинг қадимги йўллари. Т., 2008 й
10. Караматов Ҳ. Ўзбекистонда мозий эътиқодлар тарихи. 2009 й.
11. Эшов Б.Ж., Одилов А.А. Ўзбекистон тари x и. Дарслик. I - жилд. (Энг қадимги
даврдан ХIХ аср ўрталаригача ). Т. 2013. pdf.
12. Saidov Sh. J. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodiy VII-VIII
asrlargacha). O’quv qo’llanma. T.: ToshDSHI. 2010. pdf.
13.
Асанова Г., Набиханов М., Сафаров И. Ўзбекистоннинг
иқтисодий ва ижтимоий ж ўғрофияси. — Т., 1994.
14. Байпаков К. Средневековые города юга Казахстана. Алматы, 1980. pdf .
15. Беленицкий А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Средневековый город Средней
Азии. Л., 1973. Djvu
16. Буряков Ю.Ф. Генезис и этапы развития городской культуры Ташкентского оазиса.
Т., 1982. Pdf
17. Ғуломов Я.Ғ. Хоразмнинг суғорилиш тарихи. Т.1959.
18. Древняя и средневековая культура Сурхандарьи. Т. 2001. pdf
19. Древняя и средневековая культура Чача. Т.1979.pdf
20.
Жабборов И. М. Жа ҳон халқлари этнографияси. - Т., 1985.
21. З.Чориев, Т.Аннаев ва бошқалар. Ал-Ҳаким Ат- Термизий. 2008 й.
22. Кабиров А., Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси. Ўқув қўлланма. Т.: Ўқитувчи,
1990. pdf.
23. Набиев А. Тарихий ўлкашунослик. Ўқув қўлланма. Т.: Фан, 1996. pdf.
Жабборов
И. М. Ўзбек халқи этнографияси. — Т., 1994.
24.
Нафасов Т. Ўзбекистон топонимларининг изо ҳли луғати. Т., 1988.
25. Сагдуллаев А.С. Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда. Ўқув қўлланма. Т.:
Ўқитувчи, 1996. pdf.
26. Сагдуллаев А.С. Қадимги Ўрта Осиё тарихи. Ўқув қўлланма. Т., 2004. pdf.
27. Сагдуллаев А.С., Аминов Б.Б., Якубов Б.С. Қашқадарё тарихидан лавхалар. Қарши.
1997.
28. Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. Т., 2000.
29. Сулейманов Р.Х. Древний Нахшаб. Т., 2000. Pdf
30. Сухарева О.А. К истории городов Бухарского ханства. Ташкент, 1958. pdf .
31. Сухарева О.А. Позднефеодальный город Бухара. Ташкент, 1962. pdf .
32. Толстов С.П. Древний Хорезм. М.1948. pdf
33. Х у ж а й о в Т . Х у ж а й о в а Г . Ў з б е к х а л қ и н и н г а н т р о п о л о г и я с и в а этник
тарихи. — Т., 1995.
34. Erica Hun t. Local History. Segue Foundation . New York . – 1993 .
35. Хужайов Т. Қадимги аждодларимиз қиёфаси. — Т., 1992.
36. Ornament as Art: Avant-Garde Jewelry from the Helen Williams Drutt Collection.
Hardcover Bargain Price, 2007
37. Ardi Kia. Central Asian Cultures, Arts, and Architecture London SEE II Lextington
Books. 2015

38. Gülru Necipoğlu & Alina Payne. Histories of Ornament: From Global to
Local. Hardcover. 2016
AXBOROT MANBALARI :
1. www.history.ru
2. www.natura.com
3. www.archaelogy.ru
4. www.archaelogy.com
5. www.ziyonet.uz
6. www. cambridge.co.uk
7. www. oxford. co.uk

Tarixiy o‘lkashunoslik va turizm fanining maqsadi, vazifasi, shakllanishi va rivojlanishi tarixidan

Купить