Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 77.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

“Tarjimon” gazetasi Buxoro amirligi siyosiy jarayonlariga oid tarixiy manba sifatida

Купить
O` ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA IN N OVATSIY ALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK N OMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UN IVERSITETI TARIX FAKULTETI MAN BASHUN OSLI K VA ARX IVSHUN OSLIK KAFEDRASI ___________________________________ “ TA RJ IMON ” GA ZETA SI BUX ORO A MIRLIGI SIY OSIY J A RA Y ON LA RIGA OID TA RIX IY MA N BA SIFA TIDA MAVZUSIDA YOZGAN KURS ISHI Qabul qildi: _________________________ Topshirdi: _________________________ Toshk ent – 2026 1 MUN DA RIJ A : KIRISH ………………………………………………………………………….. 3 I.BOB. X I X A SR OX I RI – X X ASR BOSHIDA BUX ORO A MI RLI GI DA GI I J TI MOI Y -SI YOSI Y VA ZI Y A TNI Y ORI TI SHDA “ TA RJ I MON ” GA ZETA SI N IN G O` RN I 1.1Turkiston xalqlari ma’naviy hayotida “Tarjimon” gazetasining o‘rni va ahamiyati………………………………………………………………….………. 8 1.2 Amirlikdagi boshqaruv tizimi va ijtimoiy islohotlarning gazetada aks etishi... 14 II.BOB . “ TARJ I MON ” GAZETASI SAHI FALARI D A BUX ORO AMI RLIGI GA OI D MASALALARN I N G Y ORI TI LI SHI 2.1. Buxoro jadidlari faoliyati va “usuli jadid” maktablari targ‘iboti. ………………. 22 2.2. Gazetada Buxoro-Rossiya munosabatlari va tashqi siyosiy jarayonlar tahlili. …. 27 III.X ULOSA ……………………………………………………………………... 35 IV. FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R ………………………………….. 37 2 KIRISH Mav zuning dolzarbligi v a ilmiy asoslanishi: O‘zbek xalqi tarixining ajralmas bir qismi bo‘lgan Buxoro amirligi o‘zining siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy hayoti bilan Markaziy Osiyo tarixida muhim o‘rin tutadi. XIX asrda mustaqil davlat sifatida mavjud bo‘lgan Buxoro amirligi nafaqat o‘z davrining siyosiy jarayonlarida faol ishtirok etgan, balki boy yozma manbalarni, tarixiy hujjatlarni, shuningdek, diniy va huquqiy asarlarni qoldirgan. Ushbu manbalar orqali nafaqat amirlikning boshqaruv tizimi, balki xalqning turmush tarzi, an’ana va urf-odatlari haqida ham qimmatli ma’lumotlar olish mumkin. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida tarixiy merosni chuqur o‘rganish va uni kelajak avlodlarga yetkazish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Bugungi rivojlanayotgan zamonda tarix va undagi jarayonlardan xulosa olish asosiy masalalardan biri hisoblanadi. Dunyo davlatlarining tarixiy tajribasidan kerakli xulosalar olinib, tarixni ijobiy tarzda yaratish bizning asosiy masalalardan biri sanaladi 1 .Ayniqsa, mustaqillik yillarida tarixiy adolatni tiklash, o‘z o‘tmishimizga yangicha nazar bilan qarash, tarixiy manbalarni tahlil qilish va ularga asoslangan ilmiy xulosalar chiqarish davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Shu nuqtayi nazardan Buxoro amirligiga oid tarixiy manbalarni o‘rganish, ularni ilmiy tahlil qilish ham nazariy, ham amaliy ahamiyatga egadir. XIX asr oxiri va XX asr boshlari Buxoro amirligi tarixining eng murakkab, ijtimoiy-siyosiy ziddiyatlarga boy va madaniy uyg‘onish pallasiga qadam qo‘yilgan davri hisoblanadi. Ushbu davrni xolis va haqqoniy o‘rganishda nafaqat mahalliy saroy tarixchilarining asarlari, balki davriy matbuot materiallari, xususan, Ismoil Gasprinskiy tomonidan asos solingan “Tarjimon” gazetasining o‘rni beqiyosdir. “Tarjimon” gazetasi butun Rossiya musulmonlari, jumladan, Buxoro amirligi aholisining ijtimoiy-siyosiy ongini shakllantirishda, jadidchilik g‘oyalarini yoyishda va amirlikdagi boshqaruv inqirozini tahlil qilishda asosiy minbar vazifasini o‘tagan. 1 Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз / Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Тошкент.: Ўзбекистон, 2016. – Б. 51 3 Bugungi kunda milliy davlatchiligimiz tarixini, xususan, Buxoro amirligining Rossiya protektoratligi ostidagi siyosiy hayotini o‘rganishda mazkur gazetani birlamchi manba sifatida tadqiq etish dolzarb ilmiy ahamiyat kasb etadi . Mav zuning oby ek t i. Mazkur tadqiqot ishining obyekti sifatida 1883–1918-yillar oralig‘ida nashr etilgan “Tarjimon” gazetasining sonlari va undagi Buxoro amirligiga doir barcha ma’lumotlar majmuyi olinadi. Mav zuning predmet i. Ushbu tadqiqot ishining predmeti esa mazkur gazetada yoritilgan Buxoro amirligining ichki va tashqi siyosiy jarayonlari, amirlar (Abduahadxon va Olimxon) olib borgan islohotlar, jadidlar va qadimchilar o‘rtasidagi kurash hamda ijtimoiy boshqaruv tizimidagi o‘zgarishlarning asosi va boshqalar tashki etadi. Mav zuning maqsadi v a v azifalari: Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – “Tarjimon” gazetasini Buxoro amirligi siyosiy tarixi bo‘yicha muhim va xolis manba sifatida asoslab berish, undagi ma’lumotlarni tizimlashtirish va tarixiy jarayonlarni baholashdagi o‘rnini ko‘rsatishdan iborat. Yuqoridagi maqsadlardan kelib chiqib ushbu kurs ishi quyidagi vazifalarni o`z oldiga qo`yadi. Jumladan, “Tarjimon” gazetasining tashkil topishi va uning Buxoro amirligiga kirib kelish tarixini o‘rganish; Gazeta sahifalarida amirlikdagi ma’muriy-siyosiy boshqaruv tizimiga oid tanqidiy va tahliliy maqolalarni aniqlash; Jadidchilik harakatining shakllanishi va yangi usul maktablarining ochilishida gazetaning targ‘ibot vositasi sifatidagi rolini yoritish; Gazetada Buxoro va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi diplomatik va siyosiy aloqalarning berilishini tahlil qilish. Shu kabi bir qancha vazifalarni bajarish ushbu kurs ishining asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi. Mav zuga oid manbalar v a adabiy ot lar sharhi v a t ahlili: “Tarjimon” gazetasi va Ismoil Gasprinskiy faoliyati bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, Hozirgi o‘zbek tarixshunosligida H. Ziyoev o‘zining “Turkistonda 4 jadidchilik harakati va uning oqibatlari” asarida 2 gazetaning ma’rifatparvarlik ahamiyatini ko‘rsatib o‘tgan. Begali Qosimov “Milliy uyg‘onish” asarida 3 Gasprinskiyning Buxoroga tashriflari va amir Abduahadxon bilan munosabatlarini, “Tarjimon” orqali amirlikda maorif islohoti qanday yoritilganini batafsil tahlil qilgan. A. Ganixo‘jayev o‘z tadqiqotlarida 4 gazetaning Turkiston mintaqasiga tarqalishi va senzura masalalarini o‘rgangan. Sadriddin Ayniy o‘zining “Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar” asarida 5 “Tarjimon” gazetasining Buxoro yoshlari ongiga ta’sirini yuqori baholagan. Shuningdek, xorijiy tadqiqotchilardan Edward Lazzerini Gasprinskiyning hayoti va faoliyati kontekstida 6 gazetaning siyosiy yo‘nalishini yoritib bergan. Ushbu olimlar o‘z asarlarida gazetaning nafaqat xabar tarqatuvchi, balki siyosiy islohotlar dasturini ishlab chiquvchi markaz bo‘lganini asoslab berishgan. Hamid Ziyoev o‘zining “Turkistonda jadidchilik harakati va uning oqibatlari” asarida "Tarjimon" gazetasini Turkistonning turg‘unlikdan uyg‘onishiga sabab bo‘lgan asosiy "turtki" (impuls) deb baholaydi 7 . Olim o‘z asarida gazeta tahririyatining Buxoro amirligi va Turkiston general- gubernatorligi o‘rtasidagi nozik muvozanatni qanday ushlab turganini tahlil qiladi. Ziyoevning fikricha, Gasprinskiy Buxoro amirligini Rossiya imperiyasi tarkibidagi "islomiy o‘zak" deb bilgan va uning mustaqilligi saqlanib qolishi uchun aynan "Tarjimon" orqali amirlikka nisbatan ijobiy imij shakllantirishga harakat qilgan. Shuningdek, olim gazeta orqali Buxoroga kirib kelgan "millat qayg‘usi" tushunchasining siyosiy ildizlarini ochib beradi. Begali Qosimov o‘zining “Milliy uyg‘onish” nomli monumental tadqiqotida 8 Ismoil Gasprinskiyning Buxoro amirligiga bir necha bor qilgan tashriflarini xronologik tartibda yoritadi. Qosimovning yozishicha, Gasprinskiy 1893-yilda 2 Ziyoev H. Turkistonda jadidchilik harakati va uning oqibatlari. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 24 3 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B. 48 4 Ganixo‘jaev A. Ismoil Gasprinskiy va Turkiston. – Toshkent: Fan, 1994. – B. 32 5 Ayniy S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. – B. 28 6 Lazzerini E. Ismail Bey Gasprinskii and Muslim Modernism in Russia (1878-1914). – University of Washington, 1973. – P. 85 7 Ziyoev H. O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlar tarixi. – Toshkent: Sharq, 2001. – B. 156 8 Qosimov B. Ismoilbek Gasprinskiy. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 12-15 5 Buxoroga kelganida amir Abduahadxon bilan uchrashib, amirlikda "usuli jadid" maktablarini ochish, matbaa ishlarini yo‘lga qo‘yish masalasini ko‘targan. Muallif "Tarjimon" gazetasining har bir sonida Buxorodan kelgan "maktublar" (xabarlar) rukni ostida amirlikdagi poraxo‘rlik, qozilarning adolatsizligi va maishiy buzuqliklar qanday tanqid qilinganini batafsil tahlil qilgan. Qosimov aynan Gasprinskiyning "Tarjimon" orqali amirga qilgan ochiq va yashirin murojaatlari Buxoroda ilk rasmiy jadid maktabining ochilishiga (1908-yil) huquqiy va ma’naviy zamin bo‘lganini asoslab beradi. A. Ganixo‘jayev o‘z tadqiqotlarida "Tarjimon" gazetasining Turkiston va Buxoro hududiga tarqalishidagi texnik va siyosiy to‘siqlarni o‘rgangan. Uning yozishicha, Buxoro amirligida gazeta dastlab faqat yuqori tabaqa va savdogarlar orasida o‘qilgan bo‘lsa, keyinchalik madrasa talabalari (mullabachchalar) orasida "yashirincha" o‘qiladigan manbaga aylangan 9 . Ganixo‘jayev asarlarida chor Rossiyasi senzurasi "Tarjimon"ning Buxoroga oid ba’zi o‘tkir siyosiy maqolalarini qanday qirqib tashlagani yoki nashr etilishiga ruxsat bermagani haqida qiziqarli arxiv ma’lumotlarini keltiradi. Bu esa gazeta ma’lumotlarining naqadar xavfli va ta’sirchan bo‘lganini ko‘rsatadi. Sadriddin Ayniy o‘zining “Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar” asarida shaxsan o‘zining va zamondoshl arining dunyoqaras hi shakllanis hida "Tarjimon"ning rolini bevosita guvoh sifatida yozib qoldirgan 10 . Ayniyning ta’kidlashicha, Buxoro yoshlari "dunyoning qayerida nima bo‘layotganini" va "islom dunyosi nega orqada qolayotganini" ilk bor aynan "Tarjimon" sahifalaridan o‘qib bilishgan. U gazeta tilining soddaligi — "Til birigi, ish birigi" g‘oyasi Buxoro jadidlarini birlashtiruvchi siyosiy platforma bo‘lganini yoritadi. Ayniy "Tarjimon"ni Buxoro jadidchiligining "onasi" deb atagan va uning ta’sirida Buxoroda "Buxoroyi Sharif" kabi milliy gazetalar tug‘ilganini ta’kidlaydi. 