Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 208.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Temuriylar davri renessansining zamonaviy tadqiqotlarda o’rganilishi

Купить
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG’BEK NOMIDAGI O’ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI MANBASHUNOSLIK VA ARXIVSHUNOSLIK kafedrasi KURS ISHI MAVZU: TEMURIYLAR DAVRI RENESSANSINING ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA O’RGANILISHI. TOSHKENT-2025 MUNDARIJA KIRISH………………………………………………………………………….3 I.BOB.TEMURIYLAR DAVRI ILM-FAN TARAQQIYOTI ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA……………………………………………………………5 1.1 G arb olimlar tomonidan temuriylar davri fan taraqiyoti bo yicha ʻ ʻ tadqiqotlar tahlili ………… . …………………………………………………….5 1.2 Mustaqillik yillarida O zbekistonda temuriylar renessansi o rganilishi va ʻ ʻ tadqiq etilishi masalalari………………………………………………………..10 II.BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA MADANIY HAYOT VA ILM-FAN SOHASIGA DOIR TADQIQOTLAR TAHLILI……………………………..15 II. 1. Temuriylar davrida Movarounnahrdagi madaniy hayot va uning tadqiqotlarda aks ettirilishi……………………………………………………..20 II.2. Mirzo Ulug bek rasadxonasi va undagi ilmiy faoliyat xorij ʻ tadqiqotchilari nigohida………………………………………….……………..25 XULOSA…………………………………………………………………………28 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR…….………………………………….30 KIRISH Mavzuning dolzarbligi: Temuriylar davri – Markaziy Osiyo tarixida ilm- fan, madaniyat va san’atning yuksalgan davrlaridan biri bo‘lib, bu davrda yuzaga kelgan renessans jarayoni jahon sivilizatsiyasida muhim o‘rin egallaydi. Ayniqsa, Amir Temur va uning vorislari tomonidan ilm-fan, adabiyot, me’morchilik va boshqa sohalarga ko‘rsatilgan e’tibor tufayli Sharqda o‘ziga xos uyg‘onish davri shakllandi. Ushbu davrda yashab ijod qilgan Alisher Navoiy, Mirzo Ulug‘bek, Kamoliddin Behzod kabi mutafakkir va san’atkorlarning merosi hozirgi zamonda ham o‘z ilmiy, madaniy ahamiyatini yo‘qotmagan. Bugungi kunda Temuriylar davri renessansi nafaqat tarixiy jihatdan, balki zamonaviy tadqiqotlar, madaniy yondashuvlar va global sivilizatsiyalararo muloqot nuqtai nazaridan ham qiziqish uyg‘otmoqda. Tarixshunoslik, madaniyatshunoslik, san’atshunoslik va falsafa sohalaridagi zamonaviy izlanishlar bu davr merosini qayta baholashga va uni bugungi avlodga yetkazishga xizmat qilmoqda. Mavzuning maqsadi va vazifalari: Temuriylar davrida yuzaga kelgan renessansning mazmun-mohiyatini, uning ilm-fan, adabiyot, san’at va madaniyat rivojiga qo‘shgan hissasini zamonaviy tadqiqotlar asosida tahlil qilish hamda bu davr merosining bugungi kundagi ilmiy va madaniy ahamiyatini ochib berish. Mazkur kurs ishimizning vazifasi, Temuriylar davrining tarixiy-siyosiy va madaniy muhitini tahlil qilish, ushbu davrda yuzaga kelgan renessans jarayonining asosiy yo‘nalishlarini aniqlash, Temuriylar davrining yirik allomalari, san’atkorlari va ularning ilmiy-madaniy merosini o‘rganish, Temuriylar davri renessansi bo‘yicha olib borilayotgan zamonaviy ilmiy tadqiqotlarni o‘rganish va baholash, Temuriylar renessansining bugungi O‘zbekiston madaniy-ma’naviy hayotidagi o‘rnini yoritish. Mavzuning obyekti va predmeti: Mazkur kurs ishimizning obyekti Temuriylar davrida yuzaga kelgan uyg‘onish (renessans) jarayoni va uning tarixiy- madaniy kontekstdagi namoyon bo‘lishi bo’lsa, predmeti Temuriylar davri renessansining ilm-fan, adabiyot, san’at va me’morchilik sohalarida yuzaga kelgan yutuqlarini zamonaviy ilmiy tadqiqotlar asosida o‘rganish va tahlil qilishdir. Mavzuning o’rganilganlik darajasi : O’zbekiston mustaqillikni qo’lga kiritgandan so’ng har bir sohada bo’lgani kabi ilm fanda ham o’z yo’liga ega bo’ldi. Shu vaqtga qadar biz uchun o’rganilishi qiyin bo’lgan Temur shaxsi ham tarixchilar tomonidan kerakli fikrlar bilan to’ldirilib, uning shaxsi yana qayta tiklandi. Temuriylar davri renessansini o’rgangan bir qator olimlar bo’lib ular o’zining tadqiqotlarida buni yaxshi jihatlar bilan ochib berishgan. Masalan, Uvatov U Temuriylar renessansi tarixini yaxshi o’rgangan olimlardan biri hisoblanadi. U o’zining bir qator asarlarlarida va tadqiqotlarida bu jihatlarni kerakli ma’lumotlar bilan ochib bergan. Bo‘riyev O ham Temuriylar davrida yuzaga kelgan shart- sharoit va ilm-fanga bo’lgan e’tiborga to’xtalib o’zining bir qator asarlarida Temuriylar davri tarixi va san’atiga a’lohida to’xtalib o’tadi. Bu davr tarixi bo’yicha yana bir yirik mutaxasis va olim Ahmedov A ham ,,Ulug’bek akademiyasi“ nomli kitobida Ulug’bek davrida ilm-fanga bo’lgan e’tibor va uning tariximiz va kelejak avlod uchun naqadar ahamiyatli ekanligini ochib bergan. Abdurahmonov A ham ,,Ulug’bek akademiyasi“ nomli kitobida akademiya faoliyatiga alohida to’xtalib o’tadi. Uning fikricha Temuriylar renessansi jahon va Osiyo madaniyatiga, hozirgi Turkiyaga ilk astranomik bilimlarning paydo bo’lishiga asos bo’lganligini yetarli ma’lumotlar bilan tahlil qilib beradi. Bekmuhammad U Navoiy faoliyati va uning jahon adabiyoti uchun juda kuchli iz qoldirgan asarlariga to’xtalib, sharq ilm faniga qo’shgan hissasi va uning me’rosini tahlil qilib beradi. Kurs ishining tarkibiy tuzulishi: Mazkur kurs ishi, kirish, ikki bob, to‘rt bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovadan iborat. I.BOB. TEMURIYLAR DAVRI ILM-FAN TARAQQIYOTI ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA 1.1 G arb olimlar tomonidan Temuriylar davri fan taraqiyoti bo yichaʻ ʻ tadqiqotlar. O‘zbekiston Respublikasi taraqqiyotining yangi bosqichida davlat va jamiyatning har bir sohasida tubdan yangilanishlar, yuksalishlar bilan bir qatorda milliy davlatchilikni mustahkamlash, mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy hayotini barqaror izga tushirish va rivojlantirish bo‘yicha keng qamrovli chora- tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, tarix fanida ham ajdodlarimiz tarixini o‘rganish, ularga to‘g‘ri va xolis baho berish, shu asosda milliy qadriyatlarimizni tiklash uchun keng yo‘l ochildi. O‘tgan davr mobaynida obyektiv tariximizni yaratish yo‘lida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Qator muhim manbalar nashr etildi. Natijada tarixchilar uchun yirik tadqiqotlar yaratish imkoniyati vujudga keldi. Xususan, ajdodlarimiz tarixining noma’lum bo‘lgan qirralari hamda insoniyat o‘tmishida o‘ziga xos o‘rin egallagan tarixiy shaxslar faoliyatini o‘rganish uchun ham manbaviy asoslar yaratildi. Binobarin, o‘z davrida buyuk saltanat barpo etgan, o‘zbek davlatchiligi tarixida hamda harbiy mahorat sohasida jahon tarixidan munosib o‘rin egallagan Amir Temur va temuriylar davri tarixi nafaqat o‘lkamiz, balki jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotida umume’tirof etilgan davr sifatida ko‘plab tadqiqotlarni taqozo etadi. Zero, Sohibqiron Amir Temur el-u ulusning taraqqiyoti, tinchligi va xavfsizligini o‘z orzu-umidlarida mujassam etgan xalqimiz farzandi, ,,Temuriylar renessansi” asoschisidir 1 . Temuriylar davri tarixi va madaniyatini o‘rganish bo’yicha yirik mutaxasis, fransuz assotsiatsiyasini asoschisi va rahbari professor Lyusen Keren hisoblanadi. U o‘z ilmiy tadqiqotlarini bevosita, Temuriylar davri tarixini o‘rganishga bag‘ishlab, bir qator kitob va ilmiy maqolalar nashr ettirgan 2 . Jumladan, uning ,,Samarqandga Temur davri sari yo‘l” kitobi nafaqat fransuz va o‘zbek 1 . Hayetmetov A. “Ma’naviyat yulduzlari” – T., 2001. – B. 220. 2 Boboyev X.B. Amir Temur va temuriylar saltanati. – T.: Kamalak, 1996. –B. 200. olimlari, balki butun Yevropa tadqiqotchilari va jamoatchiligi o‘rtasida katta qiziqish uyg‘otib, ko‘plab tillarga tarjima qilingan. Shuni ham alohida ta’kidalash kerakki, ushbu Assotsiyatsiya temuriylar davriga bag‘ishlangan turli ilmiy tadqiqot va taqdimotlar o‘tkazadi, kitoblar nashr etadi. Assotsiatsiyaning ,,Temuriylar” deb nomlagan jurnali sahifalarida o‘zbek va fransuz olimlarining o‘sha davr tarixi, san’ati va madaniyatiga bag‘ishlangan, shuningdek, bugungi O‘zbekistonning ilmiy va madaniy hayoti bilan bog‘liq maqolalari muntazam ravishda chop etilib kelinyapti 3 . Temuriylar davri madaniyati xalqaro doirada qanchalik muhim ahamiyatga ega ekanligi ko’p misollar bilan biz ochib bera olamiz. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Islom Karimov 1996-yil aprel oyida Amir Temurning 660 yilligiga bag‘ishlangan shodiyonalar doirasida YUNESKOning Parijdagi bosh qarorgoxida Lyusen Kerenni ,,Shuxrat” ordeni bilan mukofotladi. Lyusen Kerenni yana bir muhim hizmati shundaki, u Amir Temurning xaqqoniy qiyofasini fransuzlar va yevropaliklarga yetkazish maqsadida tarixiy pe’sa yozdi. Ushbu pe’sa Parijning ,,Odeon” teatrida sahnalashtirildi va butun Fransiya buyuk Temur va Temuriylar davri madaniyatidan baxramand bo‘lish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Mashhur Temuriyzoda Boburning davlatchilik siyosati va ilmiy ijodi nafaqat O‘zbekistonda balki butun dunyoda o‘rganilib tadqiq etib kelinmoqda. Bu yo‘nalishda Yevropa davlatlari olimlarining tadqiqotlari ham salmoqli bo‘lib, Boburshunoslik ilmini rivojlanishiga munosib hissa bo‘lib qo‘shilmoqda. Ayniqsa, Fransiya, Buyuk Britaniya, Germaniya kabi davlatlarda aynan Bobur va butun Temuriylar davriga oid ko‘plab ilmiy asarlar yaratilmoqdaki, bu albatta Sharq tarixiga bo‘lgan qiziqishni kundan-kunga ortib borishiga, shu bilan birga o‘zaro ma’naviy hamkorliklarni yo‘lga qo‘yilishida muhim omil bo‘lmoqda. Zahiriddin Muhammad Bobur adabiyot, san’at, tarix va ilm-fanning turli jabhalarida bebaho asarlar yaratdi. Uning eng yirik asari “Boburnoma”dir. Yevropa ilm ahliga Zahiriddin Muhammad Bobur haqida ilk bor ma’lumot bergan fransuz sharqshunosi Bartoleme d’Erbelo (1621–1695) hisoblanadi. 3 Azimov E. Amir Temur saltanati. – T.: Adabiyot va san at nashriyoti, 1996. – B. 88. ‟ D’Erbelo o‘zining ,,Sharq kutubxonasi” (1697) qomusidagi “Bobur yoki Bobar” maqolasida Boburning hayoti, uning davlati va sarkardalik mahorati, adabiyot va san’atga qiziqishi haqida ma’lumot berib o‘tadi. ,,Boburnoma”ni Yevropaga birinchi bo‘lib tanitgan olim esa gollandiyalik Vitsen bo‘ldi. Vitsen ,,Boburnoma”dan olingan parchalarni tarjima qilib, 1705-yilda nashr ettiradi. Yevropada madaniy tabirlarni o‘tkazish muntazamlik kasb etib, Temuriylar davri tarixi va madaniyatini o‘rganish fransuz assotsiatsiyasi bosh kotibi Frederik Bressan xonim 1997-yilda o‘zining “Samarqandning moviy oltini” deb nomlangan ajoyib suratlar bilan bezatilgan albomining keng jamoatchilikka xavola etgan 4 . Albom taqdimotida olima “dunyoda ikkita nurafshon va olamga mashxur shaxarlar bo‘lsa bularning biri – Parij, ikkinchisi-Samarqand” degan edi. Ushbu muallifning 2003-yilda navbatdagi ilmiy-tadqiqot mahsuli “Maxobatli Samarqand” deb nomlangan kitobi bosmadan chiqdi. Ushbu kitobda olima asosiy e’tiborini Amir Temur va uning vorislari hukumronlik qilgan davrda adabiyot va she’riyatning himoyasi va rivojiga katta e’tibor qaratganligini, ilmiy dalillar asosida ko‘rsatib bergan. Bundan tashqari, Assotsiatsiya o‘zbek shoirlari ijodiga mansub she’rlarni fransuzcha tarjimalarini taqdim etdi. Bu e’tibor Fransiyada O‘zbekistonning xaqiqiy do‘stlari, o‘zbek xalqining qadimiy va o‘ziga xos madaniyati va san’atini qadrlaydigan insonlar yashayotganidan dalolatdir. Temuriylar davri madaniyati, san’ati turli ko‘rgazmalar tashkil etish orqali, keng jamoatchilikka namoyish etilib kelinmoqda. Ana shunday ko‘rgazmalardan biri “Samarqand ranglari” nomi bilan Parijdagi “Aleksandr Kaden” badiiy galereyasida namoyish etildi. Ko‘rgazmaga Temuriylar davri tarixi va madaniyatini o‘rganish fransuz assosiatsiyasi bosh kotibi F.Bressan xonimning foto asalari ham namoyish etildi. Hukumatimiz horijda yurtimiz tarixi va madaniyati bilan shug‘ullanib kelayotgan ko‘plab olim va adbiyotchilarni davlatimizning nufuzli mukofotlari bilan taqdirlab kelmoqda. Uning mantiqiy davomini 2018-yil 9-oktyabrda O‘zbekiston tarixi va madaniyatini o‘rganishga 4 Axmedov B. Temur tuzuklari haqida ikki og’iz so’z // Sharq yulduzi. – Toshkent.: 1989. – B. 132. munosib hissa qo‘shgan Fransiyaning taniqli adabiyot va ilm–fan namoyondalari – yozuvchi Amin Maaluf, olimlar Frederik Bopertyui - Bressand xonim va Frans Grenelarga Samarqand shahri faxriy fuqarosi unvonini topshirilganligida ko‘rish mumkin. Ulardan biri Amin Maaluf o‘zining “Samarqand” romani bilan o‘zbek kitobxonlariga yaxshi tanish bo‘lib, uning romani o‘zbek tilida 2003-yil “Jahon adabiyoti” jurnalining 6-7, 2005-yil 7-8 sonlarida chop etilgan. Romanda shoir va faylasuf Umar Xayyomning Samarqanddagi hayoti, XI asrdagi ijtimoiy – siyosiy hayot talqini aks etgan. Bu albatta bir tomondan Fransiyada Sharq tarixga qiziqish juda katta ekanligidan dalolat bersa, ikkinchidan ularning O‘zbekiston Prezidenti Sh.M.Mirziyoev tomonidan rag‘batlantirilishi xorij olimlarini yanada katta qiziqish bilan vatanimiz tarixi va madaniyatini o‘rganishga hamda xalqaro hamjamiyatga yanada kengroq targ‘ib etishda katta turtki bo‘lishi, shubhasiz 5 . Xulosa qiib shuni ta’kidlash mumkinki, o‘tgan davr mobaynida Amir Temur va Temuriylar tarixiga bag‘ishlangan mingdan ortiq asarlar yaratildi. Turli davlatlarda hamon tadqiqotlar davom etmoqda. Temuriylar davri bu madaniyatning rivojlangan davrlaridan biri sifatida yangidan-yangi tadqiqotlar uchun manba bo‘lib xizmat qilishda, yoshlar ma’naviyatini yuksaltirishda asosiy ibrat va namuna maktabi bo‘lib qolaveradi. 5 Axmedov N., Badirov A. Amir Temur va Temuriylar davri tarixiga kirish – Samarqand: Zarafshon, 1999. – B. 74. 