Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 67.2KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi ijtimoiy va iqtisodiy hayot

Купить
MUNDARIJA: KIRISH .............................................................................................. ...3 I.BOB. Temuriylar imperiyasi va undagi ijtimoiy iqtisodiy hayot. 1.1. Temuriylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy hayot………………...........6 1.2. Movarounahrdagi iqtisodiy o’zgarishlar. ………………………………..…10 II.BOB Temuriylar davri imperiyasida Xuroson o’lkasidagi ijtimoiy muhit. 2.1. Xurosondagi ijtimoiy iqtisodiy siyosatlar……………………..…………20 2.2. Temuriylar davrida Xurosondagi taraqqiyot………..…………….…. ….27 Xulosa ................................................................................................31 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati …………………………….…..33 Kirish Kurs ishining dolzarbligi: Temuriylar davrida qadimgi Movarounnahr va Xuroson iqtisodiyoti barcha jabhalarda gullab- yashnadi. Xurosonning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi butun dunyo e’tiborini tortmoqda. Islohot va ochiqlik siyosatidan so'ng Xuroson iqtisodiyoti jadal rivojlandi. Maxsus iqtisodiy zonalar tashkil etildi, qirg‘oqbo‘yi shaharlar ochildi, xalq turmush darajasi sezilarli darajada oshdi. XX asrning oxirigacha Xurosonda da har tomonlama sanoatlashtirish allaqachon amalga oshirilgan va islohot va ochilish jarayoni oldinga siljishini aytish mumkin. Biroq, XXI asrda iqtisodiyotning globallashuvi ta'sirida Movarounnahr hech qanday qiyinchiliklarni boshdan kechirayotganiga rozi bo'lmaslik mumkin emas. Iqtisodiyot jadal rivojlanmoqda, ammo zudlik bilan hal qilinishi kerak bo'lgan ko'plab muammolari mavjud. XXI asr boshlarida barkamol jamiyat qurish siyosati doirasida ijtimoiyiqtisodiy masalalarni hal etish ustuvor vazifaga aylanganligidan iborat. Ijtimoiyiqtisodiy muammolarning vujudga kelishi va keskinlashuvi 1978-yildan boshlab amalga oshirilgan iqtisodiy islohotlar bilan chambarchas bog'liq. Bir tomondan, dastur misli ko'rilmagan darajada samarali ekanligini isbotladi: juda barqaror yuqori ko'rsatkich iqtisodiy o'sish (1979-2014-yillar uchun o'rtacha 9,7%) va aholi jon boshiga bir martalik real daromad 2013-yilda 18310,8 yuanga ko'tarildi. Ammo boshqa tomondan, shaharlar va qishloqlar o'rtasidagi notekis rivojlanish muammosi keskinlashdi, Hindiston ning sharqiy va g'arbiy qismlari o'rtasidagi rivojlanish darajasidagi tafovut kattalashdi, ekologik vaziyatning jiddiy yomonlashuvi kuzatildi. Aytish mumkinki, XXI asr boshlarida Hindiston yangi istiqbol va qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Shu fonda XXI asr boshidagi Hindiston taraqqiyotining iqtisodiy va sotsiologik tahlili alohida ahamiyatga ega. ijtimoiyiqtisodiy muammolarni tahlil qilishdan iborat. Maqsad quyidagi vazifalarda ko'rsatilgan: • Xurosonda amalga oshirilgan islohotlarning ijtimoiy-tarixiy tahlilini o‘tkazish; • Sabablarini aniqlang va tahlil qiling zamonaviy shaharlar va qishloqlar rivojlanishining tabaqalanishi va nomutanosiblikdan kelib chiqadigan o'ziga xos muammolar; • Movarounnahrda aholining qarishi nima ekanligini, shuningdek, Xurosonda aholining qarish xususiyatlarini aniqlang, ushbu muammoning sabablarini, Xurosonning iqtisodiy rivojlanishiga ta'sirini tahlil qilish; • Xurosonda atrof-muhitning ifloslanishi muammosi darajasi va hozirgi holatini aniqlang, atrof-muhitni saqlashga qaratilgan davlat siyosatining xususiyatlarini ko'rib chiqish; • XXI asr boshidagi iqtisodiy siyosatning asosiy yoʻnalishlarini, ekologiyaning iqtisodiy rivojlanishdagi oʻrni, Movarounnahrda ekologik sivilizatsiy a qurish siyosatini amalga oshirishnin g oʻziga xos xususiyatlarini tahlil qilish. Kurs ishining o`rganilish darajasi: ushbu kurs ishining mazmun va mohiyati, M.Lafasovning "Jahon tarixi" kitobiida batafsil, keng yoritilib berilgan. Bundan tashqari mazkur kurs ishini yozishda mavzuga tegishli bir qancha adabiyotlardan foydalanildi. Xususan: V.Q.Furayev, M.Lafasov, E.Z.Nuriddinov, X.Qichqilov, S.B.Djabborovna, X.Qichqilov,M.Fayzullayeva, Q.Najmiddinov asarlari va kitoblari asosiy o’rin tutadi. Bundan tashqari mustaqilligimiz davrida yozilgan jahon tarixining yangi davri bo`yicha bir qator darslik va o`quv qo`llanmalar tub ma’nodagi asos vazifasini o’taydi. Kurs ishining obyekti sifatida Xuroson xalqi hayotidagi ijtimoiy o'zgarishlar va uning iqtisodiy islohotiga hamroh bo'lgan ijtimoiy muammolar belgilab olindi. Kurs ishining predmetini qadimgi Xuroson va Movarounnahrning Temuriylar davridagi ijtimoiy va siyosiy ahvolini tahlil qilish va o’rganishlardir. Kurs ishining tuzulishi : Temuriylar davrida Xuroson va Movarounnahrdagi iqtisodiy ijtimoiy hayot mavzusidagi ushbu kurs ishi, kirish qismi, asosiy qismdagi 2 bob va 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat. I.BOB. Temuriylar imperiyasi va undagi ijtimoiy iqtisodiy hayot. 1.1. Temuriylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy hayot. XIV asr oʻrtalarida barlos beki oʻgʻli Temur Taragʻay buyuk siyosiy arbob sifatida tarix sahnasida namoyon boʻladi. Nufuzli turk amiri Qozonxon nabirasi — Samarqand hukmdori Husayn bilan ittifoqchilikda Temur Movarounnahrni birlashtirish va uni moʻgʻul bosqinidan ozod qilish uchun kurash boshlaydi, biroq koʻp oʻtmay ular oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashadi. 1370-yili Amir Temur Husayn qoʻshinini tor-mor qilgach, Movarounnahr amiri deb eʼlon qilinadi. 1372—1388-yillar davomida Amir Temur Xorazmga besh marta yurish qiladi va uning oʻziga toʻla tobe boʻlishiga erishadi. Shundan soʻng u Eron, Iroq, Kavkaz, Suriya, Turkiyaga harbiy yurishlarni boshlaydi. Natijada ulkan imperiya barpo etiladi, ammo Temur davlati qudratiga Joʻji ulusi tarkibidagi Oltin Oʻrda va Oq Oʻrda doimo rahna solib turadi. 1379-yili Amir Temur Toʻxtamishning Oq Oʻrda taxtiga koʻtarilishiga yordam beradi, lekin Mamay ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng, Toʻxtamish Oltin Oʻrdadagi oliy hokimiyatni egallab oladi va Temur tasarrufidagi yerlarga hamla qila boshlaydi. Bunga javoban Amir Temur Toʻxtamishni 1391-yili Qunduzcha jangi va 1395- yili Shimoliy Kavkazdagi Terek daryosi vodiysidagi jangda qaqshatqich magʻlubiyatga uchratadi. Natijada Toʻxtamish kuchlari shunchalar zaiflashdiki, Temur uchun Volgaboʻyiga, Oltin Oʻrda poytaxti — Saroy Berkaga toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻl ochiladi. Shahar ishgʻol etiladi. 1398— 1399-yillarda mashhur hind yurishini amalga oshirilib, u yurtdan katta oʻlja olib kelinadi. 1400-yili Amir Temur turk sultoni Boyazid I va Misr sultoni Farajga qarshi urush boshlaydi. 1402-yili Anqara yaqinida Boyazid I usil-kesil tor-mor qilinadi va bu hol Istanbulni usmonli turklar tomonidan istilo etilishini 50 yilga kechiktiradi. 