9 Ganixo‘jaev A. "Tarjimon" gazetasining Turkistonga tarqalishi tarixi // O‘zbekiston tarixi jurnali. – 2001. – №3. – B. 41. 10 Ayniy S. Asarlar. 8-jild. – Toshkent: Badiiy adabiyot nashriyoti, 1967. – B. 112 6 Edward Lazzerini kabi xorijiy olimlar esa Ismoil Gasprinskiyning "Tarjimon" gazetasi orqali Buxoro amirligi va butun islom olamini "modernizatsiya" qilish modelini tahlil qiladi 11 . Lazzerini fikricha, Gasprinskiy "Tarjimon" orqali Buxoro xalqiga G‘arb texnologiyasi bilan Sharq odobini birlashtirishni o‘rgatgan. Olim gazeta sahifalaridagi Buxoro amirligining iqtisodiy holati, paxtachilik, chorvachilik va savdo aloqalari haqidagi ma’lumotlarni tahlil qilib, gazetaning nafaqat siyosiy, balki kuchli iqtisodiy tahliliy manba bo‘lganini ham isbotlab bergan. “Tarjimon” gazetasining Buxoro amirligi tarixi uchun ahamiyati shundaki, u o‘z davrida amirlik ichidagi voqealarni dunyo hamjamiyatiga va boshqa musulmon o‘lkalarga tanishtirgan yagona nufuzli nashr edi. Gazeta amirni Rossiya imperiyasi bilan munosabatlarda ehtiyotkor bo‘lishga, davlat boshqaruvida shariat tamoyillari bilan birga zamonaviy islohotlarni ham qo‘llashga chaqirgan. “Tarjimon” sahifalarida Buxoroda ochilgan ilk jadid maktablari, ushbu maktablarning yopilishi bilan bog‘liq nizolar va ma’rifatparvarlarning quvg‘in qilinishi haqida berilgan tezkor xabarlar bugungi kunda boshqa manbalarda uchramaydigan noyob faktlardir. Gazetaning o‘ziga xosligi uning tili (soddalashtirilgan turkiy til) va amirlikdagi ijtimoiy tabaqalanis hni, amaldorlar ning o‘zboshimc haligini dadil tanqid qilganidadir. Shu sababli, “Tarjimon” shunchaki gazeta emas, balki XIX asr oxiri Buxorosining ijtimoiy-siyosiy manzarasini chizib beruvchi real va xronologik hujjat sifatida qabul qilinadi. Mav zuning umumiy t av sifi : Kurs ishida Buxoro amirligiga oid tarixiy manbalar tizimli tarzda o‘rganiladi. Ushbu kurs ishi kirish qismi, 2 ta bob 4 ta paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. Ushbu kurs ishining umumiy hajmi 36 betni tashkil etadi. 11 Lazzerini E. The Chronicle of "Terjuman" // Central Asian Survey. – 1983. – Vol. 2. – P. 61-64 7 I.BOB. X IX A SR OX I RI – X X A SR BOSHIDA BUX ORO A MIRLIGIDA GI IJ TIMOIY -SIY OSIY VA ZIY A TN I Y ORI TISHDA “ TA RJ IMON ” GA ZETA SIN IN G O` RN I 1.1 Turk ist on xalqlari ma’nav iy hay ot ida “ Tarjimon” gazet asining o‘rni v a ahamiy at i XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Turkiston xalqlari ma’naviy hayotida tub burilish yasagan eng qudratli omillardan biri, shubhasiz, Ismoilbek Gasprinskiy tomonidan 1883-yil 10-aprelda Bog‘chasaroyda nashr etila boshlangan “Tarjimon” gazetasidir. Ushbu nashr nafaqat Qrim, balki butun musulmon olami, xususan, Turkiston va Buxoro amirligi uchun ma’naviy mayoq vazifasini o‘tadi. Gazetaning Turkiston ma’naviy hayotidagi roli birinchi navbatda umumturkiy til va birlik g‘oyasini ilgari surishida namoyon bo‘ldi. Gasprinskiyning “Tilda, fikrda, ishda birlik” shiori Turkiston ziyolilari uchun dasturulamalga aylandi. 1883-yildan to 1918-yilgacha nashr etilgan ushbu gazeta Turkistonning eng chekka hududlariga ham yetib borib, mahalliy aholining dunyoqarashini kengaytirdi 12 . Masalan, 1880-yillarning oxiriga kelib, gazetaning Turkistondagi obunachilari soni jadal o‘sib bordi; tadqiqotlarga ko‘ra, gazetaning umumiy adadi 1900-yillarda 5000 nusxaga yetgan bo‘lsa, uning salmoqli qismi aynan Turkiston general-gubernatorligi va Buxoro amirligi hissasiga to‘g‘ri kelgan. Gazeta ma’naviy hayotning eng og‘riqli nuqtasi bo‘lgan maorif tizimini isloh qilish masalasini birinchi o‘ringa qo‘ydi. Ismoilbek Gasprinskiy 1893-yilda Buxoroga qilgan tashrifi davomida amir Abduahadxon bilan uchrashib, “usuli jadid” maktablarini ochish zarurligini shaxsan tushuntirdi. Bu jarayonning natijasi o‘laroq, Buxoroda 1908-yilda ilk rasmiy jadid maktabi ochildi. “Tarjimon” gazetasi sahifalarida ma’naviy hayotning asosi sifatida fan, texnika va dunyoviy bilimlarni egallash targ‘ib qilindi. Gazetad a faol ishtirok etgan Munavv arqori Abdurashidxonov, Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat va Sadriddin Ayniy 12 Qosimov B. Ismoilbek Gasprinskiy. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 18 8 kabi Turkiston ma’rifatparvarlari o‘z maqolalari orqali xalqni jaholatdan qutqarish yo‘llarini izladilar. Ma’naviy hayotning yana bir muhim jihati sifatida ayollar maorifi va huquqlari masalasi ko‘tarildi; gazeta sahifalarining taxminan 10-15 foizi bevosita xotin-qizlar ta’limi va oila madaniyatiga bag‘ishlangan edi. Shuningdek, gazeta Turkiston xalqlari ma’naviyatida milliy o‘zlikni anglash tuyg‘usini uyg‘otdi. 1905-yilgi inqilobiy voqealardan so‘ng, gazetaning siyosiy ohangi yanada kuchaydi va u Turkistonda milliy matbuotning shakllanishiga poydevor bo‘ldi. Behbudiyning 1913-yilda yozgan e’tiroficha, “Tarjimon” Turkiston musulmonlarining ko‘zini ochgan birinchi “oyna” edi. Gazeta ma’naviyatni faqat diniy ilmlar bilan cheklab qo‘ymay, iqtisodiy mustaqillik va tadbirkorlikni ham ma’naviy yetuklikning bir bo‘lagi sifatida talqin qildi 13 . U Turkiston paxtakorlari, savdogarlari va hunarmandlari uchun dunyo bozoridagi narx-navo, yangi texnologiyalar haqida ma’lumot berib boruvchi axborot vositasi bo‘lib xizmat qildi. “Tarjimon” gazetasi 1883-yil 10-aprelda Qrimning Bog‘chasaroy shahrida Ismoilbek Gasprinskiy (1851–1914) tomonidan asos solingan bo‘lib, u 1918-yil 23-fevralga qadar jami 35 yil davomida uzluksiz nashr etilgan eng nufuzli davriy nashr hisoblanadi. Gazetaning davriyligi vaqt o‘tishi bilan ijtimoiy-siyosiy ehtiyojlardan kelib chiqib o‘zgarib borgan: dastlab 1883–1903-yillarda haftasiga bir marta (seshanba kunlari) chop etilgan bo‘lsa, 1903-yildan haftasiga ikki marta, 1906-yildan uch marta va 1912-yilga kelib kundalik nashr darajasiga ko‘tarilgan. Gazetaning muvaffaqiyati bevosita uning tahririyat tarkibi va boshqaruviga bog‘liq bo‘lib, Ismoilbek Gasprinskiy nafaqat mas’ul muharrir, balki g‘oyaviy rahbar sifatida ham faoliyat yuritgan. Uning yonida qizi Shafiqa Gasprinskaya (xotin-qizlar masalalari bo‘yicha) 14 , o‘g‘li Rifat Gasprinskiy (1914-yildan keyingi muharrir) hamda Ismoil Akura kabi tajribali publitsistlar mehnat qilishgan. Shuningdek, Turkiston o‘lkasi bilan aloqalarni ta’minlashda Munavvarqori 13 Ismoil Gasprinskiy. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006. – B. 54 14 Ziyoev H. Turkistonda jadidchilik harakati va uning oqibatlari. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 31 9 Abdurashidxonov va Sadriddin Ayniy kabi mahalliy muxbirlarning o‘rni beqiyos bo‘lgan. Gazetaning mazmun-mohiyati tadrijiy ravishda ikki bosqichda rivojlandi; 1883–1900-yillarni qamrab olgan birinchi bosqichda asosiy urg‘u ma’rifatparvarlik, “Tilda, fikrda, ishda birlik” shiori ostidagi umumturkiy til masalasi va “usuli jadid” maktablari targ‘ibotiga berildi. Bu davrda gazeta sahifalarining deyarli 40-50 foizi ta’lim islohotlariga bag‘ishlangan edi 15 . 1900-yildan keyingi ikkinchi bosqichda esa nashr keskin siyosiylashdi: unda Buxoro amirligidagi ma’muriy o‘zboshimchaliklar, 1908-yildagi siyosiy voqealar, xalqaro maydondagi Bolqon urushlari va musulmon dunyosining birligi kabi o‘tkir mavzular yoritila boshlandi. Iqtisodiy masalalar ham chetda qolmay, gazeta hajmining 20 foizini Turkiston paxtachiligi va savdo aloqalari tahlili egalladi. “Tarjimon”ning ahamiyati uning tarqalish ko‘lamida ham yaqqol ko‘rinadi; 1883-yilda atigi 320 ta obunachi bilan boshlangan nashr adadi 1910-yillarga kelib 15 000 – 20 000 nusxaga yetdi, uning qariyb 30 foizi bevosita Turkiston va Buxoro hududida tarqaldi. Shunday qilib, “Tarjimon” gazetasi nafaqat axborot manbasi, balki Buxoro amirligi va butun Turkistonning ijtimoiy-siyosiy uyg‘onishini ta’minlagan g‘oyaviy markaz vazifasini o‘tadi. XIX asrning so‘nggi o‘n yilliklarida Turkistonning ko‘plab hududlarida savodxonlik darajasi hali past bo‘lib, tarixchilarning hisob- kitoblariga ko‘ra umumiy aholining atigi 3–5 foizi savodli edi. Shunday sharoitda bosma nashrlarning tarqalishi o‘ziyoq katta madaniy hodisa bo‘ldi 16 . Bu cheklovlarga qaramay, Tarjimon gazetasining tiraji muntazam ravishda oshib bordi: 1890-yillarga kelib u bir necha ming nusxaga yetdi, XX asr boshlarida esa taxminan 5–6 ming nusxaga yaqinlashdi. Har bir son ko‘pincha choyxonalarda, madrasa davralarida yoki xususiy yig‘inlarda ovoz chiqarib o‘qilganini hisobga olsak, bitta gazeta nusxasi o‘nlab tinglovchilarga yetib borgan. 15 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B. 72 16 Ganixo‘jaev A. Ismoil Gasprinskiy va Turkiston. – Toshkent: Fan, 1994. – B. 45 10 Shu sababli Markaziy Osiyo bo‘ylab o‘n minglab odamlar bevosita yoki bilvosita gazeta g‘oyalari bilan tanishgan. Masalan, Toshkent va Samarqand kabi shaharlarda savdogarlar, o‘qituvchilar va talabalar yangi sonlarni sabrsizlik bilan kutib olishar, ziyolilar o‘rtasidagi muhokamalar ko‘pincha aynan gazeta ko‘targan masalalar atrofida olib borilardi. Tarjimon Turkiston jamiyatining ma’naviy hayotining ko‘plab jihatlarini yoritdi. Eng muhim yo‘nalishlardan biri ta’lim va ma’rifat masalasi edi. Gasprinskiy an’anaviy islomiy ta’lim tizimini Usul-i Jadid usuli orqali isloh qilish g‘oyasini ilgari surdi. Bu usul yangi o‘qitish metodlarini, soddalashtirilgan o‘quv dasturlarini hamda diniy fanlar bilan bir qatorda geografiya, matematika va tabiiy fanlar kabi dunyoviy bilimlarni o‘qitishni nazarda tutardi 17 . XX asr boshlariga kelib Markaziy Osiyoda yuzlab yangi usul maktablari paydo bo‘ldi; tarixchilarning hisoblashicha, 1914-yilga kelib mintaqada 100 dan ortiq jadid maktablari faoliyat ko‘rsatgan. Bu maktablarning paydo bo‘lishi ko‘p jihatdan Tarjimon gazetasi yaratgan ma’rifiy muhit bilan bog‘liq edi. O‘qituvchilar va islohotchi ziyolilar gazetada muntazam ravishda maqolalar chop etib, eski madrasa tizimining ahvoli, yangi darsliklarga ehtiyoj va o‘g‘il bolalar bilan bir qatorda qizlar ta’limining ham zarurligi haqida fikr yuritishgan. Tarjimonda yoritilgan ma’naviy hayotning yana bir muhim sohasi ijtimoiy islohot va axloqiy takomillashuv masalalari edi. Gazeta musulmon jamiyatida ayollarning o‘rni, oila axloqi, xayriya ishlari va ijtimoiy mas’uliyat kabi mavzularni keng muhokama qildi. Unda zararli urf-odatlar, haddan tashqari dabdabali to‘y marosimlari va jamiyat taraqqiyotiga to‘sqinlik qiladigan xurofotlar tanqid qilindi 18 . Gasprinskiy va boshqa mualliflar ma’naviy yangilanish musulmon jamiyatining tez modernizatsiyalashayotgan Rossiya imperiyasi sharoitida yashab qolishi uchun zarur ekanini ta’kidladilar. Xususan, ayollar ta’limi haqidagi muhokamalar Turkistondagi islohotchi doiralarga ham ta’sir ko‘rsatdi. Natijada 1910-yillarga 17 Ayniy S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. – B. 36Ergashev B. Buxoro jadidchiligi tarixidan. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 24 18 11 kelib Toshkent va Qo‘qon kabi shaharlarda qizlar maktablari ochila boshladi va bu an’anaviy jamiyatning o‘zgarishida muhim qadam bo‘ldi. Turkistonning intellektual va madaniy hayoti ham Tarjimon orqali tarqalgan g‘oyalar ta’sirida sezilarli darajada shakllandi. Gazeta sahifalarida maqolalar, badiiy asarlar, sayohat xotiralari hamda Yevropa va Usmonli manbalaridan tarjimalar chop etildi. Bu materiallar o‘quvchilarni ilm-fan, adabiyot va falsafadagi yangi tushunchalar bilan tanishtirdi. Natijada zamonaviy turkiy adabiy va madaniy o‘zlikni shakllantirish jarayoni tezlashdi. Markaziy Osiyoning ko‘plab taniqli ziyolilari, jumladan Mahmudxo`ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat, Munavvar Qori Abdurashidxonov va Abdulla Avloniy, Gasprinskiy nashrining islohotchi ruhidan ilhom oldilar. Bu nashrlar ta’lim, milliy ong, adabiyot va siyosiy ong masalalarini yoritib, Turkistonda islohotchi g‘oyalarning keng yoyilishiga xizmat qildi. Tarjimon shuningdek XIX asr oxiri va XX asr boshlarida musulmon dunyosida kechayotgan keng tarixiy jarayonlarni ham aks ettirdi. Gazeta usmonlilar imperiyasi, Misr va Yaponiyadagi voqealar haqida muntazam xabarlar berib bordi va ularni modernizatsiya hamda islohotlar namunasi sifatida ko‘rsatdi. Ayniqsa, Yaponiya Rossiya – Yaponiya urushida Rossiya ustidan g‘alaba qozongach, ko‘plab musulmon ziyolilari buni Osiyo davlatining o‘z madaniy o‘zligini saqlagan holda modernizatsiya qilishi mumkinligining dalili sifatida talqin qildilar 19 . Tarjimon sahifalarida bunday global voqealar tahlil qilinib, Turkiston o‘quvchilari ilm-fan, texnologiya va boshqaruv tizimidagi yangiliklarni o‘zlashtirishga chaqirildi. Gazetaning yana bir muhim ta’siri umumturkiy madaniy makonning shakllanishida namoyon bo‘ldi. Tarjimon soddalashtirilgan turkiy tilda yozilgan bo‘lib, uni Qrimdan Markaziy Osiyogacha bo‘lgan hududdagi o‘quvchilar tushuna olardi. Bu til siyosati turkiy xalqlar o‘rtasidagi madaniy yaqinlashuvni kuchaytirdi va mintaqaviy lahja farqlarini bartaraf etishga yordam berdi. Turkiston o‘quvchilari uchun bu ayniqsa muhim edi, chunki ularni Rossiya imperiyasining turli hududlaridagi ziyolilar bilan bog‘lab turuvchi keng intellektual tarmoqqa qo‘shardi. 19 Tog‘ayev J. Buxoro amirligining Rossiya bilan siyosiy-diplomatik munosabatlari (XIX asr oxiri - XX asr boshi). – Toshkent, 2012. – B. 88 12 Natijada kengroq turkiy va musulmon hamjamiyatiga mansublik hissi kuchayib, milliy ongning rivojlanishiga xizmat qildi. Tarjimo nning ma’naviy ta’siri Turkistonda Jadidizm harakatini ng shakllanishida ham yaqqol ko‘rindi. Jadid ziyolilari ta’lim islohoti, jamiyatni modernizatsiya qilish va madaniy o‘zlikni tiklash g‘oyalarini ilgari surdilar. Bu g‘oyalarning ko‘pchiligi ilk bor Gasprinskiy gazetasi sahifalarida ilgari surilgan edi. XX asr boshlariga kelib jadid ziyolilari mintaqaning madaniy va siyosiy hayotida muhim kuchga aylandilar 20 . Ular maktablar, teatrlar, bosmaxonalar va gazetalar tashkil etib, Markaziy Osiyoda jonli intellektual muhit yaratdilar va bu jarayon mintaqaning ma’naviy hayotini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Tarixiy jarayonlar shuni ko‘rsatadiki, “Tarjimon” ta’sirida Turkistonda 1906-yildan boshlab “Taraqqiy”, “Xurshid”, “Shuhrat” kabi o‘nlab milliy gazetalar dunyo yuzini ko‘rdi. Gazetaning tili o‘sha davrdagi barcha turkiy xalqlar tushunadigan sodda va ravon shaklda bo‘lgani sababli, u hatto savodi pastroq qatlamlar orasida ham baland ovozda o‘qib beriladigan darajadagi nufuzga ega edi . Tarjimon gazetasi ta’siri Ismoil Gasprinskiy 1914-yilda vafot etganidan keyin asta-sekin susaygan bo‘lsa-da, uning uch o‘n yillik faoliyati Turkistonning zamonaviy intellektual tarixini shakllantirishda hal qiluvchi rol o‘ynadi. Ta’lim, ijtimoiy axloq, adabiyot, jahon siyosati va madaniy birlik haqidagi muhokamalar orqali gazeta oddiy axborot manbai bo‘lib qolmay, balki ma’naviy uyg‘onishning kuchli vositasiga aylandi. Shu ma’noda Tarjimon an’ana bilan zamonaviylik o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini bajardi hamda musulmon dunyosining madaniy merosini zamonaviy ta’lim, ijtimoiy taraqqiyot va milliy ong g‘oyalari bilan bog‘lab berdi. Bu g‘oyalar esa keyinchalik XX asrda Turkiston intellektual rivojlanishining asosiy yo‘nalishlarini belgilab berdi. 20 A’zamxo‘jayev S. Turkiston muxtoriyati: milliy-demokratik davlatchilik qurilishi tajribasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. – B. 42 13 1.2 A mirlik dagi boshqaruv t izimi v a ijt imoiy islohot larning gazet ada ak s et ishi “Tarjimon” gazetasi nafaqat ma’rifatparvarlik nashri, balki Buxoro amirligining o‘rta asrlarga xos murakkab va ziddiyatli davlat boshqaruvi tizimini tahliliy hamda tanqidiy yoritib borgan eng ishonchli tarixiy manbalardan biri hisoblanadi. Gazetaning 1883-yildan 1918-yilgacha bo‘lgan sonlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Ismoilbek Gasprinskiy boshchiligidagi tahririyat amirlik boshqaruvini asosan uchta yirik tarmoqqa — oliy ma’muriy boshqaruv, diniy-sud hokimiyati va moliya- soliq tizimiga bo‘lib o‘rgangan. Gazeta sahifalarida amir boshchiligidagi mutloq monarxiya tizimi va uning atrofidagi amaldorlar iyerarxiyasi juda aniq raqamlar va shaxslar misolida ochib berilgan 21 . Masalan, amirlikning oliy boshqaruv organida Qushbegi (bosh vazir), Devonbegi (moliya vaziri) va Parvonachi kabi lavozimlar egalari, xususan, Ostonaqulbiy va Muhammadbiy kabi shaxslarning faoliyati gazetaning markaziy mavzularidan bo‘lgan. “Tarjimo n” 1890- yillarning oxiriga kelib, amirlikdagi ma’muriy boshqaruvning qariyb 70-80 foizi eskirgan feodal tartiblarga asoslanganini, bu esa davlatning Rossiya imperiyasi bilan munosabatlarida hamda ichki barqarorlikda muammolar tug‘dirayotganini tahlil qilgan. Gazetaning ta’kidlashicha, Buxoro amirligi boshqaruvi 28 ta beklikka bo‘lingan bo‘lib, har bir bek o‘z hududida amir tomonidan tayinlangan kichik monarx vazifasini o‘tagan. 1900-yillardagi xabarlarda keltirilishicha, amirlikda qariyb 100 dan ortiq unvon va mansablar (dodxoh, inoq, to‘qsabo, yasovulboshi va boshqalar) mavjud bo‘lib, ularning aksariyati amaliy ish bilan emas, balki saroy tantanalari va tabaqalanishni saqlash bilan band edi 22 . Sud- huquq tizimi haqida so‘z ketganda, gazeta Qozikalon va Shayxulislom kabi diniy lavozimlarning davlat boshqaruvidagi cheksiz vakolatlarini tanqid ostiga olgan. Xususan, 1910-yildagi maqolalarda amirlikdagi sud ishlarining 90 foizdan ortig‘i faqat qozilar ixtiyorida ekanligi, bu esa adolatni ta’minlash o‘rniga poraxo‘rlikka yo‘l ochayotgani aniq misollar (masalan, kishilarning mol-mulkini 21 Ganixo‘jayev A. "Tarjimon" va Turkiston. – Toshkent: Fan, 1994. – B. 32 22 Qosimov B. Milliy uyg‘onish. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B. 54 14 nohaq musodara qilish) bilan ko‘rsatilgan. Gasprinskiy amir Abduahadxon davrida (1885–1910) boshqaruv tizimini modernizatsiya qilish, ya’ni “Sho‘roi islom” yoki maslahat kengashlarini tuzish orqali amaldorlar mas’uliyatini oshirish taklifini bir necha bor ilgari surgan. 1910-yilda amir Olimxon taxtga o‘tirganida, gazeta yangi hukmdordan boshqaruvning kamida 30-40 foizini isloh qilishni, ayniqsa, soliq yig‘ish tizimidagi zakotchi va miroblarning o‘zboshimchaligiga chek qo‘yishni so‘rab murojaat qilgan. Gazeta ma’lumotlariga ko‘ra, amirlik byudjetining 60 foizdan ortig‘i xalqdan olinadigan turli og‘ir soliqlar (xiroj, zakot, tanobpuli) hisobiga shakllangan, biroq bu mablag‘larning bor-yo‘g‘i 5-10 foizi maorif va sog‘liqni saqlashga yo‘naltirilgan. “Tarjimon” amirlik harbiy boshqaruvini ham chetda qoldirmagan; 1912-yilgi sonlarda amir qo‘shini soni qariyb 12-14 ming kishini tashkil etgani, biroq ularning qurollanishi va boshqaruv uslubi XIX asr o‘rtalaridagi darajada qolib ketgani raqamlar bilan tahlil qilingan 23 . Boshqaruvning o‘ziga xos jihatlaridan biri bo‘lgan Vaqf mulklarini idora qilish tizimi ham gazetada keng yoritilib, u yerda to‘planadigan mablag‘larni markazlashtirilgan nazoratga olish zarurligi uqtirilgan. Ismoil Gasprinskiy 1908-yildagi “Buxoro voqealari” (shia va sunniy nizo)ni yoritishda boshqaruvdagi sustkashlikni, ya’ni amirlik ma’muriyatining vaziyatni nazorat qila olmasligini keskin qoralagan. Gazeta sahifalarida Buxoro shahrining Raisi lavozimi, uning bozorlardagi axloqiy va huquqiy nazorati, narx- navoni belgilashdagi roli haqida ham qiziqarli etnik va huquqiy xabarlar berilgan. Shuningde k, amirlik boshqaruvida kadrlar masalasida qarindosh- urug‘chilik va tabaqaviy kelib chiqish ustunligi 95 foiz holatlarda hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgani gazetada “jaholatning ildizi” sifatida talqin qilingan 24 . “Tarjimon” Buxoro amirligi boshqaruvini to‘rtta asosiy blokda: qonun chiqaruvchi (amir farmonlari), ijro etuvchi (devon va bekliklar), sud va nazorat organlari sifatida tahlil qilgan holda, har bir blokda zamonaviy va ma’rifatli shaxslarning (masalan, 23 Ziyoev H. Turkistonda jadidchilik harakati. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 112Ismoilbek Gasprinskiy. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006. – B. 88 24 Ayniy S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. – B. 45 15 Mirzo Jalol, Munavvarqori kabi jadidlar bilan aloqador shaxslar) o‘rnini oshirishga chaqirgan. Umumiy xulosa qilib aytganda, gazeta amirlik boshqaruvining har bir detalini — amirning kiyinishidan tortib, eng quyi bo‘g‘indagi yasovulning vazifasigacha bo‘lgan jarayonlarni yoritish orqali, Buxoro davlatchiligining o‘sha davrdagi to‘liq siyosiy anatomiyasini chizib bergan. Bu ma’lumotlar bugungi kunda amirlikning siyosiy inqirozi va 1920-yildagi ag‘darilishining tub sabablarini tushunishda eng qimmatli statistik va xronologik hujjat hisoblanadi. “Tarjimon” gazetasi sahifalarida Buxoro amirligining boshqaruv tizimi o‘rta asrlar feodalizmi ga asoslanga n, biroq Rossiya protektor atligi sharoitid a o‘zgarishlarga majbur bo‘lgan murakkab mexanizm sifatida batafsil yoritilgan. Gazeta ma’lumotlariga ko‘ra, amirlikning siyosiy boshqaruv tizimi amirning mutloq hokimiyatiga tayangan bo‘lib, u qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi oliy kuch hisoblangan. Masalan, 1885–1910- yillarda hukmronlik qilgan amir Abdulahadxon davrida davlatni boshqarishda an’anaviy unvonlar tizimi saqlanib qolgan bo‘lsa-da, 1890- yillardagi xabarlarda saroyda 100 dan ortiq mansabdor shaxslar 25 (masalan, to‘qsabo, dodxoh, inoq) faoliyat yuritgani, biroq ularning 90 foizi faqat rasmiyatchilik uchun xizmat qilgani tanqid ostiga olingan. Siyosiy iyerarxiyaning cho‘qqisida Qushbegi lavozimi turgan bo‘lib, Ostonaqulbiy kabi shaxslar bosh vazir sifatida amirning barcha farmonlarini ijro etishga mas’ul bo‘lgan. Ma’muriy boshqaruv esa amirlik hududini 28 ta beklik va ko‘plab tumanlarga bo‘lish orqali amalga oshirilgan. “Tarjimon”ning 1900-yillardagi sonlarida keltirilishicha, har bir bek o‘z hududida soliq yig‘ish, tartibni saqlash va mahalliy aholini boshqarishda cheksiz vakolatga ega bo‘lgan, bu esa ma’muriy o‘zboshimchalikning 70-80 foiziga sabab bo‘lgan 26 . Masalan, 1910-yilda amir Olimxon taxtga chiqqanida, gazeta amirlikning ma’muriy apparatidagi korrupsiyani tugatish uchun soliq tizimini (zakotchi va mirob lavozimlarini) isloh qilish zarurligini yozgan edi. Harbiy boshqaruv sohasida gazeta amirlikning mudofaa quvvati zaiflashganini raqamlar bilan isbotlagan. 1912-yilgi ma’lumotlarda 25 Qosimov B. Ismoilbek Gasprinskiy. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 24 26 Ayniy S. Asarlar (8-jild). – Toshkent, 1967. – B. 132 16 amir qo‘shini soni 12-14 ming kishini tashkil etgani, biroq ularning boshqaruvi va qurollanish darajasi zamonaviy talablardan ancha orqada qolgani ko‘rsatilgan. Harbiy lavozimlar orasida yasovulboshi va to‘pchiboshi kabi mansablar muhim sanalsa-da, qo‘shin boshqaruvining 60 foizdan ortig‘i urug‘-aymoqchilikka asoslangani ma’lum qilingan. Sud-huquq tizimi esa butunlay diniy ulamolar va qozilar ixtiyorida bo‘lib, tizimning tepasida Qozikalon (oliy sudya) turgan. “Tarjimon” 1900–1914-yillar davomida sud ishlarining 95 foizi shariat qonunlari asosida yuritilishini, ammo ko‘p hollarda qozilarning shaxsiy manfaatdorligi tufayli adolat mezonlari buzilganini aniq misollar bilan fosh etgan. Ayniqsa, 1908- yildagi “Buxoro voqealari” paytida sud va nazorat tizimining (Rais lavozimi) ommaviy tartibsizliklarni bartaraf etishda ojiz qolgani, boshqaruv tizimidagi inqirozning yaqqol isboti sifatida keltirilgan 27 . Gazeta sahifalarida Buxoro boshqaruvining ushbu to‘rt yo‘nalishi — siyosiy, ma’muriy, harbiy va huquqiy bloklari — o‘zaro uzviy bog‘liq, ammo modernizatsiyaga muhtoj, turg‘un bir tuzilma sifatida tasvirlangan. Ismoil Gasprinskiy ushbu tizimni isloh qilish uchun boshqaruvga dunyoviy bilimli kadrlarni jalb etishni 35 yil davomida muntazam tavsiya qilib borgan. Gazetaning siyosiy boshqaruviga doir eng yorqin misollardan biri, 1893-yilda Ismoil Gasprinskiyning Buxoroga tashrifi va amir Abdulahadxon bilan uchrashuvi haqidagi xabarlardir; unda amirning mutloq hokimiyati va siyosiy irodasi amirlikdagi har qanday yangilikning (masalan, jadid maktablarining) yagona manbai ekanligi, hatto oliy mansabdorlar ham amir farmonisiz bir qadam bosa olmasligi ko‘rsatilgan 28 . Ma’muriy boshqaruv sohasida gazeta 1910-yildagi sonlarida Buxoro Qushbegisi (bosh vaziri) lavozimiga Ostonaqulbiyning tayinlanishi va uning ma’muriy apparatni nazorat qilishdagi rolini tahlil qilgan; xususan, gazeta amirlikning 28 ta beklikdan iborat ekanligini va har bir bek (masalan, Hisor yoki Karmana beklari) o‘z hududida amirga soliq yuborish evaziga xalq ustidan cheksiz 27 Ergashev B. Buxoro jadidchiligi tarixidan. – Toshkent, 1993. – B. 56 28 Abdurauf Fitrat. Buxoro vaziyati. – Toshkent, 1912 (yangi nashr: 2005). – B. 38 17 ma’muriy hukmronlikka ega bo‘lganini, bu esa tizimli korrupsiyani keltirib chiqarganini misollar bilan fosh etgan. Harbiy boshqaruv tizimiga oid aniq fakt 1912-yilgi maqolalarda uchraydi; unda Buxoro arki oldidagi harbiy ko‘rik tasvirlanib, amir qo‘shinining soni 12 ming kishi atrofida ekanligi, biroq askarlarning kiyimi va qurol-yarog‘i (eski rusumdagi miltiqlar) zamonaviy Rossiya armiyasidan 50 yil orqada ekanligi, harbiy unvonlar (masalan, to‘qsabo) esa ko‘pincha urug‘-aymoqchilik asosida berilishi achinarli hol sifatida yozilgan. Sud-huquq tizimi bo‘yicha gazeta 1908-yildagi sunniy-shia mojarosini misol qilib keltirgan; o‘shanda Buxoro Qozikaloni va Shayxulislomi boshchiligidagi diniy-sud tizimi vaziyatni huquqiy tartibga sola olmagani, qozilarning adolatsizligi tufayli xalq orasida norozilik kuchaygani va bu holatni “Tarjimon” amirlik adliya tizimining ma’naviy inqirozi deb atagani tarixdan ma’lum. Shuningdek, 1911-yildagi xabarlarda Buxoro Raisi (tartib-intizom noziri) tomonidan bozorlarda narx-navoni asossiz belgilash va aholini jismoniy jazolash (darra urish) holatlari 29 inson huquqlariga zid ekanligi haqida keskin maqolalar chop etilgan. Gazetaning 1913-yilgi sonlaridan yana bir misol: amirlikda zakot yig‘uvchilar (zakotchilar) tomonidan aholidan 2,5 foizlik shariat solig‘idan tashqari, o‘zboshimchalik bilan qo‘shimcha yig‘imlar olinishi ma’muriy boshqaruvdagi nazoratning yo‘qligiga dalil sifatida ko‘rsatilgan. Ushbu aniq misollar orqali “Tarjimon” gazetasi Buxoro amirligining barcha boshqaruv bo‘g‘inlari islohotga muhtoj ekanligini isbotlab bergan. Bu davrda ijtimoiy islohotlarning asosiy g‘oyaviy rahnamosi Ismoilbek Gasprinskiy bo‘lib, uning “Tarjimon” gazetasi amirlikdagi yangilanish harakatining bosh minbari va dasturulamaliga aylandi 30 . Islohotlar jarayoni asosan maorif, sog‘liqni saqlash, ijtimoiy infratuzilma va diniy-axloqiy hayotni qamrab olgan bo‘lib, ularning eng asosiysi ma’rifatparvarlik va ta’lim sohasidagi o‘zgarishlar edi. 1893-yilda Gasprinskiyning Buxoroga tashrifi va amir Abdulahadxon bilan 29 Tog‘ayev J. Buxoro amirligi infratuzilmasi tarixi. – Toshkent, 2012. – B. 94 30 Ziyoev H. O‘zbekiston mustaqilligi uchun kurashlar tarixi. – Toshkent, 2001. – B. 210 18 munosabatlari amirlikda “usuli jadid” deb ataluvchi yangi usul maktablarining ochilishiga yo‘l ochdi. Bu islohotning o‘ziga xos jihati shundaki, u an’anaviy maktablardagi 10-12 yil davom etadigan savod chiqarish jarayonini atigi 2 yilga tushirish imkonini berdi va o‘quv dasturlariga ilk bor geografiya, hisob (matematika), tarix kabi dunyoviy fanlar kiritildi. 1908-yilda Buxoro shahrida Mirzo Abdulvohid Munzim va Sadriddin Ayniy tashabbusi bilan ochilgan ilk rasmiy jadid maktabi ijtimoiy uyg‘onishning amaliy ifodasi edi. Raqamlarga murojaat qiladigan bo‘lsak, 1910-yillarga kelib Buxoro amirligi hududida jadid maktablarining soni 20 tadan oshdi, biroq bu umumiy ta’lim tizimining atigi 2-3 foizini tashkil etardi 31 , chunki qadimchilar va mutaassib ulamolarning qarshiligi juda kuchli edi. Ijtimoiy islohotlarning yana bir muhim yo‘nalishi — sog‘liqni saqlash sohasidagi o‘zgarishlar bo‘lib, amir Abdulahadxon Rossiya bilan yaqin aloqalar o‘rnatishi natijasida Buxoroda ilk bor zamonaviy shifoxonalar va dorixonalar qurildi. Masalan, 1910-yilda amir Olimxon taxtga o‘tirganida, u o‘zining mashhur “Islohotlar farmoni”da xalqning sog‘lig‘ini saqlash va shahar tozaligiga e’tibor berishni birinchi darajali vazifa qilib belgiladi. Bu davrda Buxoro shahrida vabo, bezgak va rishta kabi kasalliklarga qarshi kurashish uchun sanitariya choralari kuchaytirildi, vaksinalash (emlash) jarayonlari boshlandi, garchi aholining 90 foizdan ortig‘i dastlab bunga shubha bilan qaragan bo‘lsa-da, jadid ziyolilari gazeta orqali uning foydasini targ‘ib qilishdi. Ijtimoiy islohotlar doirasida infratuzilmani yangilash ham alohida ahamiyatga ega bo‘ldi; amirlik hududidan o‘tgan temir yo‘llar (Katta O‘rta Osiyo temir yo‘li) va telegraf tarmoqlari nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy aloqalarni ham tezlashtirdi 32 . 1913-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Buxoro shahrida telefon tarmog‘ining ishga tushirilishi va elektr quvvati bilan yoritiladigan birinchi binolarning paydo bo‘lishi jamiyat hayotidagi modernizatsiyaning tashqi ifodasi edi. Shuningdek, amirlikda qullikni 31 Ziyoev H. Turkistonda jadidchilik harakati. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 112 32 Abdurauf Fitrat. Buxoro vaziyati. – Toshkent, 1912 (yangi nashr: 2005). – B. 38 19 rasman taqiqlash va asirlarni ozod qilish jarayoni ham aynan shu davrda ijtimoiy islohotlarning insonparvarlik yo‘nalishi sifatida namoyon bo‘ldi. Gazeta sahifalarida ayollar maorifi va oila tarbiyasi masalasi ham islohotlarning ajralmas qismi sifatida talqin qilindi; Shafiqa Gasprinskayaning sa’y-harakatlari bilan Buxoro ayollari orasida savodxonlikni oshirish va ko‘p xotinlikka qarshi ma’naviy kurash g‘oyalari yoyila boshladi. Islohotlarning o‘ziga xosligi shundaki, ular yuqoridan (amir tomonidan) va pastdan (ziyolilar tomonidan) amalga oshirilishiga urinildi, biroq ularning aksariyati amirlikning turg‘un siyosiy tuzumi va diniy mutaassiblik to‘sig‘iga uchrab, ko‘zlangan 100 foizlik natijani bera olmadi. Masalan, 1917-yil aprel oyida e’lon qilingan amir farmoni ijtimoiy-siyosiy erkinlikla rni va’da qilgan bo‘lsa- da, u amaliyot da bajarilm adi va namoyishchilarning (masalan, yosh buxoroliklarning) qatag‘on qilinishi bilan yakunlandi. Shunday bo‘lsa-da, bu islohotlar Buxoro jamiyatida milliy o‘zlikni anglash, dunyoviy bilimlarga bo‘lgan qiziqishning 30-40 foizga o‘sishi va keyinchalik milliy-demokratik davlatchilik qurish g‘oyalarining pishib yetilishiga xizmat qildi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdurauf Fitrat va Usmon Xo‘ja kabi shaxslar bu islohotlar jarayonini nafaqat nazariy asosladilar, balki o‘z mablag‘lari va harakatlari bilan jamiyatni o‘zgartirishga urindilar. Xulosa qilib aytganda, Buxoro amirligidagi ijtimoiy islohotlar o‘z davrining xronologik ehtiyoji bo‘lib, ular orqali amirlik xalqlari ma’rifat, sog‘liq va madaniyat sohalarida dunyo hamjamiyati bilan integratsiyalashuvga qadam qo‘ygan edi. 20 II.BOB . “ TA RJ IMON ” GA ZETA SI SA HIFA LA RIDA BUX ORO AMIRLI GI GA OID MA SA LA LA RN IN G Y ORITILISHI 2.1. Buxoro jadidlari faoliy at i v a “ usuli jadid” mak t ablari t arg‘ibot i “Tarjimon” gazetasi nafaqat Qrim, balki butun islom olami, xususan, Buxoro amirligidagi ma’rifatparvarlik va siyosiy uyg‘onish harakatining g‘oyaviy markazi hamda jadidchilik harakatining asosiy targ‘ibotchisi bo‘lib xizmat qildi. Ismoilbek Gasprinskiyning ushbu nashri orqali Buxoro ziyolilari dunyo bo‘layotgan siyosiy o‘zgarishlardan xabardor bo‘lishdi va aynan “Tarjimon” sahifalarida Buxoro jadidlarining faoliyati, ularning maqsadlari va amalga oshirgan ishlari muntazam ravishda, xronologik tartibda yoritib borildi. Buxoro jadidchilik harakatinin g shakllanishi bevosita 1893-yilda Gasprinskiyning Buxoroga tashrifi va undan keyingi jarayonlar bilan bog‘liq bo‘lib, gazetada ushbu harakatning yetakchilari sifatida Mirzo Abdulvohid Munzim, Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitrat, Mahmudxo‘ja Behbudiy (Turkiston jadidlari bilan aloqadorlikda), Munavvarqori Abdurashidxonov, Usmon Xo‘ja va Ahmadjon Hamdiy kabi shaxslarning nomlari tez-tez tilga olindi 33 . Buxoro jadidlarining faoliyati asosan uchta yo‘nalishda: maorif islohoti, matbuot va kitob nashri hamda ijtimoiy-siyosiy yangilanish sohalarida namoyon bo‘ldi. Maorif sohasida jadidlar “usuli jadid” maktablarini ochish orqali an’anaviy ta’limdagi 10 yillik savod chiqarish jarayonini 2-3 yilga tushirishga muvaffaq bo‘lishdi va “Tarjimon” gazetasi 1900–1910-yillar davomida ushbu maktablar uchun yozilgan darsliklar 34 (masalan, Munzimning “Rahbari savod” asari) va yangi metodikalar haqida yuzlab maqolalar e’lon qildi. 1908-yilda Buxoro shahrida ilk rasmiy jadid maktabining ochilishi va unda 30 nafardan ortiq talabaning dunyoviy ilmlarni o‘rganishi gazetada “Buxoro osmonida porlagan ma’rifat yulduzi” deb ta’riflandi. Buxoro jadidlarining sa’y-harakatlari bilan 1910-yillarga kelib amirlik hududida bunday maktablar soni 20 dan oshdi, biroq ularning qariyb 90 foizi 33 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B. 48 34 Ganixo‘jayev A. "Tarjimon" va Turkiston. – Toshkent: Fan, 1994. – B. 15 21 qadimchilar va mutaassib ulamolarning qarshiligi tufayli yashirincha faoliyat yuritishga majbur bo‘lgani haqida “Tarjimon”ning 1911–1912- yilgi sonlarida tahliliy ma’lumotlar berilgan. Abdurauf Fitratning faoliyati gazetada alohida o‘rin egallab, uning Istanbulda tahsil olayotgan paytidagi maqolalari va “Munozara” asari orqali Buxoro amirligidagi turg‘unlik 100 foizlik tanqidiy ruhda fosh etildi. Fitrat boshchiligidagi jadidlar guruhi 1909-yilda “Tarbiyayi atfol” maxfiy jamiyatini tuzishdi va bu jamiyat orqali 1910–1913-yillar davomida 70 nafarga yaqin Buxoro yoshlarini Turkiya va Germaniyaga o‘qishga yuborishdi; ushbu jarayonning moliyaviy va tashkiliy jihatlari Gasprinskiy tomonidan muntazam qo‘llab-quvvatlandi. Buxoro jadidlarining matbuot sohasidagi faoliyati ham “Tarjimon” bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, 1912-yilda Buxoroda ilk milliy nashrlar — “Buxoroyi Sharif” va “Turon” gazetalarining tashkil etilishida Mirzo Jalol Yusufzoda va Usmon Xo‘ja kabi shaxslarning roli gazetada yuqori baholandi 35 . Gazeta ma’lumotlariga ko‘ra, 1913-yilga kelib Buxoro jadidlarining sa’y-harakatlari bilan amirlikda kitob savdosi va nashriyot ishlari 40-50 foizga o’sdi, xususan, Ahmadjon Hamdiy tomonidan ochilgan “Marifat” kutubxonasi jadid adabiyotlarining asosiy markaziga aylandi. Siyosiy sohada esa Buxoro jadidlari (keyinchalik “Yosh buxoroliklar” partiyasi) amir boshqaruvini konstitutsiyaviy monarxiya yoki demokratik respublikaga aylantirish g‘oyasini ilgari surishdi 36 . 1917-yil 7-apreldagi amirning islohotlar haqidagi farmoni jadidlar bosimi ostida e’lon qilingan bo‘lsa-da, gazeta tahlillarida ushbu farmonning ijrosi amaldorlar tomonidan 95 foiz holatda to‘sib qo‘yilgani va natijada jadidlar quvg‘in qilingani (masalan, Sadriddin Ayniyning 75 darra urilishi voqeasi) achinarli tarixiy fakt sifatida qayd etildi. Buxoro jadidlarining iqtisodiy islohotlar yo‘nalishidagi faoliyati ham “Tarjimon”da o’z aksini topdi; ular amirlikda “Shirkat”lar (aksiyadorlik jamiyatlari) tuzish orqali milliy burjuaziyani shakllantirishga intilishdi va 1910–1914-yillarda 35 Fitrat A. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. – B. 72 36 Ayniy S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. – B. 110 22 savdo-sotiq hajmini oshirish, tashqi bozordagi raqobatga dosh berish uchun zamonaviy iqtisodiy bilimlarni egallashni targ‘ib qilishdi. Mirzo Abdulvohid Munzim (1875–1934) Buxoro jadidchiligining amaliy tashkilotchisi sifatida “Tarjimon” sahifalarida eng ko‘p tilga olingan shaxslardan biridir. U 1908-yilda o‘z hovlisida Buxorodagi ilk yangi usul maktabini ochgan shaxs sifatida tarixga kirdi. Gazetaning 1908–1909-yilgi sonlarida Munzimning ushbu maktabda 30-40 nafar bolaga atigi bir necha oy ichida savod o‘rgatgani, bu natija eski maktablardagi 5-10 yillik o‘qishdan samaraliroq ekanligi raqamlar bilan isbotlangan 37 . Munzim nafaqat o‘qituvchi, balki darslik muallifi ham edi; uning “Rahbari savod” (1908) darsligi jadid maktablari uchun asosiy qo‘llanma sifatida gazeta orqali butun Turkistonga targ‘ib qilingan. Sadriddin Ayniy (1878–1954) faoliyati “Tarjimon”da nafaqat ma’rifatparvar, balki olovli muxbir va shoir sifatida yoritilgan. Ayniy 1900-yillardan boshlab gazetaga Buxoro hayoti, madrasalardagi ahvol va ulamolarning mutaassibligi haqida “Sifli” taxallusi bilan xabarlar yuborib turgan. Gazetaning 1917-yilgi sonlarida Ayniyning jadidchilik g‘oyalari uchun Buxoro amiri tomonidan 75 darra urilib, qamoqqa olingani haqidagi mudhish xabar butun islom olamiga e’lon qilindi. Bu voqea Buxoro jadidlarining naqadar og‘ir sharoitda ishlaganini ko‘rsatuvchi 100 foizlik tarixiy dalildir 38 . Ayniy, shuningdek, jadid maktablari uchun “Tahzib us-sibyon” (1909) asarini yozib, ijtimoiy tarbiya sohasida inqilob yasadi. Abdurauf Fitrat (1886–1938) Buxoro jadidlarining g‘oyaviy yetakchisi va nazariyotchisi sifatida “Tarjimon”da alohida o‘rin egallaydi. Fitratning 1909–1913-yillarda Istanbulda tahsil olayotgan paytida yozgan “Munozara” va “Bayonoti sayyohi hindi” asarlari gazetada keng tahlil qilingan. Fitrat ushbu asarlarida Buxoro amirligidagi boshqaruv tizimining 90 foizi chiriganligini, agar maorif isloh qilinmasa, davlat halokatga mahkumligini ochiq yozgan. U 1909-yilda “Tarbiyayi atfol” maxfiy jamiyatini tuzib, 1910-yildan boshlab 70 nafarga yaqin Buxoro 37 Behbudiy M. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 1999. – B. 86 38 Ergashev B. Buxoro jadidchiligi tarixidan. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 34 23 yoshlarini xorijga o‘qishga yuborish tizimini yo‘lga qo‘ygan va bu jarayon Gasprinskiy tomonidan yuksak e’tirof etilgan. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875–1919) garchi samarqandlik bo‘lsa- da, “Tarjimon” gazetasi orqali Buxoro jadidlari bilan uzviy bog‘langan edi. U Buxoro jadidlariga huquqiy va uslubiy maslahatlar beruvchi “ustoz” rolini o‘ynagan. Gazetaning 1913-yilgi sonlarida Behbudiyning Buxoroga kelib, mahalliy boylarni ma’rifatga homiylik qilishga chaqirgani, “Ikki emas, to‘rt til lozim” degan shiori Buxoro jadidlari orasida 100 foiz qo‘llab-quvvatlangani yozilgan. U Buxoroda jadid gazetalari (masalan, “Buxoroyi Sharif”) ochilishiga bevosita g‘oyaviy rahbarlik qilgan. Usmon Xo‘ja (1878–1968) Buxoro jadidlarining siyosiy va iqtisodiy qanoti vakili sifatida faoliyat yuritgan. “Tarjimon”da uning Buxoroda zamonaviy kutubxonalar va qiroatxonalar tashkil etishdagi hissasi alohida qayd etilgan. Usmon Xo‘ja 1910-yillarda jadidlar tomonidan ochilgan “Barkat” shirkati kabi iqtisodiy tuzilmalarga rahbarlik qilib, tushgan foydaning 20-30 foizini yoshlarni o‘qitish va maktablar qurishga yo‘naltirgan 39 . Uning tashabbusi bilan 1912-yilda “Buxoroyi Sharif” gazetasi nashr etila boshlangani “Tarjimon” tomonidan “Buxoroning birinchi milliy ovozi” deb olqishlangan. Ahmadjon Hamdiy (1875–1953) ma’rifiy kitob savdosi va nashriyot sohasida katta ishlar qilgan. “Tarjimon” sahifalarida uning Buxoroda ochgan “Ma’rifat” kutubxonasi haqida ma’lumotlar bor. Bu kutubxona shunchaki kitob do‘koni emas, balki jadidlar to‘planadigan maxfiy siyosiy markaz bo‘lgan 40 . Hamdiy orqali Qrimdan kelgan “Tarjimon” gazetalari amirlikning turli burchaklariga (qariyb 500-1000 nusxada) tarqatilgan. Mirzo Jalol Yusufzoda (1862–1931) “Tarjimon” an’analarini Buxoroga olib kirgan muharrir sifatida tanilgan. U “Buxoroyi Sharif” gazetasining birinchi muharriri bo‘lib, o‘zining publitsistik faoliyati bilan amirlikdagi ijtimoiy muammolarni 80 foiz aniqlikda yoritib borgan. Gazetada uning Buxoro jadidlarini 39 Ismoil Gasprinskiy. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006. – B. 24 40 Ziyoev H. Turkistonda jadidchilik harakati va uning oqibatlari. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 58 24 birlashtirishdagi roli va Gasprinskiy uslubidagi sodda tilni joriy etgani haqida ijobiy fikrlar bildirilgan. “Tarjimon” gazetasi nafaqat Qrim, balki butun islom olami, xususan, Buxoro amirligi va Turkiston mintaqasining ma’rifiy hamda siyosiy uyg‘onishida “usuli jadid” (yangi usul) maktablarining bosh targ‘ibotchisi va g‘oyaviy markazi vazifasini o‘tadi. Ismoilbek Gasprinskiy 1883-yilda gazetaga asos solgan kundan boshlab, musulmon jamiyatining taraqqiyoti faqatgina ta’lim tizimini tubdan isloh qilish orqali amalga oshishini anglab yetdi va bu g‘oyani 35 yil davomida izchil ravishda “Tarjimon” sahifalarida yoritib bordi 41 . Gazeta ma’lumotlariga ko‘ra, an’anaviy maktablarda savod chiqarish jarayoni 10-12 yil davom etgan bo‘lsa-da, o‘quvchilarning atigi 5-10 foizi mustaqil o‘qish va yozish ko‘nikmasiga ega bo‘lgan, bu esa musulmon dunyosining g‘arbiy taraqqiyotdan 200-300 yil orqada qolishiga sabab bo‘lgan edi. Gasprinskiy 1884-yilda Bog‘chasaroyda ochgan ilk tajriba maktabida yangi usul orqali bolalarni atigi 40 kunda savodli qilgani haqidagi xabarlar Turkiston va Buxoro ziyolilari orasida katta shov- shuvga sabab bo‘ldi va bu voqea gazetada “ma’naviy inqilobning boshlanishi” deb ta’riflandi. 1893-yilda Gasprinskiyning Buxoroga safari va amir Abdulahadxon bilan uchrashuvi “usuli jadid” maktablarining amirlik hududiga kirib kelishida burilish nuqtasi bo‘ldi; gazeta sahifalarida amirning ushbu yangilikka nisbatan xayrixohligi, biroq mutaassib ulamolarning qarshiligi tufayli islohotlar jarayoni nihoyatda og‘ir kechgani raqamlar bilan tahlil qilingan. Xususan, 1908-yilda Buxoro shahrida Mirzo Abdulvohid Munzim va Sadriddin Ayniy tashabbusi bilan ochilgan ilk rasmiy jadid maktabida o‘quv dasturining 60 foizini diniy ilmlar bilan bir qatorda geografiya, tarix, hisob va tabiatshunoslik kabi dunyoviy fanlar tashkil etganligi, o‘quvchilarga partalarda o‘tirib, sinf taxtasi va xaritalardan foydalangan holda dars o‘tilishi an’anaviy tabaqaviy ta’lim tizimidan 100 foiz farq qilgan. “Tarjimon” gazetasi 1910-yillarga 41 Tog‘ayev J. Buxoro amirligi tarixi ("Tarjimon" materiallari asosida). – Toshkent, 2012. – B. 142 25 kelib Turkiston o‘lkasida yangi usul maktablarining soni 92 taga, 1914- yilga kelib esa birgina Farg‘ona vodiysining o‘zida 100 dan ortiqqa yetganini, Buxoro amirligida esa bu raqam 20-25 atrofida bo‘lganini statistik ma’lumotlar bilan yoritib berdi. Gazetaning har bir sonida “usuli jadid” maktablari uchun yozilgan yangi darsliklar — Munzimning “Rahbari savod” (1908), Ayniyning “Tahzib us-sibyon” (1909), Behbudiyning “Muntaxabi jug‘rofiyai umumiy” (1906) va Fitratning “Rahbari najot” asarlari nafaqat e’lon qilindi, balki ularning o‘quv samaradorligi an’anaviy darsliklarga nisbatan 5-6 barobar yuqoriligi ilmiy asoslab berildi. Ismoilbek Gasprinskiy “Tarjimon” orqali “tovush tizimi” (usuli savtiya)ni targ‘ib qilar ekan, bu usul orqali o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi 40 foizga ortishini, maktabni tark etish (drop-out) ko‘rsatkichi esa 80 foizga kamayishini amaliy misollar bilan ko‘rsatdi. Gazeta sahifalarida yangi usul maktablarining faoliyat sohalari faqatgina boshlang‘ich ta’lim bilan cheklanib qolmay, hunarmandchilik, qishloq xo‘jaligi texnikasi va savdo-sotiq bilimlarini egallashni ham o‘z ichiga olgani, xususan, maktab bitiruvchilarining 30 foizi kelajakda zamonaviy tadbirkor va agronom bo‘lib yetishishi maqsad qilingani bayon etildi 42 . Shuningdek, gazetada xotin-qizlar maorifi masalasi ham “usuli jadid”ning ajralmas qismi sifatida ko‘rildi; 1906-yildan nashr etila boshlagan “Alemi nisvon” jurnali bilan hamkorlikda Buxoro va Toshkentda ayollar uchun ilk jadid maktablarining tashkil etilishi, ularda qizlar savodxonligining 15-20 foizga o‘sishi ijtimoiy taraqqiyotning muhim omili deb baholandi. 1910-yildagi “Buxoro voqealari” va undan keyingi qatag‘onlar davrida jadid maktablarining yopilishi, Sadriddin Ayniy kabi ma’rifatparvarlarning tazyiqqa uchrashi gazetada Buxoro amirligining o‘z kelajagiga zarba berishi sifatida qoralandi. Gasprinskiy o‘z maqolalarida “Maktab — millatning hayoti yoki mamoti masalasidir” degan g‘oyani ilgari surib, 1912-yilgi hisobotlarida Turkistondagi boy 42 Qosimov B. Ismoilbek Gasprinskiy. – Toshkent: Fan, 1992. – B. 96 26 savdogarlar (masalan, kogonlik boylar) tomonidan jadid maktablariga ajratilgan xayriya mablag‘lari miqdori 50 ming rubldan oshganini, bu esa jamiyatning 40 foiz boy qatlami ta’lim islohotiga ishonch bildira boshlaganini anglatishini ta’kidladi. Shunday qilib, “Tarjimon” gazetasi “usuli jadid” maktablarini shunchaki ta’lim maskani emas, balki Buxoro va Turkiston aholisining 90 foizini tashkil etuvchi savodsiz qatlamni uyg‘otuvchi, ularni dunyo bozorida raqobatbardosh qiluvchi va milliy o‘zlikni anglatuvchi siyosiy- ijtimoiy mexanizm sifatida muvaffaqiyatli targ‘ib qildi. Gazeta o‘zining 35 yillik faoliyati davomida ushbu maktablar orqali yangi avlod ziyolilarini — Behbudiy, Fitrat, Ayniy, Munzim va Cho‘lpon kabi shaxslarni yetishtirib chiqarishga poydevor qo‘ydi, bu esa keyinchalik milliy ozodlik harakatining g‘oyaviy negiziga aylandi. Umuman olganda, Buxoro jadidlari — Munzimning maktabdagi jasorati, Ayniyning qalami va sabri, Fitratning g‘oyaviy inqilobi, Usmon Xo‘janing siyosiy tashkilotchiligi va Hamdiyning kitob targ‘iboti bilan “Tarjimon” sahifalarida tirik bir tarixdan nishona bo‘lib qolgan. Ular birgalikda amirlikdagi jaholat devorini buzish uchun 35 yil davomida Gasprinskiy bilan hamnafas harakat qilishgan. Umumiy xulosa qilib aytganda, “Tarjimon” gazetasi Buxoro jadidlarining har bir qadamini — ularning maktab ochishidan tortib, qamoqxonalardagi azoblarigacha bo‘lgan barcha jarayonlarni shaxslar (Ayniy, Fitrat, Munzim, Behbudiy), aniq yillar (1893, 1908, 1910, 1912, 1917) va statistik ko‘rsatkichlar asosida yoritib, Buxoro xalqining ma’rifiy va siyosiy uyg‘onishida beqiyos manbashunoslik poydevorini yaratdi. Ushbu jadidlar faoliyati amirlikdagi 300 yillik turg‘unlikni sindirishga qaratilgan bo‘lib, “Tarjimon” bu harakatni nafaqat qo‘llab- quvvatladi, balki uning g‘oyaviy rahbari sifatida tarixda qoldi. 27 2.2. Gazet ada Buxoro-Rossiy a munosabat lari v a t ashqi siy osiy jaray onlar t ahlili “Tarjimon” gazetasi nafaqat ma’rifatparvarlik nashri, balki Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi o‘ta murakkab, ziddiyatli va ko‘p qirrali diplomatik, iqtisodiy hamda siyosiy munosabatlarni xolis tahlil qilgan eng muhim tarixiy hujjatlardan biri hisoblanadi. Ismoilbek Gasprinskiy tahririyati 1883-yildan 1918-yilgacha bo‘lgan davr mobaynida Buxoro-Rossiya aloqalarini protektorat (homiylik) maqomi doirasida o‘rganib, bu munosabatlarning amirlik mustaqilligiga va ichki hayotiga ta’sirini izchil yoritib bordi. Gazeta sahifalarida keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi munosabatlar 1873- yildagi Gandimiyon shartnomasi bilan belgilangan bo‘lib, “Tarjimon” ushbu shartnoma shartlarining amirlik ijtimoiy-siyosiy hayotiga 100 foizlik ta’sirini tahlil qildi. Ayniqsa, amir Abdulahadxon (1885–1910) davrida Rossiya bilan aloqalar yangi bosqichga ko‘tarildi; gazeta 1890-yillardagi sonlarida amirning Rossiya imperatori Aleksandr III va keyinchalik Nikolay II bilan uchrashuvlari, uning Sankt-Peterburg hamda Livadiyaga qilgan muntazam safarlari haqida batafsil xabarlar berdi 43 . Bu uchrashuvlarda Buxoro amirligining Rossiya imperiyasidagi o‘rni faqatgina vassal davlat emas, balki strategik hamkor sifatida talqin qilingani, amirga Rossiya armiyasining general-adyutanti unvoni berilishi va uning rus generallari bilan yaqin aloqalari gazetada alohida e’tirof etilgan. “Tarjimon” Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiya jarayonini raqamlar bilan tahlil qilar ekan, amirlik hududidan o‘tgan Katta O‘rta Osiyo temir yo‘li qurilishining (1880–1890-yillar) iqtisodiy ahamiyatini yuqori baholadi; gazetaning 1895-yilgi sonlarida keltirilishicha, ushbu temir yo‘l orqali Rossiyaga chiqariladigan paxta va qorako‘l terisi hajmi oldingi yillarga nisbatan 40-50 foizga ortgan 44 , bu esa amirlik xazinasiga tushadigan daromadlarni sezilarli darajada ko‘paytirgan. 43 Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. – B. 54 44 Ganixo‘jayev A. "Tarjimon" va Turkiston. – Toshkent: Fan, 1994. – B. 22 28 Biroq, gazeta iqtisodiy bog‘liqlikning salbiy jihatlarini ham chetda qoldirmadi; amirlik bozorlarining 80 foizdan ortig‘i Rossiyadan keltirilgan manufaktura mahsulotlari bilan to‘lib ketgani va mahalliy hunarmandchilikning inqirozga yuz tutayotgani “Tarjimon”ning tanqidiy maqolalarida o‘z aksini topdi. Siyosiy-diplomatik sohada amir Abdulahadxonning Rossiya siyosiy elitasiga qilgan xayriyalari — masalan, Sankt-Peterburgda ulkan masjid qurilishi uchun 400 ming rubldan ortiq mablag‘ ajratishi va rus floti uchun “Emir Buxarskiy” kreyserini sovg‘a qilishi (1900-yillar boshi) gazetada amirlikning Rossiya nazarida o‘z obro‘sini saqlab qolishga qaratilgan diplomatik yurishi sifatida baholandi. Rossiya-Buxoro munosabatlarida “Rossiya siyosiy agentligi” (Buxoro va Kogonda joylashgan) faoliyati ham muhim o‘rin tutgan; gazeta ushbu agentlikning amirlik ichki ishlariga aralashuv darajasi 1910-yilga kelib 60-70 foizga yetganini 45 , barcha muhim tayinlovlar va islohotlar (masalan, jadid maktablarining ochilishi yoki yopilishi) aynan shu agentlik nazorati ostida bo‘lganini fosh etdi. 1910-yilda amir Olimxon taxtga o‘tirganida, Rossiya imperiyasi unga o‘zining “islohotchi hukmdor” sifatidagi imidjini shakllantirishda yordam berishni va’da qilgani, biroq 1913–1914-yillarda Rossiyaning ichki muammolari va Birinchi jahon urushi boshlanishi munosabatlar dinamikasini o‘zgartirib yuborgani “Tarjimon” tahlillarida ko‘rsatilgan. Urush yillarida Buxoro amirligi Rossiya armiyasi uchun 10 minglab otlar, oziq-ovqat va jun mahsulotlarini “ixtiyoriy-majburiy” ravishda yetkazib bergani, amirlik aholisidan olinadigan soliqlar Rossiya ehtiyojlari uchun 30 foizga oshirilgani gazetada xalqning ijtimoiy ahvoli yomonlashuvining asosiy sababi deb ko‘rsatildi. Shuningdek, 1917-yilgi Fevral inqilobidan so‘ng Muvaqqat hukumat va amirlik o‘rtasidagi munosabatlar keskinlashgani, Rossiyada boshlangan demokratik jarayonlarning Buxoroga ta’siri — amirning 7- aprel farmonini e’lon qilishga majbur 46 bo‘lishi va bu jarayonda Rossiya demokratik kuchlarining (masalan, Kerenskiy hukumati vakillarining) jadidlarni qo‘llab-quvvatlagani gazetada keng 45 Ziyoev H. Turkistonda jadidchilik harakati va uning oqibatlari. – Toshkent: Universitet, 1993. – B. 67 46 Tog‘ayev J. Buxoro amirligining Rossiya bilan munosabatlari. – Toshkent: Adolat, 2012. – B. 88 29 yoritildi. “Tarjimon” Rossiyani Buxoro uchun ham xavf (imperialistik bosim), ham imkoniyat (zamonaviy ilm va texnologiya manbai) sifatida ko‘rsatdi; Ismoil Gasprinskiy Rossiya bilan aloqalarni uzish emas, balki bu munosabatlardan foydalanib amirlikni 100 foiz yangilash tarafdori edi. Gazetadagi tahlillar shuni isbotlaydiki, Buxoro-Rossiya munosabatlari faqatgina amir va imperator o‘rtasidagi do‘stlik emas, balki ikki xil sivilizatsiyaning (feodal-islomiy va imperiyaviy-evropacha) to‘qnashuvi va bir-biriga moslashish jarayoni bo‘lgan. “Tarjimon” gazetasi Buxoro amirligining iqtisodiy qiyofasini yoritishda suv va dehqonchilik masalasiga alohida e’tibor qaratgan. Gazetaning 1900-yillardagi sonlarida yozilishicha, amirlik iqtisodiyotining 90 foizi dehqonchilikka asoslangan bo‘lib, suv taqsimoti eng og‘ir muammo bo‘lib qolgan. Masalan, Zarafshon daryosidan keladigan suvning 60-70 foizi Samarqand (Rossiya nazoratidagi hudud) tomonidan ishlatilishi natijasida Buxoro vohasidagi qariyb 30-40 foiz yerlar suvsizlikdan qaqshab yotgani 47 , bu esa oziq-ovqat xavfsizligiga tahdid solayotgani tahlil qilingan. Ismoil Gasprinskiy ushbu muammoni hal qilish uchun amirlikda Mirob lavozimi egalarining ishini isloh qilishni, suv taqsimotini an’anaviy “navbat” tizimidan ilmiy-muhandislik tizimiga o‘tkazishni taklif etgan. Gazetaning 1911-yilgi sonlarida Buxoro bozorlaridagi narx-navo statistikasi keltiriladi: un, guruch va go‘sht narxining o‘tgan 10 yilga nisbatan 25-30 foizga oshgani, bunga asosiy sabab sifatida dehqonlarning og‘ir soliq yukidan (masalan, hosilning 1/3 qismi xiroj sifatida olinishi) qochib, shaharlarga ish izlab ketayotgani ko‘rsatilgan. Shuningdek, gazetada hunarmandchilik va sanoat masalasi ham keng tahlil qilingan. 1890-yillardagi maqolalarda Buxoroning mashhur zardo‘zlik, pichoqchilik va koshinpazlik san’ati mahsulotlari Rossiya va Evropa bozorlarida o‘z o‘rnini yo‘qotayotgani, chunki Rossiyadan keltirilgan fabrikant tovarlar (arzon matolar va idish-tovoqlar) mahalliy bozorning 80 foizini egallab olgani achinish bilan yozilgan 48 . Gasprinskiy Buxoro hunarmand larini birlashib, “Shirkat”lar 47 Ergashev B. Buxoro jadidchiligi tarixidan. – Toshkent: Fan, 1993. – B. 45 48 Ismoil Gasprinskiy. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006. – B. 112 30 (kooperativlar) tuzishga va zamonaviy texnologiyalarni olib kelishga chaqirgan. Masalan, 1912-yilda kogonlik va buxorolik boylar tomonidan paxta tozalash zavodlarining qurilishi amirlikdagi sanoatlashuvning 5- 10 foizini tashkil etgani, biroq bu korxonalar asosan rus sarmoyadorlari nazoratida bo‘lgani gazetada fosh etilgan. Ijtimoiy sohada “Tarjimon” vaqf mulklari va xayriya masalasini o‘rganib chiqqan. Gazeta ma’lumotlariga ko‘ra, amirlikdagi yerlarning qariyb 25-30 foizi vaqf (madrasa va masjidlar mulki) hisoblangan, biroq bu yerlardan tushadigan daromadning atigi 15-20 foizi talabalar (mullavachchalar) ta’limiga sarflangan, qolgani esa vaqf mutavallilari tomonidan o‘zlashtirilgan. 1913-yilgi xabarlarda Buxoro madrasalarida o‘qiydigan 10 mingdan ortiq talabaning yashash sharoiti o‘ta og‘irligi, ularning 70 foizi sil va boshqa kasalliklarga chalingani raqamlar bilan yoritilgan 49 . Islohotchi jadidlar, xususan, Usmon Xo‘ja va Fitrat “Tarjimon” orqali vaqf mablag‘larini markazlashtirilgan holda yangi usul maktablari va shifoxonalar qurishga yo‘naltirishni talab qilishgan. Yana bir muhim jihat — Buxoro yahudiylari va boshqa etnik guruhlarning ijtimoiy mavqei haqidagi ma’lumotlardir. Gazetada amirlikdagi savdo-sotiqning 30-40 foizi yahudiy savdogarlari qo‘lida bo‘lgani, ularning Rossiya bilan savdo aloqalarini bog‘lovchi asosiy ko‘prik vazifasini o‘tagani, biroq amirlikda ularga nisbatan qo‘llaniladigan ayrim kamsituvchi qoidalar (masalan, beliga rangli belbog‘ bog‘lab yurish majburiyati) tanqidiy ruhda yoritilgan. Bu ma’lumotlar amirlikdagi tabaqaviy va etnik munosabatlarning 100 foizlik manzarasini beradi. “Tarjimon” gazetasi sahifalarida Buxoro amirligining maishiy hayoti, tibbiyoti, diniy-ma’naviy qadriyatlari va aholining demografik manzarasi haqida ham boshqa manbalarda uchramaydigan noyob ma’lumotlar berilgan 50 . Ismoilbek Gasprinskiy amirlikning taraqqiyoti nafaqat siyosat, balki xalqning sog‘lig‘i va turmush darajasiga ham 100 foiz bog‘liq ekanligini uqtirgan. 49 Hayitov Sh. Buxoro jadidlarining iqtisodiy qarashlari. – Buxoro, 2004. – B. 34 50 Ayniy S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994. – B. 92 31 Gazeta amirlikdagi sanitariya va sog‘liqni saqlash ahvolini o‘ta tanqidiy yoritgan. 1890-1900 yillardagi xabarlarda Buxoro shahrida toza ichimlik suvi muammosi, ayniqsa, hovuzlardagi suvning turg‘unligi oqibatida aholining 70-80 foizi “rishta” (parazit kasalligi), bezgak va vabo bilan kasallanishi raqamlar orqali ko‘rsatilgan. Gasprinskiy 1900- yillarda yozgan maqolalarida Buxoro amirini Rossiyadan malakali shifokorlarni taklif qilishga va shahar markazida zamonaviy dorixonalar ochishga chaqirgan. Gazeta ma’lumotlariga ko‘ra, 1910-yilda amir Olimxon taxtga o‘tirganida, u o‘zining “Islohotlar farmoni”da birinchi marta aholini ommaviy emlash (vaksinalash) masalasini ko‘targan, biroq aholining 90 foizi buni diniy e’tiqodga zid deb hisoblaganligi sababli, jadidlar gazeta orqali tushuntirish ishlarini olib borishgan. Shuningdek, “Tarjimon”da amirlikdagi xotin-qizlar ahvoli va oila masalasi alohida mavzu bo‘lgan. Gazeta sahifalarida Buxoro ayollarining savodxonlik darajasi 1-2 foizdan oshmasligi, ko‘p xotinlik va qizlarni erta turmushga berish holatlari jamiyatning ma’naviy inqiroziga (jaholatga) sabab bo‘layotgani fosh etilgan 51 . 1906-yildan boshlab “Alemi nisvon” (Ayollar olami) jurnali bilan hamkorlikda Buxoro ayollari orasida uy-ro‘zg‘or tutish, bolalar tarbiyasi va gigiyena qoidalarini o‘rgatish bo‘yicha 40-50 ga yaqin turkum maqolalar e’lon qilingan 52 . Bu esa amirlik ijtimoiy hayotida ayollar huquqlari masalasi ilk bor matbuot darajasiga ko‘tarilganini anglatadi. Diniy-ma’naviy hayot tahlilida gazeta madrasalardagi o‘quv tizimini keskin tanqid qilgan. Gazetaning 1912-yilgi sonlarida Buxoro madrasalarida tahsil olayotgan 10-12 ming nafar mullavachchalarning 20 yil davomida faqat quruq sxolastika va mantiqiy qoidalarni yodlashi, lekin oddiy jug‘rofiya yoki hisobdan (matematikadan) xabarsizligi “millatning vaqti va boyligini isrof qilish” deb atalgan. Gasprinskiy madrasa vaqf mulklaridan tushadigan daromadlarni (yiliga qariyb bir 51 Murodova D. Turkistonda ayollar matbuoti tarixi. – Toshkent, 2010. – B. 56 52 Karimov N. Jadidchilik: Islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. – Toshkent: Universitet, 1999. – B. 145 32 necha yuz ming rubl) qayta taqsimlab, talabalarning yashash sharoitini yaxshilash va ularga dunyoviy fanlarni o‘rgatishni 100 foizlik zaruriyat deb hisoblagan. Yana bir qiziqarli ma’lumot — amirlikdagi etnik va diniy bag‘rikenglik masalasidir. “Tarjimon” Buxoroda yashovchi hindular, yahudiylar va rus diasporasining huquqiy maqomini tahlil qilgan. Masalan, Buxoro yahudiylarining savdodagi ulushi 30-35 foizni tashkil etgani, lekin ularning ijtimoiy kamsitilishi (belbog‘ taqish, ot minish taqiqlanishi kabi o‘rta asr qoidalari) insoniy huquqlarga zid ekanligi haqida 1908-1910 yillardagi sonlarda yozilgan. Xulosa qilib aytganda, “Tarjimon” gazetasi Buxoro amirligining barcha sohalarini — suvdagi tomchidan tortib, saroydagi oltin taxtgacha bo‘lgan jarayonlarni qamrab olgan. Unda keltirilgan yillar (1883–1918), ismlar (amir Abdulahadxon, Olimxon, Ostonaqulbiy, Munzim, Fitrat) va foiz ko‘rsatkichlari Buxoro jamiyatining o‘sha davrdagi tanazzuli va uyg‘onish harakatini isbotlovchi eng asosiy manba hisoblanadi. Umumiy xulosa qilib aytganda, “Tarjimon” gazetasi Rossiya imperiyasining Buxoro ustidan o‘rnatgan protektoratligi sharoitida amirlik o‘z milliy va diniy o‘zligini saqlab qolishi uchun ichki boshqaruvni 40-50 foiz darajada rus modeliga yaqinlashtirishi, lekin bu jarayonda ma’rifatparvarlikni ustun qo‘yishi zarurligini uqtirdi. Gazeta sahifalaridagi bu ma’lumotlar bugungi kunda Buxoro amirligining Rossiya imperiyasi tarkibiga integratsiyalashuvi hamda 1920-yildagi ag‘darilishiga qadar bo‘lgan diplomatik tanazzulni tushunishda eng qimmatli statistik va tarixiy manbadir. 33 X ULOSA Xulosa o`rnida shuni aytish joizki, tadqiq etilayotgan ish yuzasidan quyidagilar belgilab olindi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Turkiston, xususan, Buxoro amirligidagi ijtimoiy-siyosiy uyg‘onish jarayonlarini Ismoilbek Gasprinskiy tomonidan asos solingan “Tarjimon” (1883–1918) gazetasiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Ushbu nashr Buxoro amirligining 300 yillik turg‘unlikdan chiqishiga turtki bergan eng asosiy g‘oyaviy markaz va tarixiy manba hisoblanadi. Gazeta sahifalarida amirlikning ichki boshqaruvi, Rossiya imperiyasi bilan protektorat aloqalari, jadidchilik harakati va xalqaro munosabatlari 35 yil davomida izchil, tahliliy va statistik ma’lumotlar asosida yoritib borildi. “Tarjimon” gazetasi Buxoro amirligining Rossiya imperiyasi bilan bo‘lgan murakkab diplomatik aloqalarini yoritishda eng muhim manbadir. 1873-yildagi Gendimiyon shartnomasi amirlikni Rossiya protektoratiga aylantirgan bo‘lsa-da, gazeta bu munosabatlarning 100 foizlik ta’sirini amaliy misollar bilan ko‘rsatgan. Gazetaning 1890- yillardagi sonlarida amir Abdulahadxonning Rossiya imperiyasi bilan yaqinlashish siyosati keng yoritilgan. Masalan, amirning Sankt- Peterburg va Livadiyaga qilgan muntazam safarlari, unga Rossiya armiyasining general-adyutanti unvoni berilishi amirlikning vassal maqomida bo‘lsa-da, ramziy suverenitetini saqlashga urinishi sifatida talqin qilingan. Siyosiy-diplomatik manevr sifatida amirning 1904-yilda rus-yapon urushi davrida Rossiya flotiga 1 million rubl xayriya qilishi va “Emir Buxarskiy” kreyserini sovg‘a qilishi “Tarjimon” sahifalarida Buxoroning xalqaro maydondagi sodiqlik isboti sifatida baholangan. Shuningdek, gazetada Buxoro va Kogonda joylashgan “Rossiya siyosiy agentligi”ning faoliyati fosh etilgan bo‘lib, 1910-yilga kelib amirlik ichki ishlarining qariyb 65-70 foizi aynan ushbu agentlik nazoratiga o‘tib qolgani statistik faktlar bilan ko‘rsatilgan. Buxoro jadidchilik harakatining shakllanishi va rivojlanishi “Tarjimon” gazetasi bilan uzviy bog‘liq. Gazeta ushbu harakatning yetakchilari — Mirzo Abdulvohid Munzim, Sadriddin Ayniy, Abdurauf Fitrat va Usmon Xo‘ja kabi shaxslarning faoliyatini yorituvchi asosiy platforma bo‘ldi. 1908-yilda Munzim 34 tomonidan ochilgan ilk yangi usul maktabida 30-40 nafar bolaning atigi bir necha oy ichida savod chiqarishi gazetada “Buxoro osmonida porlagan ma’rifat yulduzi” deb ataldi. Gazetada keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, jadidlar an’anaviy maktablardagi 10-12 yillik befoyda o‘qishni 2-3 yillik samarali tizimga almashtirishga muvaffaq bo‘lishgan. “Tarjimon” orqali Buxoro jadidlarining darsliklari — Munzimning “Rahbari savod” (1908) va Ayniyning “Tahzib us-sibyon” (1909) asarlari butun mintaqaga targ‘ib qilingan. Shuningdek, 1909-yilda Fitrat boshchiligida tuzilgan “Tarbiyayi atfol” maxfiy jamiyati orqali 70 nafarga yaqin yoshlarning Turkiyaga o‘qishga yuborilishi jarayoni Gasprinskiy tomonidan muntazam qo‘llab- quvvatlanib borilgan. Gazeta amirlikning iqtisodiy qiyofasini yoritishda ham beqiyos manba bo‘lib xizmat qiladi. 1900-yillardagi tahlillarga ko‘ra, amirlik iqtisodiyotining 90 foizi qishloq xo‘jaligiga asoslangan bo‘lsa-da, suv taqsimoti eng og‘ir siyosiy muammo bo‘lgan. Zarafshon daryosi suvining 60-70 foizi Rossiya nazoratidagi hududlar (Samarqand) tomonidan ishlatilishi natijasida Buxoro vohasidagi yerlarning 35-40 foizi suvsizlikdan qaqshab yotgani gazetada achinish bilan yozilgan. Sanoat sohasida Rossiyadan keltirilgan fabrikant tovarlar mahalliy bozorning 80 foizdan ortig‘ini egallab olgani, bu esa mahalliy hunarmandchilikning (zardo‘zlik, pichoqchilik) inqiroziga olib kelgani tahlil qilingan. 1911-yilgi sonlarda Buxoro bozorlaridagi narx-navoning 25-30 foizga oshishi aholining ijtimoiy ahvolini og‘irlashtirgani raqamlar bilan ko‘rsatilgan. “Tarjimon” gazetasi amirlikdagi sanitariya ahvolini ham chetda qoldirmagan. 1890–1900-yillarda Buxoro shahrida toza ichimlik suvi yo‘qligi sababli aholining 70-80 foizi “rishta” va vabo kasalligidan azob chekkani gazetada yoritilgan. Shuningdek, amirlikda xotin-qizlar savodxonligining atigi 1-2 foiz atrofida ekanligi, jadidlar tomonidan “Alemi nisvon” jurnali orqali ayollar huquqlari va bolalar tarbiyasi bo‘yicha 40 dan ortiq maqolalar e’lon qilingani ijtimoiy uyg‘onishning muhim qismi sifatida ko‘riladi. 35 Madrasa tizimi tahlilida, 10-12 ming nafar mullavachchaning 20 yil davomida dunyoviy ilmlardan butunlay bexabar qolishi “millatning vaqti va boyligini isrof qilish” deb baholangan. Gasprinskiy vaqf mulklaridan tushadigan daromadlarni isloh qilish va ularni zamonaviy maktablar qurishga yo‘naltirishni talab qilgan. Umuman olganda, gazeta sahifalaridagi ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, Buxoro jadidlarining har bir qadami — ochiq maktablardan tortib, amir qamoqxonalaridagi tazyiqlargacha (masalan, Ayniyning 75 darra urilishi) — milliy uyg‘onishning bir bo‘lagi bo‘lgan. “Tarjimon” orqali amirlik xalqi dunyodagi siyosiy o‘zgarishlardan xabardor bo‘ldi va bu jarayon 1917-yilgi inqilobiy voqealar hamda amirlikning 1920-yildagi ag‘darilishiga qadar bo‘lgan g‘oyaviy poydevorni yaratdi. Bugungi kunda Buxoro davlatchiligi tarixini o‘rganuvchi har bir tadqiqotchi uchun “Tarjimon” gazetasi amirlikning nafaqat tashqi qiyofasini, balki uning ichki ruhiyatini va tanazzul sabablarini tushunishda eng birinchi darajali hujjat bo‘lib qoladi. 36 FOY DA LA N ILGA N MA N BA VA A DA BIY OTLA R RO` Y X A TI I. O‘zbek ist on Respublik asi Prezident farmonlari v a qarorlari, Vazirlar Mahk amasining qarorlari. 1 . Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ. – Тошкент .: Ўзбекистон, 2016. II. O‘zbek ist on Respublik asi Prezident ining asarlari. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. – Toshkent: “O‘zbekiston” NMIU, 2017 III.MA N BA LA R 1. Ahmad Donish. "Risola yoxud mang‘itlar xonadoni saltanatining qisqacha tarixi". – Dushanbe: Tojikiston Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1967. 2. Ahmad Donish. "Navodir ul-vaqoe". – Toshkent: Fan, 1998. 3. Ayniy S. Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar. – Toshkent: O‘qituvchi, 1994 4. Ayniy, S. "Ahmad Donish va uning asarlari". – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 1959. 5. Ergashev B. Buxoro jadidchiligi tarixidan. – Toshkent: Fan, 1993. 6. Fitrat A. Bayonoti sayyohi hindi (Hind sayyohi bayonoti). – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. 7. Fitrat A. Bayonoti sayyohi hindi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. 8. Fitrat A. Buxoro vaziri Nasrullobiy parvonachi bilan bir hindli jadidning munozarasi. – Toshkent: Ma’naviyat, 2000. 9. Ganixo‘jayev A. "Tarjimon" va Turkiston. – Toshkent: Fan, 1994. 10. Gasprinskiy I. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006. 11. Hayitov Sh. Buxoro jadidlarining iqtisodiy qarashlari. – Buxoro, 2004. 12. Ismoil Gasprinskiy. Tanlangan asarlar. – Toshkent: Ma’naviyat, 2006 IV. Asosiy adabiy ot lar. 1. Karimov N. Jadidchilik: Islohot, yangilanish, mustaqillik va taraqqiyot uchun kurash. – Toshkent: Universitet, 1999.. 2. Munzim M.A. Rahbari savod (Qayta nashr). – Toshkent, 2005. 3. Murodova D. Turkistonda ayollar matbuoti tarixi. – Toshkent, 2010. 37 4. Qosimov B. Ismoilbek Gasprinskiy. – Toshkent: Fan, 1992. 5. Qosimov B. Milliy uyg‘onish: jasorat, ma’rifat, fidoyilik. – Toshkent: Ma’naviyat, 2002. 6. Rajabov, Z. "Buxoro amirligi tarixining manbalari". – Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2010. 7. Sobirjonova, S. va Ergasheva, F. "Buxoro amirligi tarixi tarixshunosligida Ahmad Donish asarlarining o‘rni". – Chirchiq: Chirchiq davlat pedagogika instituti nashriyoti, 2020 8. Suxareva O.A. Buxoro yahudiylari tarixidan. – Toshkent: Fan, 1958. 9. Tog‘ayev J. Buxoro amirligining Rossiya bilan munosabatlari. – Toshkent: Adolat, 2012. 10. Xolmurodov, D. "Buxoro amirligi tarixi tarixshunosligida Ahmad Donish asarlarining o‘rni". – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 2023. 11. Ziyoev H. Turkistonda jadidchilik harakati va uning oqibatlari. – Toshkent: Universitet, 1993. 12. Ахмедов Б.А. Ўзбекистон тарихи манбалари. – Тошкент: Ўқитувчи, 2001. V. Dav riy nashrlar, st at ist ik t o‘plamlar v a hisobot lar. 1. Davronov, X. "Ahmad Donishning tarixiy asarlarining tahlili". – Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti, 2011. 2. Gʻulom Q. Yosh buxoroliklar harakati. – T.: Oʻzbekiston, 1992. 3. Mirzayev, A. "Ahmad Donishning tarixiy asarlari va ularning ilmiy ahamiyati". – Buxoro: Buxoro davlat universiteti nashriyoti, 2005 38

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XIX asr oxiri – XX asr boshida Buxoro amirligidagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatni yoritishda “Tarjimon” gazetasining o‘rni

1.1. Turkiston xalqlari ma’naviy hayotida “Tarjimon” gazetasining o‘rni va ahamiyati

1.2. Amirlikdagi boshqaruv tizimi va ijtimoiy islohotlarning gazetada aks etishi

II bob. “Tarjimon” gazetasi sahifalarida Buxoro amirligiga oid masalalarning yoritilishi

2.1. Buxoro jadidlari faoliyati va “usuli jadid” maktablari targ‘iboti

2.2. Gazetada Buxoro-Rossiya munosabatlari va tashqi siyosiy jarayonlar tahlili

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить