Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 94.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tarixiy obidalar tarixining mahalliy tadqiqotchilar tomonidan yoritilishi

Купить
MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................... 2 I.BOB. TARIXIY OBIDALAR TARIXINING MAHALLIY TADQIQOTCHILAR TOMONUDAN YORITILISHI ................................................................................ 4 I.1 Mahalliy tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlari tahlili ............. 4 I.2. Shahar yubileylari va turizmga oid adabiyotlarda me’moriy obidalarning yoritilishi .................................................................................................................. 15 II.BOB. TARIXIY OBIDALAR BO’YICHA XORIJ TADQIQOTCHILARINING ISHLARI ................................................................................................................. 24 II.1. Xorij olimlarining tadqiqotlarida me’morchilik durdonalarining o‘rganilishi 24 II.2.O’zbek xalq me’morchiligi “Jahon to’plamlari”da aks etilishi ........................ 27 XULOSA ................................................................................................................. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ............................................. 31 1 KIRISH Kurs ishning dolzarbligi. O‘zbekistonning Mustaqillik davri taraqqiyoti ijtimiy-siyosiy hayotimizning barcha sohalarida bo‘lgani kabi ilm-fan sohasida ham tarixiy o‘zgarishlarni yuzaga chiqardi. Qadimiy merosimiz ildizlarini ko‘rsatish, o‘tmishdagi boy an’analarni milliy qadriyat va manaviy boyliklarimizni yangi jamiyat qurilishiga tadbiq etish bugungi hayotimizning bosh vazifalaridan biriga aylandi. Ayniqsa tarix fanining nazariy-uslubiy asoslari, uning maqsad va vazifalari tubdan o‘zgardi. Birinchi prezidentimiz I. A. Karimovning mamlakat tarixchi olimlari bilan bo‘lgan uchrashuvi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “ O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to‘g’risida” gi qaroridan so‘ng O‘zbek davlatchiligi tarixini o‘rganishga yondoshuvlar ham ancha o‘zgardi 1 . Ilgari Sovet hokimyati mafkurasiga xizmat qilgan tarix fani zimmasiga xalqning tarixiy xotirasini tiklash, haqqoniy tarixni yaratish vazifasi yuklandi. Mustaqillikka erishgach O‘zbekiston o‘tgan yillar ichida mashaqqatli va sharafli yo‘lni bosib o‘tdi. Bun oldindan yaxshi bilgan birinchi prezidentimiz I. A. Karimov ozodlikka erishgan dastlabki kunlarimizda “O‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘limiz – bu gul bilan qoplangan yo‘l emas, bu totalitarizm merosidan xalos bo‘lish va poklanish, mafkuraviy illati yetkazgan ziyon-zahmatlarni bartaraf etish qiyin, uzoq davometadigan yo‘ldir”, deb aytgan so‘zlari nihoyatda haqiqatga yaqin ekanligini yana bir bor anglaymiz 2 . Xalqning o‘zini anglab yetishiga xizmat qilish tarix fanining muhim nazariy asosidir. Barcha davlatlarda va ko‘p davrlar davomida tarix faniga xalq o‘zligini va milliy g’ururini anglab yetishga yordam beruvchi asosiy vositalardan biri sifatida qarab kelinadi va bu haqiqatga har tomonlama mos kelishi ham o‘z isbotini topgan. Bunga misol tariqasida bir qanha fikrlarni keltirib o‘tish, president asarlaridan iqtiboslar berish mumkin. Birinchi prezidentimiz I.A. Karimov ta’kidlab 1 O’zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Tarix instituti faoliyatini takomillashtirish to’g’risidagi Vazirlar Mahkamasining 232-sonli qarori. Xalq so’zi, 1998-yil 29-iyul. 2 Karimov I. A. O’zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. – Toshkent : O’zbekiston, 2011. 27-bet. 2 o‘tganlaridek, “ Tarix xotirasi xalqning, jonajon o‘lkaning, davlatimiz hududining xolis va haqqoniy tarixni tiklash, milliy o‘zlikni anglash, ta’bir joiz bo‘lsa, milliy iftihorni tiklash va o‘stirishda g’oyat muhim o‘rin tutadi” 3 . Kurs ishining o ‘rganilganlik darajasi. Mazkur kurs ishi doirasida M.Xamidova 4 , D.Fozilov 5 , K.Kattayev 6 , X.Xamidov 7 larning tadqiqot ishlari asosiy adabiyotlarga kiradi. Kurs ishining maqsad va vazifalari. Ushbu mavzu doirasida yaratilgan tadqiqot ishlarini o‘rganib,ularni qiyosiy tahlil qilish orqali me’moriy obidalar tarixini ochib beruvchi ma;lumotlarni boyitishga xissa qo‘shish. Kurs ishi quyidagi vazifalarni qamrab oladi : - Mahalliy tadqiqotchilarning ilmiy ishlaridan me’moriy obidalarning tarixini o ‘rganish - Shahar yubleylari va turizmga oid adabiyotlarda me’moriy obidalar tarixini yoritish - Xorijiy tadqiqotlarda me’moriy obidalarning o‘rganilganligini tahlil qilish - Jahon to ‘plamlarida me’moriyu obidalarning e’tirof etilishini ochib berish Kurs ishining tarkibiy tuzilishi. Mazkur kurs ishi kirish, 2 bob 4 ta paragraf, xulosa va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat 3 Karimov I. A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: Xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – Toshkent : O’zbekiston, 1997. 140-bet. 4 Ҳамидова. М. Амир Темур ва Темурийлар даври меъморий ёдгорликларининг ўрганилиши. Т .: TURON- IQBOL 2021. - 320 b ; Xamidova.M. Temuriylar davrining Movarounnahrdagi me’moriy yodgorliklari tarixi. Toshkent: EVRIKA- 2024. - 162 b 5 Nozilov D.A., Uralov A.S. O’rta Osiyo me’morchiligi tarixidan lavhalar. - Toshkent: Ijod press, 2004. 55-bet. 6 Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. - Toshkent: Sharq, 2006. - 166-bet 7 Xamidov X. XVI-XIX asrlarda yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. - Toshkent : Fan, 2009. - 23-bet. 3 I.BOB. TARIXIY OBIDALAR TARIXINING MAHALLIY TADQIQOTCHILAR TOMONUDAN YORITILISHI I.1 Mahalliy tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlari tahlili O‘zbekiston moddiy madaniyati tarixiga doir mavzularda tadqiqot olib borayotgan tadqiqotchi olimlar o‘z ilmiy ishlari jarayonida O‘zbekistonning o‘tmishdagi jamoat binolari tarixiga ko‘p martalab murojaat etadilar, chunki tarix bu nafaqat Vatan, mamlakat va davlatlar tarixi, balki shu mamlakat va davlatda oddiy xalq vakillari tomonidan bunyod etilgan, ularning hayoti, turmush tarzi va ijtimoiy ehtiyojlariga, mos tarzda yaratilgan, ularning hayoti, turmush tarzi va ijtimoiy ehtiyojlariga mos tarzda yaratilgan moddiy madaniyatimiz tarixi hamdir 8 . Ilk o‘rta va o‘rta asrlarning ta’lim-tarbiya muassasalari maktablar “Maktab” deb ataluvchi ta’lim shakli dastlab VII-VIII asrlarda arab mamlakatlarida paydo bo‘lgan. Dastlab maktablar masjidlar qoshida shakllangan. VIII-IX asrlarda ular O‘rta Osiyoda ham keng tarqalgan. Maktablar bolalarga boshlang’ich ta’lim berishga asoslanib, ularda yoshlar asosan o‘qish va yozishni, husnixatni o‘rganganlar. O‘qish va yozishni bilgan yoshlar Qur’onni, nomozni va turkiy tildagi asarlarni yod olganlar 9 . Maktablarda ta'limning asosiy shakli bo‘lib, bolalar odatda 5-7 yoshdan o‘qiy boshlagan. Bolalarning necha yoshgacha maktabda o‘qish zarurligi ularning iqtidoriga qarab belgilangan. Aksariyat maktablar mahallalarning jamoat markazlari guruhlarda joylashib, guzar masjidlari, madrasalar va boshqa vazifadagi jamoat binolari tarkibiga kirgan. Ayrim hollarda maktablar uchun alohida joylashgan binolar qurilgan. Islomiy an’analarga ko‘ra, qiz va o‘g’il bolalar ajratib o‘qitilgan: qizlar odatda muallimaning uyida, o‘g’il bolalar esa maktabda o‘qishgan. Boy xonadonlarning farzandlari odatda o‘z uylarida o‘qituvchi yollanib o‘qitilgan. Jamoat binolari tarkibiga kirgan maktablar uchun xonalar tanlashda 8 Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan qurmoqdamiz. 7- jild. - Toshkent : O’zbekiston, 1999. - 456 b. 9 Frederek S.S. Lost enlightment. Central Asia’s golden age from the arab concuest to Tamerlane. - New Jersey: Princeton University press, 2013. - P.686. 4 O‘rta Osiyoning issiq iqlim sharoiti e’tiborga olingan. Masalan, Samarqand viloyatining Uxum qishlog’idagi maktabda o‘quv xonalar uchun qishloq masjidiga yondosh joylashgan ayvonli xonalar va ochiq ayvonlar tanlangan. Arxitektura doktori L.Y.Mankovskayaning ma’lum qilishicha, Buxorodagi mahallalardan birining masjidi qoshida qurilgan maktab 2 qavatli bo‘lib, uning birinchi qavatida qishda, ikkinchi qavatidagi boloxonada esa yoz faslida dars o‘tilgan. Alohida binoda qurilgan maktablar odatda yog’och sinchli, ustunli, to‘sinli qurilmalar yordamida yoki pishiq g’ishtdan peshtoqli-gumbazli shakllarda ishlangan 10 . Buxorodagi Chashma-Ayub mahallasida ana shunday alohida binoga ega gumbazli katta maktab bo‘lib, u tarhda 29 ga 30 metr, o‘rtada joylashgan katta gumbazli zali esa 10,5 ga 10,5 metrga teng bo‘lgan. Maktab tarkibida o‘qituvchilar xonasi yoki jamoatxona vazifasini bajargan katta zaldan tashqari dahliz, bir necha darsxonalar, ayvonlar va ravoq tomli hujralar bo‘lgan. Binoning rejaviy yechimi asimmetrik kompozisiyada ishlangan. Biroq, o‘rta asrlarda alohida bino tarzida qurilgan maktablar soni deyarli ko‘p bo‘lmagan. Maktablarning asosiy qismi boshqa jamoat guzar, mahkama, madrasa yoki ibodat masjid, xonaqoh binolari bilan birgalikda qurilgan. Arxitektura doktori T.A.Hidoyatovning aniqlashicha, bunday maktablarning me'moriy-rejaviy yechimlarida xonalar soni, tarkibi va ularning funksional bog'lanishida muqim tartiblar kuzatilmaydi. Biroq, maktablarni qurishda me'morlar O‘rta Osiyoning noqulay issiq va quruq iqlim sharoitini e'tiborga olib xonalarni baland qilish, deraza yuzalarini kamaytirish va bino tarkibiga yozgi ochiq ayvonlar kiritishga harakat qilganlar. XVI-XVII asrlarda Balx shahri Shayboniylarning yirik siyosiy markaziga aylanib, shaharda 200 ming aholi istiqomat qilgan va ularga 900 ta maktab to‘g'ri kelgan. Tarixchi olim K.Kattayevning “Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji” kitobida ko‘rsatilishicha, 1864-1868-yillarda Samarqand shahri mahallalarida madrasalar qatorida bir nechta maktablar ham qurilgan. Abulxayrboy, So‘fi Roziq, Shohskashon, Toshkandiy, Qozi Abdurasul kabi mahalla maktablari shular 10 Agzamova G. O’zbekiston shaharlari XVI-XIX asrning o’rtalarida. - Toshkent: Adabiyot uchqunlari, 2017. - 228 b. 5 jumlasiga kirgan. 1876-yilgacha Turkistonda 300 ga yaqin madrasa, 7 mingga maktablar faoliyat ko‘rsatgan, deb yozadi tarixchi olim Sh.G’afforov. Uning ta'kidlashicha bu davrlarda ayrim manbaiarnmg qayd qilganidek Turkiston aholisining 2 foizigina savodli, qolganlari savodsiz bo‘lgan degan fikrlar butkul noo‘rindir. Ibn Sinoning fikricha, bolaga o‘z vaqtida xat-savod, eng kerakli hunarlarni o‘rgatish va uni san’at asoslari bilan tanishtira borisli zarurdir. X asr oxiri - XX asr boshlarida ayrim ziyoli kishilar xususiy maktablar ochib, ularda daromadli oilalarning farzandlarini o‘zlari joshlaydilar. Bunday ziyolilar “maktabdor” deb atalib, ular bolalarga o‘qish va husnixatni o‘rgatishdan tashqari og'zaki hisobni ham o‘rgatganlar. Maktabdorning savodli xotinlari esa “otinoyi” deb atalib, ular o‘z uylarida davlatmand kishilarning qizlarini o‘qitgan. Bu davrga kelib qizlar ham o‘g’il bolalar kabi boshlang'ich maktablarda o‘qiy boshlagan. Biroq, ular uchun alohida “qizlar maktabi” - belgilangan. Bunday maktabdagi o‘quvchilar soni 10-20 tagacha bo‘lgan. Ularga bir muallim dars bergan, katta yoshdagi bolalardan biri guruh boshlig’i, xalfa esa o‘qituvchining yordamchisi vazifasini bajargan. Maktabning dasturida Qur’oni karim oyatlari, hadislarni yodlash, shariat asoslarini o‘rgatish, arab yozuvi bilan tanishish, abjad usulidagi hisobdan xabardor bo‘lish shuning uchun boshlang'ich bosqich talabalari abjadxon deb ham tilga olinadi, odob-axloq mavzusidagi pandnoma, she’riy asarlarni o‘qish va yodlash nazarda tutilgan 11 . Tarixchi A.Abdurasulovning yozishicha, XX asr boshida Xiva shahrida jami 1500 ta maktab bo‘lib, ularda 45 ming bola tahsil olgan. Xivada qizlar o‘g’il bolalar bilan qo‘shib o‘qitilgan. Bu davrda Farg’ona viloyatida ham anchagina o‘quv maskanlari bo‘lib, bularning soni 2316 ta maktabni tashkil qilgan. Ulardan 1749 tasi o‘g’il bolalarga, 567 tasi esa qiz bolalarga mo‘ljallangan. Ularda 24690 ta o‘g’il bola va 6559 ta qiz bolalar ta’lim olgan. Bu davrdagi ta’lim tizimi O‘rta Osiyoda asosan uchta yo‘nalishda olib borilgan. Birinchisi, eski maktab va madrasalar, ikkinchisi, rus-tuzem maktablari, uchinchisi, yangi usul-jadid maktablari. O‘zbekistonda Chor Rossiyasi hukmronligiga qadar tashkil etilgan va 11 Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. - Toshkent: Sharq, 2005. – 231 b 6 o‘rta asrlar ta’lim an’analariga asoslangan maktablar “eski maktablar” deb atalgan bo‘lsa, rus-tuzem maktabi (ruscha tuzemes-mahalliy odam degani) Turkistonda mahalliy aholi bolalari uchun ochilgan boshlang’ich ta'lim rus maktablari bo‘lgan. Bu maktablarni Chor Rossiyasi hukumati mahalliy hukmdorlar bilan yaxshi aloqa bog’lash va savdo-sotiq ishlarini avj oldirish maqsadida tashkil etgan edi. Rasmiy jihatdan rus-tuzem maktablarining asosiy vazifasi mahalliy xalq bolalariga rus tilini o‘rgatib, mustamlaka o‘lkalar uchun tarjimon (tilmoch) lar tayyorlash bo‘lgan. 1917-yilda Turkistonda 170 yilda rus-tuzem maktablari faoliyat ko‘rsatib, shulardan 85 tasi hozirgi O‘zbekiston hududida bo‘lgan. Rus-tuzem maktablarida ta'lim muddati asosan 4 yil bo‘lgan. 1905-yildan boshlab ularning ayrimlarida ikkinchi bosqich ta'limi, ya'ni 5-6 sinflar ham tashkil etilgan. Rus-tuzem maktablarida “musulmon” cha va ruscha sinflar tashkil etilgan. Ruscha sinflarga odatda rus muallimi, musulmon sinflari o‘quvchilariga esa mahalliy, ya’ni musuimon muallimi dars bergan. Ayri rus tuzem maktablarida kattalarga ham rus tilini o‘rganish maqsadida kechki kurslar ochilgan. Jadid maktablari esa eski musulmon maktablaridagi ta’lim uslubining ayrim tornonlarini isloh qilishga, musulmonlarga yangicha, yevropa uslubida ta'lim berishga qaratilgan maktablardir. Bu harakat Turkistonda XX asrning boshlarida boshlangan mahalliy xalqning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida yuz bergan o‘zgarishlar, mahalliy ziyolilar orasida ma’rifat va yangilikka intilish hissiyotlarining kuchayayotganini o‘zida aks ettirgan edi 12 . Jadid maktablarida diniy darslar bilan bir qatorda dunyoviy ilmlar ham o‘qitilgan. Eski maktablardagi yakka o‘qitish usulidan sinfda dars berish usuliga o‘tiladi, sinflarda geografik xaritalar, globuslar va boshqa ko‘rgazmali qo‘llanmalar paydo bo‘ladi, maktabning gigiyenik sharoitlari yaxshilanadi, sinflarda partalar, doska, darslar orasida tanaffus berish kabi yangiliklar joriy qilinadi. Ta'lim muddati 4 yil bo‘lib, 1914-1915-yillardan boshlab ayrim jadid maktablarida 2 bosqichli boshlang’ich va yuqori sinflardan tuzilgan ta’lim tizimi 12 G'affarov Sh. Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’lim-tarbiya tizimi tarixi. - Samarqand: Kitobxon, 2001. – B 31 7 joriy etiladi. Bunday namunaviy jadid maktablarida arifmetika va geografiyadan tashqari geometriya (handasa) va fizika (hikmat) dan ham darslar berilgan 13 . Jumladan, Xoji Ismatulloh Abdulloh o‘zining “Markaziy Osiyoda Islom madaniyati” (Toshkent, 2005) nomli kitobida Markaziy Osiyoda bunyod etilgan islom obidalari haqida qisqacha ma'lumotnoma berib o‘tgan. P.Sh.Zohidovning “Me’morlar san’ati” (Toshkent, 2004) kitobida ham O‘rta Osiyoning o‘tmishdagi me'moriy obidalari haqida ma'lumotlar mavjud. B.Valixo‘jaev respublikamizdagi mavjud oliy ta’lim tizimining tarixi ancha qadim zamonlarga borib taqalishini o‘zining “Samarqandda oliy talim-madrasayi oliya-universitet tarixidan lavhalar” (Samarqand, 2003) monografiyasida ilk bor asoslab bergan. K.Kattaevning Samarqand madrasalari va Shohizinda maqbaralari majmuasi xususidagi izlanishlari ham katta ahamiyatga molikdir. Sh.G’affarov esa Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’limtarbiya tizimi tarixini (Samarqand, 2001) Yoritib bergan, M.Mamadazimovnmg Ulug’bek va uning rasadxonasi haqidagi risolasida (Toshkent, 1994) alloma yaratgan nodir ilmiy maskanga tavsif berilgan. A.O‘ralqv va M.Xojixonovning “Temuriylar ma’naviyati va madaniyat” (Samarqand, 1996) kitobida Temuriylar va Boburiylar davrida bunyod etilgan me'moriy obidalar, jamoat binolari va inshootlari haqida fikr yuritilgan. Mazkur 4 qo‘llanma mualliflari O‘rta Osiyoning o‘tmishdagi ta’lim-tarbiya va ilm-fan maskanlari haqidagi kitobini 2005 yilda chop ettirgan. Markaziy, Osiyoning o‘rta asrlardagi davolash va shifobaxsh muassasalari me'morchiligi tarixiga A.O‘ralovning 2003-yilda rus tilida nashr etgan monografiyasi to‘liq bag’ishlangan 14 . Madrasa so‘zi arabcha “o‘rganmoq” ma'nosini anglatib, u O‘rta Osiyoda umumiy va oliy ta’lim muassasasi sifatida VIII asr oxiri, xususan, Somoniylar davrida shakllangan. Madrasalar bu davrning yirik shaharlari Buxoro va Samarqandda VIII asrning oxiri va IX asrning boshlarida qurila boshlangan. Unga qadar ta’lim ishlari, yuqorida qayd qilinganidek, maktablar va masjidlarning 13 Murtozova S. O’zbekiston madaniyati tarixida Rossiya imperiyasi davriga doir qo’shimcha manbalar. - Qarshi: Nasaf, 2013. - B 43. 14 Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. - Toshkent: Sharq, 2006. – B 166 8 kutubxonalarida hamda maxsus bilim uylarida olib borilgan. Dastlabki madrasalar aksari hollarda masjidlar qoshida shakllangan: Masalan Samarqandda IX asrning ikkichi yarmida qurilgan Raboti-G'oziyon madrasasi va XII asr o‘rtalarida qurilgan Qusamiya madrasalari o‘sha davr masjidlari bilan yonma-yon yoki tutash tarzda joylashgan 15 . Bundan maqsad bir joyning o‘zida ham ibodatga, ham ilm olishga imkoniyat yaratishdir. Keyinchalik, masalan, Temuriylar davrida madrasalar masjidlar qoshidagina emas, balki alohida binolar tarzida hamda xonaqohlar bilan birga ham qurilib yirik ilm maskanlariga aylantirilgan. Ularning ayrimlari tarkibida o‘z ibodatxonasi, ya'ni yozgi va qishki masjidlari bo‘lgan. Masalan, Samarqanddagi Mirzo Ulug'bek madrasasi o‘z masjidiga ega bo‘lgan 16 . K.Kattayev Movarounnahrdagi ilk madrasa Buxoroda yonib ketgan Forjak madrasasi emas, balki Samarqandda IX asrning ikkinchi yarmida qadimgi Shayxzoda-Poyqaboq darvozasi yaqinida qurilgan Raboti G'oziyon madrasasi, deb ko‘rsatadi. Hatto, uni nafaqat yurtimiz, balki islom dunyosining ham ilk madrasasi bo‘lgan bo‘lishi mumkin, deydi. Madrasalar haqidagi dastlabki ma'lumotlar O‘rta Osiyoda IX-X asrlar shaharlari bayonida uchraydi. Masalan, Herman Vamberining yozishicha, bu davrda birgina Buxorodagi madrasalar soni butun Sharq mamlakatlaridagi madrasalardan ko‘p bo‘lgan. Xiva shahri madrasalarining soniga ko‘ra Buxorodan keyin ikkinchi o‘rinda turgan. Shunisi diqqatga sazovorki, XI asrning oxiri-XII asrning boshlarida Xorazmda 444 ta madrasa bo‘lib, ularning har birida to‘rttadan mudarrisi komil olimlar va 1780 ulamolar talabalarga dunyoviy bilimlar va fiqhdan saboq berishgan. XIX asr oxiri XX asr boshlarida esa Xivada 65 ta madrasa bo‘lib. ularning 54 tasi shahar ichida, 11 tasi shahar atrofida joylashgan. IX-X asrlarda Samarqand ham O‘rta Osiyodagi ilm-fan va taim markazlaridan biri edi. Bu davrda Samarqandda 17 ta madrasa mavjud bo‘lib, ularda islomiy ta'limotdan tashqari dunyoviy fanlar ham o‘qitilgan. K.Kattayev o‘zining yuqorida eslatilgan kitobida Samarqandda 55 ta madrasayu-maktablar 15 Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. - Toshkent: Sharq, 2005. – B 384 16 Murtozova S. O’zbekiston madaniyati tarixida Rossiya imperiyasi davriga doir qo’shimcha manbalar. - Qarshi: Nasaf, 2013. – B 62. 9 bo‘lganligi, uiarning aniq joylashgan joylari, ta'lim tizimi va ish yuritish tamoyillari haqida fikr yiritgan. XI asr boshida bu yerda Samarqand hukmdori Qoraxoniy Tamg’och Bo‘g'raxon madrasasi qurilib, u tarhda bo‘yiga cho‘ziq to‘g’ri to‘rt burchakli, ichki hovlili,hovliga qaragan toqli ayvonlar, peshtoqi va uning ikki yonidagi gumbazli zallar ko‘rinishida shakllangan. Madrasada turli fanlar uchun, xususan, Qur’onni ovoz chiqarib o‘qish adab ilmi adabiyotlarini o‘rganish, ilm bilan shug'ullanish uchun alohida darsxonalar ajratilgan. alzim belgilanib, talabalar soni 50 dan kam bo‘lmaganligi ko‘rsatilgan. Madrasalar tarkibiy jihatdan ichki hovlili , yozgi va qisnki xonalar, hujralar, masjid, ayrim hollarda ustoz mudarrislar uchun xonalar bo‘lgan. Ba'zi madrasalar tarkibiga hatto maktablar ham kirgan. Hovlida esa mo‘jaz bog'- bo‘ston yoki hovuz bo‘lishi ko‘zda tutilgan, yirik, ikki qavat qilib qurilgan. Katta madrasalarning burchaklariga minora guldastalar qurish rasm bo‘lgan. Ba'zan madrasalarda hujralarning hovli tomoni toqli ayvon galereyalar bilan o‘ralib, hovli o‘rtasiga hovuz ishlangan. XV- XVI asrlarga kelib O‘rta Osiyoda qo‘sh madrasalar qurish ham paydo bo‘ladi. Samarqanddagi Ulug'bek va Sherdor, Buxorodagi Modarixon va Abdullaxon madrasalari qo‘sh madrasalardir 17 . Madrasalarda o‘nlab, yuzlab va hatto minglab ilmu-toliblar tahsil olganlar. Masalan, Marvdagi XI-XII asr madrasalarida yuzlab, Buxorodagi XIII asr Masudiya va Xoniya madrasalarining har birida mingtagacha talabalar o‘qishgan. Xivadagi Muhammad Aminxon madrasasi bu yerdagi eng yirik madrasa hisoblanib, unda 260 ta talaba tahsil olgan. Mashhur sayohatchi va geograf Sven Xadenning “Osiyo bo‘ylab” nomli kitobida yozilishicha, 1894-yili Qo‘qondagi Xudoyorxon madrasasida 86 hujra bo‘lib, 200 ta tolibi-im tahsil olgan. Madrasalar o‘tmishda hukmdor va malikalar hamda ular xizmatida bo‘lgan zadagonlar, ma'rifatli insonlar tomonidan qurilgan. Madrasaga boshlang'ich ta'lim maktabini tugatgan o‘spirinlar qabul qilingan. Ular bilim doirasiga qarab, madrasada 12-20 17 G'affarov Sh. Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’lim-tarbiya tizimi tarixi. - Samarqand: Kitobxon, 2001. – B 187. 10 yilgacha tahsil olishgan. Ayrim madrasalarda o‘qish muddati 8 yilgacha qisqartirilgan 18 . Jumladan, Samarqanddagi Ulug'bek madrasasining o‘qish muddati 8 yil bo‘lib, unda talabalar bilimiga qarab past, o‘rta va yuqori doiradagi nafaqalar bilan ta'minlangan. Talabalarga dars beruvchi mudarrislar va madrasa xizmatchilari ham o‘z maoshlariga ega bo‘lganlar. Ushbu xarajatlar va madrasa binosiga qarash chiqimlarini qoplash maqsadida madrasalarni qurdirgan hukmdor va amaldorlar o‘zlarining ko‘chmas mulklari daromadidan yetarlicha vaqflar belgilashgan. Vaqflarda madrasalarning joylashgan joyi, talabalar, mudarrislar, boshqa xodimlar soni, ularning oylik maoshlari ko‘chmas mulklar va ulardan tushadigan daromadlar aniq ko‘rsatib qo‘yilgan 19 . XIX asr boshlarida Qo‘qon xonligiga bo‘ysungan 30000 atrofida aholisi bo‘lgan Namangan shahrida 10 taga yaqin madrasa bo‘lib, ularda 4300 talaba tahsil olgan. 150 ming aholi yashagan Samarqandda esa 40 ta madrasa, 200 ming aholisiga ega bo‘lgan Buxoroda 30 ta madrasa, 13 ming xonadonli Toshkent shahrining eski qismida o‘nlab madrasalar mavjud bo‘lgan. 1894- yilda Turkistonda 6445 ta maktab va madrasalar faoliyat ko‘rsatgan. Madrasalarni bitirganlar kamida uch tilni: arab, fors tillari va eski o‘zbek yozuvini mukammal bilgan. “Samarqandda oliy ta'lim - madrasayi oliya - universitet tarixidan lavhalar” kitobining muallifi akademik B.Valixo‘jayevning yozishicha, madrasalar o‘z vazifalariga qarab ikki xil: umumiy va oliy ta'limga mo‘ljallangan. Umumiy ta'lim vazifasini bajargan muassasalar “madrasa”, oliy ta'limga mo‘ljallangan muassasalar esa “madrasayi-oliya” deb atalgan. Bu madrasalar bir-biridan nafaqat katta-kichikligi, me'moriy yechimlarining saviyasi va nufuzi bilan, balki ularda o‘qitiladigan fanlar soni, ularning dasturlari, ta'lim yo‘nalishi, o‘quv jarayoni va tizimining tashkil qilinishi bilan ham farq qilgan 20 . 18 Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. - Toshlent: Sharq , 2006. - B74 19 Xamidov X. XVI-XIX asrlarda yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. - Toshkent: Fan, 2009. – B 23. 20 Valixo’jayev B. Samarqandda oliy ta'lim - madrasayi oliya tarixidan lavhalar. - Samarqand: Kitobxon, 2001. – B 234. 11 Xonaqoh so‘zi forscha bo‘lib, “xona-uy” ma'nosini anglatadi. Dastlab taqvodor so‘fiylar va darveshlar yashaydigan boshpanali hovlili oddiy imoratlar tarzida qurilmog'i, xonaqohda so‘fiylarning yashashidan tashqari, maxsus diniy marosim-zikru samo raqsiga qatnashishlari hamda mutasavvufchilikdagi shogird- ustozlik shartlari ham belgilab beriladi. Ustoz so‘fiylar, ya'ni shayxlar vafot etgach, o‘z xonaqohlari qoshiga dafn etilgan. Natijada shogirdlar va keyinchalik tasavvufga ixlos qo‘ygan xalq ommasi tomonidan bunday mashhur ustoz shayxlarning xonaqohlari o‘ziga xos ziyoratgohlarga aylantirilgan. Bunday xonaqohlarda so‘fiylarning hujralaridan tashqari ziyoratchilar uchun ham maxsus xonalar tashkil etiladi. Termizdagi Hakim at-Termiziy, Miyondagi Abu Sayid va boshqa xonaqoh-ziyoratgohlar shular jumlasidandir. XII asr o‘rtalarida so‘fiylar birodarligining rivojlanishi va tasavvuf tariqatida turli oqimlarnmg vujudga kelishi bilan xonaqohlarning me'moriy ko‘rinishi va vazifalari ham o‘zgara boradi. Bu davr xonaqohlari me'moriy jihatdan ancha shakllangan, ichki hovli atrofiga birikkan bir necha hujralar, so‘fiylar jamoasining yig'ilish va zukr tushish zali samoxona, ustoz so‘fiy, ya'ni shayxning o‘z muridlariga tasavvuf ilmidan dars berish, yetimlarga Qur'onni o‘qitish hamda shayx va muridlarning yashash xonalari, darveshxonalar, chillaxona, ombor va oshxona, matrab samo vaqtida na't va ilohiy qo‘shiq kuylovchilar o‘tiradigan joydan tuzilgan. Tojikistonning janubida xarobalari bizgacha saqlangan Xoja Mashad xonaqosining me’moriy tuzilishi bunga misoldir. O‘rta Osiyoda turli davrlarda qurilib bizgacha yetib kelgan xonaqohlar va ular haqidagi yozma manbalar ushbu binolarning o‘tmishda xalq ijtimoiy hayotida tutgan o‘rni va mavqeini, tarkibiy tuzilishini me'moriy tasnifi va yechimlarining to XVII asrgacha mufassal tarzda takomillashib kelganini ko‘rsatadi. Biroq, xonaqohlar arxitekturasi va ijtimoiy vazifalarining rivojlanish cho‘qqilari asosan Temuriylar davri XIV-XV asrlar va Shayboniylar XVI asr davriga to‘g'ri keladi. Temuriylar va keyinchalik Shayboniylar ham tasavvuf so‘fiylik) jamoasi faoliyatining nazoratini butkul o‘z qo‘llariga oladilar va o‘zlari ham tasavvuf ahliga xayrixoh holda yangi xonaqohlar quradilar. Buning sababi shulki, tasavvuf ta'limoti o‘sha davrlarda va undan oldinroq ham xalq ommasi 12 uchun Islom Sharqi dunyosining ma'naviy-axloqiy mezonlariga, tasavvuf tariqatlarining asoschilari esa xalq orasida katta obro‘ qozonib piru-ustozlarga aylangan edi. Hujviriyning "Kashful mahjub" asarida xalq orasida keng tarqalgan va mashhur mutasavvufchilar atrofida shakllangan tariqatlar haqida mukammal ma'lumotlar keltirilgan. Jumladan, Qodiriya tariqati asoschisi va piri Abduqodir G'i-loniy, Yassaviya tariqati asoschisi va piri Xoja Ahmad Yassaviy. Naqshbandiya tariqati asoschisi Bahouddin Naqshband hamda Xilvatiya, Rifoiya, Mavlaviya, Shozaliya, Sa'diya, Dasukiya, Badaviya, Akbariva, Suxravardiya, Kubroviya, Madyaniya, Chishtiya, Bayramiya va hokazo tariqatiar. Tasavvuf ahli orasidan Abu Ali Ibn Sino, Forobiy singari dunyoga mashhur olimlar; Jaloliddin Rum'iy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiv kabi buyuk shoirlar; Zunnun Al- Misriy, Shoxin Al-Xilvatiy kabi kimyo ilmi bilimdonlari; Imom G'azzoliy, Abdurahmon as-So‘fiy, Ibrohim Haqqiy singari falakiyot ilmining buyuk namoyandalari va fan fanning boshqa tarmoqlari bo‘yicha qanchadan-qancha mutafakkir olimlar yetishib chiqadi. “Qorixona” so‘zi bir necha ma'noda tushunilib, uning keng tarqalgani Qur'on o‘qiladigan xona, ya'ni qiroatxonadir. Qorixona, shuningdek, ko‘zi ojiz qorilar uchun boshpana va qorilar tayyorlaydigan maktab ma'nolarini ham anglatgan. Qorixonalar O‘rta Osiyo shaharlari va qishloqlarida qarovsiz va boshpanasiz qolgan ko‘rlarga yordam berish, ularni ibodat va foydali ishlarga jalb qilish hamda savob maqsadida dindorlar va xudojo‘y mulkdorlar tomonidan qurilgan. Qorixonalarnmg moddiy ta'minoti uchun ularning ta’sischilari o‘z mulklari hisobidan maxsus vaqflar belgilashgan. “Qori” arabcha so‘z bo‘lib, o‘qimoq, ya'ni Quronni ifodali tarzda yoddan o‘qimoq ma'nosini anglatgan. Qorilar o‘lgan kishilar ruhiga bag'ishlab oyatlar ham o‘qishgan. Qorixonalar O‘rta Osiyo me'morchiligida asosan ikki xil: ziyoratgoh masjidlar yoki xonaqohlar qoshidagi alohida birikkan xonalar ko‘rinishida va ushbu binolar qoshida alohida qurilgan imoratlar tarzida shakllangan, Farg'onaning Rishton tumanida XVIII asrning ikkinchi yarmida xom g'ishtdan qurilgan me'moriy yodgorlik Qorixona xonaqohi saqlanib qolgan. Bu yerda ilgari darveshlar Qur’on o‘qib, zikr tushib turishgan. 13 Qorixona to‘rt burchakli hovli tarzida bo‘lib, hovlining ikki tomonidan qator hujralar qurilgan. Hovli to‘rida tarhi kvadrat shaklli tuxumsimon baland gumbazli katta xona bo‘Iib, u jamoatxona va tamaddixona vazifalarini bajargan. Qorixona hujralari ham kvadrat shakiida bo‘lib gumbazlar bilan yopilgan. Hujralar va jamoatxona tosh o‘choq bilan titilgan. Hovlining janubiy tomonida shu yerlik eshonning qabri bo 'lib, uning ustiga ravoqli sag'ana qurilgan. Qabrning yonida ikki metrcha chuqurlikda g'or bo‘lib, u chillaxona vazifasini o‘tagan 21 . Qorixonalarni O‘rta Osiyoda chang to‘zonlar va qum bo‘ronlari kuzatiladigan miniaqalarda ko‘proq uchratish mumkin. Bu asosan oro va Xorazm viloyatlaridir, Xivadagi rnashhur Pahiavon Mahmud maqbarasi qoshidagi brafgoh majmua hoviisida darvozadan chap tomonda ikki qavatli kompozisiyali qorixona joylashgan. U XX asr boshida Hindiston shaharlarida keng tarqalgan jamoat binolariga xos g’ishtin uslubda qurilgan 22 . 21 Zohidov P.Sh. Me’morlar san'ati. - Toshkent: O’qituvchi, 2004. - 217 b 22 Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. - Toshkent: Sharq, 2006. - 233 b. 14 I.2. Shahar yubileylari va turizmga oid adabiyotlarda me’moriy obidalarning yoritilishi Samarqand Markaziy Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biridir. 2007- yilda shahrining 2750 yillik yubileyi nishonlandi. Bu yoshga kirgan shahar Markaziy Osiyoda boshqa yo‘q. Shuning uchun ham Samarqand shahrining me’morchiligini qisqacha bo‘lsada, uning tarixi bilan uyg'unlashgan holda qarab chizish mamlakatimizda arxitekturaning shakllanganligi va rivojlanganligini kengroq o ‘rganish imkoniyatini beradi. Samarqandda 290 dan ortiq arxitekturaviy va 2 mingga yaqin arxeologik yodgorliklar mavjud. Tarixchi va adiblar bu shaharni Sharq musulmon dunyosining qimmatli durdonasi, “Sharq Rimi” deb ham ataydilar. Bu shahar atoqli davlat arbobi, buyuk sarkarda Amir Temur, podshoh va astronom olim Mirzo Ulug'bek, davlatimiz Prezidenti Isiom Karimov singari jahonga mashhur insonlarning nomlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Zarafshon vodiysining ko‘rkam va bahavo, so‘lim yerida, Movarounnahr markazida geografik qulay joylashganlik Markaziy Osiyo shaharlari chida Samarqandni birinchi o‘ringa ko‘targanligi tabiiydir. Arxeologik qazishmalar natijalari bo‘yicha qadim zamonlarda Zarafshon daryosi bo‘yida joylashgan Samarqandda paleolit, neolit davrlarida ovchi qabilalari, bronza davrida chorvachilik va dehqonchilik qabilalari yashaganliklari isbotlab berilgan. Odamlar tashqi muhit ta ’sirlari va har xil hayvonlar hujumidan o ‘zlarini muhofaza qilish maqsadida yerto‘la va chaylalar qurganlar va u joylarda yashaganlar. Strategik qulay yerda joylashganligi uchun rivoj lanishning dastlabkai bosqichlarida Samarqand (yozma ma’lumotlarda So‘g’d davrida Marokand deb nomlangan) mustahkam devor bilan o ‘ralgan. Dastlab u yerda aholi tarqoq joylashgan. Samarqand arxitekturasi miloddan avvalgi davrdayoq rivojlana borgan. Qoldiqlari hozir ham “Devori qiyomat” nomi bilan mashhur bo‘lgan voha devorining uzunligi 40 km ni tashkil etgan. O‘rta sharqni egallagan quldorlik tuzumi krizisi natijasida Samarqand hududi ham keskin qisqargan 23 . 23 O'roqov A. va Xojixonov M. Temuriylar ma'naviyati va madaniyati. - Samarqand: Kitobxon, 1996. 211-bet. 15 Temur va temuriylar davrida Samarqand o‘zini o ‘nglab olib, shahar birun va rabotga butunlay ko‘chib chiqqan va rivoj lanish ilgarilab ketgan. Bu davrda ko‘p tarmoqlar singari me’morchilik va binokorlik ishlari ham gullab yashnagan. Samarqand nihoyatda obod va ko‘kalamzor shaharga aylanadi. Amir Temur o‘zining tug‘ilgan yurti Shahrisabzni shaharga aylantirgan. U yerda 1380-yilda Oqsaroy qasrini, keyinchalik to‘satdan vafot yetgan o‘g‘li Jahongir maqbarasini qurdirgan 24 . Shahrisabzdagi Oqsaroyni xorazmlik ustalarga qurdirgan. Binoni bunyod etish qariyb 20 yilga cho‘zilgan. Uning qurilishi 1403-yillardan keyinroq bitgan. Oqsaroy peshtoqlik va go‘zallikka g‘ishtlarning yaxlit bo‘lib ko‘rinishini ta’minlash old va shimoliy devor yuzasini sirkor parchinlar bilan bir tekisda ishlash tufayli erishilgan. Gumbazning ichi va yonlariga burchaklardagi minoralarga koshin - g ‘ishtlardan qalqon shaklidagi geometrik naqshlar ishlangan. Bu naqshlar silliqlangan g ‘isht va feruza rangli sirkor parchindan yozilgan kufiy xatlar fonida ko‘kyo‘g‘on belboqqa o‘xshash kompozitsiyani tashkil etgan. Devorlardagi turlituman ranglarning jilosi, koshinkor syujetlar, tarixiy, falsafiy va diniy mavzudagi kufiy, suls yozuvlari, islimiy, geometrik va o‘simliksimon naqshlarning o‘zaro uyg‘unligi binoga noyob va sehrli mazmun baxsh etgan. Rangining oy yorug‘ida jilolanib - oqarib ko‘rinishidan bino Oqsaroy deb nomlangan 25 . Temuriylar davrining ikkinchi bosqichida me’morchilikda qo‘sh gumbazlar yaratish odat tusiga kirgan. U davr arxitekturasi shakllarning boyishi, dekorativ elementlarning ko‘payishi, rangning ko‘p ishlatilishi va devorlarga, ayniqsa inshootlar fasadlariga nihoyatda chiroyli va rango-rang pardoz berilishi serjilo ishlanishi bilan ham xarakterlidir. XV asrning ikkinchi yarrmda dekorativ pardozlashda yangi texnik pardozlash kundal paydo bo‘lgan. Kundalda chinni sopol yoki chinni relyefli bezakka to‘la suvi yuritilgan. Monumental me'morchilikda binolarning rejasi murakkablasha borgan. Buyuk alloma Mirzo 24 Frederek S.S. Lost enlightment. Central Asia’s golden age from the arab concuest to Tamerlane. - New Jersey: Princeton University press, 2013. - P. 145. 25 Nozilov D.A., Uralov A.S. O’rta Osiyo me’morchiligi tarixidan lavhalar. – Toshkent : Ijod press, 2004. - B 55. 16 Ulug‘bek davrida madrasalar, jamoat va fanga taalluqli bo‘lgan binolar, inshootlar qurilishi, ayniqsa keng rivojlangan. Markaziy xonalarga katta va baland gumbazlar o‘rnatilgan. Temuriylar davrida yaratilgan saroy va maqbaralar shular jumlasidandir. Go‘ri Amir, Shohi Zinda maqbaralari bir qancha inshootlar bilan birgalikda ansambl ko‘rinishini tashkil etgan. Hovlili rejaviy yechim masjid, madrasa, karvonsaroy, qasrlarda qo‘llanila boshlangan. Inshootlar kompozitsiyasida bitta asosiy o‘q bo‘yicha peshtoqlar, o‘zining gumbazi bilan mancaziy xona joylashgan. Amir Temur davrida peshtoqlarning ikki yonboshida minoralar o‘rnatila boshlangan. Keyingi inshootlarda bunday yechimdan uzoqlasnadi, peshtoq proporsional qilib ishlanadi 26 . Shohi Zinda 25 dan ortiq madaniy qatlamni o‘ziga singdirgan arxeologik - me’moriy yodgorlik kompleksi hisoblanadi. Shohi Zinda madaniy meros obyekti nafaqat Samarqand, balki butun Movarounnahr m e’morchilik maktabi namunalari sifatida turli davrlarda qurilgan 20 dan ortiq arxitektura yodgorliklarini o‘z ichiga oladi. Shohi Zinda ansambli Muhammad payg‘ambarning amakivachchas Abbosning o‘g‘li Qussam 676-yilda Samarqandga islom dinini targ‘ib qilish uchun arab istilochilari bilan keladi. U shu yerda o‘ldirilgan va dafn etilgan. Uning atrofida mo‘tabar kishilar dafn qilingan. Inshootlarning ko‘pchiligi XIV asrga tegishlidir. Arxitektura ansamblining yakunlovchi kirish peshtoqisidarvozaxonasi keyingi davrda tiklangan. Peshtoqqa bu ulkan binoga Amir Temur Ko‘ragoniy o‘g‘li, Shohruxxon o‘g‘li, Ulug‘bek Ko‘ragoniy o‘g‘li Abdulazizxon tomonidan asos solingan deb yozilgan. U Ulug‘bek tomonidan 1434-1435-yillarda o‘g’li Abdulazizga atab qurdirilgan. Zinalardan chiqib, tor ko‘cha bo‘ylab yurganda, kishi uzoq tarix bilan ko‘rishganday bo‘ladi. Kirishdan uzoqlashgan sari inshootlar qadimlasha boradi. Zinaning chap tomonida XV asr ayvonlaridan birida ikki gumbazli Qozizoda Rumiy (Ulug‘bek davrining matematigi va astronomik va uning yaqinlariga atalgan maqbara joylashgan. O‘ttiz olti poyali zinadan ko‘tarilgach, galereyaga duch keladi. 26 Alimova D. O’zbekiston san’ati (1991-2001-yillar). - Toshkent: Sharq, 2001. - 233 b 17 Samarqand shahrining eng mashxur inshooti Amir Temur maqbarasidir. Bu inshoot 1404-yilda Amir Temur ko‘rsatmasi bilan Kichik Osiyoga yurish qilgan vaqtda (1403-yilda) vafot etgan sevimli nevarasi, taxt vorisi Muhammad Sultonga atab qurilgan. Bir oz vaqt o‘tgach, 1405-yilning fevral oyida Xitoyga yurish qilgan chog‘ida Amir Temur vafot etadi va u ham shu yerga dafn qilinadi. Yuksak shahar sozlik usullariga ega, me’moriy dekor san’atiga boy, ko‘shinkorlik ishlari juda ham sifatli, arka va sferik gumbazlarining arxitekturaviy shakl va proporsiyalari uyg‘unlashgan tarixiy yodgorliklarga serob Samarqandda yana bir yangi uslub - relyefli bezak qo‘llanilgan. Bu usulda ishlangan jahondagi ikkita asar ham shu yertedir (Bibixonim masjidi va Amir Temur maqbarasi)Registon maydonidagi noyob inshootlar-Ulug‘bek (1417-1420-yillar), Sherdor (1619-1636-yillar) madrasalari va Tillakori madrasa-masjidi (1646-1647-yillar) barpo etilgan. Ulug‘bek madrasasi ekspluatasya qilish davrida tashqi tasirlar, zilzilalar va ichki janglar oqibatida jiddiy talofot ko‘rgan. Tashqi gumbazlar, ikki minora va ko‘pgina yashash xonalari vayron bo‘lgan. Samarqanddagi Ulug‘bek madrasasi gumbazi Sharqda eng katta gumbazlar qatoridan o‘rin egallagan. Registondagi arxitektura yodgorliklari. Ulug‘bek madrasasining umumiy ko‘rinishi (1417- 1420-yillar) XVII asrda Samarqand hokimi Yalangto‘sh Bahodir hashamatli binolar qurishga boshqa beklar bilan raqobat qilib, vayrona holatidagi Ulug‘bek xonaqohi o ‘rniga Sherdor madrasasini Mirzoyi karvonsaroy o‘rniga Tillakori madrasa - masjidini qurdirgan. Tillakori va Sherdor madrasalari katta o‘lchamlilik, pardoz ishlarining nozikligi bilan ajralib turadi 27 . Tillakori madrasasi 1646-1647-yillarda jome masjid va madrasaga mo‘ljallanib qurilgan. U ansambldagi Ulug'bek va Sherdor madrasalari bilan muvozanatlashtirib bunyod etilgan Hovlining g‘arb tomonidagi masjidga peshtoq orqali kiriladi. Masjid xonasi ikki yonidagi ravoqli gumbazlar galereyasi tufayli keng o‘rinadi. Xona to‘ridagi marmar qoplamali mehrob, o‘ng tarafida marmar zinapoyali minbar bor. Xona o‘z vaqtida zarhal naqshlar bilan jozibador bezatilgan. 1930-yillarda bu yerda maxsus ustaxona tashkil etilib, koshinlarning 27 Registon ansambli // https://meros.uz/object/registon-ansambli 18 qadimiy rangini topish yo‘lida tadqiqot ishlari olib borilgan. Mustaqillik yillarida inshoot restavratsiyadan chiqdi va avvalgi go‘zal holatiga keltirildi. Tillakori masjid madrasasi katta xonasining ichidagi badiiy bezaklar jilosi halning hamda rango-rang naqshlarning tovlanishiga asoslangan naqshlar me’moriy shakllarning tuzilishiga qarab taqsim etilgan. Burchakburchaklaridagi mehroblar kundal uslubida islimiy naqshlar bilan bezatilgan.Ulug’bek rasadxonasi binosi yo‘qolib ketgan bo‘lgan. Uni ko‘p izlanish va mehnatlar evazida arxeolog Vyatkin 1908- yilda topgan. Doira shaklidagi u tarixiy inshootning diametri 46 m ni, balandligi 30metrni tashkil etgan. Binoning asosini burchak o‘lchagich (tik aylana) tashkil etadi. Binonining radiusi 40,2 m, yoy uzunligi 63 m ga tengdir. Inshootning asosiy asbobi - Sektant meridian bo‘ylab o‘ta aniqlikda o ‘rnatilga 28 . Abdulazizxon madrasasi Buxorodagi me’moriy yodgorlik XVII asrda Buxoro xoni Abdulazizxon tomonidan qurilgan. Abu Hafs Kabir Buxoriy yodgorligi IX asrda qurilgan. Abu Hafs Kabir hanafiy mazhabi olimlaridan biri. Allomaning xizmatlari sababli Buxoroi sharif “Qubbatul islom” (Islomning gumbazi) unvonini olgan. Bahouddin Naqishband majmuasi Buxoro viloyati Kogon tumani Qasri Orifon qishlog’ida joylashgan. XIV-XVI asrda qurilgan. Masjid, madrasa, hovuz, minora, quduqdan iborat ziyoratgoh majmuasi. Baland masjid Buxoro shahrida XVI asrda bunyod etilgan. Masjid- harsang toshlar ustiga qurilgan. Uni qurishda mumtoz davr me morchiligining noyob va nafisʼ usulidan keng foydalanilgan . Bolohovuz masjidi Bolohovuz gumbazli masjidi XVIII asrda (1712 yilda ) qurilgan. Sayfiddin Boharziy obidasi Buxoroda XIII- XIV asrlarda qurilgan. Mo`g`ul bosqinchilari orasida islom dinini targ`ib qilgan allomalardan. Bayonqulixon yodgorligi O rta Osiyo me morchiligi noyob ʻ ʼ namunasi bo‘lib, XIV asr o rtasida qurilgan. Mo`g`ullarning Chig`atoy ulusi xoni ʻ Bayonqulixon ziyoratgohi Amir Temur davri me morchiligining ilk namunalaridan ʼ hisoblanadi. Buxoro namozgohi Buxorodagi me’moriy yodgorlik-Nomozgoh. Qoraxoniylar sulolasining yozgi qarorgohi o‘rnida XII asrda (1119-yilda) barpo 28 Frederek S.S. Lost enlightment. Central Asia’s golden age from the arab concuest to Tamerlane. New Jersey: Princeton University press, 2013. P. 686. 19 etilgan . Ch о r B а kr me’moriy majmuasi Chor Bakr majmuasi XVI asrda qurilgan. Xonaqoh, masjid, madrasa va katta bog dan iboratdir.ʻ Chor minor Buxorodagi me moriy yodgorlik bo`lib 1807-yilda qurilgan. Chor minor qurilgan ʼ masjid, madrasa, xujralar bilan o ralgan hovlidan iborat. ʻ Fayzobod xonaqohi Buxoroda taxminan 1598-1599-yillar qurilgan. Fayzobod xonaqohi ochiq ravoqli galereya shaklida qurilganligi bilan ajralib turadi. Govkushon majmuasi Buxorodagi me moriy yodgorlik bo‘lib, XVI asrda barpo etilgan.Bu majmua ʼ madrasa, masjid, minora, hovuz va saroydan iborat. Mir Arab madrasasi Madrasa- XVI asrda(1530-1536) qurilgan. Madrasa 114 hujradan iborat. Bu Buyuk ilm dargohi hozirgi kunga qadar faoliyat ko`rsatmoqda. Ismoil Somoniy maqbaras IX asrda qurilgan. Buxorodagi ko‘hna memoriy yodgorlik . Musulmon amiri Ismoil Somoniy sharafiga qurilgan dastlabki maqbara. Sharqning me`moriy durdonasi deb ataladi va 1997-yil Yunesko ro`yxatiga olingan Ko kaldosh ʻ madrasasi Buxoro xonining vaziri Qulbobo Ko kaldosh XVI asrda (1568-1569- ʻ yillarda ) qurdirgan. Labihovuz ansambli XVII asrda barpo etilgan Hovuz va uning g arbida Nodir Devonbegi xonaqohi, sharqida Nodir Devonbegi madrasasi, ʻ shimolida Ko kaldosh madrasasi va Ernazar elchi madrasasi qad ko targan. ʻ ʻ Masjidi Kalon Buxoroda XII-XVI asrga oid jome’ masjid. 1997-yil YUNESKO tashkilotining butun jahon yodgorliklar ro`yxatiga kiritilgan. Nodir devonbegi madrasasi Buxoro xoni Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi tomonidan XVII asrda 1622-1623-yillarda qurilgan. Unda madrasalarga xos ayvon, masjid va katta darsxona bor. Sitorai mohi xosa Sitorai mohi xosa - Buxorodagi mang itlar ʻ sulolasining uch avlodiga mansub saroy - bog . Buxoro amirlarining qarorgohi. ʻ Ulug`bek madrasasi Buxoro viloyati G`ijduvon tumanida XIV asrda Mirzo Ulug`bek tomonidan qurilgan madrasa. Xo ja Zayniddin majmuasi ʻ XVI asrning I yarmida Buxorodagi me moriy yodgorlik. Bino masjidga mo ljallab qurilgan, ʼ ʻ unimng hujralari ham bor. Yettti pir yodgorlik majmuasi Buxoro viloyatida joylashgan XII-XIV asrlarda yashab o`tgan buyuk tasavvuf ulamolari sharafiga qurilgan yetti yodgorlik ziyoratgohlari. Buxoro Arki Buxorodagi shaharning qadimiy qal`asi dastlab miloddan avvalgi I asrda qurilgan. Hozirgi qiyofasi asosan 20 shayboniylar davrida XVI asrda shakllangan. Shaxrisabz Oqsaroy saroyi bayramona hukumat binosi – rezidentsiyaning namunasi . Saroyning qurilishi 1380-yilda boshlangan, 1404-yilda tamomlangan. Temuriylar barpo etgan barcha inshootar orasida eng antiqasidir. Dorut-Tilovat Ziyoratgoh XIV-XV asrlarga Shaxrisabzda bunyod etilgan. Shamsiddin Kulol maqbarasi hamda Ko‘k-Gumbaz jome’ masjididan iborat. Gumbazi Sayidon Shaxrisabzda Mirzo Ulug’bek tomonidan XV asrda qurilgan ziyoratgoh. Dorus-Saodat ansambli uch qismidan iborat: Hazrati Imom masjidi Amir Temurning katta o‘g’li Jahongir Mirzoning qabri va Amir Temur o‘zi uchun qurdirgan dafngohdan iborat. Termiz Al-Hakim at-Termiziy yodgorlik majmuasi Termiz shahrining yaqinida Amudaryo bo‘yida joylashgan. IX-XV asrlarga mansub ziyoratgoh. Alloma IX asrda yashagan mashhur mutasavvif olim. Abu Iso at-Termiziy yodgorligi Surxondaryo viloyati, Sherobod tumanidagi XI-XII asrlarga oid ziyoratgoh. Abu Iso Termiziy (rahmatullo alayhi) mashhur muhaddis, Sunanini Termiziy, ash- Shamoyili an-Nabaiyya kabi asarlar muallifi. Jarqo‘rg’on minorasi O‘rta Osiyodagi qirrali yagona minora. U O‘rta asrlardagi memor Ali ibn Muhammad Sarahsiy tomonidan XII asrda (1109-yilda) qurilgan. Sulton Saodat majmui Termizdagi payg’ambarimiz avlodlari-sayidlarning hilxonasi. Ziyoratgoh X-XVII asrlarga oid. Termizning sharqida joylashgan bo‘lib, VII asr davomida shakllangan. Buxoroning eng qadimiy yodgorliklaridan biri X asrning boshida Somoniylar sulolasining asoschisi tomonidan qurilgan Ismoil Somoniy maqbarasidir. Maqbara usti yarim sfera shaklidagi gumbaz bilan yopilgan kub shaklidagi binodir. Somoniylar maqbarasi O‘rta Osiyoning me’morchiligida bizgacha yetib kelgan, pishiq g’ishtdan qurilgan birinchi bino bo‘lib, bunda g’ishtlar ham qurilish uchun, ham bezatish uchun ishlatilgan. Shaharning asosiy va eng baland ko‘tarilgan inshooti 1127-yilda qurilgan Kalon minorasidir. Bu har tomonlama komil muhandislik inshooti, Buxoroning sathidan 47 metrga ko‘tarilib turgan ulkan minoradir. O‘zbekistonda eng baland bo‘lgan ushbu minora tepaga chiqqan sari sal ingichkalashib boradi, uning dumaloq aylanasidan o‘rab turgan halqalar turli rangdagi sirlangan g’ishtchalar bilan bezatilgan. Shu bilan birga 21 minoradagi naqshlarning turli-tumanligi va takrorlanib kelishi sodda va komil me’morchilik shakllarini boyitadi. Buxorodagi o‘rta asrlar me’morchiligining alohida xususiyati – ko‘cha yoki maydon bilan bir-biridan ajralib turgan va old yuzasi, darvozalari bilan bir-biriga qarab turgan ikkita ulkan inshootdan iborat bo‘lgan majmualarning barpo etilishi edi. Shu asosda shaharning markaziy me’morchilik majmuasi yaratilgan – Poi Kalon “Ulkan inshoot osti” maydoni. Uning minorasi gumbazli o‘tish yo‘li bilan benihoya ulkan juma masjidi – Masjidi Kalon bilan bog’langan. Uning qarshisida XVI asrning boshida hatto bizning davrimizda ham ishlayotgan Mir-Arab madrasasi barpo etilgan 29 . Chashma-Ayub mozorining barpo etilishi ham XII asrlarga oid, deb hisoblanadi. Afsonalarga qaraganda, Injildagi payg’ambarlardan biri – Ayub (Iov) Buxoroning bu suvsiz qismidan o‘tayotganda hassasi bilan yerga urgan – natijada bu yerda top-toza, shifobaxsh suvli buloq paydo bo‘lgan. XIV asrda Amir Temur o‘zining yurishlaridan birida olib kelgan xorazmlik ustalar buloq va quduq ustidan bino barpo etganlar hamda quduqdagi baland tortish qurilmasi ustidagi konus shaklidagi gumbazga Xorazm uchun xos bo‘lgan shakl berganlar. Ularga qaraganda mashhur Chor-Minor masjidi esa yangi qurilgan bino, deb atalishi mumkin u XIX asrda qurilgan. Bu masjidda to‘rtta uncha baland bo‘lmagan minoralar hamda gumbazlar zangori rangda bo‘lib, masjidga o‘ziga xos qiyofa bag’ishlaydi. Sharq me’morchiligi uchun sun’iy suv havzalari bo‘lgan hovuzlardan nafaqat amaliy maqsadlarda, balki shaharni yanada har tomonlama bezatish uchun ham foydalanish odatdagi holdir. Buxoroda saksontadan ortiq bunday obodonlashtirilgan hovuzlar bo‘lib, shaharni ta’minlab turar edi. Ulardan eng mashhur bo‘lgan hovuz Labi-hovuzdir 30 . Yirik poytaxt-markaz bo‘lgan Buxoro shahri nafaqat o‘zining masjidu madrasalari, maqbarayu-mozorlari bilan, balki saroylari, hashamatli uylar, karvon- saroylar, hammomlari va ko‘p gumbazli savdo majmualari bilan ham mashhur edi. Shaharda ko‘chalarning kesishuvida-guzarlarda qurilgan Toqi-Zargaron 29 Alimova D. O’zbekiston san’ati (1991-2001-yillar) - Toshkent: Sharq, 2001. – B 68 30 Labi Hovuz // https://www.meros.uz/object/labi-hovuz-ansambli 22 “Zargarlarning gumbazi”, Telpak-Furushon “Telpaklar sotuvchilarining gumbazi” va Toqi-Sarrofon “Pul almashtiruvchi sarroflarning gumbazi” saqlangan, ular hozirgacha savdo rastalari sifatida ishlatilmoqda. Ularning birinchi qurilishi va ishlatilishidan nomlari ham dalolat bermoqda. O‘rta asrlarda Buxoro Markaziy Osiyodagi barcha musulmonlarning muqaddas shahri bo‘lgan edi, bunda nafaqat diniy hurmat-e’tibor, balki estetik tuyg’ular ham ifodalanar edi. Buxoro shon- sharaf mujassam bo‘lgan shahar deb hisoblanar edi, u yerda eng mashhur kishilar yig’ilar edi. Islomda Qur’ondan keyin ikkinchi o‘rinda turgan diniy kitob – eng haqqoniy hadislarning to‘plami bo‘lgan “Al-jami as-sahih” ning muallifi Imom Al- Buxoriy edi. Abu Ali ibn Sino (Avitsenna) shaharga yaqin bo‘lgan qishloqdan kelib chiqqan edi, u shaharda o‘z faoliyatini boshlagan. Islomda eng muqaddas shaxslardan biri shayx Bahovaddin Naqshband, so‘filar ta’limotining asoschisi, buxorolik misgar edi. Shayxning go‘rini ziyorat qilish Makkaga borib bajarilgan haj marosimiga tenglashtirilar edi. Bahovaddin Naqshbandning maqbarasi hozir ham shaharning eng muqaddas joyi deb hisoblanadi 31 . 31 Nozilov D.A., Uralov A.S. O’rta Osiyo me’morchiligi tarixidan lavhalar. - Toshkent: Sharq, 2004. – B 34 23 II.BOB. TARIXIY OBIDALAR BO’YICHA XORIJ TADQIQOTCHILARINING ISHLARI II.1. Xorij olimlarining tadqiqotlarida me’morchilik durdonalarining o‘rganilishi Amir Temur va Temuriylar davri me'moriy yodgorliklari tarixi xorijiy mualliflar tomonidan ham katta qiziqish bilan o‘rganilgan. Tadqiq etilayotgan davrda xorijlik olimlar-ning O‘rta Osiyoga tashrifi va ular tomonidan tadqiqot ishlari uchun materiallar to‘plashlariga turlicha imkoniyatlar mavjud bo‘lgan. Xusu-san, XIX asr oxiri–XX asr boshlarida ushbu hududga maxsus topshiriq bilan kelgan chet ellik tadqiqotchilarning tashriflari natijasida yozib qoldirgan hisobot va esdaliklarda mavzuga oid qiziqarli ma'lumotlar uchraydi. Ularda mahalliy xalqlar hayoti, turmush tarzi, madaniy yodgorliklari, shu jumladan, Amir Temur va Temuriylar davri me'mo-riy yodgorliklari to‘g‘risida ham qimmatli ma'lumotlar mavjud. Xususan, G.Vamberi 32 , F.Bernabi 33 , Yu.Skayler 34 , G.Landsel 35 , G.Moser 36 , J.Kurzon 37 , E.Bloshet 38 , V.Kurtis 39 va boshqa mualliflarning asarlari fikrimizga dalil bo‘ladi. O‘rta Osiyo hududida sovet hokimiyati o‘rnatilgandan keyin chet ellik mutaxassislar tomonidan o‘lkaning tabiiy va madaniy boyliklarini tadqiq etish imkoni deyarli cheklab qo‘yilgan bo‘lsa ham, xorijliklar tomonidan O‘zbekiston me'moriy merosini tadqiq etish ishlari to‘xtab qolmadi. Xususan, ushbu davrda respublikaning Xiva, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz kabi qadimiy shaharlari va ularda joylashgan arxeologiya va arxitektura yodgorliklarini xorijlik olimlar tomonidan o‘rganilgan. Ushbu davrda ham “ochiq 32 Vambery, Arminius. Travels in Central Asia. – New York: Harper and Brothers Publishers 1865 – 512 p 33 Frederick Bernaby. Colonel Venukoff”s List of Routes in China and Central Asia. In Ride to Khiva: Travels and Adventures in Central Asia. First published 1876. (Cambridge Library Collection – Tr а vel, Middle East and Asia Minor). – (next Cambridge, 2011). – P. 448-488 34 Eugene Schuyler. Turkistan. Notes of a journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja. Vol. I. – New York: Scribner, Armstrong & Co., – 1876. – P. 225-240; 35 Henry Lansdell. Russian Central Asia: including Kuldja, Bokhara, Khiva and Merv; V. 2. – London, 1885. – P. 85-99; 36 Henri Moser. A travers l'Asie Centrale. Chapter V. De Tashkent a Boukhara. – Paris, 1886. – P. 108-141 37 George Kurson. Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian question. Second edition. – London: Longmans, Green, and CO, 1889. – P. 106-20 38 Edgar Blochet. Les Inscriptions De Samarkand I. Le Goûr-IMîr, اﻣﯾر ﮔور Ou Tombeau De Tamerlan Épitaphes de Tîmoûr et de plusieurs princes tîmoûrides. (Suite) // Revue Archéologique, Presses Universitaires de France, V.I, – Leroux, 1897. – Р . 67-109, 202-231 39 Curtis William Eleroy. Turkestan: “The Heart of Asia”. – New York: George H. Doran Company, 1911. – P. 161- 301. 24 osmon ostidagi muzeylar”, deya e'tirof etilgan tarixiy shaharlarimiz va ularda joylashgan dunyoga mashhur tarixiy obidalar tarixiga oid materiallar M.Holdsvord, S.Bekker, K.Pander, Otto-Dorn va boshqa muallliflar tomonidan nashr ettirilgan1. O‘zbekiston o‘zining mustaqilligini e'lon qilgach (1991 yil 31 avgust) xalqimiz madaniy merosini keng miqyosda targ‘ib etish ishlari yanada kuchaydi. Xususan, YUNESKO tomonidan madaniy merosga bo‘lgan e'tibor natijasida “Butunjahon madaniy merosi ro‘yxati”dan joy olgan respublika moddiy va nomoddiy madaniy merosi namunalari sonining sezilarli darajada ortib borgani bunga yaqqol misol bo‘ladi . Bu davrda O‘zbekiston me'moriy yodgorliklari tarixi va milliy me'morchilik maktablari an'analari, Amir Temur va Temuriylar tomonidan O‘zbekistonning tarixiy shaharlarida bunyod etilgan obidalar F.Glazebruk, K.Henkel, Yu.Goldenshteyn, P.Stronskiy, F.Bressan, P.Judish, Ron Sela, J.Saxadeo, S.Gorshenina, Ye.Paskaleva va boshqalar tomonidan o‘rganilgan. E'tiborli tomoni shundaki, tadqiqotchilar tomonidan O‘rta Osiyo xalqlari me'moriy merosi, xususan, Amir Temur va Temuriylar davrida amalga oshirilgan bunyodkorlik ishlari, barpo etilgan mahobatli inshootlarning o‘ziga xosligi, me'morchilikda ushbu davrda erishilgan yutuqlar, mamlakatning turli hududlarida rivoj topgan me'morchilik ilmiy maktablarining betakror an'analari katta qiziqish bilan o‘rganilgan. Yuqorida sanab o‘tilgan ilmiy ishlarning barchasida Amir Temur va Temuriylar davri me'moriy obidalari va ularning buyurtmachilari bo‘lgan hukmdorlar tomonidan bunyodkorlik ishlariga bo‘lgan e'tibor hamda usta- me'morlar mahoratiga yuqori baho berilgan. Shuningdek, Temuriylar davrida me'morchiligida erishilgan yutuqlarning O‘rta Osiyo xalqlari me'morchiligi taraqqiyotida tutgan o‘rni va keyingi davrlar me'morchiligiga o‘tkazgan ta'siri masalasi xolis yoritib berilgan. Amir Temur va Temuriylar davri me'moriy yodgorliklari tarixi va tarixshunosligi masalasi alohida ilmiy muammo sifatida tarixchi olima M.S.Xamidova tomonidan tadqiq etilgan 40 . Muallif tomonidan mazkur mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi masalalari batafsil yoritib 40 Xamidova.M. Temuriylar davrining Movarounnahrdagi me’moriy yodgorliklari tarixi. - Toshkent : EVRIKA- 2024. – B 162 25 berilgan . Amir Temur va Temuriylar davri me'moriy yodgorliklari tarixi va tarixshunosligi masalasi alohida ilmiy muammo sifatida tarixchi olima M.S.Xamidova tomonidan tadqiq etilgan. Muallif tomonidan chop ettirilgan ilmiy ishlarda mavzuning manbashunosligi va tarixshunosligi masalalari batafsil yoritib berilgan 41 . 41 Ҳамидова . М . Амир Темур ва Темурийлар даври меъморий ёдгорликларининг ўрганилиши . - Toshkent : TURON-IQBOL 2021. 320 b 26 II.2.O’zbek xalq me’morchiligi “Jahon to’plamlari”da aks etilishi O‘zbekistonning YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan shaharlarining turizm rivojlanishidagi ahamiyati ulkan bo‘lib, ular milliy va xalqaro darajada tarixiy va madaniy boyliklarni targ‘ib qilishning eng muhim vositalaridan biridir. Samarqand, Buxoro, Xiva va Shahrisabz shaharlarining o‘ziga xos tarixi, me’moriy obidalari va madaniy yodgorliklari xalqaro turizmni rivojlantirishda yetakchi rol o‘ynaydi. Samarqand YUNESKO tomonidan “Madaniyatlar chorrahasi” deb e’tirof etilgan bo‘lib, uning Registon maydoni, Shohi Zinda majmuasi va Ulug‘bek rasadxonasi dunyo bo‘ylab sayyohlarni o‘ziga jalb qilmoqda. Ushbu obidalar nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki xalqaro tadbirlar, masalan, “Sharq taronalari” festivali uchun asosiy maydon hisoblanadi. Samarqand xalqaro sayohatchilar tomonidan “Sharqning marvaridi” deb tan olinib, turizm sohasida barqaror rivojlanishni ta’minlamoqda. 2014-yil 7-iyul kuni Amerikaning taniqli «The Huffington Post» nashri «Dunyoning albatta borib ko‘rish lozim bo‘lgan 50 shahari» ro‘yxatini e'lon qildi. Dunyoning eng mashhur shaharlari orasida «Sharq marvaridi» -Samarqand ham bor. Mazkur nashr reytingida qayd etilganidek «Registon maydonidagi madrasalar va qadimgi inshoaatlardagi naqshlar Buyuk lpak yo‘lining ko‘hna shahri-Samarqandni jahon islom me'morligining eng go‘zal namunalaridan biriga aylantirilgan». Ushbu reyting «The Huffington Post» nashri tomonidan minube.net sayohatchilar hamjamiyati bilan o‘zaro hamkorlikda tuzilgan. Bundan ko‘zlangan maqsad «Buyuk ko‘hna poytaxtlardan tortib, to Osiyo, Amerika va ulardan tashqari dunyodagi eng a'lo joyni topish» bilan izohlanadi. Reyting mualliflarining fikr bildirishlaricha, odamlar o‘z hayoti davomida albatta borib ko‘rish lozim bo‘lgan qadamjolar ro‘yxatidan dunyoning 50 shahari joy olgan 42 . Buxoro O‘zbekistonning diniy va madaniy markazi sifatida, tarixiy obidalari va diniy ziyorat joylari bilan mashhur. Islom dunyosida Buxoroning ismiga «Sharif» ya'ni «Muqaddas» qo‘shimchasi qo‘shib ishlatilgan. X asrda Buxoro eng 42 “The Huffington Post” nashrining “Dunyoning albatta borib ko‘rish lozim bo‘lgan 50 shahri” maqolasi. Zarafshon. 2014- yil 10- iyul, № 83. 27 yirik ilmiy va madaniy markaz bo‘lgan. Mag'oqi Attori, Namozgoh masjidi, Chashmai Ayub kabilar ushbu davrdan yodgor bo‘lib qolgan. Sitorai Mohi Xosa oxirgi Buxoro Amirining yozgi saroyi, u hashamatli arxitekturaning eng yorqin namunalaridan Devonbegi xonaqosi, Markaziy Osiyodagi yetakchi bo‘lgan Ko‘kaldosh madrasasi (Abdullaxon tomonidan bunyod etilgan) shahaming o‘ziga xos diqqatga sazovor joylari hisoblanadi. Jsmoil Somoniy maqbarasi shahardagi yaxshi saqlanib qolgan eng qadimiy bino bo‘lib, nafis arxitekturaga ega. Poyi Kalon ansambli (XII asr) shahaming markazidan o‘rin olgan. Shu yerdan piyoda Ark binosiga, Chorminorga o‘tish mumkin. Shahar atrofidagi Varaxsha xarobalaridan janglar va ov marosimlarini aks ettiruvchi ko‘plab rangli lavhalar, qimmatli buyumlar topilgan va muzeylarga topshirilgan. Xiva, Ichan-qal’a – O zbekistonning tarixiy o zbek shahri Xivaningʻ ʻ mustahkam devor bilan o ralgan ichki shahri bo lib, Markaziy Osiyodagi birinchi ʻ ʻ umumjahon me rosi obyektiga aylandi. Asrlar davomida qad rostlagan (eng ʼ qadimiy me moriy yodgorliklar XIV asrga to g ri keladi), istehkom, saroylar, ʼ ʻ ʻ masjid, madrasalar, maqbara, minoralar, karvonsaroy va hammomlar Ichan qal ani ʼ o ziga xos yodgorlik shahriga aylantirdi. Ichan qal a qurilishida Xiva me morlari ʻ ʼ ʼ O rta Osiyoda qadimdan qo llanib kelgan uslub – inshootlarni ro parama-ro para ʻ ʻ ʻ ʻ qurish uslubidan (qo shdan) foydalanishgan. Masalan, Olloqulixon madrasasi bilan ʻ Qutlug Murod inoq madrasasi, Sherg ozixon madrasasi bilan Pahlavon Mahmud ʻ ʻ maqbarasi shu uslubda qurilgan. Ichan qal a me morligining yana bir o ziga xos ʼ ʼ ʻ xususiyati binolarning alohida ansambl holida qurilganligi. Masalan, Juma masjid yonidagi ikkita kichik madrasa, Muhammad Amin inoq hamda Matniyoz devonbegi madrasasi ancha yirik ansambldir. Polvon darvoza oldidagi bir necha masjid va madrasalar, hammom, toqi, karvonsaroy va xon saroyi o ziga xos ʻ ansamblni tashkil etadi. Qutlug Murod inoq bilan Olloqulixon madrasasi, Tosh ʻ hovli bilan Oq masjid o rtasidagi maydoncha shu ansamblning mujassamot ʻ markazidir 43 . 43 “Ичан-Кала (Ichan Qala)”. // www.tourister.ru 28 Shahrisabz, Amir Temur davrining me’moriy yodgorliklarini saqlab qolgan holda, Oqsaroy saroyi va Dorus-Siyodat majmuasi bilan ajralib turadi. Ushbu shahar Temuriylar davri madaniy va iqtisodiy rivojlanishining yorqin namunasi bo‘lib, xalqaro sayyohlarni o‘ziga tortishda davom etmoqda. Shahrisabz shahrining asosiy diqqatga sazovor joyi Amir Temurning mahobatli qarorgohi, qurilishiga qariyb chorak asr davom etgan Oqsaroy saroyidir. DorutTillavat tasavvufning asoschilaridan biri, buyuk din arbobi, Amir Temur otasining ustozi Shamsiddin Kulol dafn etilgan joyda barpo etilgan eng qadimgi me moriy yodgorlik,ʼ Muqaddas Qur oni Karimni mulohaza yuritish va mutolaa qilish maskanidir ʼ 44 . Tarixiy obidalarning YUNESKO «Jahon merosi» ro‘yxatiga kiritilishining asosiy maqsadi o‘z hududida mashhur bo‘lgan obyektlarni dunyoga tanitish va himoya qilishdir. YUNESKOning «Jahon merosi» ro‘yxatiga Xivadagi Ichan Qal'a 1990-yil, Buxoroning tarixiy markazi 1993-yil, Shahrisabzning tarixiy markazi 2000- yil kiritilgan. 2001-yil 12-16-dekabr kunlari Finlandiyaning Xelsinki shahrida YUNESKOning Jahon merosi Qo‘mitasining navbatdagi yig'ilishi bo‘lib, unda Samarqand shahri ham YUNESKO ning «Jahon merosi» ro‘yxatiga kiritildi 44 Shahrisabz shahri // https://ru.unesco.org/silkroad/content/shakhrisabz 29 XULOSA “Markaziy Osiyo marvaridi” sifatida tanilgan O‘zbekiston tarixiy Ipak yo‘lida joylashgan. Bu yerda turk va islom me’morchiligining noyob asarlari saqlab qolingan. Asrlar davomida karvonlar o‘tish joylaridan biri bo‘lgan O‘zbekistondagi me’moriy obidalar tuzilishi va shakliga O‘rta Osiyo aholisining ijtimoiy hayoti, turmush tarzi va islom dini mafkurasi madaniy hayotga oid bu sohaga ham kuchli ta’sir qilganini ko‘rish mumkin va shu bilan birga betakror madrasalar, ko‘k gumbazli majmualar, karvonsaroylar, masjidlar va mashhur islom olimlarining qabrlari bor. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, ajdodlarimizdan qolgan madaniy tarixiy merosga e’tibor kuchaydi, tarixiy yodgorliklar davlat nazorati ostiga olindi. Uning tashqi qiyofasi tubdan o‘zgardi. Qolaversa, mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi natijasida uning yangi yo‘nalishda ravnaq topishi uchun qulay shart-sharoitlar yuzaga kedi. Asrlar davomida to‘plangan va avloddan-avlodga o‘tib kelgan, boyib brogan me’morchilik yuqor darajada rivojlandi. Istiqlol yillarida Buxoro, Samarqand, Termiz, Xiva, Toshkent. Qo‘qon, Shahrisabz kabi shaharlarda ulug’ ajdodlarimizning yuksak iste’dodi bilan bunyod etilgan obidalar o‘zining haqiqiy qadr-qimmatini topdi, ularni ta'mirlash va asl qiyofasini tiklash davlatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Toptalgan tariximiz, qutlug’ qadamjolar, hatto nomlari ham unutilayozgan obidalar ta’mirlandi, qayta tiklandi. Imom al Buxoriy, Imom at-Termiziy, Abu Mansur al- Moturudiy, Ahmad al-Farg’oniy, Burhoniddin al-Marg’inoniy, Mahmud az- Zamaxshariy kabi ulug’ allomalarimizning sha’nlariga munosib yodgorlik majmualar yaratildi. Toshkent, Samarqand va Shahrisabzda Sohibqiron Amir Temur, Toshkentda Mirzo Ulug’bek, Alisher Navoiy, Urganchda Jaloliddin Manguberdi, Termizda Alpomish haykallari qad ko‘tardi. Bugungi kunda mamlakatimizda yetti mingdan ortiq yodgorlik, shu jumladan, 2500 ta me’moriy obida, 2700 tadan ortiq monumental san’at asari davlat muhofazasiga olingan. 30 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI I.Huquqiy – normativ hujjatlar 1. Karimov I.A. Biz kelajagimizni o’z qo’limiz bilan qurmoqdamiz. 7- jild. T.: O’zbekiston, 1999. 456-bet. II. Adabiyotlar 2. Frederek S.S. Lost enlightment. Central Asia’s golden age from the arab concuest to Tamerlane. New Jersey: Princeton University press, 2013. P.686. 3. Agzamova G. O’zbekiston shaharlari XVI-XIX asrning o’rtalarida. T.: Adabiyot uchqunlari, 2017. 228-bet. 4. Xoji Ismatulloh Abdulloh Markaziy Osiyoda Islom madaniyati. T.: Sharq, 2005. 231-bet. 5. G'affarov Sh. Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’lim- tarbiya tizimi tarixi. Samarqand: Kitobxon, 2001. 31-bet. 6. Murtozova S. O’zbekiston madaniyati tarixida Rossiya imperiyasi davriga doir qo’shimcha manbalar. Qarshi: Nasaf, 2013. 43-bet. 7. Kattayev K. Samarqand madrasalari va ilmu-fan rivoji. T.: Sharq, 2006. 166-bet. 8. Murtozova S. O’zbekiston madaniyati tarixida Rossiya imperiyasi davriga doir qo’shimcha manbalar. Qarshi: Nasaf, 2013. 62-bet. 9. G'affarov Sh. Chor Rossiyasi istibdodi davrida Turkistondagi ta’lim- tarbiya tizimi tarixi. Samarqand: Kitobxon, 2001. 187-bet. 10. Xamidov X. XVI-XIX asrlarda yurtimiz madaniyati tarixidan lavhalar. T.: Fan, 2009. 23-bet. 11. Valixo’jayev B. Samarqandda oliy ta'lim - madrasayi oliya tarixidan lavhalar, Samarqand: Kitobxon, 2001. 234-bet. 12. Zohidov P.Sh. Me’morlar san'ati. T.: O’qituvchi, 2004. 217-bet. 13. O'roqov A. va Xojixonov M. Temuriylar ma'naviyati va madaniyati.Samarqand: Kitobxon, 1996. 211-bet. 31 14. Nozilov D.A., Uralov A.S. O’rta Osiyo me’morchiligi tarixidan lavhalar. T.: Ijod press, 2004. 55-bet. 15. Alimova D. O’zbekiston san’ati (1991-2001-yillar). T.: Sharq, 2001. 233-bet. 16. Vambery, Arminius. Travels in Central Asia. – New York: Harper and Brothers Publishers 1865 – 512 p 17. Frederick Bernaby. Colonel Venukoff”s List of Routes in China and Central Asia. In Ride to Khiva: Travels and Adventures in Central Asia. First published 1876. (Cambridge Library Collection – Tr а vel, Middle East and Asia Minor). – (next Cambridge, 2011). – P. 448-488 18. Eugene Schuyler. Turkistan. Notes of a journey in Russian Turkistan, Khokand, Bukhara, and Kuldja. Vol. I. – New York: Scribner, Armstrong & Co., – 1876. – P. 225-240; 19. Henry Lansdell. Russian Central Asia: including Kuldja, Bokhara, Khiva and Merv; V. 2. – London, 1885. – P. 85-99; 20. Henri Moser. A travers l'Asie Centrale. Chapter V. De Tashkent a Boukhara. – Paris, 1886. – P. 108-141 21. George Kurson. Russia in Central Asia in 1889 and the Anglo-Russian question. Second edition. – London: Longmans, Green, and CO, 1889. – P. 106-20 22. Edgar Blochet. Les Inscriptions De Samarkand I. Le Goûr-IMîr, اﻣﯾر ﮔور Ou Tombeau De Tamerlan Épitaphes de Tîmoûr et de plusieurs princes tîmoûrides. (Suite) // Revue Archéologique, Presses Universitaires de France, V.I, – Leroux, 1897. – Р . 67-109, 202-231 23. Curtis William Eleroy. Turkestan: “The Heart of Asia”. – New York: George H. Doran Company, 1911. – P. 161-301. 24. Xamidova.M. Temuriylar davrining Movarounnahrdagi me’moriy yodgorliklari tarixi. T.: EVRIKA- 2024. 162 b 25. Ҳамидова. М. Амир Темур ва Темурийлар даври меъморий ёдгорликларининг ўрганилиши. Т. : TURON-IQBOL 2021. 320 b 32 26. “The Huffington Post” nashrining “Dunyoning albatta borib ko‘rish lozim bo‘lgan 50 shahri” maqolasi. Zarafshon. 2014- yil 10- iyul, № 83. III.Internet resruslari 27. www.meros.uz 28. “ Ичан - Кала (Ichan Qala)”. www.tourister.ru 29. https://ru.unesco.org/silkroad/content/shakhrisabz 33

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. TARIXIY OBIDALAR TARIXINING MAHALLIY TADQIQOTCHILAR TOMONIDAN YORITILISHI

I.1 Mahalliy tadqiqotchilar tomonidan olib borilgan tadqiqot ishlari tahlili

I.2. Shahar yubileylari va turizmga oid adabiyotlarda me’moriy obidalarning yoritilishi

II.BOB. TARIXIY OBIDALAR BO’YICHA XORIJ TADQIQOTCHILARINING ISHLARI

II.1. Xorij olimlarining tadqiqotlarida me’morchilik durdonalarining o‘rganilishi

II.2.O’zbek xalq me’morchiligi “Jahon to’plamlari”da aks etilishi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

Купить