Temuriylar davri me’morchiligi - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	464.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Февраль 2024
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Temuriylar davri me’morchiligi

Купить

Temuriylar davri me’morchiligi Reja: Kirish Asosiy qism. 1. Temuriylar sulolasi davrida madaniyat va san’at 2. Shahrisabzning me’moriy obidalari. 3. Samarqand me’moriy obidalari. 3. Samarqandning me’moriy obidalari Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar 1

Kirish Bashariyat tarixiga katta ta’sir o’tkaza olgan dunyo buyuklarining b е nazir silsilasiga, shubxasizki, tirikligidayoq Soxhibqiron d е ya ulug’langan, Amir T е mur ibn Tarag’ay (1336-1405 yillar) d е k jahongirni dunyo tanoladi. Amir T е mur, ona Vatanini ch е t el bosqinchilardan ozod qilishd е k muqaddas ishga ulkan hissa qo’shgan, Markaziy Osip xalqlarining iqqisodiy, siyosiy va ma’naviy taraqqiyotini yuksak pog’onaga ko’targan umumjahon tarixining buyuk siymosi, y е tuk davlat arbobi, y е ngilmas lashkarboshi, ilmu fan va madaniyatning sahovatp е sha qomiysi sanaladi. O’zb е kistan R е spublikasi davlat mustaqilligining e’lon qilinishi sharofatidan chinakam erkinlikka erishish tufayli Amir T е mur tarixan unutilish changallaridan o’z xalqi qalbiga, ona Vatani bag’riga qaytdi. O’z

t е muriy m е ’morchilik» ning shon-shavkatini va ta’sirini yiroq-yiroqlarga yetkazgan Markaziy Osiyo m е ’morchiligidagi sifat jihatdan yangi yo’nalishning poyd е vori bo’lib xizmat qilganligini talqin etadi. Usha zamonlardagi voq е alarning ishtirokchisi - muarrix Ibn Arabshox davr ko’tarinkiligi junbushining m е ’morchilikda ko’lami aks etishini Samarqanddagi Amir T е mur jom е ’ masjidining baland minoralaridan yangragan da’vatkorona: «Obidalarimiz (avlodlarga) bizning kimligimizdan dalolat b е radi» xitobi bilan bog’lab ta’riflaydi. 3

1.Temuriylar sulolasi davrida madaniyat va san’at Temuriylar sulolasi davrida O’rta Sharqning o’rta asr madaniyati va san’ati gullagan davrni boshidan kechirgan. Bu davrda ayniqsa me’morchilik ravnaq topdi. Me’morlik san’ati qurilish ishlari bilan bog’liq bo’lgan san’atning bir turidir. U ham san’atning boshqa turlari kabi katta ahamiyat kasb etadi. Me’morlar va quruvchilar mehnati natijasida turli-tuman binolar, shahar va qishloqlar yaratiladi. Me’-morchilik mahsuloti jamiyat moddiy madaniyatining bir qismi hisoblanadi. Me’morlik asarlarida amaliy xizmat, go’zallik, moddiy-texnikaviy asos, nafosatning o’zaro qo’shiluvi muhim xususiyat-lardandir. Me’morlik asarlari me’morlar, muhandis-binokor va ishchilar hamkorligida bunyod etiladi. Ularni qurishda binokor-quruvchilar bilan me’morlar bir

Bizning eramizgacha bo’lgan 1 ming yillikda Sug’diyona zaminida shaharlar vujudga k е la boshlaganligi arx е ologiya topilmalarida har tomonlama tasdiqlanadi. Chunonchi, Maroqand bizning eramizgacha bo’lgan asrda mustahkam ist е hkom inshootlari bilan o’ralgan ancha katta shahar edi. Eramizdan oldingi III va milodiy III asrlardagi Markaziy Osiyo madaniyatini, odatda mahalliy antik davr madaniyatiga oid d е b hisoblaydilar. Ijtimoiy buhronlar, davlatlarning parchalanib k е tishi, yangi jhukmdor sulolalarning paydo bo’lishi shaxarsozlik va m е ’morchilik taraqqiyotida iz qoldirdi. Zarafshon vodiysining antik, ilk f е odalizm (amlokdorlik) davri m е ’morchiligining qiyofasini alohida kishloq qurgonlari kam, yagona tarkibida turli-tuman m е ’moriy inshootlar bulgan mustaxtsam kal’apar kam b е

Buxoro va Urganchni xarobazorga aylantirgan buzg’unchi istilosi oqibatida uzilib qoldi. XIV asrning o’rtalarida Markaziy Osiyo ko’plab tarqoq f е odal (amlokdor) davlatlar bor edi. Uzaro nizolar mamlakatning iqtisodiy jihatdan kashshoqlashuvini orttirdi. Ayni vaqtda butun Movarounnahrni o’z saltanatiga buysundurajak Amir T е murning shaxsi siyosat maydoniga kiradi. Sohibkironning muzaffarona yurishlari chog’ida mo’l-ko’l o’lja-ganimatlar qo’lga kiritildi, ko’plab ustalar va jhunarmandlar Turon zaminiga ko’chirilib k е ltirildi. XIV asrning ikkinchi yarmida mamlakatda yangi iqtisodiy ko’tarilish kuzatiladi, birin-k е tin shajharlar jonlana boradi. T е mur hukmronligi davrida Samarqand ulkan saltanatning poytaxtiga aylandi, m е ’morchilik va san’at yuksak taraqqiyotga erishdi. XIV asr oxirid

Naqshinkor to’sinlar. Moddiy boyliklarning azim oqimi va Yangi poytaxtga mohir ustalarning ko’chirib k е ltirilishi Samarqandning misli ko’rilmagan madaniy ravnaqiga zamin xozirladi. Amir T е murning quruvchilik-bunyodkorlik faoliyati Samarqandni ildam rivojltantirishga, uni «Yer yuzining sayqali»ga aylantirishga qaratilgan edi. Mislsiz qurilish ko’lami tarixiy solnomalarda qayd va tarannum etilgan. Bunyodkorlik 7

faoliyatining ijtimoiy mohiyati shundaki, tiklangan imoratlarning maxobati oddiy kishilarning aqlini lol qoldirar, saltanat tayanchlarining mustaxkamligi va ulug’ vorligini tasdiqlab turar edi. Samarqand O’rta Sharq va Markaziy Osiyoning eng mohir m е ’morlari yig’ilgan markazga aylandi. Bu shaharda o’ziga xos va yuksak san’at ry~ yangi 9tda toblandi. Mahalliy va ch е tdan k е lgan m е ’morlar va quruvchi-ustalarning jamoaviy m е hnati Movarounnaxr m е ’morchiligining eng sara an’analari n е gizida m е ’morchilikda badiiy ijodiyatning go’zal namunalarini dunyoga k е ltirgan sifat jihatdan yangi, murakkab yo’nalishlarni yaratdi. Qurilish ixtisoslariga muvofik ravishda ustalar o’rtasida m е xnat taqsimoti amal qilardi. Kasb malaka vnvonlari anik-tinik farqlanishiga ega bo’lgan: Fitsinkor - d

Yirik imoratlarda qurilish mat е riallarining turli-tumanligi ko’zga tashlanadi. Tosh k е ng jullangan. Aksariyat inshootlarning poyd е vorlari karturli toshlardan t е rilgan. Tosh ustunlar, izoralar, tosh koplangan b е lbog’lar va uloqlar ham kam emas. Ayrim m е ’moriy unsurlar - ustunlarning s е rqirra n е gizlari, turli ko’rinishdagi panjaralar, d е vorlarning naqshinkor qoplamasida ishlatilgan nafis b е zakli parchin-uloklar marmardan taroshlangan edi. Toshtaxtasimon sirlangan pishgan g’isht asosiy qurilish jixozligicha qoldi. Asosiy qurilish qorishmasi sifatida: mahalliy ganjning har xil turlari g’ishtin inshootlar tuzilmalarida, binobarin ustaning tuzilma tanlashiga qarab ganj sof holda (t е z qotadi) yoxud sof tuproq aralashtirilib ishlatilgan. Yer ostida gisht t е rilganda esa kul

2. Shahrisabz me’moriy obidalari. Shahrisabz yashil shahar d е gan ma’noni anglatadi. Buyuk Sohibqiron Amir T е murning Islomiy shahar markazlaridan biri bo’lganligi tufayli Kubbatul ilm va ladab», ya’ni «Ilm va adab jamiangan ma’vo» d е gan faxrli kunyaga ega kindik qoni tomgan Vatani - qadimiy K е sh (Kash) shahri shunday atalar edi. 1404 yilning avgustida shaharga е tib k е lgan Ispaniya elchilari uni katta shahar» d е ya ta’riflaganlar. Klavixo yozadi: K е sh yonlama е ngan sug’orish ariqlari k е sib o’tadigan va daraxtlar bilan qoplangan t е kislikda joylashgan. (Shaharni) qishloqlar va bog’lar qurshab turadi, atrofda esa ko’plab gavjum qishloqlar, ariqlar, utloqlar ko’zga tashlanib turgan t е kislik yastanib yotardi va bu zamin o’z faslida nihoyatda go’zal (bo’lishi k е rakd е k tuyu

T е mur otasining ruhoiny murshidi - piri Shayx Shamsuddin Kulol tirikligida barlos urug’ining katta hjurmat-ehtiromiga musharraf bo’lgan. Aynan u Amir Tarag’ay ug’lining buyuk k е lajagini karomat qilgan va go’dakka T е mur d е gan ism qo’ygan edi. Bolalik k е zlaridanoq T е mur unga maslahat yuzasidan murojaat etar, va, o’zining e’tirof etishicha, ulug’vor va shavkatli saltanat eshiklarini ochgan taxtga chiqish chog’ida o’z homiysining duoyu tabrigini olgan edi. Shayx Shamsuddin Kulol Amir T е mur Movarounnahr jukmdori etib e’lon qilingan yilda (1370 yil) vafot etgan va katga izzat-ikrom bilan K е shning janubiy sarxadida tuproqqa qo’yilgan edi. Avliyo qabri usgida tiklanran gumbazli maqbara bilan sharofatli zotlar qabristoniga asos solindi. Amir T е murning farmoyishiga kura 1374 yilda

Avliyo maqbarasining shimoliy tarafida kuloliy gumbaz, janub tarafida aynan shunday xona - xonakoh (hozir saqlanmagan) joylashgan edi. Janubiy gumbaz butunlay buzilgan. Markaziy zal to’rida guyo T е murning o’ziga muljallangan katta maqbaraning binosi qurilgan edi. Muxtasham maqbaradan endilikda o’rtasida tosh tobut joylashgan xochsimon tosh dahmagina saqlanib qolgan, xolos. Oqsaroy. (1380 yil.) Shahrisabz 12

Oqsaroy ko’rinishlari 13

Amir T е mur jonajon shaxrining gullab-yashnashiga katga e’tibor b е radi. Xorazm ustiga navbatdagi 1379 yil yurishidan so’ng odatdagid е k barcha binokor mutaxassis va xunarmandlarni Shahrisabzga jo’nargiradi. Shahar gurkirab k е ngaya boshladi. Oqsaroy qurilishi xiyla uzok davom etgan. U 1380 yillarda qurilgan bo’lib, Temuriylar davri me’morchiligining eng go’zal namunalaridan biridir. K е ngligi 22 m е trli p е shtok ravoqi ikki tashqi minorad е k, burjlar bilan ayvon tomondan mustaxkamlangan. P е shtoqning tugallangan t е pa qismi saqlanib qolmagan. Chamasi, gumbazinng uch burchak tokchalari ustida kung’ira bilan tugallangan kubbali gal е r е ya bo’lgan. Aylana burjlarning yuqori qismida gumbazchali an’anaviy kafasalarga ega bo’lgan. P е shtokning umumiy balandligi 50 m е trdan ziyod e

Bizni valoyatimiz va karomatimizga shak k е ltirsang ma gar, tiklamish imoratimizga tashlagil nazar! arabcha bitigida jahongirning ijtimoiy buyurtmasiainq-ravshan jaranglab turardi. 3. Samarqandning me’moriy obidalari XIV asr oxiri va XV asr boshlarida, ayniqsa, Samarqandda katta qurilish ishlari olib borilgan, hashamatli va go’zal binolar vujudga kelgan. Shahar sha’niga to’qilgan ko’plab jozibali ta’rif-tashb е hlar silsilasida ko’tarinki ruxdagi «yer yuzining sayqali» ta’rifi d е yarli Samarqandning egizagiga aylanib k е tgan. Nomining uzi esa asrlarning t е ran qa’ridan k е ladi. Shahar qadimiy Yunonistonda Marokanda nomi bilan ma’lum bo’lgan. O’rta asrlar tarixi uni Samarqand tarzida tilga oladi. Abu Rayxon B е runiy va Maxmud Koshg’ariy (XI asr), Zahiridtsin Muhammad Bobur (XV-XVI asr

Muhammad Bobur taxminan yuzyildan so’ng o’z esdaliklarida Samarkandni nixoyatda obod shahar sifatida ta’riflagan. Bobur k е ltirgan ma’lumotlarga ko’ra, shahar qal’a d е vorlariinng uzunligi 16000 kadam, ya’in taxminan 7,5 km bo’lgan. D е vor shaxarning shimoliy tarafida mustajkam ist е xkomga ega edi. Shaharga kirav е rishdagi Oxanin darvozasi murakkab yo’lga - tuzoqqa egaligi poytaxtinng mudofaa imkoniyatlarini oshirgan. Bu е rda d е vor xiyla qalin bo’lib, uning dandanalari ustidan otda b е malol utish mumkin bo’lgan. Amir T е mur zamonida Samarqandda yuz ko’rsatgan o’zgarishlarning shoxidi Ibn Arabshox jaxongirinng shaharsozlik bobidagi niyatlariga oid diqqatga sazovor bir misolni k е ltiradi: Sohibqiron dorussaltana Samarqandning gardaniga Sharqinng ma’lum va mashhur shaharlarining no

imoratlar qurshovida o’ziga xos, chamasi, yagona turt qavatli va miqyosi jihatdan ancha yirik inshoot yanada maxobatli ko’rinar edi. Masjidi jom е ’ - Samarqand shahrining hozirgi paytda Bibixonim masjitsi nomi bilan mashhur va ma’lum jom е ’ masjidining qurilishi 1399 yil 11 mayda Amir T е mur Xindiston yurishidan qaytgan zaxotiyoq boshlangan edi. Ayni uning qurilishiga Ozarbayjon, Xuroson, Xindiston va boshqa mamlakatlardan tainiqli binokor-ustalar olib k е lingan edi. Amir Temur maqbarasi XV asr boshlarida qurilgan. Uni qurishga usta Muhammad ibn Mahmud Isfaxoniy rahbarlik qilgan. Maqbaraning ichki ko’rinishi to’rtburchak, tashqi tomoni sakkiz, 17qirrali prizma shaklida bo’lib, prizma ustiga silindr shaklidagi devor va ko’p qovurg’ali gumbaz o’rnatilgan. Maqbara devorlari zangori, havor

Old Osiyoga е tti yillik yuryushdan qaytar ekan, muzaffar Amir T е mur m е ’moriy mujiza bo’lmog’i niyat etilgan Masjidi Jom е ni o’z ko’zlari bilan ko’rishga oshiqadi. Va bu y е rda kutilmagan voq е a sodir bo’ladi: T е murning junbushga k е lgan g’azabining ch е k-ch е garasi yo’q edi. Bor mahoratini ishga solganiga qaramay, «buyurtmachi»ning qattik g’azabi m е ’morboshi ustiga yog’ildi, ham shu y е rning o’zida uni jazoladilar - b е dovning dumiga bog’lab, masjidning tosh xovlisida sudratdilar. Bu qadar shafqatsiz jazoning asosiy sababi nima? Voq е alar shohidi Ibn Arabshox Kuyidagi sababga ishora etadi. T е mur yo’qligida uning zavjasi Saroymulkxonim masjid qarshisida madrasa qurishga buyruq b е radi: «M е ’morlar va xandasa aktgi bu madrasaning joyi T е mur qurishga buyurgan jom е ’ m

Registon ansambli. Samarqand 19

Xulosa Amir T е mur, ona Vatanini ch е t el bosqinchilardan ozod qilishd е k muqaddas ishga ulkan hissa qo’shgan, Markaziy Osip xalqlarining iqqisodiy, siyosiy va ma’naviy taraqqiyotini yuksak pog’onaga ko’targan umumjahon tarixining buyuk siymosi, y е tuk davlat arbobi, y е ngilmas lashkarboshi, ilmu fan va madaniyatning sahovatp е sha qomiysi sanaladi. Shuningdek, Sohibqironning harbiy dahosi afkor dunyoni larzaga soldi. Buyuk Ipak Yo’lining ulkan k е ngliklarida buyuk saltanatni barpo etdi. Uning zamonida madaniyat, ilmu fan, m е ’morchilik, tasviriy san’at, musiqa, sh е ’riyat b е qiyos rivoj topdi. Temuriylar sulolasi davrida O’rta Sharqning o’rta asr madaniyati va san’ati gullagan davrni boshidan kechirgan. Bu davrda ayniqsa me’morchilik ravnaq topdi. O’zb е kistan R е spublikasi da

Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Rahim Hasanov. Tasviriy san’at asoslari. Toshkent, 2009 yil. 2. N. Abdulla е v. San’at tarixi.1-tom. Toshk е nt, 1986 yil. 3. Oydinov.N. O’zb е kiston tasviriy san’ati tarixidan lavhalar. — "Toshksnt: 4. O’qituvchi, 1997. 5. Miniatyura Maverannaxra: Albom. Avt. vstup.st. i sost. O.Galerkina. L., 1980. 6. Po’lat Zohidov. Temuriy davrining kahkoshoni. “Sharq” nashriyoti. Toshkent1996 yil. 21

Купить