1404-yil boshida Temur oʻzining 200 ming lashkarlik qoʻshini bilan Xitoyga yurishga hozirlik koʻradi, biroq 1405-yilning 18-fevralida Temurning Oʻtrorda vafot etishi tufayli bu yurish amalga oshmay qoldi. Amir Temur hukmronligi davrida ulkan imperiyaning markazi boʻlgan Movarounnahrda iqtisod, Markaziy Osiyo tarixidagi “oltin asr”, deb ataladi. Bu asr jahonga mashhur olimlar, buyuk shoirlar va rassomlarni tuhfa etdi. Isfahoniy oʻzining “Buxorolik mehmon kitobida” Samarqandda paxtachilikning rivojlanishi hamda paxta tolasi va shoyi matolarining ishlab chiqarilishi haqida bayon etgan. Temur dunyo savdogarlar tufayli obod boʻladi, deb hisoblagan. Binobarin, yangi yoʻllar, savdo inshootlarini bunyod etish uchun katta mablagʻlar sarf etgan. Aynan Temur zamonida Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari, Yevropaning olis yurtlari — Ispaniya, Fransiya va Angliya bilan iqtisodiy va siyosiy munosabatlar kengaygan. 1405—1450-yillar Amir Temur vafotidan soʻng, besh yil mobaynida Movarounnahrda xonliklararo va sulolalar oʻrtasida urushlar davom etgan. 1409-yili Temur oʻgʻli Shohrux (1376—1447) oʻz ukasining oʻgʻli — Xalil Sultonni yengib, rasman yagona Temuriylar davlatining hukmdoriga aylanadi, ammo amalda esa bu imperiya ikki alohida davlatga ajralgan edi. Shohrux markazi Hirot boʻlgan Xurosonni boshqargan, poytaxti Samarqand boʻlgan Movarounnahr esa uning oʻgʻli Mirzo Ulugʻbek (1394—1449) tasarrufiga oʻtgan. Bu ikki davlat kichik feodal yerlari birlashmasidan tashkil topgan boʻlib, ular katta hokimiyatga daʼvogar temuriylar tomonidan boshqarilgan. Eron hukmdori etib tayinlangan Shohrux nabirasi Sulton Muhammad mustaqil siyosat yurita boshlagani tufayli shaxsan Shohrux koʻp sonli qoʻshin yordami bilan mamlakatda tartib oʻrnatishga majbur boʻladi. U quyi Sirdaryodagi voqealar jarayonini diqqat bilan kuzatib turadi, zotan bu yurtdan turib dashti qipchoqlik oʻzbeklar Xorazmga tez-tez hamla uyushtirishadi. 1419-yili u Barakni qoʻllab-quvvatlab, uni koʻchmanchi oʻzbeklar ulusi xoni boʻlishiga yordam beradi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. 1427-yili Barak bilan munosabatlar yomonlashgach, u quyi Sirdaryoga yurish uyushtiradi, ammo natijada qaqshatqich magʻlubiyatga uchraydi. 1447-yili Shohrux oʻlimidan soʻng, Ulugʻbek Hirot va Xurosonni zabt etishga urinib koʻradi, biroq buning uddasidan chiqa olmaydi. 1448-yili u oʻgʻli Abdullatif bilan Hirotga yana yurish qiladi va bu safar shaharni ishgʻol etadi. Xurosonni zabt etishga xurosonlik amirlar isyoni hamda xon Abdulxayr boshchiligidagi koʻchmanchi oʻzbeklarning Movarounnahrga bostirib kirishi monelik qiladi. 1449- yili Abdullatifning otasiga qarshi fitnasi Mirzo Ulugʻbekning oʻlimi bilan tugaydi va Abdullatif taxtga oʻtiradi, ammo zodagonlar va xalq tomonidan nafratlangan Abdullatif fitna natijasida 1450-yilning 8- mayidayoq oʻldiriladi. Hokimiyat temuriy Abdulla ixtiyoriga oʻtadi va u Ulugʻbek siyosatini tiklashga intiladi. Turk zodagonlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan temuriy Abdullaga qarshi Xoʻja Ahror (1404—1490) boshchiligidagi naqshbandiya tariqati yordamiga suyangan Buxoro amirlari taxtga oʻz nomzodlarini ilgari suradilar. Bu talabgor Amir Temur oʻgʻli Mironshoh nabirasi Abu Said (1451—1468) edi. Abu Said koʻchmanchi oʻzbeklar xoni Abulxayrni ittifoq tuzishga koʻndiradi. 1451-yili yozida Samarqand yaqinida hal qiluvchi urush boʻlib oʻtadi. Bu urush da koʻchmanchi oʻzbeklar gʻolib chiqishadi, Abdulla qoʻshini parokanda boʻladi, uning oʻzi esa oʻldiriladi. Abu Said Samarqand va Movarounnahrda hokimiyatni egallaydi. Xoʻja Ahror uning yaqin maslahatchisi etib tayinlanadi. Abu Said Xurosonni ishgʻol eta olmaydi. Zero, Hirot taxtiga 1452-yildan to umrining oxirigacha, yaʼni 1457-yilga qadar Shohrux nabirasi Abulqosim Bobur egalik qilgan. Ikki hukmdor oʻrtasidagi munosabatlar adovatli boʻlgan. 1457-yili Abusaid Hirot taxtini egallab oladi va vaqtinchalik ikki davlatni oʻzaro birlashtirishga erishadi. 1468-yili Abu Said Eronni zabt etish uchun safarga otlanadi, biroq undan qaytib kelmaydi. Sulton Husayn (1469— 1506) fursatdan foydalanib Hirot hokimiyatini egallab oladi. Abu Said oʻgʻillari hokimiyat uchun kurashdan voz kechib, Movarounnahrga yildan 1494-yilgacha Samarqandda Abu Said oʻgʻli Sulton Ahmad (amalda hokimiyat Xoʻja Ahror va naqshbandiy tariqati tasarrufi ostida boʻlgan), Buxoroda — Sulton Al Mirzo, Fargʻonada esa Zahiriddin Muhammad Bobur hukmdorlik qiladi. Aynan Bobur Shayboniyxon boshchiligidagi koʻchmanchi oʻzbeklarning bosqiniga astoydil qarshilik koʻrsatadi. 1497-yili Bobur boshqargan andijonliklar qoʻshini Samarqandni ishgʻol etadi. 1501-yilning bahorida Bobur Shayboniyxon bilan urush qilish uchun Samarqandni tark etadi, biroq Kuxak daryosi yaqinidagi urushda magʻlubiyatga uchraydi. Bobur Movarounnahrni tark etib Kobulga ketishga majbur boʻladi. Shayboniyxon Movarounnahr va Xurosonga jadallik bilan hujum boshlaydi. 1501—1506-yillar davomida u Samarqand, Toshkent, Kat va Buldumsoz, Urganch, Balxni bosib oladi. Keksayib kuchdan qolgan Sulton Husayn Shayboniyxonga jiddiy qarshilik koʻrsata olmaydi. Xorazm Shayboniyxon tomonidan egallab olingandan soʻnggina Sulton Husayn yurish uyushtirishga qaror qiladi, ammo uning boshlanishida vafot etadi. Hirotda uning oʻrniga ikki voris — oʻgʻillari Badiuzzamon va Muzaffar Husayn tayinlanadi. Ular oʻrtasidagi ixtiloflar Hirotning tushkunlikka yuz tutishini tezlashtirdi. 1507-yili Shayboniyxon Hirotni ishgʻol etdi. Temuriylar davrida sipohlarni saylash Amir Temur davlati tarkibiga Shimoliy Hindistonda to Oʻrta Yer dengizigacha boʻlgan hududlar kirganligi, bu davlatlar turli elat va millatlar yashaganligi sababli mamlakat yahlitligini saqlash harbiy- maʼmuriy boshqaruvni talab etilar edi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. 1.2. Movarounahrdagi iqtisodiy o’zgarishlar. Amir Temur shu sababli harbiy boshqaruvga katta eʼtibor bergan. etgan. Qoʻshin boʻlinmalarga boʻlingan boʻlib, boʻlinma boshliqlari — Temurga tobe boʻlgan 40 aymoq (qabila)dan 12 tasi: barlos, argʻin, jaloyir, tulkichi, duldoy, moʻgʻul, sulduz, toʻgʻoy, qipchoq, arlot, totor va tarxonlar orasidan saylab olingan. Sipoh saqlab turish tuzuklarini yaratishda ham Amir Temur adolatni birinchi navbatga qoʻyadi. Har bir oʻn kishi orasidan bir navkarni oʻnboshi atashlarini maʼqul koʻrar ekan, uni qonun bilan mustahkamlaydi, oʻnboshini saylashda uning qolgan toʻqqiz navkaridan koʻra, tajribalisi, adolatli, botir va shijoatliligini eʼtiborga olishini aytadi. Yana oʻnboshini toʻqqiz kishining oʻzi saylasin, deydi. Yuzboshi, mingboshi saylashda ham yuqoridagi adolatli qoidalar inobatga olinadi. Temur Turkiy kimligini gʻurur bilan qabul qildi va unga berilgan „moʻgʻul“ atamasidan nafratlandi. Temurga nisbat berilgan avtobiografiyada Temurning Ebu’l-Atrak (turklarning bobosi) avlodidan boʻlganligi yoziladi. Temuriylar hukmdori va oʻzbek olimi Ulugʻbekning Tārīxi arbaʼ ulūs (Toʻrt ulus tarixi) va Shajarat al-atrak (Turklarning nasabnomasi) manbalarida yozilgani ga koʻra, Temuriyla r Yofas oʻgʻli Turkning avlodlari edi. Nasabnomalarda „Turk“ nomi bilan atalgan shaxs ham „Turklarning otasi“ va „Yofas Oʻgʻlon“ deb atalgan. Egizak aka-uka moʻgʻul va tatar, turk avlodidan boʻlgan Alyexonning farzandlari edi va shuning uchun ular turkning nevaralari edi. Ulugʻ Bey Borchigin va Temuriylar shajaralarida yofas, turk, moʻgʻul, tatar va oʻgʻuz şhaxs kiritgan. Barlos (Barulas, Ballos) — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. XIII asr 2-yarmida Ili daryosi boʻylaridan Qashqadaryo vohasiga koʻchishgan. XIV—XV-asrlarda shu voha aholisining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol oʻynagan. Amir Temur barlos qabilasidan boʻlib, sarkarda va viloyat amirlarini asosan shulardan tayinlagan. Barloslarning bir guruhi etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qorluq-chigil lahjasida soʻzlashgan. Barloslar Kesh (hozirgi Shahrisabz) hududini nazorat qilgan va uning barcha nasl-nasabi shu hudud bilan bogʻlangan. Koʻchmanchi boʻlib qolgan qoʻshni qabilalarning aksariyatidan farqli oʻlaroq, barloslar oʻtroqlashgan qabila edi. Oʻrta Osiyoning tub aholisi bilan keng aloqalar tufayli qabila islom dinini hamda arab va fors tillarining kuchli taʼsirida boʻlgan qarluq tarmogʻiga mansub turkiy chagʻatoy tilini qabul qilgan edi. Barloslarning bir guruhi Temuriylar va Boburiylar davrida Afgʻoniston va Hindiston hududiga koʻchib oʻtgan. XIX asrda birgina Dehli shahri atrofida 15 ming barlos yashaganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qarluq-chigil lahjasida soʻzlashgan. Barloslar haqida Rashididdinning Oltin daftar kitobida, „Moʻgʻullarning maxfiy tarixi“ kitobida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. Rashididdining fikricha, barloslar nirun moʻgʻullarning Borjigin urugʻidan tarqalgan. Rashididdinning yozishicha, barlos etnonimi Chingizxon davridan beri mavjud boʻlib, Chingizxon oʻgʻli Chigʻatoyga 4 000 kishilik qoʻshin ajratganida, ularning koʻpchiligi barlos urugʻidan boʻlgan. Moʻgʻul tilidan tarjima qilinganida barlos soʻzi yoʻgʻon, kuchli deb tarjima qilinadi. Abulgʻozixon fikricha esa, barlos soʻzi sarkarda degan maʼnoni beradi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Oʻzbek barloslari yuqori maqomga ega edilar. Ular barlos haqida mumkin emas va barloslarning oʻzlari bu ishlarda qatnashishni uyatli deb bilishadi. Barlos lahjasi oʻzbek tilining qarluq-chigil shevasiga tegishli boʻlib, koʻplab xususiyatlari bilan oʻzbek tilining shahar lahjalariga yaqin turadi[ Sohibqiron Amir Temur vafotidan oldin o‘z taxtining vorisini tayinlab, avlodlariyu ayonlarini unga sodiq hizmat qilishga chaqirgan edi. Bu haqda Sohibqiron tilidan manbada quyidagicha malumot beriladi: “... shu kundan e’tiboran farzandimiz Pir Muhammad (ibn) Jahongirni o‘zimizga valiahd va toju taxt vorisi etib tayinladikkim, Samarqand taxti uning amri farmonida bo‘lg‘ay, tamkinlik va istiqlol bilan mulku millat, lashkar va raiyyatning muhim yumushlari bilan mashg‘ul bo‘lsin, sizlar esa unga tobelik va bo‘ysunish marosimini o‘rniga qo‘yinglar, birgalikda uni qo‘llab-quvvatlanglar, toki olam buzilmasin...” Ammo, amalda ahvol boshqacha edi. Amir Temur barpo etgan buyuk saltanat (jami o‘z ichiga 27ta davlat va viloyatlarni jam etgan) garchi u hayotlik paytida uning mahorati va kuch-qudrati bilan mustahkam turgan bo‘lsa-da, Temur vafot etishi bilanoq ichki jihatdan siyosiy zaif va umumiqtisodiy asoslarga ega emasligi sezilib qoldi. Bu holat, o‘g‘illar va nabiralarga mamlakatni qism-qismlarga bo‘lib berilganligi hamda suyurg‘ol tartibining mavjudligi davlat parokandaligini kuchaytirishi (ko‘plab o‘rta asrlar davlatlarda bo‘lgani kabi) bilan izohlanadi. Chunonchi, Temurning jasadi Samarqandda dafn etilishi va motam marosimlari tugamasdanoq, shahzodalar o‘rtasida toj-taxt uchun o‘zaro kurash boshlanib ketdi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. O‘sha vaqtdagi Qobul va Shimoliy Hind mulklarining hukmdori bo‘lgan Pirmuhammadni taxtga o‘tkazish tarafdorlari ko‘p bo‘lsa-da, Mironshoh Mirzoning o‘g‘li, Toshkent, Sayram, Turkiston yerlarining hokimi Xalil Sulton 1405 yilning 18 martida o‘zining ming chog‘li askari bilan shoshilinch tarzda Samarqand taxtini egallaydi. Xalil Sulton Mirzoning o‘g‘li Muhammad Sulton Mirzoning o‘g‘li)ni xon deb ko‘taradi va uning nomidan xutba o‘qitib, tanga zarb ettiradi. Xalil Sulton vaqtincha Temurdan qolgan xazinalar evaziga Sohibqironning nufuzli ayon va kiborlari, ayrim amirlarini ma’lum qmsmini o‘z tomoniga og‘dirib, Movarounnahr taxtini egallab olgan bo‘lishiga qaramay, ko‘p o‘tmasdan kuchli norozilik va isyonlarga duch keladi. Avvalo, Temurning kenja o‘g‘li Shohruh Mirzo Hirotda o‘z nomiga xutba o‘qitib, tanga zarb etishni joriy qildi. Shundan so‘ng Turkiston hokimi Shayx Nuriddin va Farg‘ona hokimi Amir Xudoydod Xalil Sultonga qarshi isyon ko‘taradilar. Bu isyonga O‘tror hokimi Berdibek ham qo‘shiladi. Xalil Sultonning ukasi Mirzo Sulton Husayn Amudaryo bo‘ylarida o‘z akasiga qarshi bosh ko‘taradi. Temur taxtining asosiy valiahdi bo‘lgan Pirmuhammad Amudaryodan kechib o‘tib, Xalil Sultonga qarshi Nasafga qo‘shin tortadi. Xalil Sultonni Iroq tomondan otasi Mironshoh Mirzo qo‘llab-quvvatlab turgan bo‘lishiga qaramay, unga qarshi nizolar kuchayib bordi. Natijada 1405 yilning oxirlariga kelib Xurosonda Shohrux Mirzo, Balx, G‘azna va Qandahorda Pirmuhammad Mirzo, G‘arbiy Eron va Ozarbayjonda Mironshoh Mirzoning o‘g‘illari Umar Mirzo bilan Abubakr Mirzolar hokimi mutlaq bo‘lib oladilar. Sirdaryodan shimolda joylashgan viloyatlar: Turkiston, Sarbon, O‘tror, Sayram Amir Berdibek tasarrufida qoladi. O‘ratepa bilan Farg‘onani Amir Xudoydod egallab oladi. Xorazmni esa Oltin O‘rdaning taniqli sarkardalaridan biri Amir Idiku O‘zbek ishg‘ol etadi. Movarounnahr hokimi Xalil Sultonning o‘z holicha ish tutishi, temuriy zodagonlar va amirlarning kamsitilishi, musulmon ulamolari, jumladan naqshbandiya tariqatining taniqli shayxi Muhammad Porsoning tahqirlanishi natijasida Xalil Sultonga nisbatan noroziliklar kuchayib bordi. Undan tashqari, o‘zaro urush va fitnalar shahzodalarning halokati bilan yakun topa boshladi. Xususan, taxt vorisi Pirmuhammad 1407 yil 22 fevralda o‘zining vaziri Pir Ali Toz tomonidan suiqasd natijasida o‘ldiriladi (Pir Ali Toz keyinroq Hirotda Shohruh tomonidan qatl etiladi).1408 yil 22 aprelda Qoraquyunli qabila boshlig‘i Qorayusuf bilan bo‘lgan jangda Mironshoh o‘ldiriladi. Natijada Ozarbayjon va Iroq temuriylar tasarrufidan chiqadi. 1405-1408 yillarda Shohruh Mirzo Xalil Sultondan Samarqand taxtini tortib olishga harakat qilgan bo‘lsa-da, buning uddasidan chiqa olmadi. Balx, Seyiston, Xuroson va Ozarbayjonda temuriy shahzodalar va ayrim nufuzli amirlarning birin-ketin ko‘tarilib turgan g‘alayonlari bunga jiddiy to‘sqinlik qilar edi, 1409 yilning boshlarida Movarounnahrda ham siyosiy vaziyat yanada keskinlashdi. Bu vaqtda Amir Xudoydod Xalil Sultonni Samarqand yaqinidagi SHeroz qishlog‘ida mag‘lubiyatga uchratib, uning o‘zini asirlikka oladi. Xuroson hokimi Shohruh esa Mozandaron, Mashhad, Seyiston va Kirmondagi g‘alayonlarni bostirib, bu viloyatlarda osoyishtalik o‘rnatadi. So‘ngra butun e’tiborini Movarounnahrga qaratadi va 1409 yil 25 aprelda Amudaryodan o‘tib, Samarqandga qo‘shin tortadi. Bu jangda Xalil Sultonni asir olgan Amir Sulton qo‘shinlari tor-mor etilib, Xalil Sulton asirlikdan ozod qilinadi hamda Ray viloyatining (Eronda) hokimligiga tayinlanib 1411 yilda vafot etadi. 