1.2 Mustaqillik yillarida O zbekistonda temuriylar renessansiʻ o rganilishi va tadqiq etilishi masalalari. ʻ O‘zbekiston Respublikasi taraqqiyotining yangi bosqichida davlat va jamiyatning har bir sohasida tubdan yangilanishlar, yuksalishlar bilan bir qatorda milliy davlatchilikni mustahkamlash, mamlakatimiz ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy hayotini barqaror izga tushirish va rivojlantirish bo‘yicha keng qamrovli chora- tadbirlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, tarix fanida ham ajdodlarimiz tarixini o‘rganish, ularga to‘g‘ri va xolis baho berish, shu asosda milliy qadriyatlarimizni tiklash uchun keng yo‘l ochildi. O‘tgan davr mobaynida obyektiv tariximizni yaratish yo‘lida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Qator muhim manbalar nashr etildi. Natijada tarixchilar uchun yirik tadqiqotlar yaratish imkoniyati vujudga keldi. Xususan, ajdodlarimiz tarixining noma’lum bo‘lgan qirralari hamda insoniyat o‘tmishida o‘ziga xos o‘rin egallagan tarixiy shaxslar faoliyatini o‘rganish uchun ham manbaviy asoslar yaratildi. Binobarin, o‘z davrida buyuk saltanat barpo etgan, o‘zbek davlatchiligi tarixida hamda harbiy mahorat sohasida jahon tarixidan munosib o‘rin egallagan Amir Temur va temuriylar davri tarixi nafaqat o‘lkamiz, balki jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotida umume’tirof etilgan davr sifatida ko‘plab tadqiqotlarni taqozo etadi. Zero, Sohibqiron Amir Temur el-u ulusning taraqqiyoti, tinchligi va xavfsizligini o‘z orzu-umidlarida mujassam etgan xalqimiz farzandi, “Temuriylar renessansi” asoschisidir. Amir Temurning ibratli hayoti va davlatdorlik faoliyati, saltanati tarixi, undagi ilm-fan, madaniyatni o‘rganish tarixshunoslikning yirik ilmiy yo‘nalishlaridan biri sifatida doimo olimlar diqqat-e’tiborida bo‘lib kelgan. Shuningdek, temuriylar tarixiga tegishli manbalar jahon miqyosida turli tillarga tarjima qilingan hamda ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan 6 . Dunyo tarixshunosligida Amir Temur davri tadqiqiga oid nashrlar, “Temurshunoslik” ilmiy yo‘nalishining shakllanishi, badiiy adabiyotda Amir Temur obrazining yaratilishi ancha ilgari boshlangan. Ma’lumki, sovet 6 Lyusen Keren. Amir Temur saltanati. Fransuz tilidan tarjima va izohlar muallifi B.Ermatov. – Toshkent.: Ma’naviyat, 1999. – B. 224. tarixshunosligida o‘z davrining xos mafkuraviy yondashuviga qaramay, ma’lum ishlar amalga oshirilgan. Shu o‘rinda temurshunoslik rivojiga tamal toshini qo‘ygan G.A.Pugachenkova, I.Mo‘minov, R.Mukminova, B.V.Lunin, E.V.Rtveladze, P.Zohidov, L.I.Rempel, A.O‘rinboyev, B.Ahmedov, D. Yusupova, O‘.Alimov, T.Fayziyev, O.Bo‘riyev kabi qator fidoiy olimlarning tadqiqotlari Amir Temur saltanati tarixini yoritishga xizmat qildi. Zero, aynan ularning mustaqillik yillarida chop etilgan yirik nashrlarda Amir Temur hayoti va faoliyati tarixini mukammal yoritishdagi xizmatlarini e’tirof etish zarur va ta’kidlash joiz, dastlabki bibliografik ko‘rsatkich mustaqillikkacha bo‘lgan davrda tarixshunos olim B.V.Lunin tomonidan tuzilib adabiyotlar sohalar bo‘yicha o‘n ikki qismga ajratib tasniflangan edi. hu bilan birga, ushbu bibliografik ko‘rsatkichda mustabid sovet davridagi mafkuraviy tazyiq ta’sirida Amir Temur hayoti va faoliyatiga oid adabiyotlar “Umumiy tarix” qismiga kiritilgan. Ammo bu holat tadqiqotning ilmiy ahamiyatini pasaytirmaydi, aksincha, olimning falsafiy mushohadasining nechog‘lik teran ekanligidan dalolat beradi. Ushbu bibliografik ko‘rsatkich tasnifi mustaqillik yillarida B.V.Lunin tomonidan ancha rivojlantirilib bir necha fundamental nashrlarda nafaqat keltirildi. Hozirga qadar respublikada mazkur mavzuga oid bir necha bibliografik nashrlar amalga oshirilgan. Chunonchi, 1996-yilda O‘zbekiston Respublikasining Misrdagi elchixonasi xodimlari tomonidan mir Temur va temuriylar haqida Misr kutubxonalarida saqlanayotgan manba va qo‘llanmalar fihristi yaratildi. 1999-yilda esa akademik E.V.Rtveladze va akademik A.X.Saidovlar tomonidan tayyorlangan “Amir Temur dunyo fani ko‘zgusida” nomli bibliografik nashrda xorijiy tillarda chop etilgan adabiyotlar tizimga solindi. Mualliflar jahon tarixshunosli gida mustaqil “temurshunoslik” ilmiy yo‘nalishi shakllanganini e’tirof etishdi. Shuningdek, “Amir Temur jahon tarixida” nomli nashrining “Amir Temur davri tarixnavisligi” bobidagi “Ilmiy izlanishlar” qismida O‘zbekiston va xorij tadqiqotchilarining ishlari tahlil qilindi. Nashrda “Amir Temur shaxsini biryoqlama, tor va bir xil tarzda talqin etishdan iborat dastlabki ko‘nikmalardan uni chuqur, keng va har yoqlama idrok etishga asta-sekin o‘tish tadriji sodir bo‘ldi” degan xulosaga kelinishi tarixshunoslikdagi ilmiy burilishdir. 2003-yilda akademik B.Ahmedov, B.Qosimov, I.Niyazov, B.Bannopov, M.Zikrullayev, Ya.Muhammedov tomonidan ham temurshunoslik sohasida bir muncha tadqiqotlar olib borilib, ,, Amir Temur Renessansi ” nomli kitobi nashrdan chiqdi. 2010-yilda O.Rahmatullayeva tomonidan tayyorlangan “Amir Temur saltanati tarixnavisligi” nomli bibliografik ko‘rsatkichda faqat O‘zbekistonda mustaqillik yillarida amalga oshirilgan adabiyotlar jamlanib sohalar bo‘yicha tasniflandi. Amir Temur va temuriylar davri tarixshunosligi bo‘yicha O‘zbekistonda bir muncha salmoqli ishlar amalga oshirilgan. Aksariyat tadqiqotchilarning yakdillik bilan ta’kidlashicha, boshqa tarixiy davrni o‘rganishda adabiyotlar taqchilligi qiynasa, bu davr tadqiqotchisiga esa adabiyotlarning ko‘pligi va turli munosabat qiyinchilik tug‘diradi. Aynan shu jihat ham bibliografik tadqiqotlarga bo‘lgan ehtiyojni kuchaytiradi. Keyingi yillarda Amir Temur shaxsi va davriga oid birmuncha manbalar tarjimasi, ilmiy, ilmiy- ommabop, badiiy adabiyotlar yaratildiki, ularni aniqlash, tizimlashtirish zaruriyatini keltirib chiqardi. O‘zR FA Temuriylar tarixi davlat muzeyida bajarilgan “Amir Temur Renessansi“ nomli kitobi nashrdan chiqdi. Mazkur loyihada mavzuni yorituvchi yozma manbalar, monografiyalar, risolalar, dissertatsiya va avtoreferatlar ro‘yxati, yubileylarga bag‘ishlangan albomlar, tarixiy ma’lumotnoma va solnomalar, respublika va xalqaro konferensiya materiallari, o‘quv qo‘llanmalar, respublika va xorijiy nashrlarda chop etilgan maqolalar jamlandi. Shuningdek, unda xorijiy davlatlardagi kutubxonalar, muzeylar va fondlardan o‘rin olgan adabiyotlardan ham imkon qadar foydalanildi. Jumladan, rus, ingliz, fransuz, turk, arab, fors tillarida nashr etilgan 6 mingga yaqin turli kitob va maqolalar nashrlari imkon qadar jamlanib, ma’lum bir tartibga solindi. Kitobda yozma manbalar va ilmiy tadqiqotlar, monografiya va muhim kitob hamda risolalariga tavsif – izoh yozildi. Shu o‘rinda aytib o‘tish kerakki, bibliografiyada shartli ravishda, ko‘lami jihatidan nihoyatda ko‘pligi bois, davriy matbuot (xususan gazeta) nashrlari olinmadi. Zero, davriy matbuot materiallari, istiqbolda, ushbu bibliografiyaning davomli nashrlarida o‘z aksini topadi degan umiddamiz. Bibliografik ko‘rsatkichda barcha adabiyotlar, avvalo, nashr tili bo‘yicha, mualliflarning familiya va ismi-shariflari kesimida alifbo tartibida joylashtirildi. Ushbu bibliografiyada adabiyot atamasi deganda monografiya, risola, dissertatsiya, avtoreferat, ilmiy-ommabop nashrlar, badiiy adabiyot va boshqalar ham nazarda tutiladi. Bir ismning turli xil yozilishi, jumladan, Timur, Tamerlan, Timur, Temour, Tamerlan va h.k. atalishlar manba va ilmiy adabiyot nomlanishida qanday bo‘lsa, shu holatda imkon qadar saqlab qolingan. Ammo izohlarda “Temur” deb yozilishi to‘g‘ri deb topildi. Matbaa shaklidagi nashrlarda (bu hol ko‘proq jamoaviy monografiyalarda uchraydi) muallif ismi sharifi ko‘rsatilmagan maqolalar bevosita sarlavhasi ham alifbo tartibida berilgan. Temuriylar tarixi davlat muzeyida amalga oshirilayotgan mazkur tadqiqot davomlidir, zero yildan-yilga yangidan yangi adabiyotlar, tadqiqotlar qo‘shilib boraveradi. Bu hol o‘z-o‘zidan kelgusida bu bibliografiyaning davomli nashrlari yaratilishiga zamin bo‘lib qoladi va loyiha kelajakda ilmiy guruhimiz tomonidan amalga oshirish rejalashtirilgan “Amir Temur Bibliografiyasi. Ikkinchi kitob” ishida yana davom ettiriladi. Zero, asarning ikkinchi nashrida Sharq va Yevropa xalqlari tillarida yozilgan ilmiy adabiyotlarni bibliografik ko‘rsatgichda jamlash maqsad qilingan. Umid kilamizki, ushbu bibliografik ko‘rsatkich zamonaviy tarix fani uchun dolzarb hisoblanib, Amir Temurning ibratli hayoti va davlatdorlik faoliyatini o‘rganishda qulaylik va imkoniyat yaratib, kelgusi tadqiqotlarni yo‘naltirishda amaliy ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ilmiy izlanish olib boruvchilarga adabiyotlar topishda yo‘llanma vazifasini bajaradi hamda mazkur muammo bo‘yicha kelajakda amalga oshiriladigan ilmiy izlanishlar uchun istiqbolli yo‘nalishlarni belgilab beradi. 7 Temur va temuriylar davri O`rta Osiyo madaniyatida alohida davrni tashkil qiladi. Madaniyat tarixida klassik davr hisoblangan bu davr xususan, o`zbek madaniyatining bugungi xuquqiy joylashuvida asos bo`lib xizmat qiladi. Avvalo, 7 Yakubovskiy, A. Temur davri madaniy hayoti. Toshkent.: 1996. ,, Sharq “ -B.76. bu davr madaniyati Temur asos solgan kuchli davlatchilik tamoillari asosida ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyot bilan bog’liqdir. Amir Temur Davrida O`rta Osiyoning mustaqil bir davlat qilib birlashtirilishi mamlakatning iqtisodiy-madaniy taraqiyotiga ijodiy ta`sir ko`rsatadi. Temuriylar Renessansi tarixini o’rgangan qator tarixchilar bu davr tarixini rassomchilik va minuatura san’ati yuksak bir cho’qqiga erishgan davr sifatida belgilaydi. Bunday tarixchilar qatoriga Bo’riyev O aytib o’tish joiz. U o’zining qator tadqiqotlarida Amir Temur davrida Samarqandda miniatyura rassomchilik maktabi tashkil topganligi takidlaydi. Turkiya va Berlan kutubxonalarida saqlanayotgan ko`chirma-xomaki miniatyura nusxalari XIV-XV asrlarga oid bo`lib, ularda alohida shaxslar, daraxtlar, gullar, kichik kompazitsiyalar, naqshlarda chiziqlar uyg’unligi xarakatlar aniqligi, qiyofalarining o`z o`rnida joylashtirilishi bilan ajralib turadi. Amir Temur ilm-fan rivoji uchun g’amho`rlik qilishi tufayli Samarqand dunyoning ma`rufiy markaziga aylandi. Mashhur olimlar Samarqandga keldi. Masalan Qozizoda Rumiy, tabib Xusamiddin Kermaniy falaqqiyotshunos mavlona Ahmad, Ulug’bek davrida turli mamlakatlardan kelgan 100 dan ortiq olimlar ilmiy ijodiy faoliyat ko`rsatganlar. Temur va Temuriylar zamonida tabiiy gumanitar fanlar asosida buyuk olimlar etishib chiqdi va jahon faniga munosib hissa qo`shdi. Falaqqiyotshunos fanida Ulug’bek, Qozizoda, Rumiy, G’iysiddin Jamshid va Ali Qushchilar yanig kashfiyotlar qildi. Tarix ilmida Sharofiddin Ali YAzdiy, xofizi Abro`, Abdu razzoq Samarqandiy, Mirxond, Xondamir, Zayniddin Vosifiy va boshqalar qimmatli asarlar yaratdi. Badiiy ijod va tilshunoslikda Jomiy, Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Atoullo Xusayniy, Koshifiy singari ijodkorlar yuksak san`at asarlari bilan mashhur bo`ldi. O`rta Osiyoda Temur va temuriylar davrida madaniyat rivojlandi va kamol topdi. XIV-XV asrlardagi Movaraunnahr va Xurosondagi madaniy taraqqiyotning tamal tojini buyuk sohibqiron Amir Temur qo`ygan edi 8 . 8 Subtelny, M.E. (2007). Timurids in Transition. Leiden: Brill. P. 45. II.BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA MADANIY HAYOT VA ILM-FAN SOHASIGA DOIR TADQIQOTLAR TAHLILI II. 1. Temuriylar davrida Movarounnahrdagi madaniy hayot va uning tadqiqotlarda aks ettirilishi. Temuriylar davri (1370-1506) O'rta Osiyo tarixining oltin sahifalaridan biri hisoblanadi. Bu davrda nafaqat siyosiy va harbiy sohalarda, balki madaniy-ma'rifiy yo'nalishda ham ulkan yutuqlarga erishildi. Amir Temur va uning avlodlari ilm-fan va madaniyat homiysi sifatida tarixda o'chmas iz qoldirdilar. Ayniqsa, Movarounnahr va Xurosonda yuz bergan madaniy yuksalish jahon sivilizatsiyasi tarixida muhim o'rin tutadi. Samarqand, Hirot, Sheroz kabi shaharlar nafaqat siyosiy va iqtisodiy, balki yirik madaniy markazlarga aylanib, ko'plab olimlar, me'morlar, musavvirlar va shoirlarni o'z bag'riga tortdi. Bu davrda yaratilgan noyob me'moriy obidalar, ilmiy kashfiyotlar, badiiy asarlar va san'at durdonalari bugungi kunda ham o'z qiymatini yo'qotmagan. Temuriylar saltanatining asosiy xususiyatlaridan biri ilm-fan va madaniyatga alohida e'tibor qaratilgani, ko'plab madrasalar, kutubxonalar, rasadxonalar qurilgani, ilm ahliga g'amxo'rlik ko'rsatilgani bo'ldi. Shu bilan birga, bu davrda sharq va g'arb madaniyatlarining o'zaro ta'siri va aloqalari kuchaydi, madaniy integratsiya jarayonlari faollashdi 9 . Ushbu kurs ishi tarixiy-qiyosiy, tahliliy va tizimli yondashuvlarga asoslangan bo'lib, mavzuni o'rganishda o'zbek, rus va g'arb olimlarining fundamental tadqiqotlari, tarixiy manbalar va arxiv materiallaridan keng foydalanildi. Tadqiqot metodologiyasi tarixiy voqelikning xolisona talqinini ta'minlashga qaratilgan bo'lib, Temuriylar davri madaniyatini kompleks o'rganishga imkon beradi. 9 Kennedy, E.S. (1956). A Survey of Islamic Astronomical Tables. Philadelphia: American Philosophical Society. P. 78. Temuriylar davri madaniyatini o'rganishda Bobur Ahmedovning ,,Ulug'bek“asari muhim manba vazifasini o'tadi. Unda Mirzo Ulug'bekning ilmiy faoliyati, Samarqand ilmiy muhiti va madaniy hayoti atroflicha yoritilgan. Shuningdek, akademik V.V. Bartoldning "Ulugbek" nomli fundamental tadqiqoti ham mavzuni yoritishda katta ahamiyatga ega. Ushbu Temuriylar davri madaniyati va ilm-fanining rivojlanishi bir necha asosiy yo'nalishlarda ko'zga tashlanadi. Me'morchilik san'ati va shaharsozlik sohasida ulkan yutuqlarga erishildi. Amir Temur va Temuriylar davrida qurilgan me'moriy yodgorliklar o'zining hashamati, naqshinkorligi va muhandislik yechimlari bilan ajralib turadi. Samarqanddagi Registon majmuasi, Bibixonim masjidi, Go'ri Amir maqbarasi, Shohi Zinda ansambli kabi inshootlar nafaqat me'moriy obida, balki o'sha davr ijtimoiy-madaniy hayotining ko'zgusi hamdir. Bu inshootlarning qurilishida mahalliy ustalar bilan bir qatorda Sheroz, Isfahon, Tabriz va boshqa shaharlardan kelgan me'morlar hamkorlikda ishlashgan. Natijada sharq me'morchiligining eng yaxshi an'analari uyg'unlashgan noyob me'moriy maktab shakllandi. Ilm-fan sohasida, ayniqsa aniq fanlar yo'nalishida sezilarli yutuqlarga erishildi. Mirzo Ulug'bek tomonidan Samarqandda qurilgan rasadxona va unda olib borilgan ilmiy kuzatishlar astronomiya fanining rivojiga ulkan hissa qo'shdi. "Zij-i jadidi Ko'ragoniy" nomli astronomik jadvallar to'plami o'z davrining eng mukammal ilmiy asarlaridan biri sifatida nafaqat Sharq,asarda Temuriylar davri madaniyati xolisona tahlil qilingan bo'lib, ilmiy-madaniy muhitning shakllanish omillari chuqur o'rganilgan. G'arb sharqshunosligida J.E. Woodsning "The Timurid Dynasty" asari alohida e'tiborga molik. Unda Temuriylar davri madaniyatining g'arbiy tadqiqotchilar tomonidan o'rganilishi va baholanishi masalalari ko'rib chiqilgan. A. Yakubovskiyning "Temur davri madaniy hayoti" asari esa davr madaniyatining ijtimoiy-iqtisodiy asoslarini tushunishda muhim manba hisoblanadi. Temuriylar davri me'morchiligi va san'atini o'rganishda G.A. Pugachenkova asarlariga tayanildi. Olimaning tadqiqotlarida me'moriy yodgorliklarning badiiy xususiyatlari, qurilish texnikasi va bezak san'ati masalalari atroflicha yoritilgan. Mirzo Ulug'bekning ilmiy merosini o'rganishda S.H. Sirojiddinovning ,,Ulugbek“ nomli asari muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, M.E. Subtelnyning "Timurids in Transition" asari ham Temuriylar davri madaniyatining turli jihatlarini ochib berishda katta yordam beradi. "O'zbekiston san'at tarixi" to'plamida esa davr san'ati va madaniyatining rivojlanish tendensiyalari keng yoritilgan. Ushbu manbalar tahlili Temuriylar davri madaniyatining ko'p qirrali ekanligini, uning rivojlanishiga turli omillar ta'sir ko'rsatganini va bu davr madaniy merosining naqadar boy ekanligini ko'rsatadi. Tadqiqot jarayonida mazkur manbalarning qiyosiy tahlili orqali Temuriylar davri madaniyatining o'ziga xos xususiyatlari, rivojlanish tendensiyalari va erishilgan yutuqlar xolisona baholandi. Manbalarning xronologik va geografik qamrovi keng bo'lib, bu mavzuni har tomonlama yoritish imkonini beradi . balki G'arb olimlari tomonidan ham e'tirof etildi. Matematika sohasida ham muhim kashfiyotlar qilindi, trigonometriya va algebra sohasida yangi nazariyalar yaratildi 10 . Tarix va adabiyot sohasida ham sezilarli yuksalish yuz berdi. Sharafiddin Ali Yazdiy, Abdurazzok Samarqandiy, Mirxond kabi tarixchilarning asarlari Temuriylar davri tarixini o'rganishda asosiy manba bo'lib xizmat qiladi. Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy ijodi turkiy va forsiy adabiyotning eng yorqin namunalarini yaratdi. Navoiyning "Xamsa"si va Jomiyning falsafiy-tasavvufiy asarlari nafaqat badiiy, balki ilmiy qadriyat sifatida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Tasviriy san'at sohasida, ayniqsa miniatura maktabi katta yutuqlarga erishdi. Hirot miniatura maktabi Kamoliddin Behzod rahbarligida o'zining eng yuqori cho'qqisiga ko'tarildi. Behzod va uning shogirdlari tomonidan yaratilgan miniaturalar nafaqat badiiy, balki tarixiy manba sifatida ham qimmatlidir. Qo'lyozma kitoblarni ko'chirish va bezash san'ati takomillashdi, xattotlik maktablari shakllandi. Sulton Ali Mashhadiy, Mir Ali Hiraviy kabi xattotlar tomonidan ko'chirilgan qo'lyozmalar o'zining nafisligi va mukammalligi bilan ajralib turadi. Madaniy hayotning yana bir muhim jihati kutubxonalar va kitob 10 Rozenfeld, B.A. (1980). A History of Non-Euclidean Geometry: Evolution of the Concept of a Geometric Space. New York: Springer. P. 56. xazinalarining tashkil etilishi bo'ldi. Samarqand, Hirot, Sherozda yirik kutubxonalar faoliyat ko'rsatdi. Bu kutubxonalarda minglab qo'lyozma kitoblar saqlangan, ko'plab kotiblar va musavvirlar faoliyat yuritgan. Ilm-fan va madaniyat rivojiga Temuriy hukmdorlarning bevosita homiylik qilishi, olimlar va san'at ahlini qo'llab-quvvatlashi muhim rol o'ynadi. Madrasalar va ilmiy markazlarda olib borilgan tadqiqotlar, ilmiy munozaralar va bahs- muhokamalar ilm-fanning rivojiga katta turtki berdi. Temuriylar davri madaniy hayotining yana bir muhim jihati ta'lim tizimining rivojlanishi bo'ldi. Samarqand, Hirot, Buxoro va boshqa shaharlarda ko'plab madrasalar qurildi, ularda turli fanlar o'qitildi. Madrasalarda diniy bilimlar bilan bir qatorda, dunyoviy fanlar - matematika, astronomiya, tibbiyot, adabiyot ham o'rgatildi. Bu madrasalarda Mirzo Ulug'bek, Ali Qushchi, Mavlono Muhiddin kabi olimlar dars bergan 11 . Tibbiyot sohasida ham sezilarli yutuqlarga erishildi. Hirotda tashkil etilgan shifoxonalarda bemorlarni davolash bilan bir qatorda, tibbiy bilimlarni o'rgatish ham yo'lga qo'yildi. Muhammad Tabib, Mansur ibn Muhammad kabi tabiblarning tibbiyotga oid asarlari yaratildi, ular qo'shni mamlakatlarda ham mashhur bo'ldi. Temuriylar davrida xalqaro madaniy aloqalar ham rivojlandi. Xitoy, Hindiston, arab mamlakatlari va Yevropadan kelgan elchilar, savdogarlar va sayyohlar orqali madaniy almashiuvlar amalga oshirildi. Bu esa san'at va hunarmandchilikda yangi uslublar va texnikalarning paydo bo'lishiga olib keldi. Ayniqsa, Hirot va Samarqand hunarmandlarining mahsulotlari xalqaro bozorlarda yuqori baholangan. Temuriylar saroyida musiqiy san'at ham rivojlandi. Abdul Qodir Marog'iy, Hofiz Sheroziy kabi musiqashunoslar ijod qildi, yangi musiqiy asboblar yaratildi, maqom san'ati takomillashdi. Saroyda muntazam ravishda musiqiy anjumanlar o'tkazilib turildi, musiqiy risolalar yaratildi. Bu davrda tuzilgan tarixiy va geografik asarlar muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega edi. Hofizi Abru va Sharafiddin Ali Yazdiyning asarlarida nafaqat tarixiy voqealar, balki turli hududlarning geografik tavsifi, aholisi, xo'jaligi va madaniyati haqida ham qimmatli ma'lumotlar keltirilgan. Temuriylar davri O'rta Osiyo 11 Nakayama, S. (1969). "Ulughbek Observatory in Historical Perspective". Archives Internationales d'Histoire des Sciences, P. 78. madaniyati tarixida o'ziga xos renessans davri sifatida baholanadi. Bu davrda ilm- fan va madaniyatning barcha sohalarida yuksalish yuz berdi. Samarqand va Hirot kabi shaharlar nafaqat Markaziy Osiyo, balki butun musulmon dunyosining yetakchi madaniy markazlariga aylandi. Temuriylar davrida ilm-fan sohasida, xususan astronomiya, matematika, me'morchilik, tasviriy san'at va adabiyotda erishilgan yutuqlar keyingi asrlarda ham o'z ahamiyatini yo'qotmadi. Mirzo Ulug'bekning astronomik kuzatishlari, Alisher Navoiyning adabiy merosi, Kamoliddin Behzodning miniatura san'ati namunalari, Samarqand va Hirotdagi me'moriy obidalar jahon madaniyati xazinasidan munosib o'rin egalladi. Bu davrda shakllangan ilmiy maktablar va yo'nalishlar keyingi davrlarda ham rivojlanishda davom etdi. Temuriylar hukmronligi davrida yaratilgan madaniy meros nafaqat O'rta Osiyo xalqlari, balki butun musulmon Sharqi madaniyati tarixida muhim ahamiyat kasb etadi va bugungi kunda ham ilmiy-madaniy tadqiqotlar uchun boy manba bo'lib xizmat qilmoqda. Xulosa qilib aytganda, Temuriylar davri O'rta Osiyo madaniyati tarixining eng yorqin sahifalaridan biri bo'lib, uning ta'siri hozirgi kungacha davom etmoqda 12 . Amir Temurning o‘zi o‘qimishliligi zukkoligi adabiyot va san‘atga qiziqishi shuning bilan birgalikda o‘z ona tilidan tashqari boshqa bir nechta tillarni ham yaxshi bilishi, shuning asosida turli xil davlatlardan olib kelingan olimu fuzalolar, allomalar bilan ko‘plab suhbatlar uyushtirib turardi, keyinchalik Amir Temurning bunday olib borgan oqilona siyosati zamirida XIV-XV asrlarda sharq musulmon olamida IX- XII asrdan so‘ng yana bir uyg‘onish davrini renessansni vujudga kelishida juda katta omil bo‘lib xizmat qildi desak aslo mubolag‘a bo‘lmaydi. Amir Temur har bir sohaga alohida e‘tibor qaratdi shu jumladan ta‘lim, ilm-fan sohasiga asosiy e‘tiborini qaratdi. Ayniqsa mo‘g‘ullardan so‘ng ezilgan xalqning o‘tmishini ajdodlarining qanday buyuk shaxslar ekanligini bilishi uchun tarix sohasini rivojlantirdi. Temurning o‘zi ham tarixiy adabiyotlarni mutoala qilib borar edi. Bu haqda Amir Temur saroyida 12 yoshida keltirilgan tarixchilik bilan shug‘ullangan Ibn Arabshoh o‘zining Amir Temur tarixi kitobida shunday 12 Sayılı, A. (1960). The Observatory in Islam and its Place in the General History of the Observatory. Ankara: Turkish Historical Society. -P. 70. keltiradi: ,,Temur tarix (kitob) lari, Xudoning raxmati va salomi bo‘lg‘ur anbiyolar «Qissalarni podshohlar siyratlari va o‘tgan salaflar haqidagi hikoyalarni doimo- saafarda, ham xadarda ham o‘qutib, qunt bilan tinglar edi». Ko’rinib turibdiki Amir Temurning tarixga, o’tmishga, ajdodlari merosiga befarq qaramasligi uning ezilgan xalqni qaytadan ma‘naviy jihatdan birlashtirishiga katta yordam berdi. Amir Temur davlatida ilm- fan bilan shug‘ullanish uchun juda katta imkonoyatlar yaratishi bilan birgalikda olimlarni har jihatdan qo‘llab quvvatlagan. Amir Temur yurishalari vaqtida qaysi davlatga bormasin birinchi navbatda ilm ahllarini, olimlarni va yozuvchilarni alohida e‘tibor bilan ulug‘lagan, izzat- ikrom ko’rsatib ularni o‘z davlatiga olib kelgan va ilm bilan shug‘ullanish uchun barcha sharoitlarni yaratib bergan. Shunday Amir Temurdan ro’shnolik ko’rgan o’zi sevgan ilmi bilan shug’ullanish imkoniyatiga ega bo’lgan o’z davrining buyuk shaxslaridan biri Ibn Xaldun: “Tangriga xamd bo’lsinki, qimmatimni biladigan, xizmatimni qadrlaydigan va hurmatimni o’rniga qo’yadigan kishini menga ato qildi” deb yozadi. Keyinchalik Ibn Xaldun Amir Temur bilan tanishgandan so‘ng ungacha bo’lgan davrini besamar ketganligini anglaydi va afsus chekadi. Amir Temur olimlar bilan suhbat va bahslar uyushtirishni yaxshi k о ‘rgan, g‘oliblarga qimmatbaho tuhfalar bergan. Amir Temur o’qimishli, dono kishilar davrasini, ular bilan suhbat qilishni yoqtirgan, davlat ishlarini yo’lga qoyishda ular bilan maslahatlashib ish ko’rgan. Shuning uchun ham u o‘zining ,,Tuzuklari”da qayd etilgan 12 toifa va tabaqaning ikkinchisiga aqlli kishilar va kengash sohiblarlarni kiritdi va ularni e‘tiborli shaxslar deb bildi. Madrasalar, kutubxonalar, maktablar barpo etildi. Buning natijasi o’laroq, Temuriylar davrida ilm-fan ravnaq topib, bu jahon tarixida ,,ikkinchi renessans” nomi bilan tilga olindi. Tarixdan ma‘lumki, qayerda tinchlik osoyishtalik va barqarorlik hukm sursa o‘sha davlatda yuksalish jamiyat hayotida yangilanish ro‘y beradi va davlat har tomonlama rivojlanadi. Amir Temur davlatida shunday barqarorlik va tinchlik asosiysi ilm – fan bilan shug’ullanuvchilar uchun juda yaxshi sharoit yaratilgan edi. Qayerda tinchlik va qulay sharoit bo’lsa azaldan olimlar ilm ahli va hunarmandlar o’sha yerga talpinganlar. Amir Temur va Temuriylar davlatining poytaxti Samarqanda ko’plab ijodkor aholi yig’ilgan edi. Ularning orasida hunarmandlar, jahonning turli joylaridan olimu fuzalolar, muhandisalar va hunarmandalar, to‘langan edilar. Tarixchi muarrix Hofiz Abro’ning yozishicha xazrat Amir Temurning humoyun va saodatli ayyomida Movarounnaxr yer yuzi mamlakatlarining poytaxtiga aylandi. Jahonning turli joylaridan olimu fuzalolar, muxandislar va hunarmandlar bu erga oqib kelib, yashab ijod eta boshladi.” Bunday yaratilgan shart sharoitlar natijasida XIV-XV asrlarda turkiy davlatlar tarixida ikkinchi maratoba uyg‘onish davri yuzaga kelishida va uni keyinchalik kurtak yoyishiga bizgacha yetib kelgan juda katta ma‘naviy olamni yaratilishiga imkon tug’dirdi 13 . Umuman ilm-fan, madaniyat, ma’naviyat, san’at sohasiga homiyligi g’amxo’rlik qilgani musatqillik davri adabiyotlarida alohida ta’kidlanadi, xususan “Amir Temur jahon tarixida” kitobida XIV-XV asrlardagi ikkinchi renessansni Amir Temurning fidoyiligi bunyodkorligining natijasi ekanligi ta‘kidlab o’tiladi. Temur va temuriylar davrida rivojlangan ayrim fanlar xususan matematika, geografiya, gemetriya, astronomiya, tarix, falsafa, tibbiyot va adabiyot sohalarida shunday ajiyib asarlar yaratildiki bu asarlar nafaqat sharq renessansi rivojida balki yevropada ham uyg‘onish davrining vujudga kelishida va keyinchalik Evropa fan yaraqqiyotining rivojlanishiga katta ahamiyat kasb etdi. Amir Temurdan keyin uning bu ishlarini uning avlodlari nabiralari davom ettirdi. Amir Temurning sevimli nabiralaridan biri buyuk olim Mirzo Ulug‘bek davrida ilm-fan, ma‘naviyat, madaniyat va san‘at bobosi davridagidek rivojlandi. Ulug‘bekning Samarqanda qurdirgan observatoriyasida Astronomik jadval tuzdi u yerda olib borilgan astronomik kuzatishlar yordamida 1018 ta qo‘zg‘almas yulduzlarning joylashuvini aniqladi. Bu observatoriyada olib borilgan astronomik kuzatishlar va astronomik jadval XVII asrga kelib yevropada astronomiya sohasidagi yutuqlarga asosiy qo‘llanmalardan biri bo‘lib qoldi. Bundan tashqari Ulug’bekning astronomiya faniga doir “Ziji Ko‘ragoniy” asarining yaratilishi astronomiya fani uchun katta kashfiyot bo‘ldi. Ulug’bek bobosi kabi ilm-fan sohasiga ham homiylik qildi, uning o‘zi qurdirgan madrasalardan “ biriga ilm olish 13 Kary-Niyazov, T.N. (1950). Astronomicheskaya shkola Ulugbeka. Moscow: USSR Academy of Sciences. -P. 110. har bir musulmon yigit va qiz uchun farzdir” degan o‘giti ilm ma’rifat uchun katta ahamiyat kasb etadi. Ulug’bekning o’zi ham adabiyot san’at sohasi bilan shug’ullanib turgan. Xususan Alisher Navoiy o’zining “Majolisun Nafoisi” da Ulug’bek adiblarning homiysigina emas, balki sheriyatning qadriga etuvchi edi, o’zi ham sher yozar edi, deb ko’rsatgan”. Shundan ko’rinib turibdiki Ulug’bek har tomonlama ilm-fan, madaniyat va san’atning rivojla nishiga katta xissa qo’shgan. Temuriylar davrida bundan tashqari juda ko’plab olimlar, yozuvchilar, tarixchilar, mashoyiqlar, hunarmand ustalar, xattotlar yetishib chiqdiki ular ham ikkinchi uyg’onish davrining vujudga kelishi rivojlanishi va taraqqiy topishida alohida rol o’ynaganlar desak aslo mubolag’a bo’lmaydi. Temuriylar davrida vujudga kelgan ikkinchi uyg’onish davri ilm-fani, ma’rifati, ma’naviyat va madaniyati jahon sivilizatsiyasi rivojiga ulkan hissa bo‘lib qo‘shildi. Bunda ulug‘ bobomiz, davlat arbobi, sarkarda sohibqiron Amir Temurning xizmatlari beqiyos va benazirdir. Buni hammamiz to‘g‘ri anglamog‘imiz lozim, ul ulug‘ zot ila faxrlanishimiz barchamizning burchimizdir. Milliy mustaqillik tufayli jahon ma’naviyati va ma’rifati sahnida o‘z o‘rinlariga ega bo‘lgan piru komil ajdodlarimizni va ular qoldirgan boy ma’naviy-ma’rifiy merosni teran anglash, o‘rganish va ulug‘lash imkoniyati yuzaga keldi 14 . Muhtaram prezidentimiz Sh. M. Miromonivich ta’kidlab o’tgan yangi O‘zbekiston va yangi renessans ostonasida ekanmiz ajdodlarimizning ikkinchi uyg’onish davrida amalga oshirgan ilm-fan sohasidagi islohotlarni chuqur o’rganmog’imiz va uni hayotga tadbiq etmog’imiz darkor bo’ladi. Ikinchidan, o‘sha davrda yaratilgan ulkan ma‘naviy olamni yoshlarimiz, jamiyatimiz ongiga singdirishimiz va renessans nima ekanligini va unga qanday o‘z hissalarini qo‘sha olishlarini uqtirish shuningdek qiziqtirish orqali yangi O‘zbekistonni birgalikda qurishga da‘vat etmog‘imiz zarur bo‘ladi. 14 Goldstein, B.R. (1983). "The Making of Astronomy in Early Islam". Isis, - P. 288. II.2. Mirzo Ulug bek rasadxonasi va undagi ilmiy faoliyat xorijʻ tadqiqotchilari nigohida. Ulug’bek ilmiy merosi jahon ilm-fani rivojiga ulkan hissa qo'shgan. Uning astronomiya, matematika va boshqa aniq fanlar sohasidagi kashfiyotlari nafaqat o'z davrida, balki keyingi asrlarda ham dunyo olimlarining e'tiborini tortib kelmoqda. Mirzo Ulug bekning ilmiy faoliyati va merosi xorijiy tarixshunoslikda alohida ʻ ilmiy yo'nalish sifatida shakllangan bo'lib, bu borada ko'plab fundamental tadqiqotlar amalga oshirilgan . Mirzo Ulug bekning astronomiya sohasidagi ʻ yutuqlari, xususan "Ziji Ko'ragoniy" asari va Samarqand rasadxonasida olib borilgan kuzatishlar natijalari G'arb va Sharq olimlari tomonidan bir necha asrlar davomida o'rganib kelinmoqda. Uning ilmiy merosi nafaqat o'rta asrlar islom dunyosi ilm-fanining yuksak cho'qqisi sifatida, balki umumjahon ilm-fani taraqqiyotiga qo'shilgan muhim hissa sifatida ham e'tirof etilmoqda. Xorijiy mamlakatlar tarixshunosligida Mirzo Ulug bek faoliyati va ilmiy ʻ merosining o'rganilishi turli davrlarda turlicha yondashuvlar asosida amalga oshirilgan. XVII-XVIII asrlarda asosan uning astronomik jadvallarini tarjima qilish va sharhlashga e'tibor qaratilgan bo'lsa, XIX-XX asrlarda kompleks tadqiqotlar olib borilib, Mirzo Ulug bek ilmiy merosining turli jihatlari chuqur o'rganila ʻ boshlandi. Zamonaviy davrda esa yangi texnologiyalar va usullar yordamida uning ilmiy kashfiyotlarining aniqligi va ahamiyati qayta baholanmoqda. Mirzo Ulug bek faoliyati va ilmiy merosining xorijiy tarixshunoslikda o'rganilishini tahlil ʻ qilishda rus, g'arb va sharq mamlakatlarida chop etilgan ilmiy adabiyotlar, monografiyalar va maqolalar o'rganildi. Masalan, Fransuz sharqshunosi Louis- Pierre-Eugène-Amélie Sédillot (1808–1875) o‘zining "Prolégomènes des Tables Astronomiques d'Oloug Beg" asarida (1847 va 1853-yillarda nashr etilgan) Mirzo Ulug‘bekning “Ziji Ko‘ragoniy” (Zīj-i Sul tVānī) asarining ilmiy ahamiyatini keng yoritib bergan. Bu asar o‘rta asr islom astronomiyasining eng muhim yutuqlaridan biri sifatida Ulug‘bekning Samarqanddagi rasadxonasida 60–70 olim ishtirokida tuzilgan astronomik jadvallarni tahlil qiladi. “Ziji Ko‘ragoniy” 992 ta yulduzning pozitsiyasini qayta aniqlagan va 27 ta yulduzni Abdurahmon Sufiyning “Kitob as- Suvari as-Samaviya” asaridan qo‘shgan. Bu katalog Ptolemey va Tycho Brahe o‘rtasidagi eng muhim yulduz kataloglaridan biri sifatida tan olingan. Ulug‘bek oldingi arab zījlaridagi jiddiy xatolarni tuzatib, yulduzlarning uzunlik va kengliklarini aniqroq hisoblagan. Sédillot o‘z asarida Ulug‘bekning bu hisob-kitoblarining o‘sha davr uchun mislsiz ekanligini ta’kidlaydi va ularning zamonaviy o‘lchovlardan atigi 1-2 daqiqaga farq qilishini qayd etadi. Ulug‘bek va uning jamoasi, xususan, Jamshid al-Koshi va Qadi-zoda Rumi, trigonometrik jadvallarni takomillashtirgan. Masalan, 1° lik sinusni hisoblashda ikki xil usuldan foydalanib, yuqori aniqlikka erishganlar. Sédillot bu hisob-kitoblarning matematik jihatdan ilg‘or ekanligini va Evropa astronomiyasiga ta’sir ko‘rsatganini yoritadi. Ulug‘bekning rasadxonasida yaratilgan ,,sinus jadvallari” keyinchalik G‘arb olimlariga yetib borgan va Kopernik kabi astronomlarning ishlarida foydalanilgan bo‘lishi mumkin 15 . Samarqanddagi Ulug‘bek rasadxonasida katta hajmdagi asboblar, masalan, ulkan kvadrant va sextant ishlatilgan. Bu asboblar yulduzlar va sayyoralar harakatini kuzatishda yuqori aniqlikni ta’minlagan. Sédillot o‘z asarida rasadxona faoliyatini “ilm-fan rivojida yangi bosqich” sifatida baholaydi. Ulug‘bekning metodologiyasi qadimgi yunon (Ptolemey), hind va islom astronomiyasi an’analarini uyg‘unlashtirgan. Bu sintez Sédillot tomonidan alohida e’tirof etilgan. “Ziji Ko‘ragoniy”ning nusxalari Ali Qushji orqali Tabriz, so‘ngra Usmonli imperiyasiga, undan Venetsiyaga yetib borgan. 1500-yillarda ibroniycha nusxasi, keyinchalik lotincha (1643, John Greaves) va fransuzcha (1839, Sédillot) tarjimalari paydo bo‘lgan. Sédillot o‘z asarida bu jadvallarning Evropa astronomiyasiga kirib kelganini va Hevelius kabi olimlar tomonidan yuqori baholanganini ta’kidlaydi. 15 Nakayama, S. (1969). "Ulughbek Observatory in Historical Perspective". Archives Internationales d'Histoire des Sciences, - P. 2 8 4 Ulug‘bekning ishlari Kopernikning planetalar modelini shakllantirishda bilvosita ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin, chunki arab astronomik modellari o‘sha davrda Evropada o‘rganilgan. Sédillot “Prolégomènes” asarida “Ziji Ko‘ragoniy”ning muqaddimasini fransuz tiliga tarjima qilib, uning ilmiy mazmunini sharhlaydi. U Ulug‘bekning nafaqat astronom, balki davlat arbobi va madaniyat homiysi sifatidagi rolini ham ta’kidlaydi. Uning tahlillari Ulug‘bek rasadxonasining o‘ziga xos xususiyatlarini ochib berishda muhim bo‘ldi. Sédillot, ayniqsa, Ulug‘bekning ilmiy jamoasi (al-Koshi, Qadi-zoda Rumi, Ali Qushji) o‘rtasidagi hamkorlikni yuqori baholagan. Sédillotning ishi XIX asrda G‘arbda Ulug‘bek merosiga qiziqishni oshirishga xizmat qildi va keyingi tadqiqotchilar, masalan, V.V. Bartold va E.S. Kennedy uchun asos bo‘ldi. Ulug’bek merosini va uning faoliyatini tahlil qilgan yana bir qator olimlar bor. Masalan, E.S. Kennedy, Amerikalik olim Ulug‘bek jadvallarini zamonaviy hisob-kitoblar bilan taqqoslab, ularning aniqligini isbotlagan. Bu tadqiqotlar Ulug‘bek merosining hozirgi zamon fani uchun ham ahamiyatli ekanligini ko‘rsatadi. F. Rozenfeld, Nemis olimi Ulug‘bek maktabining metodologik asoslarini tahlil qilib, uning qadimgi va islomiy ilmiy an’analarni birlashtirganini ta’kidlagan 16 . Sédillotning “Prolégomènes des Tables Astronomiques d'Oloug Beg” asari Ulug‘bekning “Ziji Ko‘ragoniy” asarining ilmiy ahamiyatini G‘arb olimlariga tanitishda muhim rol o‘ynadi. Bu asar nafaqat astronomik jadvallarning aniqligi va trigonometrik yutuqlarni, balki Ulug‘bek rasadxonasining ilmiy metodologiyasini ham yoritadi. Uning ishi keyingi tadqiqotlarga poydevor bo‘lib, Ulug‘bek merosining jahon astronomiyasi tarixidagi o‘rnini mustahkamladi. Zamonaviy texnologiyalar yordamida olib borilayotgan tadqiqotlar esa bu merosning dolzarbligini yana bir bor tasdiqlamoqda. Xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulug bek ilmiy merosining o'rganilishiʻ tarixini bir necha davrga bo'lib o'rganish mumkin. Dastlabki davr XVII-XVIII asrlarga to'g'ri kelib, bu davrda asosan "Ziji Ko'ragoniy"ning lotin tiliga tarjimalari 16 Rozenfeld, B.A. (1980). A History of Non-Euclidean Geometry: Evolution of the Concept of a Geometric Space. New York: Springer. P. 433. va sharhlari paydo bo'ldi. Bu davrda Mirzo Ulug bekning astronomik jadvallariʻ Yevropa olimlari tomonidan chuqur o'rganildi va ularning aniqligi yuqori baholandi. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Mirzo Ulug bek ilmiy merosini ʻ o'rganishda yangi bosqich boshlandi. Fransuz sharqshunosi L.P.E.A. Sedillot "Ziji Ko'ragoniy"ning mukammal tahlilini amalga oshirdi va asar muqaddimasini fransuz tiliga tarjima qildi. Uning tadqiqotlari Mirzo Ulug bek astronomik ʻ maktabining o'ziga xos xususiyatlarini ochib berishda muhim ahamiyat kasb etdi. Yapon olimi Shigeru Nakayama Samarqand rasadxonasining arxitekturasi va undagi asbob-uskunalarni o'rganib, rasadxonaning texnik jihozlanishi o'z davrida tengi yo'q darajada bo'lganligini ta'kidlaydi. Uning fikricha, Samarqand rasadxonasi o'rta asrlar astronomiya fanining eng yirik markazi bo'lgan . Zamonaviy xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulug bek ilmiy merosini yangi ʻ metodologik yondashuvlar asosida o'rganish tendensiyasi kuchaymoqda. Xususan, uning astronomik kuzatishlari va matematik hisob-kitoblarini zamonaviy kompyuter dasturlari yordamida qayta tekshirish orqali yangi ilmiy xulosalar chiqarilmoqda. Bu esa Mirzo Ulug bek ilmiy merosining hozirgi zamon fani uchun ʻ ham dolzarb ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatmoqda. Dunyo tarixidan ma lumki ʼ ilm fan taraqqiyoti katta sarmoya va davlat homiyligini talab etadi. Buni ma rifatli ʼ hukmdor Amir Temur teran anglagani bois ulkan saltanatning barcha hududlarida ahli ilm, ahli ijodga homiylikni davlat siyosati darajasiga chiqardi. Zamonaviy terminlar bilan aytganda, ilm fanning turli sohalariga, taniqli olimu ulamolarga “davlat grantlari” ajratilib, ularning ilmiy faoliyati davlat g aznasidan ʻ moliyalashtirildi. Bu siyosat natijasida Islom dunyosining intellektual salohiyati Turon poytaxti Samarqandga va boshqa shaharlarga oqib kela boshladi. Olimlar jamiyatning nufuzli ijtimoiy qatlamiga aylandi. Ularning yashashi va ilmiy faoliyat bilan shug ullanishlari uchun barcha shart sharoitlar yaratildi. Ta’lim tizimida turli ʻ mintaqalardan olimlar va talabalarni jalb qilish orqali g'oyalar va madaniyatlarning o'zaro almashinishiga erishiladi. Ushbu bilim almashinuvi Temuriylar imperiyasining intellektual salohiyatini boyitishga yordam berdi 17 . Temuriylar Uyg'onish davrida taraqqiyotning asosiy yo'nalishlaridan biri astronomiya sohasida bo'lgan. Islom olamidagi olimlar bu sohaga avvalgi astronomlarning ishlariga asoslanib katta hissa qo'shdilar. Ular samoviy harakatlarni o'rganishda muhim yutuqlarga erishdilar, Bu davrda eng ko'zga ko'ringan shaxslardan biri Samarqandda rasadxona qurgan va yulduzlar katalogini tuzgan Temuriylar hukmdori va astronomi Ulug’bek edi. Bu davr olimlari yana algebra, geometriya va trigonometriya kabi fanlarni o'rganishda al-Xorazmiy va Umar Xayyom kabi oldingi matematiklarning ishlariga asoslanib o’zlarining muhim hissalarini qo'shdilar. Ular murakkab matematik muammolarni hal qilishning yangi usullarini ishlab chiqdilar va geometrik shakllar tushunishda muhim yutuqlarga erishdilar. Ularning ishlari matematika, astronomiya va yana shu kabi ko’plab fanlarning keyingi rivojlanishi uchun zamin yaratishga yordam berdi 18 . Umuman olganda, Temuriylar Uyg'onish davri Islom dunyosida ilmiy kashfiyot va yangiliklarning oltin davri edi. Olimlar ilm-fanning turli sohalarida yangi yutuqlarga erishdilar va bugungi kunda biz tayanadigan ko'plab zamonaviy ilmiy tamoyillar va nazariyalarga asos soldilar. Ularning hissalari butun dunyodagi olimlar va tadqiqotchilarni ilhomlantirishda davom etmoqda, bu esa Temuriylar Uyg'onish davrini fan tarixidagi chinakam o'zgaruvchan davrga aylantiradi. 17 Kennedy, E.S. (1956). A Survey of Islamic Astronomical Tables. Philadelphia: American Philosophical Society. P. 73. 18 Nakayama, S. (1969). "Ulughbek Observatory in Historical Perspective". Archives Internationales d'Histoire des Sciences, -P. 23 1. XULOSA Xorijiy olimlar Mirzo Ulug bekning ilmiy maktabi va uning metodologikʻ tamoyillarini o'rganishga alohida e'tibor qaratmoqdalar. Samarqand ilmiy maktabining kuzatish va hisoblash usullari, ilmiy tadqiqot metodlari zamonaviy ilm-fan uchun ham muhim ahamiyatga ega ekanligi ta'kidlanmoqda. Xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulug bek faoliyati va ilmiy merosining o'rganilishi shuni ʻ ko'rsatadiki, uning astronomiya va matematika sohasidagi kashfiyotlari nafaqat o'z davri uchun, balki bugungi kun uchun ham muhim ilmiy qimmatga ega. Uning ilmiy merosi jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga qo'shilgan bebaho hissa sifatida e'tirof etilmoqda va bu boradagi tadqiqotlar davom etmoqda. Mirzo Ulug bek faoliyati va ilmiy merosining xorijiy tarixshunoslikda ʻ o'rganilishi bo'yicha olib borilgan tadqiqot quyidagi asosiy xulosalarga kelish imkonini beradi. Birinchidan, xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulug bek ilmiy merosi ʻ muntazam ravishda o'rganilib kelingan va bu jarayon hozirgi kunda ham davom etmoqda. Uning astronomik kuzatishlari va matematik hisob-kitoblari zamonaviy kompyuter texnologiyalari yordamida qayta tekshirilganda, ko'p hollarda o'ta yuqori aniqlikka ega ekanligi tasdiqlangan. Ikkinchidan, xorijiy olimlar tomonidan Mirzo Ulug bek ilmiy maktabining ʻ O'rta asr Sharq va G'arb ilm-fani rivojiga ko'rsatgan ta'siri chuqur o'rganilgan. Samarqand ilmiy maktabining metodologik yondashuvlari va tadqiqot usullari keyingi davrlarda ham o'z ahamiyatini yo'qotmagan. Uchinchidan, zamonaviy xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulug bek nafaqat ʻ buyuk astronom va matematik, balki ilm-fanni davlat siyosati darajasiga ko'targan, ilmiy markazlar va maktablar tashkil etgan yirik davlat arbobi sifatida ham e'tirof etilmoqda. To'rtinchidan, xorijiy tadqiqotchilar Mirzo Ulug bek ilmiy merosining ʻ universal ahamiyatini alohida ta'kidlab, uning kashfiyotlari va ilmiy yutuqlari umuminsoniy qadriyatlar darajasiga ko'tarilganini e'tirof etadilar. Beshinchidan, zamonaviy xorijiy tarixshunoslikda Mirzo Ulug bek davri Markaziy Osiyoda ilm- ʻ fan va madaniyat taraqqiyotining eng yuksak bosqichi sifatida baholanib, bu davr O'rta Osiyo Renessansining cho'qqisi deb e'tirof etilmoqda. Mirzo Ulug bek ilmiyʻ merosini o'rganish borasida xorijiy tarixshunoslikda erishilgan yutuqlar va to'plangan tajriba kelgusida yangi fundamental tadqiqotlar uchun mustahkam asos bo'lib xizmat qiladi. Bu esa o'z navbatida Mirzo Ulug bek ilmiy merosining yangi ʻ qirralarini ochish va uning jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo'shgan hissasini yanada chuqurroq o'rganish imkonini beradi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Kennedy, E.S. (1956). A Survey of Islamic Astronomical Tables. Philadelphia: American Philosophical Society. -P. 322 2. Sedillot, L.P.E.A. (1853). Prolégomènes des Tables Astronomiques d'Oloug Beg. Paris: Firmin Didot Frères. -P. 211. 3. Rozenfeld, B.A. (1980). A History of Non-Euclidean Geometry: Evolution of the Concept of a Geometric Space. New York: Springer. -P. 312. 4. Nakayama, S. (1969). "Ulughbek Observatory in Historical Perspective". Archives Internationales d'Histoire des Sciences, -P. 251. 5. Sayılı, A. (1960). The Observatory in Islam and its Place in the General History of the Observatory. Ankara: Turkish Historical Society. -P. 544. 6. Goldstein, B.R. (1983). "The Making of Astronomy in Early Islam". Isis, - P. 295. 7. Бўрибой Аҳмедов . Амир Темур сабоқлари 2- Том . Ғафур Ғулом номидаги Адабийот ва саньат нашрийоти . Тошкент . 1999. - Б . 79. 8. Woods, J.E. (1990). The Timurid Dynasty. Papers on Inner Asia . -P. 90. 9. Yakubovskiy, A. (1996). Temur davri madaniy hayoti. Toshkent: Sharq . - P. 212. 10. Subtelny, M.E. (2007). Timurids in Transition. Leiden: Brill. -P. 194. 11. Axmedov N. Badirov A. “Amir Temur va Temuriylar davri tarixiga kirish.” Samarqand: Zarafshon, 1999. -B. 79. 12. O’ljayev Sh. ,,Amir Temur davlat boshqaruvi.” Toshkent, 2017. -B. 454.

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB.TEMURIYLAR DAVRI ILM-FAN TARAQQIYOTI ZAMONAVIY TADQIQOTLARDA

1.1 Gʻarb olimlar tomonidan temuriylar davri fan taraqiyoti boʻyicha tadqiqotlar tahlili

1.2 Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda temuriylar renessansi oʻrganilishi va tadqiq etilishi masalalari

II.BOB. TEMURIYLAR DAVRIDA MADANIY HAYOT VA ILM-FAN SOHASIGA DOIR TADQIQOTLAR TAHLILI

II. 1. Temuriylar davrida Movarounnahrdagi madaniy hayot va uning tadqiqotlarda aks ettirilishi

II.2. Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi va undagi ilmiy faoliyat xorij tadqiqotchilari nigohida

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить