Tarixiy romanlarda saroy muhiti tasviri - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	35.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Март 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Tarixiy romanlarda saroy muhiti tasviri

Купить

Tarixiy romanlarda saroy muhiti tasviri Mundarija 1. Yozuvchi niyati va badiiy obraz 2. Tarixiy voqelik va badiiy talqin Foydalanilgan adabiyotlar 1

Yozuvchi niyati va badiiy obraz «Ulug’bek xazinasi» romanining yaratilish tarixi shuni ko’rsatadiki, badiiy jarayonning ibtidosi hayot haqiqatini bevosita o’rganishdan boshlanadi, ya’ni hayotiy voqelik haqidagi ilk axborot adib ongida obrazli tafakkurni uyg’otadi. Obrazli tafakkur bois ijodiy niyat tug’iladi. Ijodiy niyat tug’ilishi bilan badiiy to’qima ishga tushib, syujetga asos bo’ladigan manzaralar va ularda faoliyat ko’rsatuvchi obrazlar yozuvchi ongida shakllana boshlaydi. Ana shu ijodiy jarayonning mohiyati haqida yozuvchining o’zi shunday hikoya qiladi. Ba’zan tafakkur otining o’rnidan jilish uchun engil turtkining o’zi etarlidir. Bir vaqtlar gazeta Ulug’bekning fojiali o’limidan keyin izsiz yo’qolgan mashxur Ulug’bek kutubxonasi to’g’risidagi kichik bir maqolani o’qigandim. Unda b

Qozizoda Rumiy va Ulug’bek navjuvon talablariga saboq aytgan mashhur madrasaning ulkan yarim vayrona xonasida o’yga cho’mdim. Nega daf’a buyuk rasadxona harobalarida bo’ldim, sekstant yoyining sip-silliq yuzasidagi murakkab tarxlarni titroq va hayajon bilan ko’zdan kechirdim. Endi meni Ulug’bek obrazi – uning yuzi, sa’yi harakati muttasil ta’qib qilardi. Koinot sirlarini anglab etgan bu buyuk inson nechun o’zini butun borlig’i ila ilmga baxsh etmadi? Toju taxt uchun kurash, naqədar behuda ishligini nega tushunib etmadi? – degan va keyinchalik kitobda Ali Qushchi tomonidan bayon qilingan fikrlar hol-jonimga qo’ymasdi. Sarguzasht kissa haqidagi fikrdan voz kechib, katta tarixni polotno ustida o’ylay boshladim. 1 1 «Ўзбекистон маданияти», 1988 йил 27 январь. 3

Yozuvchi idrokida Ulug’bek kutubxonasi bilan bog’liq bo’lgan ijodiy fikrning tug’ilishi va uning takomili, adib badiiy niyatini hayajonga keltirgan turli-tuman kechinma va tuygularning yagona va umumiy bir hisga qo’shilib ketishi natijasida sarguzasht qissaga daxldor bo’lgan badiiy to’qimaning ishga tushib ketishi jarayoniga alohida e’tibor beraylik. Kutubxona bilan bog’liq bo’lgan ma’lumot ko’z ilg’amas darajadagi mayda bir tarzida Odil Yoqubov ko’ng’liga ijodiy urug’ bo’lib tushadiyu, ana shu urug’dan unib chiqqan ijodiy niyat adibning tafakkur otini joyidan siljitib yuboradi. Natijada sarguzasht qissaning syujet to’qimasiga daxldor bo’lgan ijodiy fikr birliklari, ya’ni kutubxonani qutqarish bilan bog’liq voqealar tizimi, qissaning obrazlar silsilasi va ularning faoliyati keltirib chiqa

muhabbat va sadoqat, boshqalari nafrat va yovuzlik timsoli sifatida guruhlana boshlaydi. Badiiy to’qimaning serqirraligi va tarixiy faktning ko’lamdorligi sarguzasht qissaning o’z o’rnini tarixiy romanga bo’shatib berishiga sabab bo’lgan. Ko’rinadiki, tarixiy haqiqatni ochib berish bilan bog’liq hayotiy materiallarni badiiy to’qima ko’zgusida chuqur o’rganish tahlil qilish, umumlashtirish, individuallashtirish va tipiklashtirish orqali yozuvchi mukammal badiiy shakl va obrazlar yaratish imkoniga ega bo’lgan. Zamonasidan o’zib ketib, kelajak tongini oldindan ko’ra olgan bu buyuk mutafakkirga xos fazilatlar roman sahifalarida birin-ketin ochilaboradi. U adolatli shoh, elu yurtiga qirq yil osoyishta turmush baxshida etgan. Ma’rifatparvar shoh bo’lgan Ulug’bek mamlakatda ilmu ma’rifatni ravnaq

romanida Ulug’bekning bolalik chog’larida bobosi Amir Temur bilan muloqotlarini nihoyatda go’zal tarzda qayta jonlantiradi: “U hali kichkina bola edi. Bir gal olis safardan qaytgan bobosi bir-ikki hafta shu bog’da turdi. Xuddi mana shu buloq bo’yiga suyukli enagasi Saroymulkxonimning havorang ipak saropardasi to’qilgan edi… Goho enagasi oldida etak tutib, chodir yonidagi bo’liq oq biyani o’zi sog’ar, so’ng, alohida meshga quyib, qiyomiga keltirib qimiz qilar va yaxday buloqqa tashlab qo’yardi. Ahyon-ahyonda bu qimizni ichgani havorang saropardaga bobosi Amir Temur kelardi. U sezilarlik oqsoqlansa ham, aso ushlamas, novcha qaddini yigitlarday tik tutib: go’yo bir yoqqa shoshayotganday shitob bilan yurar edi. U hech qachon qimmatbaho zarrin to’nlar kiymas, yozgi saroyida ham tuya junidan to’

romanchiligiga olib kiradi. Yozuvchi Ulug’bekning tush ko’rishi lahzasi orqali Amir Temur qiyofasini chizar ekan, unga qalb nuri, hissiyoti, mehru sadoqatini singdirib yubora olganining guvohi bo’lamiz. 7

U Amir Temurning harbiy yurishlariga ham xolisona baho berishdan cho’chimadi. Buyuk sohibqironning eng avval, Samarqandni va undan so’ng ona yurti Keshni obodonlashtirgani, ularning salobati va jahonshumul ulug’vorligini orttirishga intilgani ham tarixiy haqiqatdir. Amir Temurning bunyodkor va elparvar hukmdor sifatidagi siymosi ham Ulug’bek hissiyoti vositasida roman sahifalarida qayta jonlantirilgan. 8

Tarixiy voqelik va badiiy talqin Bobur o’z davri tarixiy voqeligining haqiqatlarini bevosita o’zi boshidan kechirgan barcha voqea-hodisalar bilan bog’liq holda asarlarida ifoda etgan mutafakkir hamdir. Ko’rinadiki, Bobur umr kitobnining deyarli barcha sahifalarini o’z qo’li bilan bitib, kelgusi avlodlarga ulkan adabiytarixiy meros qoldirgan. Bundan tashqari, uning qizi Gulbadanbegim tomonidan yozilgan “Xumoyunnoma” dagi fakt va dalillar bu tarixiy shaxs qiyofasini yanada teranroq ifodalashga xizmat qiladi. «Yulduzli tunlar» romanining manbalari xususida fikr yuritgan adabiyotshunos olim Karimov bu haqda quyidagilarni yozgan edi: «Avvalo shuni aytish kerakki, Pirimqul Qodirovning «Yulduzli tunlar» romani tarixiy-biografik turdagi asar bo’lib, turli xil voqealardan foydalanish asosida yozilg

Bobur harakteri bilan mohirona bog’lab, ishontirarli tarzda ocha boradi. To «Yulduzli tunlar» yaratilganiga qadar o’zbek tarixiy romanchiligida yosh yigitning zamona zayli Bilan shoh sifatida shakllanish tarixi qalamga olinmagan edi. Anna shuning o’zi ham yozuvchining bu ijodiy tajribasi adabiyotimiz uchun yangilik ekanligini ko’rsatadi. Bobur hayoti va ijodiga bag’ishlangan ko’pgina asarlarda uning temurilar saltanatini birlashtirib, ijtimoiy, iqtisodiy va asosiy jihatdan birlashgan mustahkam bir davlat tuzishga intilganligi qayd qilingan. Bu fikr umuman to’g’ri. Lekin Bobur nima uchun bu ishni asosiy maqsad qilib olgan edi? U maqsadiga qanday yo’llar Bilan erishmoqchi edi? Bunday savollar yozuvchiga tinchlik bermaydi va u bu masalani davr haqiqati bilan bog’lab keng qamrovli badiiy talqi

Yozuvchi Bobur yashagan davrning ichki qonuniyatlarini ochishga xizmat qiladigan bir qator epizodlarni badiiy to’qima vositasida syujet qo’rilmasiga kiritar ekan, shu tariqa Bobur harakterining tadrijiy rivoji va ruhiy olamidagi o’zgarishlarga o’quvchi diqqatini jalb eta boradi. 11

P. Qodirovning san’atkorligi shundaki, - u tarixiy faktlarga asoslanib, romaninng dastlabki sahifalaridan boshlaboq, oddiy mehnatkash xalq hayotining keng manzarasini chizish yo’lidan boradi. Asarda xalq o’z tarixining ijodkori sifatida talqin qilingan. Yozuvchi xalq hayoti, urfodatlari, turmush tarzining maishiy tasviriga ham jiddiy e’tibor bergan. U feodal tuzum davridagi xalq hayotini butun murakkabligiyu dramatizmi bilan tasvirlaydi. Natijada asar bosh qahramonining taqdiri, bosib o’tgan yo’li xalq hayoti va uning fojialarga to’la turmush tarzi, xalq ruhiyati va ma’naviy olami mohirlik bilan chizib berilgan. Zero, milliy qiyofa roman sahifalariga salohiyat baxsh etadi. bu esa, asar bosh qahramoni badiiy obrazining asl mohiyatini ochib berish, temuriylar inqiroziga sabab bo’lgan tarixiy

bizni, mana vatanimizdan ham judo qilmoqchi. Ilohim, bu baxil zamonaning bog’lari qurib ketsinu, sizu bizning qadrimizga etadigan yaxshi zamonlar ham kelsin…» Tohir toj-taxtdan ajralgan Bobur qalbidagi iztirobli kechinmalarni tushunadi. Ana shu daqiqalardan boshlab, u Boburning eng yaqin do’sti va xos beklaridan biriga aylanadi. Tohir oddiy mehnatkash xalq vakili bo’lsa ham, keyinchalik tug’ilgan sharoit ta’sirida unda manmanlik, mag’rurlik va kibru havo kabi illatlar ko’rina boshlaydi. Avtor Tohir obraziga chuqurroq yondoshadi. Uning harakteridagi o’zgarishlarga sabab bo’lgan ijtimoiy muhit ildizini ochadi. 13

Avlodlar dovoni hikmatlari Tarixga doir ilmiy tadqiqotlarda xayol qonuniyatlari aniq dalillar tahlil vositasida ochib berilgan holda, tarixiy romanlarda anna shunday qonuniyatlarni yaqqol-ochib beruvchi adabiy tiplarning badiiy talqini ustuvorlik qiladi. Tarixiy voqelikning badiiy to’qima bilan qo’shilib ketishi yozuvchi tasvirlayotgan davr haqiqatini yanada aniqroq va yaqqolroq tasavvur qilishga imkon beradi. Shuning uchun ham adabiy asardagi badiiy to’qimani boshqa hech bir vosita bilan almashtirib bo’lmaydi. Badiiy to’qimaning boshlanishi ijodiy niyatning tug’ilishidayoq yarq etib ko’zga tashlanadi.P. Qodirovning «Avlodlar dovoni» romanida «muallifdan» deyilgan izoh bor. Ana shu bitikda yozuvchini roman yaratishga ilhomlantirgan ijodiy niyatning tug’ilishiga asos bo’lgan sabablarga quyi

Badiiy to’qima ijodiy niyatning tug’ilishidan boshlanadi deyilganda, eng avvalo, obrazli g’oya ko’zda tutiladi. Chunki, yozuvchi bugungi zamonaviy ehtiyojlarni ham, tarix saboqlarini ham badiiy tahlil qilish jarayonida olgan taassurotlaridan ta’sirlanib ketadi-yu, yozilajak romanga asos bo’ladigan bosh g’oyani topib oladi. Zamondoshlarimizni bezovta qilayotgan ko’pgina muammolar qachonlardir ajdodlarimiz boshiga ham tushgani, ular esa bu muammolarni hal qilib, o’z tarixiy tajribalarini bizga meros qilib qoldirganlikliklarini yozuvchi obrazli tasavvur qila boshlaydi. Ana shu obrazli g’oya Humoyun va Akbar singari tarixiy shaxslar faoliyatlarini yozuvchi ruhiy olamiga muhrlab, ularning umum insoniy ahamiyatga molik ulug’ ishlari adovat tufayli kelib chiqadigan qirg’in- barot urushlarning old

uchqun ham yo’q. U faqat halollik, sadoqat, yaxshilik timsolidir. Yozuvchi bu adabiy tipga juda katta e’tibor beradi, unga butun mehrini beradi, ibrat yuksakligiga ko’taradi, shu boisdan ham Nizom voqeadan voqeaga o’tilgani sayin o’stirilib boriladi. Aslida bu obraz ham muarrixlar asarlarida nomi zikr etilgan tarixiy shaxsdir. Xumoyunning Nizom suvchini taxtga chiqarganligi Abulfazlning «Akbarnoma»sida, Javhariyning «Xumoyunnoma»sida, Gulbadanbegimning esdaliklarida qayd etilganligini yozuvchi to’g’ri izohlagan. Halollik faqat mehnatkash insonlargagina xos fazilat ekanligi ana shu harakterda o’z badiiy ifodasini topgan. Sherxon bilan bo’lgan dahshatli jangda bir necha o’limlarni chetlab o’tgan bo’lsa-da, behos daryoda cho’qayotgan Xumoyunni Nizom suvchi qutqazmoqchi bo’ladi. Biroq, Humoyun

- Kim tuhmat qildi? - Siz ishongan amaldoru shayxlar. - Men o’zim adolatsiz muhitdan qanday qutulishimni bilmasman. Otangiz. Agradagi zindondami? Poytaxtga qaytaylik…Siz o’zingiz, otangizga tuhmat qilgan amaldoru shayxlarga jazo bergaydirsiz». Xumoyunning Sherxon bilan olib borgan urushidagi mag’lubiyatining dahshatli oqibatlari borgan sari o’pqonga aylanadi. Suvda cho’qib o’lgan etti ming, jangda halok bo’lgan besh minglab kishilarning ota-onalari, qavmuqarindoshlari Xumoyunga malomat toshi ota boshlaydilar. Hindlar Xumoyundan bezadi. U Nizomni taxtga chiqarib, hindlarning ko’nglini olmoqchi va shu yo’l bilan ularning ishonchini qozonmokchi bo’ladi. Biroq, Boburning boshiga tushgan kulfatlar Xumoyunni ham chetlab o’tmaydi. Og’a-inilar o’rtasidagi nizolar kuchaya boshlaydi. Toju-taxt Nizom

yuboradi. Hamida bonu ham, Akbar ham bosar-tusarini bilmay qoladilar. Akbar o’ziga qarata aytilgan «dovyurak botir» ta’rifini eshitgan sayin yangidan-yangi xatolarga yo’l qo’ya boshlaydi. Mastlikda hindlarning qilich o’yinini bajaraman deb o’lib ketishiga sal qoladi. Fil janglarida ham o’zini xatarga qo’yib, o’limdan bazo’r qutuladi. Akbar ma’naviy olamida zilzila boshlanadi. U tabiatdagi poklik, go’zallik va muvozanatni ko’rib havasi keladi. Akbar tabiatdan-da ulug’roq, undan-da abadiyroq mutlaq haqiqatni qalb ko’zi bilan ko’rishga va o’z ruhini borliq oxanglari ila uyg’unlashtirishga intiladi. Lekin bunga muvaffaq bo’lolmay, ruhiy iztirob girdobida qoladi. Uni bunday ruhiy qiynoqlardan onasi Hamida bonu qutqazadi: «- Inson ham daraxt kabi moddiy ildizlardan oziqlanarkan, shoh o’g’lim. Qo

birini qaytarsangiz, boshqasi tutiqich bermaydir. Azbaroyi achinganimdan oh tortib uyg’onib ketibmen. Akbar o’ylanib turdiyu: - Yaxshi tush ko ’ ribsiz , - dedi , - Kitob haqiqat ramzi . Odamlar haqiqatni parcha-parcha qilib turli tomonga olib ketganlari rost. Ma’naviyat ham parchalangan. Har kim ilkidagi bir parcha haqiqatu ma’naviyatni mahkam tutib olgan. Boshqalarning ilkida ham haqiqatu ma’naviyat borligini tan olmaydilar. “Faqat men haqmen!” deb, boshqalarni kamsitadilar. O’zaro urushlar, dinu, millat ayirishlar mudom shundan kelib chiqqay… Siz tushingizda ko’rgan kitobning parchalarini odamzod bir joyga yig’ib, yaxlit holga keltirmaguncha, dunyoga adolat o’rnatib bo’lmagay. Mening orzuyim sochilib ketgan o’lkalarni bir davlat qilib birlashtirishgina emas, balki parchalanib ketgan haq

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati 1. «O’zbekiston madaniyati», 1988 yil 27 yanvar’. 2. G’. Karimov. Prozamizda tarixiy tematika // «sharq yulduzi», 1979, 3- son.202 b. 3. Zohidov V. O’zbek nashriyoti tarixidan. T., 1981, 48 b. 4. Nosirov A. Tarixiy haqiqatning haqqoniy kashfi // O’zbek tili va adabiyoti, 1998, 1-son, 58 b. 5. S . Mirvaliev . O ’ zbek romani . T ., Fan . 1996, O ’ rta Osiyo va Qozog ’ iston xalqlari adabiyotidagi roman janrini tipologik o ’ rganish . T ., Fan . 1991. Sattarov M ., Kattabekov A . Olis yulduzlar jilosi . T ., O ’ qituvchi 1994. 6. Kattabekov A. Xudojestvennoe voploshenie lichnosti i istoricheskoy epoxi v soveremennoy (o’zbekskoy proze. ADD. T., 1986.) 7. To’laganova S. O’zbek romanchiligida yondosh obrazlar. O’zbek tili va adabiyoti. 1997. 8. Yoqubov O . Ulu

Купить