Tasviriy sa’nat turlari va janrlari - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	81.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Tasviriy sa’nat turlari va janrlari

Купить

MAVZU: TASVIRIY SA’NAT TURLARI VA JANRLARI
MUNDARIJA:
KIRISH.....................................................................................................................3
1. Tasviriy san’atning tur va janrlari .........................................................................4
2. Dekorativ-amaliy va me'morlik san'ati ................................................................17
3. Me'morlik san'ati .................................................................................................23
4. San’atning kelib chiqishi, mazmuni va mohiyati ................................................25
XULOSA................................................................................................................30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI........................................32

K I RISH.
Kurs ishining dolzarbligi : San’at juda qadim zamonlarda, mehnat
jarayonining taraqqiyoti natijasida paydo bo‘ldi. Mehnat jarayonida inson tafakkuri
kamol topdi, go‘zallik hissi ortdi, voqelikdagi go‘zallik, qulaylik va foydalilik
tushunchalari kengaydi.
Quldorlik jamiyati vujudga kelishi bilan esa ijtimoiy taraqqiyotda katta
o‘zgarishlar sodir bo‘ldi; aqliy mehnat jismoniy mehnatdan ajralib chiqa boshladi.
Bu esa fan va san’at rivojida muhim ahamiyat kasb etdi. Professional san’at va
san’atkorlar shu davrda paydo bo‘ldi. San’at esa o‘zining o‘ziga xos
xususiyatini, quldorligini namoyon etib, quldorlikning ideologiyasi targ‘ib etuvchi
kuchli g‘oyaviy qurolga aylandi. Lekin shunga qaramay, omma orasidan yetishib
chiqqan iste’dodli ijodkorlar mehnatkash xalq ommasining orzu-istaklarini,
ularning go‘zallik va xudbinlik, oliyjanoblik va insonparvarlik haqidagi
tushunchalarini ifoda etuvchi asarlar yaratdilar. Xalqning turmushi, hulq va
odatlari, yutuq va mag‘lubiyatlari ularning asarlarida o‘z ifodasini topdi. Shu
bilan bir davrda mavjud bo‘lgan ana shunday san’at hayot go‘zalliklarini tasvirlab,
odamlarda yuksak xislat va fazilatlarni kamol toptirdi, ularni tenglik, ozodlik,
birodarlik, yorqin kelajakka intilishga da’vat etdi.
Kurs ishining maqsadi va vazifalari : Haqiqatdan ham insoniyat yaratib
qoldirgan madaniy qadriyatlar oddiy boyliklar bo‘lib qolmay, balki o‘zida inson
aql-zakovati, hayot to‘g‘risidagi fikr-o‘ylarini aks ettiruvchi ko‘zgu hamdir. Jahon
san’ati tarixini o‘rgatish, uning taraqqiyot qonunlarini tushunish, nodir
yodgorliklar bilan tanishish, o‘tmish odamlarning his-tuyg‘u, hayotiy tajribalarini
o‘rganish G‘oyaviy-istetik qarashlarning shakllanishini bilish demakdir. Bu
so‘zsiz, kishilarda hayotiy tajribalarning boyishiga, hayotga yanada keng va
atroflicha yondoshishga yordam beradi. Tasviriy san’at turlariga rangtasvir,
arxitektura, grafika, haykaltaroshlik kiradi.
Kurs ishining tuzlishi : kirish , asosiy qism , to ’ rtta reja , xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar .
3

1. Tasviriy san’atning tur va janrlari
Rangtasvir tasviriy san’atning eng muhim turlaridan bo‘lib, maxsus
polotnolarga, devorlarga ishlanadi. Tasviriy san’at asarlarida ifodalangan maqsad
va mazmunni ochib berishda rang muhim o‘rin egallaydi.
Rangtasvir asarlari xarakteriga ko‘ra monumental, dekorativ, mo‘’jaz,
dastgohli turlarga bo‘linadi.
Monumental rangtasvir me’morchilik bilan bog‘liq bo‘lib, ular uylarning
devorlarini, shiftlarini bezashda qo‘llaniladi. Katta hajmda uzoqdan ko‘rishga
mo‘ljallanganligi uchun bular yaxlitlashtirilgan holda ishlanadi, ranglar ham shartli
ravishda olinadi.
Mo‘’jaz san’at asarlari turli mamlakatlarda shu jumladan O‘zbekiston
hududida juda ham qadim zamondan taraqqiy etib, qadimiy qo‘lyozmalarga
ishlangan. Chunonchi, Alisher Navoiyning “Hamsa” asarlariga ishlangan rasmlar
bunga misol bo‘la oladi.
Dastgohli rangtasvir asarlari keng tarqalgan bo‘lib, maxsus matolar, karton,
yog‘och, romkaga tortilgan mato-xolst va shu kabilarga ishlanadi. Dastgohli
rangtasvir moybo‘yoq, guash, suvbo‘yoq, tempera buyoqlarida maxsus dastgoh
(molbert)larga o‘rnatilib ishlanadi.
Grafika - lotincha “grafo” so‘zidan olingan bo‘lib, “yozaman”, “chizaman”
degan ma’noni anglatadi. Tasviriy san’atning bu turiga oddiy va rangli qalamda
ko‘mir, pastel, sangina, suvbuyoq, guash va tushda ishlangan bezaklar, turli
plakatlar, hajviy rasmlar va haqazolar kiradi. Haykaltaroshlik - tasviriy san’at
turlaridan biri. U lotincha “skulpo” so‘zidan olinib, qattiq materiallarga “qirqish,
kesish, o‘yish, taroshlash” orqali ishlov berish ma’nosini anglatadi.
Tasviriy san’atning turlari. Portret - rangtasvir janrlari ichida eng qadimiylaridan
bo‘lib, kishilarning tashqi va ichki kechinmalarini tasvir orqali ochib beradi.
Portret janrida ishlangan tasviriy san’at asarlari bizga musavvir yashagan davrni,
madaniyatini hamda tasvirdagi kishining ruhiyatini asarda talqin etadi.
Avtoportret - portret janrining ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, musavvir o‘zining tashqi
qiyofasini o‘zi tasvirlaydi. Manzara - janrdagi asarlarda borliq, tabiatdagi
4

ko‘rinishlar haqqoniy aks ettiriladi. Manzarada faqatgina narsa va voqealar emas,
balki musavvirning ichki kechinmalari ham ifodalanadi. Ayrim musavvirlar
vodiylarni, tog‘u-toshlarni tasvirlashga ishqiboz bo‘lsalar, boshqalari dengiz
manzarasini tasvirlashda mohirdirlar.
Manzara janrida musavvirlardan O‘.Tansiqboevning “O‘zbekistonda mart”,
“Jonajon o‘lka”, “Mening qo‘shig‘im”, N.Kashinaning “Tog‘da bahor”,
Z.Inog‘omovaning “Arpa o‘rimi”, “Choyga”, R.Temurovning “Bibixonimda
bahor”, “Ulug‘bek madrasasi” asarlari mualliflarga shuhrat keltirdi.
Natyurmort - fransuzcha so‘z bo‘lib, “jonsiz tabiat” degan ma’noni
anglatadi. Bu janrda musavvir asosan insonni o‘rab turgan atrof muhitdagi
narsalar, turmushda qo‘llaniladigan buyumlar, oziq-ovqat mahsulotlari, gullar,
meva va boshqalarni tasvirlaydi. U o‘z asarida tevarak-atrofdagi narsalarni
tasvirlash orqali uning xarakterli xususiyatlarini, voqea qaysi davrda ro‘y
berayotganligini ham ko‘rsata oladi. Taniqli ijodkor musavvirlardan R.Axmedov,
L.Salimjonova, O‘.Abdurahmonov va boshqalar natyurmort janrida barakali ijod
qilmoqdalar.
Tarixiy janrda ishlangan suratlar orqali biz uzoq o‘tmishda bo‘lib o‘tgan
voqea-hodisalar, tarixiy shaxslar, xalqlarning turmush madaniyati bilan tanishamiz.
Tarixiy janrning ko‘rinishlaridan biri jang (botal) manzaralaridir.
Botal janr - “botal” fransuzcha so‘z bo‘lib, “jang”, “urush” ma’nosini
bildiradi. U jang manzaralarini o‘zida aks ettiradi. Bu janrda jang va harbiy
yurishlar manzarasi asosiy o‘rinni egallaydi. Botalist - rassomlarning asarlarida
jangchi obrazi, uning qahramonligi, mardligi, jasorati hamda o‘z ona Vataniga
bo‘lgan cheksiz muhabbati ifodalanadi. Leonardo da Vinchi, M.B.Grekov,
G.K.Savitskiy, A.A.Deyneka, V.V.Volkov va boshqalar ana shunday
musavvirlardandir. Taniqli ijodkor M.Nabievning “Spitamen qo‘zg‘oloni”,
musavvir R.Rizamuhammedovning “Muqanna qo‘zg‘oloni”, musavvir
T.Sodiqovning “To‘marisning qasosi” nomli asarlari bunga yorqin misol bo‘la
oladi.
5

Animalistik - janr o‘zgacha tasviry san’at turidir. U lotincha “anima”,
“hayvonot olami” degan ma’noni bildiradi. Animalistik rassom hayvonot
dunyosiga zo‘r qiziqish, sevgi va mahorat bilan yondoshadi.
Hayvonot dunyosi ibtidoiy odamlar hayotida katta ahamiyatga ega
bo‘lgan. O‘sha davrda ular g‘orlarining devorlariga kiyik, qo‘tos, mamontlarning
suratlarini chizganlar.
Qadimgi Yaponiya va Xitoyda hayvonlarning tasvirlari dekorativ naqshlar
tuzishda hamda monumental kompozitsiyalar yaratishda asosiy hisoblangan. XVI
asrga kelib hayvonot olami anatomiyasini buyuk musavvirlar Leonardo da Vinchi
va A.Dyurerlar ishladilar.
Keksa haykaltarosh va grafik musavvir V.A.Vatagin o‘zining asarlarida to‘rt
oyoqli do‘stlarini haqqoniy va ishonchli tasvirlaydi.
Mashg‘ulot rahbari o‘quvchilarga nazariy bilim berish jarayonida mazmuniy
to‘liq ochib berishi uchun jonli nutq orqali so‘zlash bilan birga musavvirlar
asarlaridan surat-lavhalar, adabiyotlar, kino va diafilmlar va slaydalardan unumli
foydalanishi maqsadga muvofiqdir. Maishiy janr: tasviriy san’atda bu janrdagi
asarlar kishilarning kundalik hayotini, turli voqealarni o‘zida mujassamlashtiradi.
Aksariyat rangtasvirda aks etuvchi maishiy janr ilk bor XVII asrda yashab ijod
etgan Golland rassomlari - Piter de Xox, Ostade, Sten, Terborx, Vermer kabilar
ijodida namoyon bo‘ladi. Realist rassomlardan P.Fedotov, V.Perov, V.Maksimov,
V.Makovskiy, K.Savitskiy, I.Repin kabilar maishiy janrning taraqqiyotiga katta
hissa qo‘shdilar. o‘zbek rassomlaridan R.Ahmedov, M.Saidov, Z.Inog‘omov,
R.Choriev, O‘.Abdurahmonovlar ham shu janrda barakali ijod etmoqdalar.
San'atning turlari juda ko'p. Ular musiqa, kino, teatr, xoreografiya, tasviriy
san'at va boshqalardir. Odatda borliqni tasviriy obrazlarda, shakllarda, fazoviy
kenglikda yoki tekislikda (qog'oz yuzasida, devor yuzasida va hokazolarda) aks
ettiradigan san'at tasviriy san'at deb ataladi. San'atkor real borliqni o'z asarlarida
tasvirlar ekan, u hech vaqt uni mexanik ravishda ko'chirmaydi. Aks holda, u
yaratgan san'at asarlarining fotograf yaratgan rasmlardan farqi bo'lmay qoladi.
San'atkorning vazifasi oliyroqdir. U hayotda mavjud bo'lgan voqea va hodisalarni
6

tasvirlar ekan, u tasvir orqali o'zini hayajonlantirgan biron bir fikrni ilgari suradi,
ijtimoiy hayotda sodir bo'layotgan voqca va hodisalarning mohiyatini ochib
berishga intiladi, ularga o'z munosabatini bildiradi, hukmini chiqaradi. Masalan,
rassom biror shaxsning rasmini ishlar ekan, u hech vaqt uni faqat o'ziga
o'xshatishga intilish bilan chegaralanmaydi. Rassom shu ishlayotgan tasviri orqali,
avvalo, o'zining fikr va tuyg'ularini tomoshabinga yetkazishga harakat qiladi.
Tomoshabin rasmda tasvirlangan olijanob, mard kishilar obrazini ko'rib,
undan g'ururlanadi (chunki rassom ham g'ururlanib shu rasmni ishlagan) unga
taqlid qiladi, undan o'rnak oladi. Agar asarda pastkash, razil odarn
tasvlrlangan bo'lsa, tomoshabin undan nafratlanadi. Tomoshabin o'zlda
shunday xususiyatlarbo'lmasligiuchun harakat qiladi. Bundan ko'rinib
turibdiki, tasviriy san'at asarlari san'atning boshqa turlari - adabiyot, kino, teatr va
hokazolar kabi insondagi ajoyib fazilat borliqni bilish, uni o'rganish va sirlarini
ochishga bo'lgan ehtiyojlarni qodirishga faol ta’sir ko'rsatadi. Tasviriy san'at
asarlari ko'rish uchun mo’ljallan san’atdir. Uni ko'rish orqaligina zavq olish
mumkin. Kuy va ashulaning go'zalligini so'z bilan ta'riflab bo’lmaganidek,
rassomning asarlarini ham so'z bilan to'liq ta'riflash mumkin emas. Tasviriy san'at
asarlarini to'g'ri tushunishga oid ba'zi misollarga murojaat qilaylik.
A.Plastovning «Peshin» deb nomlangan asarining sujeti juda sodda, hatto bir
qarashda san'atga loyiq mavzu yo'qqa ham o'xshaydi. Shu asarni so'z bilan
ta'riflansa, eshitgan odam, xo'sh, nima bo'pti, deyishi va unga beparvo bo'lishi ham
mumkin. Lekin asarga qaragan tomoshabin hech qachon shunday demaydi.
Ko'rinishdan sodda bo'lib tuyulgan bu asar uni o'ylashga majbur qiladi, tevarak-
atrofning naqadar go'zal ekanligini his qilishga, shu go'zallikdan hayajonlanishga
da'vat etadi. Haqiqatan ham beg'ubor, kuchga to'lgan sokin tabiat, zilol suv, kishi
qalbiga orom beruvchi quyoshning mayin nurida qanchadan-qancha go'zallik,
latofat bor. Rassom shulardan quvonadi, shu quvonchini boshqalar bilan
o'rtoqlashishga intiladi. Bunga erishish uchun tasviriy san'atning ifoda vositalari
kompozitsiya, kolorit, yorug', soya, chiziq, faktura imkoniyatlaridan foydalanadi.
7

Rassom shunday kompozitsiya tanlaganki, bu voqeaning qachon va qayerda sodir
bo'layotganini ochib, rasm ishlangan yuza (xolst) - ning bir butun bo'lib
ko'rinishini ta'minlagan. Shu rasmdan kompozitsiyadan biron-bir detalni, aytaylik,
mototsiklni olib tashlaylik yoki obrazlarning birortasining o'rnini o'zgartirib
ko'raylik-chi, u holda tasvirning ta'sir kuchi yo'qoladi. Kompozitsiya yaxlitligi
buziladi. Rassom yorug' va soya imkoniyatlaridan foydalanib, voqea sodir
bo'layotgan vaqtni ko'rsatishga erishgan. Suv ichayotganlarning tagiga tushayotgan
soya voqeaning peshinda, quyoshning tikkaga kelgan paytida sodir
bo'layotganligidan dalolat beradi. Asar uchun tanlangan rang gammasi - kolorit
yozning issiq jaziramasini his etishga xizmat qilgan. Quyosh nuriga to'yingan
sarg'ish-yashil ko'katlar hamda qizil mototsikl, quyosh nurida toblanib, qizargan
odamlar gavdasi-ning ranglari birgalikda butun asarning rang gammasini tashkil
etadi. Shuning uchun ham asarga qaraganimizda shu issiq rang gamma hisobiga
biz yozning jazirama issig'ini his qilgandek bo'lamiz. Kompozitsiya markazidagi
buloq suvining salqini shu jaziramani yorib atrofga salqin havo taratayotgandek va
hayotning o'ziga xos kurashini tomoshabinga ko'z-ko'z qilayotgandek tuyuladi.
Rassom asar yaratganda chiziqlarning emotsional imkoniyatlaridan ham
foydalanadi. Ma'lumki, har xil chiziq kishida har xil taassurot qoldiradi.
Silliq ehiziqlar ko'p hollarda sokinlik, xotirjamlik baxsh etsa, aksincha pala-
partish, har lomonga yo'nalgan ehiziqlar notinchlik, hayajon tug'diradi.
Tasviriy san'at asarlarini kuzatganda undagi har bir obrazning psixologik
kechinmalari qanday yechilganligini, ularning tevarak-atrofga bo’lgan
munosabatini to'g'ri ko'rsatib bera olish ham muhim o'rinni cgallaydi. Shuning
uchun rassom ishlatgan ranglar jilosiga ham, bo'layotgan voqeaning
kompozitsiyasiga ham, rassomning ishlash mahoratiga, tanlangan har bir shakl
xarakteriga, umumiy rang gammasi - koloritiga, yuzaning xarakteriga (masalan,
rassom ishlagan holat yuzasining silliqligi yoki g'adir-budurligiga) ham e'tibor
berish, ular nima uchun shunday olinganiga javob topishga harakat qilish zarur.
Slumdagina tasviriy san'at asarlarining asl mohiyatini tushunib yetish va ulami
to'g'ri tahlil qila olishni o'rganish mumkin. Tasviriy san'at tushunchasi keng
8

ma'noga ega. Tasviriy san'at deyilganda, grafika, rangtasvir, haykaltaroshlik san'ati
tushuniladi. Me'morchilik va dekorativ-amaliy san'at asarlari ham qisman tasviriy
san'alga kiradi. Haqiqatda esa ularda mavjud borliq tasvirlanmaydi. Lekin bu san'at
asarlarida ijodkorning maqsadi, fikri, his-tuyg'ulari, orzu-istaqlari o'z aksini topadi.
Demak, ijodkorning dunyoqarashida ma'lum miqdorda davr ruhi va mazmuni o'z
aksini topadi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, me'morchilik va amaliy san'at
buyumlari ham tasviriy san'at sifatida qaraladi. Tasviriy san'atning hamma turlari
bir-biriga juda yaqin va ularning bir qator o'xshashliklari bor. Lekin shu bilan
birga, ulardan har birining o'ziga xos tasviriy uslublari va texnikasi mavjud.
Bundan tashqari, ularning har biri ishlatilish o'rni, aks ettiradigan mavzusi,
ishlanish uslubiga qarab bir qator tur va janrlarga bo'linadi.
Grafika. Hozirgi zamon san'atining keng tarqalgan turlaridan biri grafika
san'atidir. Tasviriy san'atning bu turiga oddiy qora qalamda chizilgan surat,
mavzulik kompozitsiyalar, kitobning ichki va tashqi tomoniga ishlangan turli rasm,
illustratsiya, plakat, karikatura, sharj, etiketka, marka, ekslibris va boshqalar kiradi.
Grafika san'ati asarlari hajm jihatdan uncha katta bo'lmay, ko'p hollarda qog'ozga
ishlanadi. Grafikaning xarakterli tomonlaridan biri, uning seriyali qilib ishlanishi,
ya'ni voqeani bir necha qog'ozda tasvirlanishidir. Bunday seriyali rasmlar o'zaro
bir-biri bilan bog'liq bo'lib, ma'lum bir mazmunni ochib beradi. Grafika san'ati
hozirjavob san'atdir. Masalan, rassomlik asarlari yaratilishi uchun uzoq vaqt kerak
bo'ladi (axir ba'zi rassomchilik asarlarini yaratish uchun 15-20 yil kerak bo'lgan),
grafika san'ati asarlarida esa shu bugun sodir bo'lgan voqea shu bugunoq o'z aksini
topishi mumkin. Grafika san'atida rang ishlatilmaydi, ishlatilsa ham, uning
xarakterli tomonini belgilamaydi. Masalan, D. Moorning «Sen ko'ngilli bo'lib
yozildingmi?», Toidzening «Ona Vatan chaqiradi!» degan plakatlarida odam
kiyimi ochiq qizil rangda ko'rsatilgan. Aslida hayotda bunday voqeani uchratish
qiyin. Rassom rang orqali o'z asarining yanada ta'sirchan bo'lishiga erishgan. Kishi
shu plakat oldidan o'tib borar ekan, qizil rang uning diqqatini o'ziga tortadi.
Natijada u to'xtab plakat mazmunini chuqurroq bilib oladi. Rus san'atining atoqli
vakillari Mayakovskiy, Cheremnixlar qizil rangdan davlatning ramzi sifatida
9

foydalanganlar, ular rus kishilarining rasmini qizil rang bilan, hokimiyatning
dushmanlarini esa qora va ko'k ranglarda ishlab, o'z g'oyalarini tez va oson
tushunarli bo'lishiga erishganlar. Grafika asarlari o'zining bajaradigan funksiyasi
va mazmuniga qarab, dasttoh grafikasi, kitob va gazeta-jurnal grafikasi, plakat
hamda amaliy grafika san'atiga bo'linadi. Dastgoh grafika san'atiga mustaqil
xarakterga ega bo'lgan, o'zida tugal fikrni anglata oladigan, yangi g'oyalarni ilgari
suradigan grafika asarlariga aytiladi. Dastgoh grafika san'ati asarlarining
ko'rinishlaridan biri estampdir. Dastgoh grafikasi asarlarida biron-bir mazmun,
odamlarning xatti-harakati, tabiat ko'rinishi yoritiladi. Kitob va gazeta-jurnal
grafikasi turi dastgoh grafikasidan farq qilib, bevosita kitob va jurnal mazmuni
bilan bog'liq bo'ladi hamda ularning maqsad va mazmunini to'laroq ochib berish
uchun xizmat qiladi. Kitob va gazeta-jurnal grafikasiga rassom tomonidan kitob va
gazetalarga chizilgan turli rasmlar, bezaklar, harf kompozitsiyalari kiradi. Kitob
hamda gazeta-jurnal grafikasining ko'rinishlaridan biri bu illustratsiyalardir.
Illustratsiya biron-bir badiiy asar bilan bog'liq bo'lib, shu asarda tasvirlangan biron-
bir lavhaning tasvirini aks ettiradigan rasmga aytiladi. Rassom biror-bir hikoya
yoki kitobga illustratsiya ishlashga o'tishdan oldin uni sinchiklab o'qiydi, matnda
tasvirlangan har bir obrazning xarakterini, voqea sodir bo'layotgan joyning
xususiyatlarini o'rganib chiqadi, shundan keyingina unga illustratsiya ishlashga
kirishadi.
Illustratsiyaning maqsadi badiiy asar mazmunining chuqurroq ochilishiga va
ta'sirliroq bo'lishiga yordam berishdir. Illustratsiyalar turli ko'rinishda bo'ladi.
Illustratsiyalarda badiiy asarda ishtirok etuvchi shaxs portreti, shuningdek, muhim
voqealar tasvirlanishi mumkin. Kitob va gazeta-jurnal grafikasining
ko'rinishlaridan yana biri karikatura bo'lib, u tanqidiy xarakterga ega bo'ladi hamda
o'zida satira va yumorni mujassamlashtiradi.
Karikaturachi rassom hayotda mavjud bo'lgan voqea va hodisalarni o'z
asariga mavzu qilib oladi va uning ba'zi tomonlarini bo'rttirish orqali rasmlarning
qiziq va kulgili bo'lishiga erishadi. Bu orqali rassom hayotdagi kamchiliklarni
tanqid qiladi, jamiyat taraqqiyotiga xalaqit beradigan, zamonamiz, kislularimiz
10

sha'niga dog' bo'lgan hodisa, illat va marazlarni qoralaydi, mavjud bo'lgan
nodonlik, xurofot, tekinxo'rlik, poraxo'rlik, davlat mulkiga xiyohat qiluvchilarning
basharalarini ochib tashlaydi. Grafika san'atining turlaridan yana biri plakatdir.
Plakat lotincha so'zdan oUngan bo'lib, «e'lon», «guvohnoma» degan ma'noni
anglatadi. Grafika san'atining nihoyatda keng tarqalgan turlaridan biri amaliy
grafikadir. Turli xildagi etiketkalar, konvert yuzasiga ishlanadigan bezak rasmlar,
tabriknoma, telegrammalar, markalar grafikaning shu turiga mansub.
Amaliy grafika shunchaki bezak uchun ishlatiladigan san'at emas, u ham
san'atning boshqa turlari kabi ijtimoiy hayotda faol qatnashadi, jamiyatda
bo'layotgan yangiliklar bilan ommani tanishtiradi. Hukumatning g'oyalarini xalq
orasida targ'ib qiladi.
Grafika san'ati eng demokratik san'atdir. U goh plakat tarzida, goh gugurt
qutichasining yuzasiga ishlangan tasvir tariqasida, goh gazeta sahifalaridagi surat
tarzida o'lkaning uzoq chekkalariga kirib boradi, o'sha yerlarda ma'rifat tarqatadi,
kishilarni bo'layotgan yangiliklar bilan tanishtiradi. Shuning uchun ham grafika
san'ati katta g'oyaviy-siyosiy ahamiyatta egadir.
Rangtasvir. Tasviriy san'atning ikkinchi bir turi rangtasvir san'nlidir.
Devorlarga ishlangan turli rasmlar, polotnolarga chizilgan surat, kino va teatr
dekoratsiyalari shu san'at turiga kiradi. Rangiasvirda rang muhim o'rinni egallaydi.
Agar grafika san'atida rang shunchaki yordamchi vazifani o'tasa, rangtasvirni esa
rangsiz tasavvur qilib bo'lmaydi. Rassom rang orqali borliqni ko'rinarli obrazlarda
tasvirlaydi, makonning cheksizligini, undagi narsalarning rang-barangligini,
moddiyligini, hajmini ko'rsatadi. Rangtasvir asarlari yana o'zining vazifasi va
ishlanish uslubiga ko'ra monumental, dastgoh va dekorativ turlarga bo'linadi.
Monumental rangtasvir me'morlik bilan chambarchas bog'liq bo'lib, bu turdagi
asarlar mustaqil mazmuniga ega hamda ularda jamiyat hayotidan olingan muhim
voqealar aks ettiriladi. Bunday asarlar odatda uzoqdan ko'rishga mo'ljallanganligi
tufayli obrazlarni iloji boricha umumlashtirilgan holda tasviriyga, mayda
detallardan iloji boricha kamroq foydalanishga-harakat qilinadi. Ranglar ham
birmuncha shartli olinadi, shunga qaramasdan u borliq to'g'risida real tasavvur
11

berishi kerak. Monumental rangtasvir me'morchilikda ma'lum miqdorda bezash
vazifasini ham o'taydi, shuning uchun ham uni ba'zan monumental - dekorativ
rangtasvir deb ham yuritiladi. Monumental rangtasvir asarlari bajarilish usuliga
qarab o'z navbatida bir necha turlarga bo'linadi. Bular: freska, mozaika va
pannodir. Freska odatda devorga to'g'ridan to'g'ri suvoq ustiga ishlanadi. Bolonka
rangli tosh, shisha, bo'yalgan oyna, sirli sopol parchalaridan ishlanadi. Devorga
ishlangan surat yoki o'yma naqshlar ba'zan har xil shakldagi ramkalar
(to'rtburchak, kvadrat, beshburchak va hokazolar) bilan chegaralangan bo'ladi - bu
pannodir. Panno dastlab alohida yuzada (xolstda, ganchda, yog'ochda) ishlanib
olinib bitgandan so'ng devorlarda qoldirilgan maxsus o'rinlarga o'rnatiladi. Lekin
mazmun jihatdan mustaqil xarakterga ega bo’lishi ham mumkin. Ba'zi hollarda
panno dastlab xolstga moy bo'yoq bilan ishlanib, keyin kerak bo'lgan o'ringa
yopishtiriladi.
Dekorativ rangtasvir me'morchilik va amaliy san'at bilan bog'liq bo'lib,
asosan bezash vazifasini o'taydi. Dekorativ rang tasvirga naqqoshlik san'ati, teatr,
kino dekoratsiyalari va qisman monumental rassomchilik ham kiradi. Dekorativ
rangtasvir monumental rangtasvir singari to'g'ridan to'g'ri devorga ishlanishi,
panno, mozayka tarzida bo'lishi mumkin. Dastgoh rangtasvir hozirgi zamon
tasviriy san'atida yetakchi o'rinni egallovchi san'at turlaridan biri hisoblanadi.
Odatda u maxsus ramkaga tortilgan matolar ustiga ishlanadi. Bunday rasmlar
molbert deb ataladigan alohida dastgohda ishlangani uchun ham ularni dastgohli
rasmlar deyiladi.
Bunday rassomchilik asarlari jamiyatda bo'layotgan muhim voqea va
hodisalarni aks ettirishidan tashqari, shaxsning individual xislatlarini intim
kechinmalari, his-tuyg'ularinito'liqko'rsatish imkoniya-tiga egadir. Shuningdek,
ularda tabiatda bo'layotgan o'zgarishlar o'zining yorqin ifodasini topadi. Dastgoh
rangtasvir monumental va dekorativ rang tasvirdan farqli o'laroq, miistaqil
ahamiyatga ega, u boshqa biron san'atga bog'lanmaydi. Dastgoh rassomligi
birmuncha kech paydo bo'lgan bo'lib, uning rivojlanish davri Uyg'onish davriga
12

to'g'ri keladi. Hozirgi kunda esa tasviriy san'at turlari ichida uning keng tarqalgan
turlaridan biri hisoblanadi.
O'zbekistonda rassomchilikning bu turi asosan XIX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab paydo bo'lgan. Hozirgi kunda u o'zbek tasviriy san'atida yetakchi
o'rinlardan birini egallaydi.
Haykaltaroshlik. Tasviriy san'atning turlaridan biri bo'lgan haykaltaroshlik
asarlarida borliq hajmga ega bo'lgan shakllar orqali makonda tasvirlanadi. Stol
ustiga qo'yiladigan haykalchalar, park va xiyobonlarga o'rnatilgan turli haykal va
yodgorfiklar, binolarning devorlariga, tanga, belgi, medal kabibuyumlarning
yuzasidagi bo'rtma tasvirlar haykaltaroshlik san'atining turli ko'rinishi hisoblanadi.
Haykaltaroshlik asarlari o'z ishlatilish o'rni, bajaradigan vazifasi va tayyorlanish
usuliga qarab turlicha nomlanadi. Ular odatda dumaloq va qabariq ko'rinishda
bo'ladi. Dumaloq haykallarni hamma tomondan aylanib ko'rish mumkin bo'lsa,
qabariq haykallarni yuzaga bo'rttirib ishlanganligi sababli faqat bir tomondan
ko'riladi. Qabariq haykallar relef deb ataladi. «Relef» fransuzcha so'z bo'lib, yuza
degan ma'noni bildiradi. Relefli haykallarda asosiy obrazlar bilan bir qatorda,
kenglik, tabiat manzaralarining ko'rinishi ham aks etadi. Shuning uchun bunday
releflarni ba'zan perspektivali relef deb ham yuritiladi. Relef, o'z navbatida, ikki
turga bo'linadi. Ulardan biri barelef, ikkinchi turi esa gorelefdir. «Barelef» ham
fransuzcha so'zdan olingan bo'lib, past relef degan ma'noni anglatadi. Barelefda
haykal tekis yuzaga nisbatan biroz qabargan (bo'rtgan) bo'lib, lekin uning qalinligi
o'zining haqiqiy qalinligining yarmidan oshmasligi lozim. Masalan, tanga,
znachok, medal yuzalaridagi bo'rtma tasvirlar bunga misol bo'la oladi. Bareleflar
ayniqsa, amaliy san'at buyumlarini, me'morchilikbinolarinibezashda juda qo'l
keladi. Qadimgi Gretsiyada hayotda ishlatiladigan turli xil buyumlar, masalan,
ko'za, guidon, qurol-aslahalarning yuzalarini bareleflar bilan bezaganlar,
binolarning devorlariga turli hayotiy voqealarni aks ettiruvchi bo'rtma tasvirlar
ishlaganlar. «Gorelef» so'zi ham fransuzcha bo'lib, baland relef ma'nosini bildiradi.
Haykaltaroshlikning bu turida tasvirlar yuzadan sezilarli darajada bo'rtib chiqqan
bo'lib, uning qalinligi o'zining haqiqiy qalinligining yarmidan oshgan bo'lishi shart.
13

Relefhing yana bir turi bor. Bu o'yib ishlangan releflardir. Bunday releflar odatda
tekis yuzaga o'yib ishlanadi. Yuzani o'yish natijasida hosil bo'ladigan yorug'-soya
o'yini hisobiga tasvir ko'zga tashlanadi. Bunday releflarning imkoniyati
chegaralangan bo'lganidan ular amalda juda kam qo'llaniladi. Bunday releflar
qadimgi Misrda ishlatilgan. Haykaltaroshlik asarlari uchun turli xildagi materiallar
ishlatiladi. Bu materiallar haykalga turli xarakter va mazmun berishda xizmat
qiladi. Masalan, tosh-granitda ishlangan haykallar kishida ulug'vorlik, adabiylik
baxsh etsa, aksincha, marmarda ishlangan haykallar nozik, ko'rkam ko'rinadi.
Shuning uchun haykallar o'zining mazmuni va o'rnatiladigan joyiga qarab, har xil
materiallardan ishlanadi. Haykaltaroshlik materiallari ko'p. Bu plastilin, loy,
yog'och, metall, marmar, granit, suyak, sement, gips va hokazolardir. Qimmatli
metallar-oltin, kumush, nikellar ham haykaltaroshlikda qo'llanadi.
Haykaltaroshlikda deyarli rang ishlatilmaydi. Xalq haykaltaroshligida haykallarni
bo'yash hollari uchraydi. Bunga O'zbekiston hududidan topilgan qator
haykaltaroshlik asarlari misol bo'la oladi. Haykaltaroshlik asarlari ham tasviriy
san'atning boshqa turlari kabi o'zining bajaradigan vazifasi, mazmuniga qarab qator
tur va janrlarga bo'linadi. Haykaltaroshlik turlari deganda biz monumental,
dekorativ va dastgoh haykaltaroshligini tushunamiz. Monumental
haykaltaroshlikka muhim tarixiy voqealar, atoqli shaxslar xotirasini
abadiylashtirish maqsadida o'rnatilgan yirik o'lchovdagi, turli xildagi yodgorliklar,
haykaltaroshlik ansambllari kiradi. Odatda monumental haykaltaroshlik asarlari
o'zida katta mazmunni anglatib, mustaqil xarakterga ega bo'ladi. Lekin shu bilan
birga, u bevosita muhit bilan bog'liq bo'lib, me'morchilik binolari hamda tabiat
bilan uyg'unlikda bo'lishi lozim. Bu unga yanada ulug'vorlik va ta'sirchanlik baxsh
etadi. Monumental haykaltaroshlik asarlariga xos bo'lgan xysusiyatlardan biri bu
tasvirlanayotgan qahramonlarning ko'tarinki ruhdagi tasviridir. Monumental
haykaltaroshlik asarlari doim ochiq havoda turish uchun mo'ljallangan bo'lganligi
sababli ular uzoq turadigan qattiq materialdan, masalan, tosh, bronza va
hokazolardan ishlanadi. Bulardantashqari, monumental haykaltaroshlik asarlari
14

uzoqdan ko'rishga mo'ljallanganligi sababli ularda katta-katta yaxlit shakllardan
keng foydalaniladi. Odam yuzidagi mayda detallar, kiyimdagi buklanishlar, undagi
mayda detallar ko'rsatilmaydi. Istirohat bog'lari, xiyobon va ko'chalar, shuningdek,
me'morchilikbinolarining devorlarini bezash uchun ishlatiladigan haykallarning
hamma turlari dekorativ haykaltaroshlik san'atiga kiradi. Haykaltaroshlik
san'atining bu turi monumental haykaltaroshlikdan shu bilan farq qiladiki, agar
monumental haykaltaroshlik asarlari o'zida mustaqil mazmunni anglatib,
me'morchilikka ham, tevarak-atrofga ham tobe bo'lmagan holda, kishiga mustaqil
fikrni bera olsa, dekorativ haykaltaroshlik asarlari esa bevosita me'morchilik bilan
bog'liqbo'ladi. Bundantashqari agar monumental haykaltaroshlik asarlarini
ishlashda obrazlarni ko'tarinki ruhda ishlansa, dekorativ haykaltaroshlik asarlarida
esa obrazlar biroz yumoristik tarzda talqin etiladi, bo'rttiriladi. Haykaltaroshlikning
bu turida turli hayvon va qushlar shakli keng ishlatrladi. Binolarning devorlariga
ishlanadigan turli bo'rtma tasvirlar, amaliy san'at buyumlarining yuzasiga
ishlangan tasvirlar ham dekorativ haykaltaroshlikka kiradi. Turli fontanlar,
panjaralar, badiiy darvozalar ham dekorativ haykaltaroshlik namunalari sifatida
qaraladi. Chinnidan yasalgan turli haykalchalar, loydan ishlangan o'yinchoqlar ham
shu haykaltaroshlikning ko'rinishi hisoblanadi. Dastgoh haykaltaroshligiga o'zida
mustaqil mazmunni anglatadigan, san'atning bosh turlariga tobe bo'lmagan asarlar
kiradi. Bunday asarlar ko'rgazmalarga qo'yish, uylarga qo'yish uchun mo'ljallangan
bo'ladi. Haykaltaroshlikning bu turida voqelik o'zining butun borlig'i bilan aks
etadi. Haykaltaroshlik san'atining bu turi inson, psixologiyasidagi nozik
o'zgarishlar, uning ichki ruhiy kechinmalari, kayfiyatini ochib berish imkoniyatiga
ega. Xuddi shu holda u tabiatdagi mavjud hayvon va jonivorlami ishlashda ham
ularning hayoti, kuchi, xarakterini ko'rsata oladi. Dastgoh haykaltaroshh'gining
ko'rinishlaridan biri byust bo'lib, u odam gavdasini aks ettiruvchi dumaloq haykal
hamda o'zida bir qator obrazlarni mujassamlashtirgan haykallar guruhi
(kompozitsiya) tarzida bo'ladi. Haykaltaroshlik san'atining yana bir ko'rinishi -
terrakota hisoblanadi («terrakota» italyancha so'z boiib, pishirilgan loy ma'nosini
bildiradi). Terrakota keng ma'noda loydan yasalib, pechda pishirilgan
15

haykaltaroshlik asarlaridir. Haykaltaroshlikda insonning faqat tashqi ko'rinishi
tinch turganligi holati yoki harakatdagi paytini aks ettirish bilan uning imkoniyati
tugamaydi. Undagi kechinmalar, uning hayajon va g'amg'inligi, kelajakka intilishi
va o'tmishga qayg'urishi ham o'z ifodasinitopadi. Haykaltarosh asarida insonning
tevarak-atrofga bo'lgan munosabati ham, qalbidagi iztirob ham ishonarli talqin
etilishi mumkin. Bunda, albatta, eng avvalo, haykaltaroshning o'ta ziyrakligi, odam
gavdasi va mimik o'zgarishlarini to'g'ri ifodalashi muhim o'rinni egallaydi. To'g'ri
topilgan harakat yuzdagi mimik holat - bular uning ta'sirli bo'lishiga zamin
tayyorlaydi.

16

2. Dekorativ-amaliy va me'morlik san'ati
Dekorativ-amaliy san'at. San'atning keng tarqalgan turlaridan biri dekorativ
amaliy san'atdir. Bu san'at hayotda ishlatiladigan buyumlar, idish-tovoq, kiyim-
kechak, mebel, gilam, o'yinchoqlar va boshqa shu kabilami bezatishni o'z ichiga
oladi.
Dekorativ-amaliy san'at asarlari odamlarning kundalik turmush ehtiyojlarini
qondirish, tevarak-atrofga, park-bog', uylarning tashqi va ichki ko'rinishiga
go'zallik kiritish vazifalariga xizmat qiladi. Bu san'at dastgoh san'atidan o'zining
bevosita xalq ehtiyojiga moslanganligi bilan farq qiladi va inson hayotida
ishlatiladigan buyumlarning mazmunidan kelib chiqadi va shunga bo'ysunadi.
Dekorativ-amaliy san'atda real voqeliklar (masalan, gullar, hayotiy lavhalar va
hokazolar), aks etishi mumkin, lekin ular mustaqil xarakterga ega bo'lmaydi hamda
ma'lum bir buyum mazmuni va shakli bilan bog'liqbo'ladi. Tasvirlangan
voqealarda shartli elementlar keng o'rinni egallaydi. Dekorativ san'at buyumlari
birmuncha erkin, ijodkor fantaziyasiga bog'liq holda yaratiladi va eng avvalo,
tevarak-atrofga fayz kiritishga qaratilgan bo'ladi. Masalan, jimjimador ustun, eshik,
darvozalar, devorlarning tashqi va ichki tomoniga ishlanadigan rangli naqsh va
bo'rtma tasvirlarni bunga misol qilib ko'rsatish mumkin.
Dekorativ-amaliy san'at juda qadim zamonlarda paydo bo'lib, xalq
hunarmandligi tarzida rivojlandi. O'zbekistonda dekorativ-amaliy san'at tasviriy
san'atning eng qadimdan rivoj topgan yagona va barhayot turi bo'lib keldi. Chunki
san'atning boshqa turlarini (rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik) yaratish islom dini
tomonidan cheklab qo'yilgan edi. O'zbek xalqining amaliy san'at asarlarida ko'proq
chamandek ochilgan gulzor, bog'lar aks ettiriladi. Chunki jazirama issiq ostida,
qaqrab yotgan cho'llarni gulzorga aylantirish qadimdan o'zbek xalqiga xos odat
bo'lgan. Dekorativ-amaliy san'atga alohida e'tibor berilgan. Dekorativ-amaliy san'at
ustalariga katta imtiyozlar yaratilgan, maxsus artellar, ustaxonalar tashkil etilgan.
Hozirda yog'och o'ymakorligi, kulolchiligi bilan bir qatorda, o'zbek kashtasi, atlasi,
beqasami va boshqa naqsh berilgan har xil jihozlari dunyo xalqlari orasida shuhrat
qozondi. Amaliy san'atning eng ko'p tarqalgan va eng ommaviy turi kashtachilik
17

bo'lib, u qadimiy an'analarga ega, o'zbek kashtachiligi, yuqorida aytib
o'tganimizdek, ochilgan bog'larni eslatadi. Shuning uchun ham biz o'zbek
kashtachiligida guldastani, majnuntolni, quyoshni, ba'zan daraxt shoxchasiga
qo'ngan qushchalar, hatto hayvon va odam tasvirlarini ham uchratamiz.
O'zbekistonning eng qadimiy madaniyat o'choqlari hisoblangan Buxoro va
Samarqand so'zanalari o'zining serrangligi, shakllarining turli-tumanligi va
ularning nihoyatda nozik tikilishi bilan farqianadi. Shahrisabzlik ayollar tikkan
kashtachilik buyumlari esa ko'proq gilamni eslatadi. O'zbek oilalarida uyning ichki
devorlarining tekis qismiga aylantirib ilib qo'yiladigan dorpechdan bezak
maqsadida foydalaniladi. Ularning past qismida shokila-shokila bo'lib osilib turgan
kokillari bo'ladi. Dorpechlardagi bir shakl qayta takrorlanaveradi. Bu gulli daraxt
yoki guldastani qator qilib safga tizib qo'ygandagidek manzarani beradi.
O'zbek kashtachiligida do'ppi alohida o'rinni egallaydi. Shahri-sabzning gilam
do'ppisi, Buxoroning zardo'ppisi, Farg'onaning chust do'ppisi, iroqi, duxoba va
boshqa do'ppilar O'rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. Do'ppi nusxalari
ichida eng mashhuri chust do'ppilaridir. Qora atlas (yoki satin) ustiga ipak bilan
tikilgan bodom guli (yoki qalampir), kizakka tushirilgan gullar do'ppiga nafislik
baxsh etadi. Kashtachilik san'atidagi belbog', dastro'mol, sandalpech, bo'g'macha
va turli to'rvachalari ham nafis bezatiladi. O'zbek kashtachiligining an'analari
hozirgi kunda ham muvaffaqiyatli ravishda rivojlanmoqda. Kashtachilik san'atida
kishilar portretini aks ettirish o'sha davrida paydo bo'ladi.
Nimshohi gazlamalar - beqasam, banoras va adras, atlaslar xalqimiz
tomonidan e'zozlanadi. O'zbek xalqi ipak yetishtirishda mohir bo'libgina qolmay,
balki shoi-atlaslarnito'qigan, uni nihoyatda yuqori badiiy did bilan bo'yay olgan.
Faqat ipakdan tikilgan to'rt, sakkiz, o'n ikki tepkili atlaslar jahonga dong taratgan.
Atlas gazmollar kompozitsion jihatdan turli-tumandir. Hozirgi kunda uning yuzdan
ortiq bezash turi bor. Bular, asosan, turli geometrik shakllar, o'simliklarning gul va
barglari, uy-ro'zg'or buyumlari va hokazolardan iboratdir. O'zbek kashtachilik
san'atida zardo'zlik buyumlari, yorqin va lo'nda gulli gilamlar, jundan tikilgan
18

bejirim jihozlar ham keng tarqalgan, bularga xalqning hayotida turli maqsadlarda
hamon foydalanilmoqda.
Ganchkorlik - O'zbekistonda amaliy san'atning eng sevimli va qadimiy
turlaridan biridir. Amaliy san'atning bu turida Buxoro va toshkentlik ustalar
samarali mehnat qilganlar.
Avvallari devorlar o'yma gulli pannolar bilan bezatilar, taxmonlar qirrasiga
naqshlar o'yilardi. Tokchalarbo'lsa, o'ymakor yokijimjima tabaqalar bilan yasatilar,
xonaga nur va havo kirib turishi uchun deraza va eshik ustidan tuynuk qo'yib, unga
ganch va yog'ochdan panjara o'rnatilar edi. Hozirda qandil, navo, ship kabi
me'morchilik detallari ganchlardan tayyorlanmoqda. Shuningdek, madaniyat
saroylari, klublar, teatr va uy-joy binolarining ichki va tashqi qismini ko'rishda
ganchkorlikdan keng foydalanilmoqda. O'zbek ganchkorligining ajoyib sahifasini
Buxoro yaqinidagi «Sitorayi-mohi xossa»dagi «Oq uy»da, Toshkentdagi Navoiy
nomli katta opera va balet teatrida ko'rish mumkin. San'atning bu ajoyib va
murakkab turida ustalardan Usta Shirin Murodov, Toshpo'lat Arslonqulovlar dong
taratganlar. Amaliy san'atning yog'och o'ymakorligi turi xalqlarning ko'pchiligida
qadimdan mavjud bo'lib, o'zining boy an'analariga ega. Yog'och o'ymakorligi
asarlari eshik, deraza, quti, xontaxta, kitob tokchalari, qutichalar, qanddon,
ustunlar, panjaralar, o'yinchoqlarda o'z aksini topgan. O'zbekistonning xalq
san'atida yog'och o'ymakorligi salmoqli o'rinni egallaydi. Bu borada Xiva
ustalarining ishlari maqtovga loyiqdir. Ular ishlagan asarlar o'simliksimon
elementlarning ko'pligi va bo'rttirib ishlanganligi bilan boshqa asarlardan ajralib
turadi. Toshkent ustalari esa ko'proq «girih» usulida ishlab, geometrik
ornamentlardan ko'p foydalanishadi.
Yog'och o'ymakorligi san'atida musiqa asboblarini bezash ham alohida o'rinni
egallaydi. Dutor va tanburlarga, tor va changlarga suyak va sadaflardan qadalgan
chiroyli naqshlar kishini hayratda qoldiradi. Bu san'at hozirgi vaqtda Toshkentda
keng rivojlangan.
O'ymakorlik san'atining ajoyib turlaridan bin misgarlikdir.
O'zbek misgarligi san'ati juda qadimdan shuhrat qozonib keldi. Sariq va qizil
19

misdan ishlangan turli xil xo'jalik va uy-ro'zg'or buyumlari juda nozik shakllar
bilan bezatiladi. Bezatilgan mis asboblar Buxoro, Qo'qon, Samarqand, Qarshi va
Xiva shaharlarida ko'proq yasaladi. Misgarlikda bu shaharlar ustalarining o'zicha
ishlash uslubi bor. Lagan, patnis, choy idish, oftoba va obdastalar misgarlik
buyumlari ichida eng ko'p tarqalgan buyumlardir.
Suyak o'ymakorligi amaliy san'atning shimolda keng tarqalgan turidir.
Suyak o'ymakorligi buyumlarining o'ziga xos tayyorlanish uslubi bor. Bunda ish
avvalo, zarur materialni topishdan boshlanadi. Keyin materialning notekis joylari
egov bilan, mayda jilvir qog'ozda tekislab chiqiladi. So'ngra unga rasm ishlanib,
lak surtiladi va naqsh o'yib ishlanadi. Tayyor ishga keyin pardoz beriladi. Tayyor
buyum bo'r va spirt bilan artib chiqiladi. Partam, arracha, egov va boshqalar suyak
o'ymakorligida qo'llanadigan asboblardir. Suyak o'ymakorligi ustalariota-
bobolariningengyaxshian'analarinidavom ettirib, ajoyib asarlar - qutichalar,
trubkalar, kichik-kichik haykal va hokazolar yaratmoqdalar.
Qadimdan uy-ro'zg'or buyumlariga bo'yoqlar bilan ajoyib naqshlar ishlanib
kelgan. Bu ham naqqoshlik san'ati deb yuritiladi.
Respublikamizda amaliy san'atning bu turi, qadimdan rivojlangan bo'lib,
o'zbek ustalari faqat uy-ro'zg'or buyumlarini emas, balki uy-joy va jamoat
binolarining devor va shiplarini ham bezaydilar. San'atning bu turida har bir xalq
o'zicha ijod qiladi. Masalan, rus amaliy san'atida tekislangan yog'ochga usta
o'simliksimon naqsh rasmini tushiradi, keyin unga maxsus bo'yoqlar beradi. U bir
oz quriganidan so'ng bo'yog'i o'chib ketmasligi uchun ustidan bir necha bor tiniq
lak surtiladi. O'zbek rassom ustalarining ish uslubi boshqacharoqdir. Bu ustalar
eskiz bo'yicha duradgor ishlagan yog'ochga yelim surtadilar. Jilvir qog'oz bilan
yelim tozalangandan so'ng materialga bronza beriladi. Keyin bronza ustidan ulgi
asosida kompozitsion tasvir, uning ustiga qora bo'yoq surtib, naqsh ishlanadi.
Naqshlarning o'chib ketmasligi uchun naqsh ustidan bir necha bor toza lak
surtiladi.
Xalq ustalari tajribasida naqshning quyidagi turlari ko'proq qo'llanadi: islimi - egri
chiziqli o'simlik elementlaridan iborat naqsh; Girih - to'g'ri chiziqli elementlardan
20

geometrik shakl hosil qiluvchi naqsh; murakkab naqsh, bu avvalgi ikki guruhdagi
naqsh (islimi va girih) elementlarining yig'indisidan iborat. Islimi turidagi
asosiy elementlar novda, yaproq, gul, g'uncha, kurtak, qalampir, meva, poya
kabilar hisoblanadi. Poya va novda turli naqshlarning eng ko'p uchraydigan
elementlari hisoblanib, ular naqsh hoshiyalarida qo'llaniladi. Girihlar esa tursimon
va yulduzsimon bo'lib, yulduz nurlarining soni 5 tadan 16 tagacha boradi.
Naqshning uchinchi turi hisoblangan murakkab naqshda esa naqsh geometrik va
o'simlik elementlarining birga qo'shib ishlatilishi natijasida hosil bo'ladi. Bunda
geometrik element doimo naqsh o'rtasida joylashadi. Naqqosh ustalardan A.
Qosimjonov, Y.Raufov, T.To'xtaxo'jaev, A.Boltayev, S.Norqo'ziyev va
J.Hakimovlar san'atning bu turida samarali mehnat qilib, shuhrat qozonganlar.
Tabiiy loydan turli idishlar yasash va ularni tegishli ranglarga bo'yash - kulolchilik
O'zbekistonda juda qadim zamondan rivojlangandir. Kulolchilik san'ati
buyumlariga lagan, tovoq, choynak, piyola, sopol va chinni idishlar, shuningdek,
loydan ishlangan o'yinchoqlar kiradi.
Kulolchilik san'atida bezatishning turli usullari qo'llaniladi. Shunday usullardan
biri «qalami» usulidir. Bu usulda bezak idishlarga naqshlarning rasmi chizib
olinmasdan to'g'ridan-to'g'ri mo'yqalam bilan ishlanaveradi. Bu usulda ko'proq
Rishton bilan G'ijduvon ustalari ishlashadi. Ba'zijoylarda ustalar gilvata orqaligul
chizib, keyin bo'yoq beriladigan «chizma» usulidan foydalanadilar. Bu usul
toshkentlik ustalar orasida ko'p tarqalgan. O'zbek kulolchilik buyumlari bezak
kompozitsiyalarida o'simliksimon va geometrik elementlarning boyligi, xilma-
xilligi, bo'yoqlar gammasining yorqinligi bilan ajralib turadi. Ularda feruza rang
baxt keltiruvchi belgi sifatida ko'p ishlatiladi. Kulolchilik O'zbekiston
me'morchiligida ham keng qo'llanilgan. Madrasa, masjid, karvonsaroy,
hammomlarning peshtoqlarida xona ichlaridagi devor bezaklarida kulolchilik
san'atining namunalari o'z aksini topgan. Hozirgi kunlarda ham kulolchilik jamoat,
turar-joy binolarini bezatishda keng qo'llanilmoqda.
Respublikamizda hozirgi kunda bir qator usta kulollarni birlashtirgan bir
qator kulolchilik ustaxonalari bo'lib, ular xalqimiz talablariga va didiga mos amaliy
21

san'at buyumlari yaratmoqdalar. O'zbekiston kulolchilik san'atini rivojlantirishda
kulollardan U.Jo'raqulov, M. Rahimov, U. Usmonov, I. Nazrullayev va boshqa
qator ustalar o'zlarining salmoqli ulushlarini qo'shmoqdalar. Kulolchilik boshqa
xalqlar orasida ham keng rivojlangan. O'tgan asflsrda kulolchilik, Moskva
gubernasining Gjel shaharchasida keng shuhrat qozondi. Gjel kulolchilik
korxonasida o'tmishda ganch, loydan kichik-kichik kompozitsiyalar yaratilib,
ularning sujetiga portretlar, turmushda uchraydigan har xil voqealar, hayvonlarni
tasvirlovchi o'yinchoqlar asos qilib olinar edi. O'tgan yillarda kulolchilik arteli
tashkil qilinib, unda Gjel ustalari ota-bobolarining san'atlarini davom ettirib,
mavzuli asarlar va o'yinchoqlarning yangi namunalarini yaratmoqdalar. Gjel
ustalari ishlab chiqarayotgan chinni buyumlar o'simliksimon va geometrik shakl
bezaklarining boyligi bilan ajralib turadi.
O'rta Osiyo xalqlari qadimdan o'zlarining zardo'zlik san'atlari bilan
fahrlanadilar. Zardo'zlik uchun asosiy material zar iplar, baxmal kabilardir. Ustalar
zar tikishning ikki turini qo'llashadi. Birinchisi, fonni zar bilan tikib to'ldirish va
ikkinchisi, naqshlarni zar bilan tikib to'ldirish. Chevarlar ornamental va mazmunli
kompozitsiyalarda ko'pincha o'simliklarni tasvirlaydi, gullar, barglar, bodom
to'plari, paxta shularjumlasidandir. Keyingi vaqtlarda zargarlik buyumlarida jonli
narsalar tasvirlanadigan bo'ldi.
Qadimdan zardo'zlik Buxoro va Samarqand shaharlarida keng rivojlangan.
O'tgan yillar davrida zardo'z ustalariga sharoit yaxsliilanishi natijasida ularning
ishlari ijodiy yo'nalish oldi. Natijada har xil sovg'a va ommaviy zardo'zlik
buyumlari yaratila boshlandi. Hozirgi vaqtda zardo'zlik buyumlari Buxorodagi
zardo'zlik maxsus fabrikasida ko'plab ishlab chiqilmoqda.
22

3.Me'morlik san'ati
Inson hayoti bilan uzviy bog'liq bo'lgan san'at me'morlik san'atidir. Bu san'at
ham san'atning boshqa turlari singari o'zida inson aqliy faoliyati, tabiatiga bo'lgan
munosabatlarini aks ettiradi, ijtimoiy tuzum xarakterini ochib beradi, jamiyat
ideologiyasini o'zida ifoda qiladi. Bu san'at inson bilan birga paydo bo'ldi. U o'zini
dastlab yog'in-sochindan, issiq-sovuqdan himoya qilish, tunlari xotirjam yotish
uchun joylarqurdi. Bu joylar tosh, yog'och, loylardan qurildi, tabiiyg'orlar turar-joy
manzillariga aylantirildi. Vaqt o'tishi, inson ongining taraqqiy etishi bilan uylar,
saroy va ibodatxonalar vujudga keldi. Istehkom, qal'a, shaharlar, ko'prik va keng
yo'llar qurildi. Zavod-fabrikalar, yirik kosmodromlar - bular ham davr taqozosi
bilan maydonga kelgan me'morlik san'atining turlaridir. Me'morlik san'ati ham
san'atning boshqa turlari singari inson psixologiyasiga ta'sir etadi, uning
kayfiyatini belgilaydi, ish qobiliyatiga, dunyoqarashiga, fikrlashiga ta'sir eladi. Shu
boisdan bu san'at ham juda qadimdan sinfiy xarakterga ega bo'lib, ijtimoiy tuzum
xarakterini o'zida ifodalab kelgan. Bu holni bizgacha saqlanib kelgan turli
davrlarga mansub bo'lgan me'morlik yodgorliklarini taqqoslab bilish mumkin.
Me'morlik san'atida geometrik shakl va hajmlar asosiy ifoda va lasvir
vositasi hisoblanadi. Shularning turli xildagi nisbat va joylanishlari, o'zaro
kombinatsiyalari ma'lum me'morlik kompozitsiyasini tashkil etadi. Bu o'rinda
Buxorodagi mashhur Ismoil Somoniy maqbarasini olib ko'raylik. Bu bino asosan
to'rt yoqli prizma va yarimshar - gumbazdan tashkil topgan. Ular hamkorlikda
yagona me'morlik kompozitsiyasini tashkil etadi. Bu geometrik shakllar, o'z
navbatida, dekorativ bezaklar hisobiga boyitilgan. Maqbara devoridagi oq-qora
soyalar esa uning badiiy qiymatini yanada oshirgan. Bu yodgorlikda o'rinli
topilgan nisbatlar, dekorativ elementlarning o'z o'rniga tushganligi uni tugal badiiy
asar darajasiga ko'targan.
Me'morlik san'ati bir necha turlarga bo'linadi. Bular uy-joy qurish san'ati, shahar
qurish san'ati, sanoat va suv inshootlari qurish san'ati hamda jamoat va ma'muriy
binolar ko'rish san'atidir. Bular ham o'z o'rnida yana qator turlarga ajraladi. Bu
turlarning har biri o'ziga xos funksiya va xarakterga ega bo'lib, ular binolarning
23

loyihasi, tashqi va ichki ko'rinishi, badiiy bezatilishi bilan ajralib turadi. Har bir
me'morlik yodgorligining qiymati va go'zalligi shu yodgorlikning o'z maqsadiga,
vazifasiga to'liq javob berishidadir. Masalan, teatr binosining tashqi ko'rinishi,
badiiy bezaklari, maktab yoki fabrika binosining tashqi ko'rinishi, badiiy
bezatilishidan butunlay farq qilishi o'z-o'zidan ma'lum. Shuning uchun ham
qurilgan binoning funksiyasi va xarakteri uning tashqi va ichki bezatilishida,
ko'rinishida ifoda etiladi va bir-biridan ajralib turadi. Me'morchilikdagi bu
talablami hisobga olmaslik uning kishi asabiga tegish, charchatish hollarini keltirib
chiqarishi mumkin.
Ibtidoiy jamoa tuzumi insoniyat taraqqiyoti tarixidagi eng birinchi va uzoq davom
etgan bosqichlardan hisoblanadi. Bu bosqichni hamma xalq va elatlar o‘z boshidan
kechirdilar. Ana shu uzoq davom etgan taraqqiyot jarayonida hozirgi zamon odami
tipi paydo bo‘ldi, odamlar jamoasi yuzaga keldi. Ishlab chiqarish kuchlarining
zaifligi odamlarni kollektiv bo‘lib yashash va mehnat qilishga da’vat etdi.
Ular qudrat birlikda ekanligini, hayotning ilk bosqichidayoq sezdilar. Bu
qudrat ularni tabiat sirlarini o‘rganishga boshladi. Madaniyat va san’at ravnaqiga
zamin yaratdi. Ibtidoiy jamoa tuzumidan bizgacha ashyoviy dalillar - mehnat va ov
qurollari, uy-anjomlari va bezak buyumlari, odamlar yashagan manzil qoldiqlari
yetib kelgan. Shular ibtidoiy jamoa kishisining estetik va diniy qarashlarini
bilishga, ibtidoiy jamoaning madaniyati haqida tasavvur hosil qilishga yordam
beradi. Tuproq ostida qolib ketgan moddiy yodgorliklar, odam va hayvonlar
jasadining qoldiqlari, G‘or va yerto‘la devorlariga chizilgan surat va bo‘rtma
tasvirlar ibtidoiy jamoa davri tarixini o‘rganishning muhim manbai hisoblanadi.
San’at qachon va qanday paydo bo‘lgan? San’at qadim-qadimda kishilarning
mehnati jarayonida yuzaga keldi va rivojlandi. Inson madaniyati taraqqiyot
olamiga qadam qo‘ydi.
Arxeologiyada ibtidoiy jamoa tuzumi tarixi qurol yasash uchun
ishlatiladigan materiallarga qarab, uch asosiy bosqichga ajraladi:
1. Tosh asri - eramizdan avvalgi 3 ming yillikkacha bo‘lgan davr.
2. Mis va bronza asri - eramizdan avvalgi 3-2 ming yillik.
24

4. San’atning kelib chiqishi, mazmuni va mohiyati.
Haykaltaroshlikda hayvonlar tasvirini yasash keng o‘rinni egallaydi. Odam
tasviri, ayniqsa, ayollar haykali paleolit davrida keng uchraydi. G‘arbiy
Yevropadan (Avstriya) topilgan “Villendorf Venerasi” deb nomlangan haykal
mashhurdir. Haykal hajm jihatidan katta emas, (balandligi 0,06 m.) lekin ko‘rinishi
jihatidan monumental. Haykalda ortiqcha detallar yo‘q. Ichki kuch-qudratga to‘la
haykalda bosh qismi bir oz belgilangan, yuz deyarli ishlanmagan, past tomonida
tugallik yo‘q, lekin shunga qaramasdan, haykal o‘zining to‘laqonliligi, ichki
kuchga to‘laligi bilan yaxshi taassurot qoldiradi.
Mezolit yoki o‘rta tosh asrida odamlar katta bo‘lmagan to‘daga ajralgan
holda yashay boshlashlari ularga bir joydan ikkinchi joyga erkin ko‘chib o‘tish,
katta yer maydonlaridan foydalanish imkoniyatini berdi. Qurollarning (mehnat va
ov qurollari) ixcham, qulay bo‘lishiga e’tibor kuchaydi. o‘q, kamon-yoy,
qayiqlarning ixtiro qilinishi ibtidoiy jamoa kishisining hayoti yanada
yaxshilanishini ta’minladi. Odamlar yog‘och, qamishdan foydalanib, o‘zlariga
kerakli buyumlar yasay boshladilar.
Sharqiy Ispaniya, Kavkaz, O‘rta Osiyodan topilgan suratlar diqqatga
sazovordir. “Kiyiklarni ovlash” (Ispaniya) suratlarida obrazlar shartli (kamon
otayotgan ovchilarda bu shartlilik yaqqol seziladi), sxematik, o‘ta soddalashtirilgan
holda tasvirlangan. Lekin bu shartlilik rassom aytmoqchi bo‘lgan fikrni
tushunishga halaqit bermaydi. Ov manzarasidagi holat - kiyiklarning jon talvasada
qochishi, ovchilarning epchillik bilan olib borayotgan hujumlari, ov paytidagi
shijoat, hayajon ibtidoiy jamoa rassomi tomonidan ifodali talqin etilgan. O‘rta
Osiyo (Surxondaryo, Farg‘ona), Ozarbayjon (Kobiston)dan topilgan suratlarda
ham shu holni ko‘ramiz. Zaravutsoy (Surxondaryo), Seymalitosh (Farg‘ona)
suratlari mashhurdir.
Bu suratlarda ovchilarning hayvonlarga hujumi aks ettirilgan.
Zaravutsoydagi niqob kiyib, o‘ljasiga yaqinlashayotgan ovchilarni aks ettirgan
surat o‘tmish hayotining ma’naviy dunyosini bilishga xizmat qiladi. Kulolchilik va
boshqa buyumlarni naqsh bilan bezash keng tus oldi. Parallel, spiralsimon va
26

to‘lqinsimon chiziqlar, konsentrik aylanalar shu davrdagi ko‘pgina naqshlarning
asosini tashqil etadi. Geometrik naqshlar asta-sekin sxematik odam, hayvon va
o‘simliklar dunyosidan olingin shakllar bilan boyitilib, mazmunan kengayib bordi.
Uning elementlari koinot kuchlarining ramziy belgilarini aks ettira bordi. Masalan,
rozetka-quyosh ramzi, to‘lqinsimon chiziq-harakat, suv ramzi va h.k.
Bronza asri eramizdan avvalgi 3 ming yillik o‘rtalarida bo‘lib, odamlar
misni qalay, qo‘rg‘oshin, ruh yoki surma bilan eritib, bronza tayyorlashni o‘rganib
oldilar.
Bronza qurollar, yarog‘-aslaha, zebu ziynat yasash uchun asosiy material bo‘lib
qoldi. Yer yuzida bronza asri boshlandi. Bronza asrini deyarli hamma xalq va
elatlar boshidan kechirdi. Lekin bu asr ba’zi xalqlarda (masalan, Eron,
Messopotamiya, Kavkaz, O‘rta Osiyo) bir muncha erta, eramizdan avvalgi 3
minginchi yillar o‘rtalarida boshlangan bo‘lsa, boshqa yerlarda (masalan, Kichik
Osiyo, Suriya, Falastin, Kipr va Qrimda) eramizdan avvalgi 3 va 2 minginchi yillar
chegarasida, Misr, Xitoy, Hindiston, Yevropada eramizdan avvalgi 2 minginchi
yillarda sodir bo‘ldi. Bronzaning ixtiro etilishi inson tafakkurining
muhim g‘alabasi edi. Bu ixtiro ijtimoiy hayot taraqqiyotini yanada tezlashtirdi,
ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirdi, mehnat unumdorligini oshirib, qo‘shimcha
mahsulot to‘planishini ta’minladiki, bu o‘z navbatida inson ma’naviy olamining
o‘zgarishi va boyishiga olib keldi.
O‘rta Osiyo yerlarida bronza asri eramizdan avvalgi 3 ming yillik o‘rtalariga
to‘g‘ri keladi. Bu yerlarda materiallardan buyumlar ishlash keng tarqaldi.
Jumladan, Farg‘onadan topilgan bilakuzuklarda qo‘y va sher tasviri, ayniqsa,
ta’sirli chiqqan. Bronza asrida O‘rta Osiyoda kulolchilik yanada rivojlandi.
Kulolchilik dastgohlarining yuzaga kelishi esa, so‘zsiz, yaratilgan buyumlarning
yanada nafis va go‘zal bo‘lishini ta’minladi. Chustdan topilgan qizil fonga qora
bo‘yoqlar bilan rasm va naqshlar ishlangan sopol buyumlar diqqatga sazovordir.
Temir asri. Ibtidoiy jamoa tuzumining so‘nggi bosqichi bo‘lgan temir asri,
“harbiy demokratiya” insoniyat ma’naviy dunyosining murakkablashishi, ijtimoiy
hayotda urush, talon-tarojlikning kuchayishi va jamoada harbiy rahbarlarning roli
27

ortishi bilan xarakterlanadi. Ijtimoiy hayotga kirib kelgan temir, tosh va qisman
bronza buyumlarni hayotdan siqib chiqardi. o‘z xususiyati jihatidan mustahkam
bo‘lgan bu metall ishlab chiarish kuchlarining ortishi va mehnat unumdorligini
kuchayishiga samarali ta’sir qildi, ayniqsa, dehqonchilik imkoniyatlarini
kengaytirdi.
Temir asrida ham amaliy-dekorativ san’at yetakchi o‘rinni egalladi.
Kulolchilik texnikasining murakkablashishi, kulolchilik uchun dastgohlarning
keng ko‘lamda ishlatilishi uning sifatini o‘zgartirdi, yangi tur va formalarni yuzaga
keltirdi. Bezash ishlarida geometrik naqshlardan tashqari, syujetli
kompozitsiyalardan foydalanish tendensiyalari rivojlandi.
Pedagogika fanidan shu narsa ma’lumki, «metodika» so’zi (uslub ifodasi) -
ifoda etishdan olingan bo’lib, o’rgatiladigan o’quv materialani o’quvchilarga
o’rgatish, o’qitish, va o’zlashtirishning nazariy va amaliy asosi - faoliyati yoki
usulidir. Ya’ni «uslub» deganda tasviriy san’atda rasmi chiziladigan ob’ektni,
naturani yoki tahlil etiladigan san’at asarini o’quvchilarga tushuntirish yoki uning
nazariy va amaliy asoslarini tahlil etib berishni yoki o’rganishni yo’l-yo’riqlarini,
uslublarini tushuniladi. Tasviriy san’atni o’qitish uslubiyoti kursi bo’lajak
pedagoglarga maktabda tasviriy san’atni o’qitish va o’rgatishni eng oson, qisqa va
ilmiy asosda bo’lishi uslubini o’rgatuvchi fandir. SHular asosida shuni aytish
mumkinki, bu kurs va uning maqsadi - vazifasi bo’lajak tasviriy san’at
o’qituvchisiga maktab tasviriy san’atini maqsadi, vazifasi, mazmunini tushuntirib
berish, uni maktab o’quvchisiga o’rgatish, o’qitish va tushuntirishni eng samarali
yo’llarini ko’rsatib berishdan iborat bo’ladi. Kurs bo’lajak pedagoglarga
o’quvchilar bilan ishlashni ilmiy asoslarni, nazariy va amaliy faoliyatini ko’rsatib
beradi. Kursning asosiy maqsadi hozirgi zamon tasviriy san’atining qonun-
koidalari asosida uni maktab faoliyatida foydalanish va maktab tasviriy san’atini
o’quvchilarga o’rgatishning eng zamonaviy, eng samarali, sinalgan uslublari bilan
qurollantirish va maktab tasviriy san’ati bo’yicha tarbiyaviy va ta’limiy faoliyatini
amalga oshirishni pedagogika va psixologiyaning eng so’nggi yutuqlari asosida
28

olib borishga tayyorlashdan iboratdir. SHu maqsaddan kelib chiqqan holda kurs
bo’lajak pedagoglarga:
1. Maktab tasviriy san’at o’quv predmetining maqsadi, vazifasi va
mazmunini va amaliy jihatlarini tushuntirib berish;
2. Maktab tasviriy san’atini dasturi va uning mazmuni bilan qurollantirish;
3. Maktab o’quvchisi bilan ishlashning pedagogik mahorati bilan
tanishtirish;
4. Maktabda o’quvchilar bilan tarbiyaviy va ta’limiy ishlarni amalga
oshirishga tayyorlash;
5. Tasviriy san’atdan dars berishga tayyorlash, dars berishdagi uslub va
didaktik printsiplari bilan qurollantirish; 13
6. Maktabda dars berishni tarixiy taraqqiyotini yaxshi bilgan holda, hozirgi
zamon dars berishni eng samarali uslub va didaktik jarayonini o’zlashtirish va
ularni o’z pedagoglik faoliyatida qo’llash, uni takomillashtirib borishga o’rgatish;
7. Bo’lajak rassom-pedagogni ijodkorlik ruhida faoliyat ko’rsatishga
o’rgatish kabilarni o’z oldiga bosh vazifa qilib qo’yadi. SHunga ko’ra kurs
mazmuniga:
Tasviriy san’atni o’qitish metodikasi tarixini, uni dastur va darsliklarini,
tasviriy san’atni o’qitish jarayonida didaktik printsiplardan va predmentlararo
bog’lanishdan foydalanish, dars va darsdan tashqari tarbiyaviy ishlarni amalga
oshirish, o’quvchilarni fanga qiziqtirish, darslarda o’quvchilarga grafik bilim
berishning eng oson, qisqa asosli yo’nalishlarining ilmiy asoslarini o’rgatish
kabilar kiradi. Ma’lumki, o’qitish uslubiyoti davr tanlamaydi, balki davr dars
uslublarini tanlaydi. XVII asrda atoqli CHex pedagogi Ya.O.Komenskiy maktab
sistemasini ishlab chiqqan holda, unda foydalaniladigan o’qitishning qator
uslublari va didaktik printsiplarini jahon xalqlariga va ularning maktablari uchun
tavsiya etgan edi.
1 O’zbekiston mustaqillikka erishishi munosabati bilan milliy maktablarimiz
shakllandi. Bu maktablar jahon pedagogikasi erishgan eng yuksak - samarali ish
tajribalaridan o’zining o’qitish uslublarini tanlagan holda o’zining o’quv-metodik
29

ishlarini amalga oshirmoqda. Milliy maktablarimizdagi tasviriy san’at o’quv
predmeti mustaqillik yillarida yanada ahamiyatli bo’lib, uni o’qitilishini
takomillashtirish tadbirlari belgilanmoqda. SHunga ko’ra milliy maktablarimizda
o’qitishning asosiy 3 ta uslubidan foydalanilmoqda.
I. - O’quv materialini og’zaki bayon etish uslubi.
II. - Amaliy ishlar uslubi.
III. - O’qitishning ko’rgazmalilik uslubi.
Ma’lumki, milliy maktablarimizda tasviriy san’atni o’qitish ham umumiy
ta’lim fanlari qatori yuqoridagi o’qituv uslublaridan foydalanib kelinmoqda.
Bu uslublar yaxshi samara bermoqda. SHunga ko’ra bugungi kunda tasviriy
san’atni o’qitish uslubiyoti maktab tasviriy san’ati dasturi asosida uning maqsadi
va vazifasini, mazmunini sistemali holda o’rganib, ularni o’qitishning eng samarali
uslub va didaktik printsiplarini tanlab, umumlashtirib, bo’lajak rassom-
pedagoglarga yetkazib beriladi. SHuningdek, tasviriy san’atni o’kitish uslubiyoti
kursi o’zining uslub va printsiplarini bugungi kunda dars berayotgan tasviriy san’at
o’qituvchilariga qator uslubiy maqolalar, adabiyotlar asosida yetkazib bermoqda.
Tasviriy san’atni o’kitish uslubiyoti bilan O’zbekiston Pedagogika Fanlari Ilmiy
Tadqiqot Instituti, Nizomiy nomli Toshkent Davlat pedagogika instituti 1
Ya.O.Komenskiy. Buyuk didaktika. O’qituvchi. T. 1975 y. 14 Namangan va
Buxoro davlat universitetlarining rassom-pedagog olimlari shug’ullanib
kelmoqdalar. Maktab tasviriy san’atni o’qitish uslubiyoti jahon pedagogikasi va
psixologiyasi to’plagan tajribalarini o’zining ilmiy asosi qilib olgan xolda, ularni
yig’ib, takomillashtirib kelayotgan ish tajribalaridan unumli foydalanib kelmoqda.
SHu asosda o’quvchilarga tasviriy san’at bo’yicha bilim-malaka berishda
o’quvchining yoshi, bilimi, iste’dodi, qiziqishini hisobga olgan holda o’quv
jarayonini amalga oshirib kelmoqda. CHunki, jahon pedagogikasining atoqli
namoyondalari Ya.O.Kamenskiy, G.Pestalotstsi, K.D.Ushinskiy va N.Rostovtsev,
V.Kuzin. Ye.SHoroxov. R.Hasanov kabi pedagog-olimlarning ilmiy tadqiqotlari
asosida maktab tasviriy san’ati o’quv predmetini o’qitish, unga qo’yiladigan
talablar sistemali amalga oshirib kelinmoqda.
30

XULOSA.
Bunda bir-biri bilan uzviy bog'lanishda bo'lgan hodisalar taqqoslanishi
kerak. Taqqoslashni bir xil belgilar bo'yicha yoki bir xil yo'nalish bo'yicha
o'tkazgan m a’qul. Masalan, bir sinfdagi o'quvchilarning o'zlashtirishini, ularning
awalgi bilim darajasi bilan qiyoslasa bo'ladi. Ba’zi adabiyotlarda ko'rilayotgan
masalaga nisbatan turli munosabatlar uchraydi. Bunda yuqoridagi fikrlami tahliliga
tayangan holda talaba, o'z izlanishlari natijasi, shaxsiy qarashlarini ifodalashi
mumkin. Bunday mustaqil fikr yuritilishi kurs ishining qimmatini oshiradi va
bahosini ko'taradi.
Har bir bobni, albatta, yangi betdan boshlab yozish talab etiladi. Hamma bob
va bo'limiarni yozishda ulaming nomlanishini ko'rsatish kerak. Kurs ishining matni
qog'oz varag'ining bir tomoniga chetidan o'z mulohazalarini bildirish uchun joy
qoldirib yoziladi. Tajriba natijalarirri dalillar bilan isbotlash uchun muallif o'z
fikrmulohazalarini jadval, fotosurat bilan to'ldiradi. Har bir illustratsiya o'z nomiga
ega bo'lib, qo'shimcha yozuvlarstz tushunarli bo'lishi va tartib bilan raqamlanishi
kerak. Masalan, «l-rasm» yoki «1-jadval.
Kurs ishi mavzusiga mos holda rasmlar oq-qora yoki rangli, turli
texnikalarda bajarilgan bo'lishi mumkin, lekin ular badiiy jihatdan yetuk bo'lishi
shart. Kurs ishi matnini yozislida uning mazmuniga alohida e’tibor berish lozim.
Juda qiziqarli fikrlar keltirilgan kurs ishi ham tushunarsiz va qo'pol xatolarga yo'l
qo'yib yozilgan bo'lsa, o'z qiymatini yo'qotadi. Matnda ortiqcha so'zlar va jumlalar
bo'lmasligi, muallifning fikri aniq, ravon yoritilgan bo'lishi talab etiladi. Ikkinchi
darajali masalalar tafsilotiga berilib ketib, matnni ortiqcha maydalashtirib yubortsh
yaramaydi. Yuqortda ko'rsatib o'tilgan kamchiliklariga yo'l qo'ymaslik uchun
qo'lyozmam qayta-qayta o'qish, undagi kamchihklarni tuzatish, o'zgartishlar
kiritish kerak bo'ladi. Nisbiy tugallangan fikrm bildiradigan jumlalar matnda
alohida yangi qatordan yoziladi. Matnni yozishda umumiy qabul qilingan termin
(atama)lardan foydalanish, yangi so'z ishlatils unga izoh berib borish zarur.
Qo'lyozma ustida ish olib borishning muhim bosqichlandan biri xulosalar
chiqarish va amaliy tavsiyalar berishdir. Xulosalar ishning mazmunidan kelib
32

cliiqishi va bir-ikki jumla orqali uning mohiyatini ochib beradigan bo'lishi kerak.
Demak, muallif xulosa chiqarganda ishning asosiy mazmunini, uni amalda tatbiq
etish haqidagi tavsiyalarini qisqacha yoritislri lozim. Qo'yilgan vazifa va
to'plangan materialning miqdoriga qarab xulosalar taxminan 3-5 punktdan iborat
bo'lsa yetarlidir. Xulosa qismini haddan tashqari oshirib yuborish, unga xususiy va
tasodifiy narsaiar kiritish tavsiya etilmaydi. Yuqorida ko'rsatib o'tganimizdek,
xulosa va takliflardan so'ng foydalamlgan adabiyotlar ro'yxati keltiriladi. Uni
tuzishda quyidagi tartibga rioya qilish zarur: Muallif familiyasi, ismi, sharifi;
maqolaning sarlavhasi; maqola chop etilgan jurnal yoki ilmiy to'plamning nomi;
nashr etilgan joyi; tom, nomer; nashr etilgan yili; betlar.Adabiyotlar ro'yxatida
mualliflaming familiyasi va ulami asarlari alfavit bo'yicha joylashishi kerak. Bir xil
familiyali mualliflar uchrab qolsa, ular ro'yxatda ismi sharifi bo'yicha yoziladi.
Bitta muailifning turli kitoblaridan foydalanilgan bo'lsa, ro'yxatda familiyasini bir
marta ko'rsatib, «yana» so'zini ishiatish va ishning nomini yozish kerak. Kitob
mualliflar hamkorligida yozilgan bo'lsa, ro'yxatda ularning familiyalari alfavit
bo'yicha joylashtiriladi. Xorijiy mualliflaming familiyasi chet tilida yoziladi,
ro'yxatni oxirida beriladi. Ishning matni yozilib va tekshirilib, illustratsiyalar
tayyorlanib, adabiyotlar ro'yxati tuzib bo'lgandan so'ng, ilmiy rahbarnmg ruxsati
bilan kompyuterda yozish uchun beriladi. Kurs ishi standart yozuv oq qog'ozida,
Word dasturi Times New Roman (o'zbek tilida) shriflarida 14 kattaligida yoziladi.
1,5 intervalda chapdan 30mm, o'ngdan 15mm, yuqori va pastdan 25 mm joy
qoldirilgan holatda sahifalanadi. Sarvaraq sodda va chiroyli bo'lishi rang-barang
bo'lib, bachkanalashib ketmasligi kerak. Sarvaraqda ma’lum izchillik va tartib
bilan quyidagilar joylashtiriladi: Oliy o'quv yurtining nomi, fakultet va kafedra,
kurs ishining mavzusi, bajargan muailifning nomi va familiyasi, o'qiydigan guruhi,
kursi, ilmiy rahbaming unvoni,familiyasi va ism-sharifi, kurs ishi bajarilgan vaqt
va shahar.Kurs ishining rejasi, mundarija sarvaraqdan keyin qo'yiladi va uning
tuzilishini boblar yoki bo'limlar bo'yicha betlari bilan ko'rsatibturadi.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
Asosiy adabiyotlar
1.Abdullayev N. San’at tanxi. 2 tomlik, I-tom , - T.: San’at, 1986 - 190-bet.
2. Azimova B.Z. Naturmort tuzish va tasvirlash. T.: 0 ‘qituvchi. 1984.
2. Azimova B.Z. Badiiy-grafika fakultetida kurs ishi bajarish yuzasidan
metodik tavsiyalar. T.: 1989.
3. Abdirasilov S. Tasviriy san’at o'qitish metodikasidan amaliy
mashg'ulotlarni bajarish. T.: 1996.
4. Abdirasilov S., Tolipov N. Rangtasvir. T.: Bilim, 0 ‘MKHTM,2005.
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES VOLUME 2 | ISSUE
4 | 2021 ISSN: 2181-1385 Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
DOI: 10.24411/2181-1385-2021-00832 Academic Research, Uzbekistan 2006
www.ares.uz
5. Abdirasilov S. Tasviriy san’at atamalari. T.: Nizomiy nomidagi TDPU
rizografida, 2003.
Qo’shimcha adabiyotlar
6. Abdirasilov S., Tolipov N., Oripova N. Rangtasvir. T.:O'zbekiston, 2006.
7. Abdirasilov S., Boymetov B., Tolipov N. Tasviriy san’at. T.:Cho‘lpon,
2006.
8. Boymetov B., Abdurasulov S. Chizmatasvir. T.: G ‘.G ‘ulom matbaa
ljodiy uy. 2004.
34

TASVIRIY SA’NAT TURLARI VA JANRLARI.docx

Купить