1409 yilning oxiriga qadar Movarounnahrda tinchlik va isoyishtalik o‘rnatib, Xalil Sulton va boshqa temuriy shahzodalar tarafdorlariga keskin choralar ko‘radi, izdan chiqqan xo‘jalik hayotini, savdo-sotiqni tiklaydi, Shohruh Mirzo temuriylar davlatining oliy hukmdori sifatida e’tirof etilib, uning deyarli 40 yillik (1409- 1447yy.) barqaror hukmronlik davri boshlanadi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Temur vafotidan so‘ng o‘tgan davr mobaynida davom etgan taxt va hududlar uchun o‘zaro urushlar hamda isyonlar mamlakat aholisining iqtisodiy ahvoliga keskin ta’sir qilib, xalqning jiddiy noroziligiga sabab bo‘lgan edi. Shu bois, Shohruh Mirzo oddiy xalq tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi tabiiy edi. Aynan shuning uchun ham Shohruh Amir Temur hukmronligi ostida bo‘lgan hududlarda o‘z hokimiyatini o‘rnatishga hamda mamlakatda doimiy tinchlik va Shohruh Mirzo hokimiyat tepasiga kelgach deyarli barcha viloyatlar hokimlariga, nufuzli amirlarga ishonchsizlik bilan qarab, ularni lavozimidan chetlashtiradi. Ularning o‘rniga deyarli hamma viloyatlarda o‘z o‘g‘illari va nabiralarini hamda o‘ziga yaqin tutgan qarindoshlarini noiblikka tayinlaydi. Jumladan, Balx va Badaxshon Ibroxim Sultonga, SHeroz Suyurg‘atmishga. Qobul va Qandahor Qaydu Mirzoga, Xurosonning bir qismi Boysunqur Mirzoga, G‘arbiy Eron hamda Iroqi Ajamning bir qismi Sulton Muhammadga, Fors viloyati Abdullo Mirzolarga bo‘lib beriladi. Shohruh Mirzo shu yo‘l bilan davlatni boshqarish oson va yengil bo‘ladi deb o‘ylagan edi. Biroq, natija u o‘ylaganchalik bo‘lib chiqmadi. Ta’kidlash lozimki, Shohruh Mirzo davrida ham mamlakat ichki hayotida bir muncha osoyishtalik hukm surib, savdo-sotiq, iqtisodiyot ravnaqi, fan va madaniyat, ma’naviyatga e’tibor susaymagan bo‘lsa- da, davlatchilikning Temur davridagi imkoniyatlari va buyukligiga putur yetgandi. Xususan, Shohruhning nabirasi Sulton Muhammad Eron noibi etib tayinlangach markazga bo‘ysunishdan bo‘yin tovlaydi. Shohruh isyonkor nevarasiga qarshi qo‘shin tortishga majbur bo‘ladi. 1410 yilda Movarounnahrdagi Shayx Nuriddin g‘alayoni ham Shohruh aralashuvi bilangina bostiriladi. Temuriylarga tobe bo‘lgan Ozarbayjon Qora quyunlilar qo‘liga o‘tgan paytlarda Shohruh uch marotaba (1421, 1429, 1434yy.) u yerga yurish qilib o‘z hukmronligini tiklaydi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Lekin har safar orqaga qaytganidan so‘ng qoraquyunlilar yana Ozarbayjonni egallab olaverganlar. Bunday holatlar davlatning ilgarigi buyukligi yo‘qolib borayotganidan dalolat berardi. Shohruh Mirzo Temurdan so‘ng tiklagan davlatda Movarounnahr mulklarining alohida o‘rni bor edi. Davlatning markaziy poytaxti Hirot shahri hisoblansa. Movarounnahrning markazi Temurning poytaxti qadimiy Samarqand shahri edi. 1409 yil Movarounnahr Xalil Sultondan hukmdori etib tayinlaydi. Bu paytda 15 yoshda bo‘lgan Ulug‘bek davlat boshqaruv ishlari uchun yosh ekanligi hisobga olinib, taniqli amir Muboriziddin Shohmalik unga otaliq etib tayinlanib, boshqaruv ishlari amalda otaliqning qo‘lida mujassamlashadi. 1411 yilda Shohmalik Shohruh bilan Hirotga ketgach, Ulug‘bek Mirzo Movarounnahrning “ yagona va qonuniy sultoni” sifatida taxtni boshqara boshlaydi. Xurosonda Shohruh Mirzo, Movarounnahrda Ulug‘bek Mirzo o‘z siyosatlarining ustuvor yo‘nalishlari etib, avvalo mamlakat hududlarini kengaytirish hamda markaziy hokimiyatni mustahkamlash deb bildilar va shunga mos siyosat olib bordilar. Avvalo, Mirzo Ulug‘bek haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, u o‘z hokimiyati sarhadlarini kengaytirish maqsadida, 1414-1415 yillarda Farg‘ona hududlarini amakivachchasi Amirak Ahmaddan tortib oladi. 1416 yilda Qashg‘ar hokimi Shayx Ali To‘g‘ay Ulug‘bek hokimiyatini tan oladi. Shimoldagi chegaralar daxlsizligini ta’minlash maqsadida Ulug‘bek 1424 yil kech ko‘zida Mug‘ulistonga qo‘shin tortadi va 1425 yil erta bahorda Chu daryosidan o‘tib Issiqko‘l yaqinida mug‘ullarni tor-mor keltiradi. 1427 yilning boshida Ulug‘bek Dashti Qipchoqqa harbiy yurish qiladi va mag‘lubiyatga uchraydi. Shundan so‘ng u yigirma yil mobaynida o‘zi bosh bo‘lib harbiy yurishlarni amalga oshirmadi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Otasining vafotiga qadar (1447y.) Mirzo Ulug‘bek hukmdor sifatidagi faoliyatini mamlakatning iqtisodiy va ayniqsa, madaniy hayotiga qaratdi. U Movarounnahrni musulmon olamining ilmiy markaziga aylantirishga harakat qildi. Chunki u, islom olamida ilk bora hukmdorlik va olimlikni birgalikda olib borgan edi. Uning davrida Samarqand, Buxoro, Kesh (Shahrisabz) ilm-fan va madaniyat markaziga aylandi. Xuroson hukmdori Shohruh Mirzo 1413 yil Eroni o‘z qo‘l ostiga olib, o‘sha yili Xorazmni Oltin O‘rda xonlari ixtiyoridan tortib oladi. Ammo, Shohruhning xotini Gavharshodbegim nevarasi Alouddavlani taxt vorisi bo‘lishi tarafdori bo‘lsa, Shohruhning yana bir o‘g‘li Muhammad Jo‘ki (1402-1444 yy.) ham taxtga da’vogar edi. Undan tashqari, Fors va Iroqi Ajamda Shohruhning nabirasi Sulton Muhammad 1446 yilda bobosiga qarshi isyon ko‘tarib Hamadon va Isfahonni bosib oladi. Shohruh bu isyonni bostirgan bo‘lsa-da, 1447 yil 12 martda xastalanib Ray shahrida vafot etadi. Otasidan so‘ng Turkiston, Xuroson va Eronni bir markaz qilib birlashtirishga harakat qilgan Mirzo Ulug‘bek buning uddasidan chiqa olmadi. Chunki mamlakat toj - taxt uchun o‘zaro urushlar domiga tortilgan edi. Avvalo, Boysunqur Mirzoning o‘g‘illari Alouddavla va Abdulqosim Bobur Ulug‘bekka qarshi haraktni boshlab, Xuroson Alouddavla, Mozandaron va Jurjon Abulqosim Bobur qo‘liga o‘tadi. Sultan Muhammad esa G‘arbiy Eron va Forsda o‘zini mustaqil hukmdor deb e’lon qiladi. Muhammad Jo‘kining o‘g‘li Abu Bakr esa Balx, Shibirg‘on, Qunduz, Bag‘lonni bosib oladi. Ulug‘bekning ushbu muammolarni tinch yo‘l bilan yechishdagi haraktlari zoye ketadi. 1448 yil bahorida Ulug‘bek va o‘sha paytdagi Balx hokimi, uning o‘g‘li Abdulatifning 90.000 kishilik birlashgan qo‘shini Hirot yaqinidagi Tarnob degan joyda Alouddavla qo‘shinlarini tor-mor keltiradi. Bu jang g‘alaba bilan yakunlanishiga qaramasdan, ota-bola o‘rtasidagi ziddiyatni keltirib chiqardi va bu ziddiyat Abdulatifning o‘z otasi Mirzo Ulug‘bekni qatl ettirishi (1449 yil, 27 oktabr) bilan yakunlanadi. Abdulatif ham taxtga uzoq o‘tira olmadi. 1450 yil 8 mayda Samarqand yaqinida unga qarshi suiqasd uyushtirilib, u o‘ldiriladi. Samarqand taxti Ulug‘bekning jiyani va kuyovi Mirzo Abdullo, Buxoro taxti esa Mironshohning nabirasi Sulton Abu Said qo‘liga o‘tadi. Sulton Abu Said Dashti Qipchoq o‘zbeklari xoni Abulxayrxon yordamida 1451 yil yozida Samarqand yaqinidagi SHeroz qishlog‘i yonida Mirzo Abdullo qo‘shinlarini tor-mor etib, uni o‘ldiradi. Shundan so‘ng Movarounnahrda Sulton Abu Said (1451-1469 yy.), Xurosonda esa Abulqosim Bobur (1452-1457 yy.) hukmronligi boshlanadi. 1457 yilda egallaydi va temuriylar davlatini ikkala qismini birlashtirishga muvaffaq bo‘ladi. O‘z hukmronli gi davrida Abu Said doimiy ravishda hokimiya tni mustahkamlashga asosiy e’tibor qaratib, birmuncha iqtisodiy va madaniy tadbirlar o‘tkazishga ham harakat qildi. Biroq, uning hokimiyati ham mustahkam emas edi. Abu Said Xuroson, Eron va Xorazmdagi siyosiy tarqoqliklarga barham bera olmadi. Chunonchi, Abulqosim Bobur vafotidan so‘ng yosh temuriy shahzodalardan biri (Umarshayxning evarasi) Sulton Husayn (Boyqaro) Xuroson mulki uchun harakatlarni boshlab yuborib, 1461-1464 yillarda Hirot, Obivard, Niso, Mashhad va Xorazmda hokimiyat uchun goh muvaffaqiyatli, goh muvaffaqiyatsiz urushlar olib bordi. Sulton Abu Said Mirzo 1469 yil erta bahorda G‘arbiy Eron yerlari uchun Oqquyunli turkmanlariga qarshi jangga kirib ularning hukmdori o‘zun Hasan tomonidan Ozarbayjonning Mug‘on dashtida o‘ldiriladi. Sulton Husayn Boyqaro (1438-1506 yy.) esa o‘sha yili Hirotni egallab, o‘zini Xuroson hokimi deb e’lon viladi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Husayn Boyqaro davlati tarkibiga Xorazm, Xuroson va Eronning bir qismi kirar edi. U temuriylar davri davlatchiligi tarixida oxirgi yirik davlat arbobi bo‘lib, deyarli 40 yil hukmronlik qildi. Husayn Boyqaro davri o‘zaro kurashlardan xoli bo‘lmasa-da, lekin mamlakatda iqtisodiy va madaniy hayot yuqori darajada saqlanib qoldi. Movarounnahr esa ketma-ket Abu Saidning o‘g‘illari Sulton Ahmad (1469-4194 yy.), Sulton Mahmud (1494-1496 yy.) hamda Mahmudning o‘g‘li Sulton Ali Mirzo (1496-1501 yy.)lar tomonidan boshqarildi. Ammo, Sulton Ahmadning davlat boshqaruvidagi kaltabinligi va sustkashligi, Sulton Mahmud va Sulton Ali Mirzolarning davlat ishlarini o‘z holiga tashlab qo‘yishi natijasida bu hukmdorlar davrida o‘zaro siyosiy tarqoqlik yanada kuchayadi. O‘z davrining ko‘zga ko‘ringan diniy arbobi tinchligini saqlashga harakat qilgan bo‘lsa-da, uning harakatlari vaqtinchalik bo‘lib chiqadi. Xullas, Dashti Qipchoqda kuchuyib kelayotgan shayboniylarning Movarounnahrga yurishi arafasida temuriylar davlati ichki kurashlar oqibatida g‘oyatda zaiflashib qolgan bo‘lib, shayboniylar bu holatdan ustalik bilan foydalandilar. Markaziy Osiyo dunyo sivilizatsiyasining qadimiy markazlaridan boʻlib, Turon oʻlkasida qadimgi davrdan boshlab boshlangʻich maktablar va kattalarga taʼlim beruvchi oʻquv dargohlari shakllana boshlagani maʼlum. Ilk islom uygʻonish davri deya eʼtirof etiladigan IX-XII asrlarda Movarounnahr islom dunyosining madaniy markazlaridan biriga aylandi. Bu davrda yashab oʻtgan buyuk ajdodlarimiz qoldirgan ilmiy meros islom davri madaniyati andozalarini belgilab, umuminsoniyat sivilizatsiyasi rivojiga ham katta taʼsir koʻrsatdi. Buyuk ajdodlarimiz dastlabki taʼlimni islom dunyosining madaniy va ilmiy markazlari sifatida tanilgan Movarounnahr va Xorazmning yirik shaharlarida olishgani ham bu davrda taʼlim tizimi yutuqlarini ng yaqqol dalilidir. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. II.BOB Temuriylar davri imperiyasida Xuroson o’lkasidagi ijtimoiy muhit. 2.1. Xurosondagi ijtimoiy iqtisodiy siyosatlar Ilk islom davridayoq Movarounnahrda boshlangʻich maktablar, madrasalar barpo etila boshlagan. Amir Temur va temuriylar hukmronligi davrida Movarounnahr va Xurosonda taʼlimga eʼtibor, ilm- fanga homiylik davlat siyosatiga aylandi. Barcha shaharlarda oliy taʼlim dargohlari madrasalar barpo etilib, oʻz davrining yetuk olimu ulamolari tolibi ilmlarga dars berishga jalb etildiyu Amir Temur va temuriylar davri qadim Turon oʻlkasida maorif va taʼlim tizimi, ilm-fan yuksak rivojlangan davr sifatida bevosita Amir Temur asos solgan ulkan saltanatda adolatli boshqaruv tizimi barpo etilganligi katta oʻrin tutgan. Qudratli saltanat va maʼrifatli jamiyat barpo etishda qadim turkiy davlatchilik anʼanalari va islomiy shariatga tayanib ish tutgan Amir Temur. har qanday taraqqiyotning asosi sifatli taʼlim tizimi ekanligini chuqur anglagan edi. Shu sababli Sohibqiron birinchi galda taʼlim va tarbiyani toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, ilmli, maʼrifati shaxslarning jamiyatdagi mavqeyini koʻtarish yoʻlidan bordi. Ulkan saltanatning barcha shahar va yirik qishloqlarida koʻplab boshlangʻich maktablar barpo etildi. Tarixiy manbalarning dalolat berishicha, bu davrda oʻgʻil bola 4 yil, 4 oy va 4 kunlik boʻlganda maktabga berish anʼanasi amalda boʻlib, boshlangʻich taʼlim ulkan saltanatning barcha madaniy oʻlkalarini qamrab olgan edi. Butun islom davrida boʻlganidek, bu davrda ham mamlakatda ilm fan rivojida madrasa taʼlimi asosiy oʻrin tutib, saltanatning madaniy markazlar boʻlgan yirik shaharlarda oliy taʼlim oʻchoqlari boʻlgan madrasalar koʻplab bunyod etilgan. Taʼlimga eʼtibor, ilm fanga homiylik Amir Temur va temuriylar davrida davlat siyosati darajasiga koʻtarilgan edi. Sohibqironning saltanat maʼmurlari oldiga “Katta kichik har bir shahar, har bir qishloqda masjid, madrasa va xonaqohlar bino qilsinlar”; “Mudarrislar va shayxlarga kundalik maoshlarini belgilasinlar”; “Sayidlar, ulamo, mashoyix, fuzalo, ulugʻlarni aziz tutsinlar”, degan vazifani qoʻyganligi “Temur tuzuklari”da ham aks etgan. Sohibqironning bu topshirigʻi tabiiyki butun saltanat doirasida ijro etilgan. “Musulmonlarga diniy masalalardan taʼlim berib, shariat aqidalari va islom dini ilmlaridan tafsir, hadis, fiqhdan dars bersinlar deb, har bir shaharga olimlar va mudarrislar tayin qildim”; “Sayidlar, ulamo, mashoyix, oqilu donolar, muhaddislar, tarixchilarni sara, eʼtiborli odamlar hisoblab, izzatu hurmatlarini oʻrniga qoʻydim”, deya taʼkidlaydi Sohibqiron oʻz tuzuklarida. Amir Temur buyrugʻi bilan madrasalarda diniy ilmlar (tafsir, koʻlamli bunyodkorlik ishlari aniq fanlarni, xususan riyoziyot (matematika), handasa (geometriya), meʼmorchilik, muhandislik boʻyicha oliy darajali mutaxassislarga katta ehtiyojni yuzaga keltirdi. Turon mamlakatidagi oliy taʼlim dargohlari boʻlgan madrasalar Amir Temur va temuriylar davrida yirik ilmiy markazlar, maʼrifat oʻchoqlari vazifasini sharaf bilan bajardi. Shaharlardagi har bir madrasaga vaqf yer mulklar ajratilib, ulardan keladigan daromadlar madrasalar mudarrislari va xizmatchilari maoshi, kutubxona taʼminoti, taʼmirlash va boshqa ishlar uchun yetarli boʻlgan. Amir Temur Turon yurtidagi madrasalarga dars berish uchun Islom dunyosining taniqli olimu ulamolarining madrasalarda dars berishga jalb qilingan. Amir Temurning buyrugʻi bilan Samarqandda oʻz davrida yagona boʻlgan kutubxona barpo etilgan boʻlib, Mirzo Ulugʻbek hukmronligi davrida (1409-1449) bu kutubxona fondi yanada boyitilgan va mamlakatning haqiqiy ilm maʼrifat markaziga aylangan edi. Ahli ilmni yuksak qadrlagan Sohibqiron olimu fuzalolar bilan tez tez kengashib turgani tarixiy manbalar da qayd etilgan. Xususan, Sharofiddi n Ali ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Amir Temur tarixchi olimlarni juda eʼzozlagan va Sohibqironning buyrugʻi bilan saroyda bitikchilar, tarixchilar faoliyati yoʻlga qoʻyilgan edi. Bu Amir Temur va temuriylar davrida tarixnavislik fani yuksak darajada rivojlanishiga olib keldi. Shu tariqa, olimu ulamolar Amir Temur va temuriylar saltanatida katta hurmatga va mavqega ega ijtimoiy qatlamga aylangan ediki, bu Movarounnahr va Xurosonda Ikkinchi Islom uygʻonish davrini yuzaga chiqardi. Samarqand, Kesh, Buxoro, Hirot va boshqa shaharlarning maʼrifat va ilm fan markazlariga aylanishiga olib keldi. Buyuk ipak yoʻli boʻylab xalqaro savdo va madaniy aloqalar tiklandi, ilm fanning turli sohalaridagi hamkorlik yoʻlga qoʻyildi, qoʻshni va uzoq mamlakatlar ilm fanga, madaniyat va sanʼatga, maorifga eʼtibor, ularga homiylikka yoʻnaltirilgan davlat siyosati muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Ulkan saltanatning turli hududlaridan Samarqandga kelgan olimu ulamolar ijodi, ularning ilmu fanning turli sohalarida olib borgan ilmiy faoliyatlari qadimiy Turon oʻlkasida yangi renessans davrini yuzaga kelishida asosiy oʻrin tutdi. Dunyo tarixidan maʼlumki ilm fan taraqqiyoti katta sarmoya va davlat homiyligini talab etadi. Buni maʼrifatli hukmdor Amir Temur teran anglagani bois ulkan saltanatning barcha hududlarida ahli ilm, ahli ijodga homiylikni davlat siyosati darajasiga chiqardi. Zamonaviy terminlar bilan aytganda, ilm fanning turli sohalariga, taniqli olimu ulamolarga “davlat grantlari” ajratilib, ularning ilmiy faoliyati davlat gʻaznasidan moliyalashtirildi. Bu siyosat natijasida Islom dunyosining intellektual salohiyati Turon poytaxti Samarqandga va boshqa shaharlarga oqib kela boshladi. Olimlar jamiyatning nufuzli ijtimoiy qatlamiga aylandi. Ularning yashashi va ilmiy faoliyat bilan shugʻullanishlari uchun barcha shart sharoitlar yaratildi. Amir Temurning ilm fanga homiylik siyosati uning vorislari, xususan, Mirzo Ulugʻbek tomonidan ettirildi. Mirzo Ulugʻbek garchi uzoq Sultoniyada tavallud topgan boʻlsada, saltanat poytaxti Samarqandda tarbiya topdi, ilk savodini bobosi Amir Temurning saʼy harakatlari bilan butun islom dunyosining nufuzli ilm fan va maʼrifat markaziga aylangan shu azim shaharda chiqardi. Mirzo Ulugʻbek (1409-1449) islom dunyosining yirik taʼlim dargohlariga aylangan madrasalar barpo etish va bu madrasalarda dars berishga oʻz davrining yetuk olimu ulamolarini jalb yetishga katta eʼtibor qaratdi. Bu jihatdan Mirzo Ulugʻbek temuriy hukmdorlar ichida alohida oʻrin tutadi. Mirzo Ulugʻbek hukmronligi davrida Samarqandda Rasadxona, Buxoroda, Gʻijduvonda va Samarqandda madrasalar qurildi. Bu davrda birgina Samarqand shahrida 100 dan oshiq olimlar fanning turli sohalarida ajoyib yutuqlarga erishgan. Ular orasida Taftazoniy, kelgan va 1420-yilda ish boshlagan Ulugʻbek madrasasida mudarrislik qilgan Qozizoda Rumiy (1360-yil Bursa - 1437-yil Samarqand)ning tashabbusi bilan keyinchalik Samarqandga Gʻiyosiddin Jamshid al- Koshiy va boshqa taniqli olimlar taklif etilgan. Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasida 60ga yaqin olimlar fanning turli sohalarida faoliyat olib borgan. Zamondoshlari tomonidan “Aflotuni zamon” deya ulugʻlangan Qozizoda Rumiy madrasada matematika va astronomiyadan dars berib, Gʻiyosiddin Jamshidning vafotidan keyin rasadxona mudirligi vazifasi bajargan. Qozizoda Rumiy Samarqandda Ulugʻbek rasadxonasi qurilishiga ham rahbarlik qilgan, Ulugʻbekning «Ziji Kurogoniy» asarida yulduzlar jadvalini tuzishda qatnashgan. Shu tariqa, olimu ulamolar Amir Temur va temuriylar saltanatida katta hurmatga va mavqega ega ijtimoiy qatlamga aylangan ediki, bu Movarounnahr va Xurosonda Ikkinchi Islom uygʻonish davrini yuzaga chiqardi. Samarqand, Kesh, Buxoro, Hirot va boshqa shaharlarning maʼrifat va ilm fan markazlariga aylanishiga olib keldi. Buyuk ipak yoʻli boʻylab xalqaro savdo va madaniy aloqalar tiklandi, ilm fanning turli sohalaridagi hamkorlik yoʻlga qoʻyildi, qoʻshni va uzoq mamlakatlar bilan elchilik munosabatlari oʻrnatildi. Bu oʻzgarishlar zamirida Amir Temur asos solgan va koʻplab temuriy hukmdorlar davom ettirgan ilm fanga, madaniyat va sanʼatga, maorifga eʼtibor, ularga homiylikka yoʻnaltirilgan davlat siyosati muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Shohruh (1405-1447), Mirzo Ulugʻbek (1409-1449), Sulton Abu Said (1451-1469), Sulton Husayn (Boyqaro) (1469-1506) davrlarida fan va madaniyat yuksalib, Movarounnahr va Xuroson islom dunyosining yirik madaniy markazlari sifatida shuhrat topdilar. Alisher Navoiy ham oʻz davrining koʻplab fan, sanʼat va adabiyot namoyandalariga homiylik qilib, Sohibqiron asos solgan anʼanalarni davom ettirgani maʼlum. Jumladan, Kamoliddin Behzod, Sulton Ali Mashhadiy, Husayn Uddiy, Kamoliddin Binoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Husayn Voiz Koshifiy, Mirxond, Zayniddin Vosifiy va boshqalar ijodiy faoliyatida Alisher Navoiyning homiyligi katta oʻrin Yangi Oʻzbekistonni 2022-2026-yillarda rivojlantirish strategiyasida taʼlim tizimini yuksak darajada rivojlantirish, Oʻzbekistonda uchinchi renessans davrini yaratadigan barkamol avlodni tarbiyalash masalasi dolzarb vazifa sifatida belgilandi. Bu masalalar Prezident Sh.M. Mirziyoyevning Xalq taʼlimi sohasini tubdan isloh qilish boʻyicha belgilagan vazifalarida ham yaqqol bayon etib berildi. Bu vazifalarni hayotga tatbiq etishda Amir Temur va temuriylar davri taʼlim tizimini chuqur oʻrganish va tarixiy tajribalardan zamonaviy asosda foydalanish ham amaliy ahamiyatga ega hisoblanadi. Shohruh Mirzo Temurdan so‘ng tiklagan davlatda Movarounnahr mulklarining alohida o‘rni bor edi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Davlatning markaziy poytaxti Hirot shahri hisoblansa. Movarounnahrning markazi Temurning poytaxti qadimiy Samarqand shahri edi. 1409 yil Movarounnahr Xalil Sultondan olinganidan so‘ng Shohruh o‘g‘li Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bek Mirzoni (1394-1447yy) Movarounnahr hukmdori etib tayinlaydi. Bu paytda 15 yoshda bo‘lgan Ulug‘bek davlat boshqaruv ishlari uchun yosh ekanligi hisobga olinib, taniqli amir Muboriziddin Shohmalik unga otaliq etib tayinlanib, boshqaruv ishlari amalda otaliqning qo‘lida mujassamlashadi. 1411 yilda Shohmali k Shohruh bilan Hirotga ketgach, Ulug‘bek Mirzo Movarounnahrning “ yagona va qonuniy sultoni” sifatida taxtni boshqara boshlaydi. Xurosonda Shohruh Mirzo, Movarounnahrda Ulug‘bek Mirzo o‘z siyosatlarining ustuvor yo‘nalishlari etib, avvalo mamlakat hududlarini mos siyosat olib bordilar. Avvalo, Mirzo Ulug‘bek haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, u o‘z hokimiyati sarhadlarini kengaytirish maqsadida, 1414-1415 yillarda Farg‘ona hududlarini amakivachchasi Amirak Ahmaddan tortib oladi. 1416 yilda Qashg‘ar hokimi Shayx Ali To‘g‘ay Ulug‘bek hokimiyatini tan oladi. Shimoldagi chegaralar daxlsizligini ta’minlash maqsadida Ulug‘bek 1424 yil kech ko‘zida Mug‘ulistonga qo‘shin tortadi va 1425 yil erta bahorda Chu daryosidan o‘tib Issiqko‘l yaqinida mug‘ullarni tor-mor keltiradi. 1427 yilning boshida Ulug‘bek Dashti Qipchoqqa harbiy yurish qiladi va mag‘lubiyatga uchraydi. Shundan so‘ng u yigirma yil mobaynida o‘zi bosh bo‘lib harbiy yurishlarni amalga oshirmadi. Otasining vafotiga qadar (1447y.) Mirzo Ulug‘bek hukmdor sifatidagi faoliyatini mamlakatning iqtisodiy va ayniqsa, madaniy hayotiga qaratdi. U Movarounnahrni musulmon olamining ilmiy markaziga aylantirishga harakat qildi. Chunki u, islom olamida ilk bora hukmdorlik va olimlikni birgalikda olib borgan edi. Uning davrida Samarqand, Buxoro, Kesh (Shahrisabz) ilm-fan va madaniyat markaziga aylandi. Xuroson hukmdori Shohruh Mirzo 1413 yil Eroni o‘z qo‘l ostiga olib, o‘sha yili Xorazmni Oltin O‘rda xonlari ixtiyoridan tortib oladi. Ammo, Shohruh hukmronlik qilgan hududlarda toj-taxt uchun nizolar zimdan bo‘lib turar edi va Shohruh keksayishi bilan bu nizolar yanada faollasha boshlaydi. Misol uchun, Shohruhning xotini Gavharshodbegim nevarasi Alouddavlani taxt vorisi bo‘lishi tarafdori bo‘lsa, Shohruhning yana bir o‘g‘li Muhammad Jo‘ki (1402-1444 yy.) ham taxtga da’vogar edi. Undan tashqari, Fors va Iroqi Ajamda Shohruhning nabirasi Sulton Muhammad 1446 yilda bobosiga qarshi isyon ko‘tarib Hamadon va Isfahonni bosib oladi. Shohruh bu isyonni bostirgan bo‘lsa-da, 1447 yil 12 martda xastalanib Ray shahrida vafot etadi. Otasidan so‘ng Turkiston, Xuroson va Eronni bir markaz qilib birlashtirishga harakat qilgan Mirzo Ulug‘bek buning uddasidan chiqa olmadi. Chunki mamlakat toj - taxt uchun o‘zaro urushlar domiga Abulqosim Bobur qo‘liga o‘tadi. Sultan Muhammad esa G‘arbiy Eron va Forsda o‘zini mustaqil hukmdor deb e’lon qiladi. Muhammad Jo‘kining o‘g‘li Abu Bakr esa Balx, Shibirg‘on, Qunduz, Bag‘lonni bosib oladi. Ulug‘bekning ushbu muammolarni tinch yo‘l bilan yechishdagi haraktlari zoye ketadi. Abdulatif ham taxtga uzoq o‘tira olmadi. 1450 yil 8 mayda Samarqand yaqinida unga qarshi suiqasd uyushtirilib, u o‘ldiriladi. Samarqand taxti Ulug‘bekning jiyani va kuyovi Mirzo Abdullo, Buxoro taxti esa Mironshohning nabirasi Sulton Abu Said qo‘liga o‘tadi. Sulton Abu Said Dashti Qipchoq o‘zbeklari xoni Abulxayrxon yordamida 1451 yil yozida Samarqand yaqinidagi SHeroz qishlog‘i yonida Mirzo Abdullo qo‘shinlarini tor-mor etib, uni o‘ldiradi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. 2.2. Temuriylar davrida Xurosondagi taraqqiyot. Shundan so‘ng Movarounnahrda Sulton Abu Said (1451-1469 yy.), Xurosonda esa Abulqosim Bobur (1452-1457 yy.) hukmronligi boshlanadi. 1457 yilda Abulqosim Bobur vafot etganidan so‘ng Abu Said Xurosonga yurish qilib Hirotni egallaydi va temuriylar davlatini ikkala qismini birlashtirishga muvaffaq bo‘ladi. O‘z hukmronligi davrida Abu Said doimiy ravishda hokimiyatni mustahkamlashga asosiy e’tibor qaratib, birmuncha iqtisodiy va madaniy tadbirlar o‘tkazishga ham harakat qildi. Biroq, uning hokimiyati ham mustahkam emas edi. Abu Said Xuroson, Eron va Xorazmdagi siyosiy tarqoqliklarga barham bera olmadi. Chunonchi, Abulqosim Bobur vafotidan so‘ng yosh temuriy shahzodalardan biri (Umarshayxning evarasi) Sulton Husayn (Boyqaro) Xuroson mulki uchun harakatlarni boshlab yuborib, 1461-1464 yillarda Hirot, Obivard, Niso, Mashhad va Sulton Abu Said Mirzo 1469 yil erta bahorda G‘arbiy Eron yerlari uchun Oqquyunli turkmanlariga qarshi jangga kirib ularning hukmdori o‘zun Hasan tomonidan Ozarbayjonning Mug‘on dashtida o‘ldiriladi. Sulton Husayn Boyqaro (1438-1506 yy.) esa o‘sha yili Hirotni egallab, o‘zini Xuroson hokimi deb e’lon viladi. Husayn Boyqaro davlati tarkibiga Xorazm, Xuroson va Eronning bir qismi kirar edi. U temuriylar davri davlatchiligi tarixida oxirgi yirik davlat arbobi bo‘lib, deyarli 40 yil hukmronlik qildi. Husayn Boyqaro davri o‘zaro kurashlardan xoli bo‘lmasa-da, lekin mamlakatda iqtisodiy va madaniy hayot yuqori darajada saqlanib qoldi. Movarounnahr esa ketma-ket Abu Saidning o‘g‘illari Sulton Ahmad (1469-4194 yy.), Sulton Mahmud (1494-1496 yy.) hamda Mahmudning o‘g‘li Sulton Ali Mirzo (1496-1501 yy.)lar tomonidan boshqarildi. Ammo, Sulton Ahmadning davlat boshqaruvidagi kaltabinligi va sustkashligi, Sulton Mahmud va Sulton Ali Mirzolarning davlat ishlarini o‘z holiga tashlab qo‘yishi natijasida bu hukmdorlar davrida o‘zaro siyosiy tarqoqlik yanada kuchayadi. O‘z davrining ko‘zga ko‘ringan diniy arbobi Xo‘ja Ahror Vali siyosiy hayotga aralashib, mamlakat tinchligini saqlashga harakat qilgan bo‘lsa-da, uning harakatlari vaqtinchalik bo‘lib chiqadi. Xullas, Dashti Qipchoqda kuchuyib kelayotgan shayboniylarning Movarounnahrga yurishi arafasida temuriylar davlati ichki kurashlar oqibatida g‘oyatda zaiflashib qolgan bo‘lib, shayboniylar bu holatdan ustalik bilan foydalandilar. Markaziy Osiyo dunyo sivilizatsiyasining qadimiy markazlaridan boʻlib, Turon oʻlkasida qadimgi davrdan boshlab boshlangʻich maktablar va kattalarga taʼlim beruvchi oʻquv dargohlari shakllana boshlagani maʼlum. Ilk islom uygʻonish davri deya eʼtirof etiladigan IX- XII asrlarda Movarounnahr islom dunyosining madaniy markazlaridan biriga aylandi. Bu davrda yashab oʻtgan buyuk ajdodlarimiz qoldirgan ilmiy meros islom davri madaniyati andozalarini belgilab, umuminsoniyat sivilizatsiyasi rivojiga ham katta taʼsir koʻrsatdi. Buyuk ajdodlarimiz dastlabki taʼlimni islom sifatida tanilgan Movarounnahr va Xorazmning yirik shaharlarida olishgani ham bu davrda taʼlim tizimi yutuqlarining yaqqol dalilidir. Ilk islom davridayoq Movarounnahrda boshlangʻich maktablar, madrasalar barpo etila boshlagan. Amir Temur va temuriylar hukmronligi davrida Movarounnahr va Xurosonda taʼlimga eʼtibor, ilm- fanga homiylik davlat siyosatiga aylandi. Barcha shaharlarda oliy taʼlim dargohlari madrasalar barpo etilib, oʻz davrining yetuk olimu ulamolari tolibi ilmlarga dars berishga jalb etildiyu Amir Temur va temuriylar davri qadim Turon oʻlkasida maorif va taʼlim tizimi, ilm-fan yuksak. Temuriylar davri renessansi rivoji bevosita Amir Temur asos solgan ulkan saltanatda adolatli boshqaruv tizimi barpo etilganligi katta oʻrin tutgan. Qudratli saltanat va maʼrifatli jamiyat barpo etishda qadim turkiy davlatchilik anʼanalari va islomiy shariatga tayanib ish tutgan Amir Temur. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Har qanday taraqqiyotning asosi sifatli taʼlim tizimi ekanligini chuqur anglagan edi. Shu sababli Sohibqiron birinchi galda taʼlim va tarbiyani toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, ilmli, maʼrifati shaxslarning jamiyatdagi mavqeyini koʻtarish yoʻlidan bordi. Ulkan saltanatning barcha shahar va yirik qishloqlarida koʻplab boshlangʻich maktablar barpo etildi. Tarixiy manbalarning dalolat berishicha, bu davrda oʻgʻil bola 4 yil, 4 oy va 4 kunlik boʻlganda maktabga berish anʼanasi amalda boʻlib, boshlangʻich taʼlim ulkan saltanatning barcha madaniy oʻlkalarini qamrab olgan edi. Butun islom davrida boʻlganidek, bu davrda ham mamlakatda ilm fan rivojida madrasa taʼlimi asosiy oʻrin tutib, saltanatning madaniy markazlar boʻlgan yirik shaharlarda oliy taʼlim oʻchoqlari boʻlgan madrasalar koʻplab bunyod etilgan. Taʼlimga eʼtibor, ilm fanga homiylik Amir Temur va temuriylar davrida davlat siyosati darajasiga koʻtarilgan edi. Sohibqironning saltanat maʼmurlari oldiga “Katta kichik har bir shahar, har bir qishloqda masjid, madrasa va xonaqohlar bino degan vazifani qoʻyganligi “Temur tuzuklari”da ham aks etgan. Sohibqironning bu topshirigʻi tabiiyki butun saltanat doirasida ijro etilgan. “Musulmonlarga diniy masalalardan taʼlim berib, shariat aqidalari va islom dini ilmlaridan tafsir, hadis, fiqhdan dars bersinlar deb, har bir shaharga olimlar va mudarrislar tayin qildim”; “Sayidlar, ulamo, mashoyix, oqilu donolar, muhaddislar, tarixchilarni sara, eʼtiborli odamlar hisoblab, izzatu hurmatlarini oʻrniga qoʻydim”, deya taʼkidlaydi Sohibqiron oʻz tuzuklarida. Amir Temur buyrugʻi bilan madrasalarda diniy ilmlar (tafsir, hadisshunoslik, fiqh va boshqalar) bilan bir qatorda dunyoviy ilmlar (handasa, aljabr\algebra, riyozat\matematika, mantiq, astronomiya ilmi nujum, adabiyot, tarix, xattotlik va boshqalar) oʻqitilishi keng yoʻlga qoʻyildi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Mamlakatda olib borilayotgan keng koʻlamli bunyodkorlik ishlari aniq fanlarni, xususan riyoziyot (matematika), handasa (geometriya), meʼmorchilik, muhandislik boʻyicha oliy darajali mutaxassislarga katta ehtiyojni yuzaga keltirdi. Turon mamlakatidagi oliy taʼlim dargohlari boʻlgan madrasalar Amir Temur va temuriylar davrida yirik ilmiy markazlar, maʼrifat oʻchoqlari vazifasini sharaf bilan bajardi. Shaharlardagi har bir madrasaga vaqf yer mulklar ajratilib, ulardan keladigan daromadlar madrasalar mudarrislari va xizmatchilari maoshi, kutubxona taʼminoti, taʼmirlash va boshqa ishlar uchun yetarli boʻlgan. Xulosa. Amir Temur Turon yurtidagi madrasalarga dars berish uchun Islom dunyosining taniqli olimu ulamolarining madrasalarda dars berishga jalb qilingan. Amir Temurning buyrugʻi bilan Samarqandda oʻz davrida yagona boʻlgan kutubxona barpo etilgan boʻlib, Mirzo Ulugʻbek hukmronligi davrida (1409-1449) bu kutubxona fondi yanada boyitilgan va mamlakatning haqiqiy ilm maʼrifat markaziga aylangan edi. Ahli ilmni yuksak qadrlagan Sohibqiron olimu fuzalolar bilan tez tez kengashib turgani tarixiy manbalarda qayd etilgan. Xususan, Sharofiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma” asarida Amir Temur biror masalani hal qilmoqchi boʻlsa, avval shu sohaning bilimli mutaxassislari, olimlar bilan maslahat qilganligini qayd etadi. Amir Temur tarixchi olimlarni juda eʼzozlagan va Sohibqironning buyrugʻi bilan saroyda bitikchilar, tarixchilar faoliyati yoʻlga qoʻyilgan edi. Bu Amir Temur va temuriylar davrida tarixnavislik fani yuksak darajada rivojlanishiga olib keldi. Shu tariqa, olimu ulamolar Amir Temur va temuriylar saltanatida katta hurmatga va mavqega ega ijtimoiy qatlamga aylangan ediki, bu Movarounnahr va Xurosonda Ikkinchi Islom uygʻonish davrini yuzaga chiqardi. Samarqand, Kesh, Buxoro, Hirot va boshqa shaharlarning maʼrifat va ilm fan markazlariga aylanishiga olib keldi. Buyuk ipak yoʻli boʻylab xalqaro savdo va madaniy aloqalar tiklandi, ilm fanning turli sohalaridagi hamkorlik yoʻlga qoʻyildi, qoʻshni va uzoq mamlakatlar bilan elchilik munosabatlari oʻrnatildi. Bu oʻzgarishlar zamirida Amir Temur asos solgan va koʻplab temuriy hukmdorlar davom ettirgan ilm fanga, madaniyat va sanʼatga, maorifga eʼtibor, ularga homiylikka yoʻnaltirilgan davlat siyosati muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Ulkan saltanatning turli hududlaridan Samarqandga kelgan olimu ulamolar ijodi, ularning ilmu fanning turli sohalarida olib borgan ilmiy faoliyatlari qadimiy Turon oʻlkasida yangi renessans davrini yuzaga kelishida asosiy oʻrin tutdi. Dunyo tarixidan maʼlumki ilm fan taraqqiyoti katta sarmoya va ulkan saltanatning barcha hududlarida ahli ilm, ahli ijodga homiylikni davlat siyosati darajasiga chiqardi. Zamonaviy terminlar bilan aytganda, ilm fanning turli sohalariga, taniqli olimu ulamolarga “davlat grantlari” ajratilib, ularning ilmiy faoliyati davlat gʻaznasidan moliyalashtirildi. Bu siyosat natijasida Islom dunyosining intellektual salohiyati Turon poytaxti Samarqandga va boshqa shaharlarga oqib kela boshladi. Olimlar jamiyatning nufuzli ijtimoiy qatlamiga aylandi. Ularning yashashi va ilmiy faoliyat bilan shugʻullanishlari uchun barcha shart sharoitlar yaratildi. Amir Temurning ilm fanga homiylik siyosati uning vorislari, xususan, Mirzo Ulugʻbek tomonidan ettirildi. Mirzo Ulugʻbek garchi uzoq Sultoniyada tavallud topgan boʻlsada, saltanat poytaxti Samarqandda tarbiya topdi, ilk savodini bobosi Amir Temurning saʼy harakatlari bilan butun islom dunyosining nufuzli ilm fan va maʼrifat markaziga aylangan shu azim shaharda chiqardi. Mirzo Ulugʻbek (1409-1449) islom dunyosining yirik taʼlim dargohlariga aylangan madrasalar barpo etish va bu madrasalarda dars berishga oʻz davrining yetuk olimu ulamolarini jalb yetishga katta eʼtibor qaratdi. Bu jihatdan Mirzo Ulugʻbek temuriy hukmdorlar ichida alohida oʻrin tutadi. ______________________________________________________________ I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. Foydalanilgan adabiyotlar. 1.Beruniy. Tanlangan asarlar. I tom. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. («Osor ul-boqiya»).T. «Fan», 1968. 2.Tarjimon A.Rasulov. Beruniy. Tanlangan asarlar. II tom. Hindiston. T. «Fan», 1965. 3.A.Rasulov, Yu.Hakimjonov,G’. Jalolov tarjimasi. 538b. Beruniy – O’rta asrning buyuk olimi. To’plam. T. «Fan»,1950. 4.Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. 5.Arastu. Poetika. Axloqi kabir. T. «Yangi asr avlodi», 2004. V.Asmus. Platon. M. «Mo’sl», 1975. 6.I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. 7.A.Irisov. Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston» asari. Beruniy. Tanlangan asarlar. II tom. T. «Fan», 1965. 8.Boqiev F. Beruniy ruhlarning qaytishi haqida. («Hindiston» asarida estetik tafakkur durdonalari.) O’zMU ilmiy to’plami. T.2004. 9.Abu Rayhon Beruniy biografiyasi.T.1968. 10.Ahmed, Akbar S. (1984). "Al-Beruni: The First Anthropologist". RAIN(60): 9–10. 11.Abu Reykhan Biruni. Izbrannyye proizvedeniya, I. Tashkent. AN UzbSSR. 1957, s.87-89. 12.Pirmat Shermuhamedov. "Dahoning tugʻilishi yoxud Abu Rayhon Beruniy qismati". Toshkent sh. 13.Beruniy. Tanlangan asarlar. I tom. Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar. («Osor ul-boqiya»).T. «Fan», 1968 14.Tarjimon A.Rasulov. Beruniy. Tanlangan asarlar. II tom. Hindiston. T. «Fan», 1965. 15.A.Rasulov, Yu.Hakimjonov,G’. Jalolov tarjimasi. 538b. Beruniy – O’rta asrning buyuk olimi. To’plam. T. «Fan»,1950. 16.Aflotun. Qonunlar. T.»Yangi asr avlodi», 2002. Aristotel Poetika. T.G’.G’ulom nom. Adabiyot va san’at nashriyoti. 1980. 17.Arastu. Poetika. Axloqi kabir. T. «Yangi asr avlodi», 2004. V.Asmus. Platon. M. «Mo’sl», 1975. 18.I.Abdullaev. Beruniy va uning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asari. Beruniy . Tanlangan asarlar, I tom. T. «Fan», 1968. 19.A.Irisov. Abu Rayhon Beruniyning «Hindiston» asari. Beruniy. Tanlangan asarlar. II tom. T. «Fan», 1965. 20.Boqiev F. Beruniy ruhlarning qaytishi haqida. («Hindiston» asarida estetik tafakkur durdonalari.) O’zMU ilmiy to’plami. T.2004. 21.Abu Rayhon Beruniy biografiyasi.T.1968. Internet materiallari: http://www.lex.uz http://www.ziyonet.uz http://www.edu.uz http://www.uzedu.uz http://www.multimedia. uz http://www.natlib.uz http://www.arxiv.u

MUNDARIJA

KIRISH

I.BOB. Temuriylar imperiyasi va undagi ijtimoiy iqtisodiy hayot

1.1. Temuriylar davrida Movarounnahrda ijtimoiy hayot

1.2. Movarounahrdagi iqtisodiy o’zgarishlar

II.BOB Temuriylar davri imperiyasida Xuroson o’lkasidagi ijtimoiy muhit

2.1. Xurosondagi ijtimoiy iqtisodiy siyosatlar

2.2. Temuriylar davrida Xurosondagi taraqqiyot

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить