Temuriylar davrida movarounnahr va xurosondagi ijtimoiy va iqtisodiy hayot - История - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	69.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	02 Май 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	История

Продавец

Telzor Uchun

Дата регистрации 21 Апрель 2025

24 Продаж

Temuriylar davrida movarounnahr va xurosondagi ijtimoiy va iqtisodiy hayot

Купить

MAVZU: TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA
XUROSONDAGI IJTIMOIY VA IQTISODIY HAYOT
MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………...…..3
I.BOB. XIV-XV ASRLARDA MOVARAUNNAHR VA XUROSON.
……………………………………...……………………………..….5
1.1. XIV-XV asrlarda Movaraunnahr va Xuroson. Temuriylar
saltanatining inqirozga yuz tutishi …………………………………………………5
1.2. Temuriylar hukmronligi (1405-1506-yy.) davrida ilm-fan va
madaniy hayot ……………………………………………………………….……..8
II.BOB. ASOSIY QISM……………………………………………….......…….16
2.1. XIV asr o’rtalarida Movarounnahrdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat. Amir
Temurning siyosat maydoniga kirib kelishi markazlashgan davlatning tuzilishi ...16
2.2. Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi ijtimoiy-
Iqtisodiy vaziyat …………………………………………………………………..24
XULOSA…………………………………………………..………………….….28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..29

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi: Amir Temur elimizning asl farzandi, uning
chinakam xoloskori, shonu shuhratini jahonga mashhur etgan buyuk siymodir.
Amur Temur Kesh shahri yaqinidagi Xo’jailg’or qishlog’ida (hozirgi Yakkabog’
tumani hududida) 1336 yil 9 aprel kuni o’z zamonasining nufuzli barlos
urug’laridan biri Tarag’ay Barlos oilasida dunyoga keldi. Tarag’ay Bahodir
o’g’liga yoshligidan ham dunyoviy, ham diniy ilmlar olishi uchun tegishli sharoit
yaratib bergan. Ikkinchi tomondan esa tug’ma iste’dod va o’tkir xotira sohibi
bo’lgan Amir Temur turli soha ilmlarini o’zlashtirishda g’oyatda tirishqoqlik bilan
harakat qilgan. O’rta asr tarixchilari uning tarix, she’riyat, tibbiyot, matematika,
astranomiya, me’morchilik borasidagi salohiyati haqida ko’plab ma’lumotlar
qoldirganlar.
Temur yoshligidan tengqurlari orasida jasurligi bilan ajralib turgan, harbiy
ishni yaxshi ko’rgan, yaxshi chavondoz va mohir mergan bo’lgan. Turk va fors
tillarini yaxshi bilgan. Ko’chmanchilar, chorvadorlar, o’troq aholi va shahar
hayotidan yaxshi xabardor bo’lgan. Temurga yoshligidan o’z davrining mashhur
ilm va tariqat bilimlari sohiblari bo’lgan shayx Amir Said Kulol, Abu Bakr
Taybodiy, Sayid Baraka singari muborak zotlar ustozlik qilganlar. Ayni paytda
Temur yoshligidan harbiy ishlarni puxta o’rganib, bu sohada ham o’z mahoratini
oshirib borgan.
XIV asrning 50-60 yillarida Movarounnahrda feodal tarqoqlik g’oyatda
kuchayib, o’zaro kurash yanada keskinlshadi Temurbek tarixan o’ta murakkab
vaziyatda, XIV asrning 60-yillarida siyosat maydoniga chiqdi. Bu davrda mo’g’ul
hukumdorlari o’rtasidagi toju taxt, davlat va mol-dunyo uchun bo’lgan kurashlar
shu darajada kuchayib ketib Chig’atoy ulusiga qarashli hududlarda feodal tarqoqlik
avj oladi. Natijada Chig’atoy ulusiga qarashli Movarounnahr xududida o’nlab
mustaqil bekliklar vujudga keladi. Xondamirning yozishicha, ulus 10 ga yaqin
mustaqil bekliklarga bo’linib ketgan. Samarqand viloyatida Amir Bayon Sulduz,
Keshda Amir Xoji Barlos, Xo’jandda Amir Boyazid Joloir, Balxda Uljaytu Sulduz,
Hisori Shodmon chegarasida Amir Husayn va Amir Yassaviylar o’zlarini tanho
3

hukmdor deb e’lon qiladilar. Shahrisabzda Xoji Barlos (Temurning amakisi),
Xo’jandda Boyazid Jaloir, Balxda Amir Husayn va boshqalar o’zlarini hokimi
mutloq deb hisoblashardi va bir-birlari bilan yovlashib, saltanatni talon-taroj qilar
edilar Bir tomondan, mo’g’ul xonlari tomonidan o’tkazilayotgan zug’umlar,
ikkinchi tomondan esa mahalliy hokimlar o’rtasidagi to’xtovsiz davom etayotgan
nizo va urushlar o’lkani mushkul ahvolga solib, oddiy xalq ommasining turmushini
og’irlashtiribgina qolmasdan, ayni zamonda boy va zodagonlarning ham
manfaatlariga putur yetkazadi. Shu boisdan ham o’lkada feodal tarqoqlikka barham
berish, markazlashgan kuchli davlat hokimiyati barpo etish va mo’g’ullarning
istibdodidan ozod bo’lishga intilish g’oyasi tobora kuchayib boradi. Xalqning ana
shu istak va orzusini birinchilar qatorida tushungan amirlardan biri Temurbek
bo’ldi.
O’zaro ichki ziddiyatlar qizigan, mug’ullar zulmiga qarshi mahalliy aholi
harakatlari boshlangan bir davrda mamlakatda yangi siyosiy kuch yetilmoqda edi.
Shunday vaziyatda mo’g’ul xoni To’g’liq Temur 1360-1361 yillarda
Movarounnahrga hujum qilib, o’lkada mo’g’ullar hukmronligini saqlab qolishga
kirishganda o’zaro urushayotgan xonlaru-beklar unga qarshilik ko’rsatisha olmadi.
Yosh Temur ham bunga jur’at qilolmadi, aksincha oldiga o’z ona yurtini ozod
qilishdek aniq maqsad qo’yib uning xizmatiga kirdi.
Shunday paytda Temurbek yurt omonligini ko’zlab, mo’g’ul xoni huzuriga
keldi. Mo’g’ullar xizmatiga kirgan Temur tezda xon nazariga tushdi. Natijada
Temurdan minnatdor bo’lgan To’g’liq Temur uni qo’rquvdan Shahrisabzni tashlab
Xurosonga qochgan amakisi Xoji Barlos o’rniga Shahrisabz hokimi qilib tayinladi.
Bu esa 25 yoshli Temurga o’z maqsadini amalga oshirishda juda zarur edi.
Shunday qilib, Amir Temur siyosat maydoniga keldi.
To’g’liq Temur Movarounnahrni taslim qilib, o’g’li Ilyosxo’jani bu yerga
hukmdor qilib tayinlagach, Temur unga xizmat qilishdan bosh tortdi. Bu yo’lda u
o’ziga hamkor izlab, mo’g’ul qozonxonning nevarasi, Balx hokimi amir Husayn
bilan aloqa o’rnatib mo’g’ullarga qarshi birgalikda kurash boshladilar.
4

I.BOB. XV ASRNING 2-YARMIDA MOVARAUNNAHR VA XUROSON
1.1. XV asrning 2-yarmida Movaraunnahr va Xuroson. Temuriylar
saltanatining inqirozga yuz tutishi
O`zaro toju-taxt uchun kurash Abdullatifni razillik botqog‘iga botirib uni o`z
otasining qotiliga aylantirdi. Garchi u taxt egasi bo`lsa-da, xalq uni “padarkush”
(otasining qotili) sifatida la’natlar, Ulug‘bek tarafdorlari unga dushmanlik ko`zi
bilan qarar edi. Bunday bir paytda Abdullatif xurofotchi din ahllari, darveshlar
guruhi bilan ham yaqinlashishga harakat qildi. Biroq qotil padarkush taxtda uzoq
o`tira olgani yo`q. 1450-yilning 8-mayida, shahar handag‘i yonida, Bog‘inavdan
nariroqda unga qarshi suiqasd qilinib o`ldiriladi. Bu xususda so`z yuritgan tarixchi
Mirxond fitnachilar tap tortmasdan harakat qilib, uning kesilgan boshini
Registondagi Ulug‘bek o`zi qurdirgan madrasa peshtog‘iga namoyishkorona tarzda
ilib qo`yadilar, deb ta’riflagan edi. Bu qotillikdan so`ng, tezda Samarqand taxtiga
temuriylardan biri Mirzo Ulug‘bekning jiyani hamda kuyovi Mirzo Abdullo
o`tiradi. Buxoroda esa hokimiyat Mironshohning nevarasi Sulton Abu Said qo`liga
o`tadi. Mirzo Abdullo o`zining bir yillik hukmronlik davrida mamlakatda
barqarorlikni tiklashga, Mirzo Ulug‘bekning madaniy sohadagi ishlarini davom
ettirishga, markaziy hokimiyatni kuchaytirishga harakat qiladi. U taxt uchun
da’vogarlar Alouddavla va Abu Saidlar bilan kurash olib borib, Samarqandga
qarshi yurish qilgan Abu Said qo`shinini tor-mor keltiradi. Abu Said Sirdaryo
ortiga qochib, Dashti Qipchoq o`zbeklari xoni Abulxayrxondan (1428-1468) taxtni
egallash uchun yordam so`rab murojaat qiladi. 1451-yili yozida Samarqand
yaqinidagi Sheroz qishlog‘idagi qattiq jangda Mirzo Abdullo o`ldirilib, taxt Sulton
Abu Said Mirzo (1451-1469) qo`liga o`tadi. Temuriylar davlatining Xuroson
yerlari Shohruhning boshqa bir nevarasi, Boysunqurning o`g‘li Abulqosim Bobur
qo`lida saqlanib qolib, u to vafoti (1457) ga qadar Hirot taxtini boshqarib turadi.
Bu vaqtga kelib o`zaro siyosiy tarqoqlik yanada avj oladi. Birgina Xurosonning
o`zi o`ndan ortiq qismga bo`linib ketadi. O`zaro taxt uchun muttasil kurashlar
mamlakat iqtisodiy va madaniy hayotiga katta zarar yetkazib, inqiroziy holatlarga
sabab bo`la boshladi. Abulqosim Bobur Xurosonni o`z qo`li ostida birlashtirishga,
5

Shohruh davlatidagi madaniy hayotni tiklashga harakat qildi. Lekin 1454 yili uning
Samarqandga yurishi muvaffaqiyatsiz tugab, 40 kunlik shahar qamalidan keyin u
yana orqaga qaytishga majbur bo`lgan edi.
1457-yili Abulqosim Bobur Mashhadda vafot etgandan so`ng Hirot taxti,
Xuroson yerlari uchun kurash yana avj oldi. Bunday vaziyatdan ustalik bilan
foydalangan Movarounnahr hukmdori Sulton Abu Said Mirzo 1457 yili Xurosonga
yurish qilib Hirotni egallaydi. Shu tariqa Abu Said temuriylar davlatining ikkala
qismini birlashtirishga muvaffaq bo`ladi. Sulton Abu Said Mirzoning (1451-1469)
hukmronlik davrida davlat hududlari kengayib, uning chegaralari Sharqiy
Turkistondan to Iroqqacha, Sirdaryodan to Hindiston chegaralarigacha bo`lgan
yerlarni o`z ichiga oldi. O`z hukmronligi davrida Abu Said doimiy ravishda
hokimiyatini mustahkamlashga, isyonkor amaldor-noiblarni jazolashga asosiy
e’tiborini qaratdi. Shuningdek, u birmuncha iqtisodiy va madaniy tadbirlar
o`tkazishga ham urindi. Lekin, uning bu sohadagi ishlari o`zining yaxshi natijasini
bera olmadi. Ma’rifat va madaniyat Ulug‘bek davridek gullab yashnamadi.
Shuningdek, Abu Said Xuroson, Eron, Xorazmdagi siyosiy tarqoqlikni ham butkul
tugata olmadi. Hirot taxtiga da’vogarlardan biri Umarshayxning evarasi, yosh
temuriy shahzoda Sulton Husayn (1438-1506) Abul Qosim Bobur vafotidan (1457
y.) keyin Xuroson mulki uchun o`z harakatlarini boshlab yuborgan edi. U XV asr
60-yillaridan katta harbiy otryadga bosh bo`lib, 1461-1464-yillarda Hirot, Obivard,
Niso, Mashhad va Xorazmda hokimiyat uchun goh muvaffaqiyatli goho
muvaffaqiyatsiz kurashlarni olib bordi.
1469-yili erta bahorda temuriylarga avvaldan tegishli bo`lgan G‘arbiy eron
yerlarini qaytarib olish maqsadida Sulton Abu Said Oqqo`yunlo` turkmanlariga
qarshi yurishni boshlaydi. Biroq, oqqo`yunlo`lar hokimi Uzun Hasan (1453-1478)
tomonidan Ozarbayjonning Mug‘on dashtida jang vaqtida o`ldiriladi. Abu
Saidning o`g‘illari Sulton Husayn bilan toju-taxt uchun kurashishga botina olmay,
Movaraunnahrga qaytib ketadilar. Sulton Husayn esa 1469-yil 24-martda tantanali
sur’atda Hirotga kirib keladi. Natijada temuriylar saltanati yana ikki qism: Xuroson
va Movaraunnahrga bo`linib ketadi. Movaraunnahr esa ketma-ket sulton Abu
6

Saidning o`g‘illari Sulton Ahmad (1469-1494), Sulton Mahmud (1494-1496)
hamda Mahmudning o`g‘li Sulton Ali Mirzo (1496-1501)lar tomonidan mustaqil
ravishda boshqarildi. Lekin ko`p holda ayniqsa Sulton Ahmadning davlat
boshqaruvidagi kaltabin, uquvsiz va sustkashligi, Sulton Mahmud va Sulton Ali
Mirzolarning davlat ishlarining o`z holiga tashlab, aysh-ishratga mukkalaridan
ketganligi bois ushbu hukmdorlar davrida o`zaro tarqoqlik yanada kuchayadi.
Ayrim viloyat noiblari, amirlarning ta’siri o`sib, ko`pincha ular mustaqil faoliyat
yo`liga o`tib ola boshlaydilar. Siyosiy hayot, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarda
ruhoniylarning, ayniqsa so‘fiylarning ta’siri yanada kuchayadi. Xususan, shu
davrning ko`zga ko`ringan diniy arbobi Xoja Ubaydulloh Ahror (1404-1490),
mamlakatda ta’sirli shaxsga aylanib, o`zaro kurash nizolar vaqtida mamlakat
tinchligini saqlash yo`lida bir necha marotaba bu kurashlarni to`xtatib qolishga
muvaffaq bo`ldi. El-yurt tinchligi, osoyishtaligi yo`lidagi uning faoliyati,
vatanparvarligi, albatta, e’tiborga sazovordir.
Temuriylar davlatining janubida ahvol o`zgacha edi. Sulton Husayn
(Boyqaro) (1469-1506) davlati o`z tarkibiga Xorazm, Xuroson, Eronning bir
qismini olgan bo`lib, u temuriylar tarixida oxirgi yirik davlat arbobi bo`lib qoldi.
Uning deyarli 40 yillik hukmronlik davri ham o`zaro kurashlardan xoli bo`lmasa-
da, lekin mamlakatda iqtisodiy va madaniy hayot yuksak darajada saqlanib qoldi.
Mamalakat obodligi, farovonligi, iqtisodiy hayotning bir me’yorda kechishi, fan-
madaniyatning yuksalishida o`z davrining tadbirli va oqil hukmdori Sulton
Husaynning roli nihoyatda katta bo`ldi.
7

1.2. Temuriylar hukmronligi (1405-1506-yy.) davrida ilm-fan va madaniy
hayot
Garchi XV asr boshidan ichki nizolar, o`zaro kurashlar mamlakat ichki
hayotiga salbiy ta’sir o`tkazgan bo`lsa-da, lekin temuriy hukmdorlardan Shohruh
(1405-1447), Mirzo Ulug‘bek (1409-1449), Sulton Husayn (Boyqaro) (1469-
1506), qisman Sulton Abu Said (1451-1469) davrlarida ichki osoyishtalik, ma’rifat
va madaniyatga e’tibor tufayli ilmu-fan va madaniyat yuksalib, Movarounnahr va
Xuroson yana Sharqning ma’rifat va madaniyat markazi nomini qaytarib oladi.
Bu vaqtda nafaqat poytaxt Hirot va Samarqand, balki Movarounnahr va
Xurosondagi boshqa shaharlarda ham olimu-fuzalo, shoiru-me’morlar, bastakoru-
naqqoshlar guruhlari to`plana boshlaydi. Buxoro, Xorazm, Balx, Mashhad, Sheroz
ham o`ziga xos madaniy markazlar rolini o`ynay boshlaydi. Tarixda ma’rifatparvar
va oqilligi bilan nom chiqargan Shohruh (1405-1447) davrida asriy ilm-fan,
madaniyat, an’analari qayta jonlana boshlagan edi. Shahar qayta qurila boshlandi.
Hirotdagi eng gavjum joylardan biri Shohruhning o`g‘li Boysunqur tashkil etgan
kitobxona nomini olgan joy bo`lib qoldi. Bu yerda o`z davrining eng sara kitoblari
qayta ko`chirilar, sotib olinar va sotilar edi. Bu paytda hukmdor va amaldorlarning
homiyligi natijasida tasviriy san’at, amaliy san’at, hattotlik san’ati, ayniqsa, o`z
rivojini maromiga yetkazdi. Mirak naqqosh boshchiligidagi sharq miniatyura
san’ati ham o`z faoliyatini shu yerdan boshlagan edi.
Hirotlik va xurosonlik ko`plab badavlat zodagonlar, savdogarlar ham ilm-
fan, madaniyatga homiylik qila boshlaydilar. Masalan, Shohruh davrida yashagan
taniqli zodagon Hoji Arslon tarxon o`zining ma’rifatparvarligi bilan nom
chiqargan edi. Lekin, har holda hukmdorlar ichida ilm-fan, ma’rifat va
madaniyatga yetarli homiylik qilgan shaxs - bu o`zi ham buyuk olim bo`lgan
Mirzo Ulug‘bek hisoblanadi.
Mirzo Ulug‘bek uning zamondoshlari, muarrixlarning xabar berishlaricha
sharq mutafakkirlari, ular orqali yunon mumtoz ilmiy asarlaridan xabardor
bo`lgan. Ulug‘bek zamondoshi G‘iyosiddin Koshiyning yozishiga ko`ra, Mirzo
Ulug‘bek o`ta zukko va juda ilmli shaxs bo`lib, Qur’oni karimni yod bilgan, arab
8

va fors tillarini yaxshi bilib, tafsir va hadis ilmi bobida bilimdon inson bo`lgan.
Ulug‘bek islom olamida ilk bora hukmdorlik va olimlikni birgalikda olib bordi. U
Movaraunnahrni musulmon olamining ilmiy markaziga aylantirishga harakat qildi.
Xususan Samarqand, Buxoro, Kesh (Shahrisabz) ilm-fan markazlariga aylandi. U
1417-yil Buxoro, 1420-yili Samarqandda, 1433-yillarda G‘ijduvonda madrasalar
barpo etdi. Samarqandning obodonchilik ishlariga bosh-qosh bo`lib, Go`ri Amir,
Shohizinda me’moriy majmualarini oxiriga yetkazadi. Marvda ham bir qator diniy
muassasalar qurdiradi. Hadisi sharifdagi ”Ilm olmakka intilmoq har bir muslim va
muslima uchun ham farz, ham qarz” degan iborasi Buxoro madrasasi peshtoqiga
shior sifatida o`yib yozdirib qo`yiladi. Xususan, u Samarqandga o`z zamonasining
yirik, taniqli olimlarini chorlashga harakat qilgan.
Uning sa’yi-harakatlari tufayli zamonasining 100 dan oshiq olimlari
Samarqandga yig‘ildilar. Ular orasida Taftazoniy, Mavlono Ahmad, o`z
zamonasining “Aflotuni” deb nom olgan Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Koshiy,
Muhammad Hafoviylar va boshqa taniqli zotlar ham bor edi. 1420-yil Samarqand
madrasasi ochilganda, unda 100 dan ziyod talaba o`qigan, madrasada 50 tadan
ko`proq talabalar uchun maxsus hujralar mavjud bo`lgan. Zayniddin Vosifiyning
yozishicha, 1420-yil Samarqand madrasasi ochilganida unda 90 tadan oshiq olim
qatnashgan. Ilk ma’ruzani Mavlono Hafoviy o`qigan vaqtida, uni faqat ikki kishi -
Mirzo Ulug‘bek va Qozizoda Rumiy tushungan xolos. Keyinchalik o`z zamonining
taniqli kishilari Abdurahmon Jomiy, Xo`ja Axror va boshqalar ham Samarqand
madrasalarida tahsil olganlar.
Shuningdek, Samarqandda bu davrda bir necha boshqa madrasalar ham
bo`lib (Xonim, Feruzshoh, Shohmalik, Qutbiddin va boshqalar) u yerlarda ham
salohiyatli olimlar dars berishar edi. 1424-1429 yillarda Samarqand yaqinidagi
Obirahmat anhori bo`yida Mirzo Ulug‘bek rasadxona qurdiradi. Rasadxona o`sha
davrning noyob inshootlaridan bo`lib, u doira shaklida barpo etilgan, imoratning
aylanasi 47 m, balandligi 31 m.dan iborat 3 qavatli bino bo`lgan. Binoning ichi bir
necha xona, aylana zal, maxsus tekshirish xonalaridan iborat bo`lib, u yerlarda
maxsus asbob-uskunalar joylashtirilgan.
9

Rasadxona ichi koinot, yer kurrasi tasvirlari bilan bezalgan bo`lib, xalq
ichida shuning uchun “Naqshi jahon” degan nom bilan shuhrat topgan edi. Samoni
kuzatish va o`rganish borasida G‘iyosiddin Jamshid yordamida astronomik o`lchov
asbobi-ulkan sekstant o`rnatildi. Bu sekstant, o`z navbatida, Sharqdagi eng katta
astronomik asbob o`lchovi hisoblangan. Shuningdek, mahalliy ustalar (Iso
Usturlobiy, Abu Mahmud Xo`jandiy, usta Ibrohim) qo`li bilan ko`plab zaruriy
astronomik o`lchov asboblari ham yasaldi va o`rnatildi. Rasadxona qoshida,
shuningdek, 15.000 jilddan iborat boy kutubxona ham bo`lgan. Uning atrofida
olimlar yashaydigan yer-chorbog‘lar Bog‘imaydon va Chinnixona nomi bilan
shuhrat topdi. Ulug‘bek Samarqandda o`ziga xos astronomiya maktabini yaratdi.
Rasadxonada Ulug‘bek bilan bir qatorda o`z zamonasining mashhur matematigi va
astronomlari Qozizoda Rumiy (Salohiddin Muso ibn Muhammad), G‘iyosiddin
Jamshid Koshiy, Ulug‘bekning shogirdi o`z davrining “Ptolemey”i nomi bilan
shuhrat qozongan Ali Qushchi (Alouddin ibn Muhammad) va boshqalar yelkama-
yelka turib ilmiy tadqiqot ishlarini olib bordilar.
Rasadxonadagi tadqiqotlar natijasida 1018 ta yulduzning o`rni va holati
(koordinatlari) aniqlanib, astronomik jadvali tuzildi. O`rta Osiyo, Yaqin va O`rta
Sharq o`lkalari bo`ylab joylashgan 683 geografik punktlarning Samarqand kenglik
koordinatlari bilan belgilab chiqildi. Matematika fani sohasida Ulug‘bek maktabi
yaratgan-uning darajali algebrali tenglama yechilib, bir darajali yoyning sinusi
aniqlangan.
Shu jihatdan buyuk olimning “Ziji jadidi Ko`ragoniy” (Ko`ragoniyning
yangi astronomik jadvali) nomli asari diqqatga sazovordir. Bu asar 1437-yil yozib
tugatilgan bo`lsa-da, olim umrining oxiriga qadar unga yangi natijalarni kiritib
borgan. Bu asar ikki qismdan iborat bo`lib, unda keng muqaddima va 1018 ta
yulduzlarning o`rni berilgan. Undan tashqari Ulug‘bekning “Tarixi arba’ ulus”
(To`rt ulus tarixi) nomli tarixiy asari va musiqaga bag‘ishlangan beshta risolasi
ham mavjuddir. Ulug‘bekning o`ta salohiyatli olim bo`lganligini uning
zamondoshlari G‘iyosiddin Jamshid, Abdurazzoq Samarqandiy, Davlatshoh
10

Samarqandiy va boshqalar ham e’tirof etganlar. Jumladan, o`zbek adabiyotining
asoschisi buyuk shoir va mutafakkir Alisher Navoiy (1441-1501) bu xususda:
Temurxon naslidin Sulton Ulug‘bek
Ki olam ko`rmadi sulton aningdek,
deb unga o`z ta’rifini bergan edi.
Ulug‘bek davrida, shuningdek, Samarqand Sharqning madaniy markaziga
aylanganligi uchun mashhur faylasuf Ali ibn Muhammad Jurjoniy, taniqli tabib
Mavlono Nafis, shoir Xayoliy Buxoriy, “Yusuf va Zulayho” dostonining muallifi
Durbek, qasida janrining taniqli namoyondasi o`zbek shoiri Sakkokiy, mashhur
xattot Abdurahim Xorazmiy va boshqalar Ulug‘bek homiyligi ostida Samarqandda
yashab ijod qildilar. Shuningdek, Sharqning ko`plab taniqli olim va shoirlari,
fuzaloi-ulamolari Samarqandga tez-tez kelib turdilar. Ulug‘bek davrida o`ziga xos
tarixnavislik maktabi ham paydo bo`ldi. XV asrdagi taniqli tarixchilar, “Zubdat at
tavorix” (Tarixlarning yuqori qismi) asarining muallifi Hofizi Abro`, “Matla as-
sadayin va majmuai al-bahrayn” (Ikki dengizning qo`shilishi va ikki saodatli
yulduzning balqishi) asarining muallifi Abdurazzoq Samarqandiy, “Ravzat as
safo” (Jannat bog‘lari) asarining muallifi Mirxond, “Habib us siyar” (Do`stga
maktub) va boshqa qator asarlarning muallifi Xondamir Ulug‘bek yaratgan
madaniy sharoitda o`sib ulg‘aydilar. Ulug‘bek davridagi madaniy markaz,
keyinchalik ”Ulug‘bek akademiyasi” nomini olib, dastavval mashhur fransuz
yozuvchisi va olimi Volter (1694-1778) tomonidan e’tirof etilgan edi.
Ajdodlarimiz tarixida 1010-yilda tuzilgan Ma’mun akademiyasidan so`ng,
Ulug‘bek akademiyasi O`rta Osiyo tarixida ikkinchi akademiya sifatida yuzaga
keldi.
Mustaqillik tufayli buyuk ajdodimiz Mirzo Ulug‘bekning bizga qoldirib
ketgan merosi haqiqiy jihatdan o`rganila boshlandi. 1994 yili Prezidentimiz
tashabbusi bilan Mirzo Ulug‘bekning 600 yillik tavallud to`yi respublikamizda va
jahonda keng nishonlandi. Qator ko`cha, tuman, shahar va inshootlarga
Ulug‘bekning faxriy nomi berildi. Jumladan, Prezidentimiz farmoni bilan 1995 yili
11

sobiq ToshDU, hozirgi O`zbekiston Milliy Universitetiga Mirzo Ulug‘bek nomi
berildi.
Ulug‘bekning vafotidan so`ng madaniy markaz Xurosonga, jumladan, uning
poytaxti Hirotga ko`chdi. Hirot madaniy va ilmiy markazining shakllanishida
Xuroson hukmdori Sulton Husayn (Boyqaro) (1469-1506) va ayniqsa, buyuk shoir
va mutafakkir, g‘azal mulkining sultoni Mir Alisher Navoiyning (1441-1501) roli
nihoyatda beqiyos bo`ldi. Ma’rifatli hukmdor bo`lmish Sulton Husayn (Boyqaro)
butun Xurosonda ilm-fan, adabiyot, madaniyat homiysiga aylanadi. Uning o`zi
“Husayniy” taxallusi ostida g‘azallar yozgan. Bizning kunlargacha uning she’riy
“Devon”i va nasriy “Risola” asarlari yetib kelgan.
Alisher Navoiy 1441 yili Hirotda taniqli barlos bahodiri xonadonida
dunyoga kelgan. U yoshligidanoq nihoyatda zakovatli va zehnli bola bo`lgan.
Uning besh yoshida yozgan g‘azaliga taniqli o`zbek shoiri Lutfiy o`z vaqtida katta
baho bergan edi. Yoshligidanoq u temuriy shahzoda Sulton Husayn bilan do`st
bo`lib, keyinchalik ular Xuroson hokimi Abulqosim Bobur (1451-1457) xizmatida
birga bo`lganlar. Husaynning xizmat davrida Alisher Navoiy Mashhad va Hirot
madrasalarida tahsil ko`radi. Keyinchalik Movarounnahr hokimi Sulton Abu Said
tazyiqi bilan Samarqandga ketishga majbur bo`ladi va u yerda ikki yilcha turib, o`z
bilimini yanada takomillashtiradi. 1469-yili Xuroson taxti Sulton Husaynga
tekkandan so`ng, uning taklifi bilan Alisher Navoiy Hirotga kelib, avval
muhrdorlik, so`ngra vazirlik lavozimida faoliyat ko`rsatadi. Jumladan, Alisher
Navoiy o`zining vazirlik lavozimini egallagan vaqtida (1472-1476) mamlakatda
iloji boricha osoyishtalik va adolat o`rnatishga harakat qiladi. Uning hatti-
harakatlari natijasida shaharlar yuksaldi. Suv chiqarilib, ko`pgina yerlar obod
qilindi, hunarmandchilik va savdo-sotiq ishlari yanada rivojlandi. Navoiy ilm-fan,
ma’rifat va madaniyat ahliga shaxsan o`zi homiylik ko`rsatdi. Garchi toju-taxt
uchun kurashlarda va fitna-nizolar natijasida Navoiyning Sulton Husayn bilan
oralari bir oz sovugan bo`lsa-da, lekin Navoiy umrining oxiriga qadar davlatning
tayanch shaxslaridan biri bo`lib qoladi. Jumladan, u vazirlik lavozimidan ketar
ekan, sulton Navoiyga shohona to`n kiygizib, uning hech bir iltimosi hech qachon
12

yerda qolmasligini aytadi. Alisher Navoiyning birgina o`zi 300 tadan ziyod turli
qurilish, obodonchilik ishlariga bosh-qosh bo`ladi. Hirotdagi Injil daryosi bo`yida
uning qurilish ishlari uchun maxsus er ham ajratib beriladi. U barpo etgan
Hirotdagi “Ixlosiya”, “Shifoiya” majmualari, Tus viloyatidagi Turuqband suv
ombori va kanali, Hirot va Mashhaddagi sug‘orish inshootlari, Astroboddagi saroy
va masjid, Marvdagi madrasa shular jumlasidandir. El-yurt farovonligini o`ylagan
Navoiy o`z daromadlarining aksariyat qismini hayriya ishlariga sarflaydi.
Odamiy dersang demagil odamiy,
Onikim yo`q xalq g‘amidin g‘ami,
deb, o`z ta’rifini bergan edi shoir. Shaxsan uning mablag‘lari hisobidan 52 ta
rabot, 19 ta hovuz, 16 ta ko`prik, 9 ta hammom va boshqalar qurildi. Shuningdek,
Navoiy butun Xurosonda 12 tadan oshiq ahamiyatli bo`lgan va ta’mirlanishga
muhtoj masjid, minora, rabot va boshqalarni ta’mir etib o`z holiga qaytaradi.
Jumladan, Navoiy ta’mir etgan Hirotdagi Jome’ masjidi hozirgi kunga qadar Hirot
shahrining go`zal inshootlaridan biri hisoblanadi. Alisher Navoiy homiyligi ostida
Sharq miniatyurasi maktabining yetuk namoyondasi “Sharq Rafaýli” nomini olgan
Kamoliddin Behzod, taniqli tabiblar Abdulhay Muniy, Darvish Ali, hattotlardan -
Sulton Ali Mashhadiy, musiqachilardan-Husayn Uddiy, shoir va tarixchilardan-
Sohib Doro, Muhammad Nizomiy, Kamoliddin Binoiy, Davlatshoh Samarqandiy,
Husayn Voiz Koshifiy, Mirxond,, Zayniddin Vosifiy, Muiniddin Muhammad
Isfizoriy va boshqalar yetishib chiqdilar. Alisher Navoiy ilk bora o`zga shoirlardan
farqli ravishda turkiy tilda 1483-1485-yillarda beshta dostondan iborat “Xamsa”
asarini yozdi. Navoiy o`z ona tili ko`rkamligi va jozibadorligini asarlarida
namoyon etdi:
Tortib turk nazmida alam,
Ayladim ul mamlakatni yak qalam,
degan edi shoirning o`zi. Buyuk shoirning 20 tadan ziyod yirik asarlar
mavjuddir. Ular “Xazoyinul maoniy”, “Lison ut tayr”, “Mahbub ul qulub”,
“Majolisun nafois”, “Munshaot”, “Muhokamatul lug‘atayn”, “Mezonul avzon” va
boshqalardir. Bular o`z ichiga tarixiy, falsafiy, ahloqiy mezonlarni olib, ularda
13

insoniyatga xos bo`lgan barcha ijobiy hislatlar ulug‘lanadi. Navoiy o`z asarlarida
Vatanga, tug‘ilib o`sgan yeriga nisbatan buyuk muhabbatni kuylaydi.
Navoiyning o`zi esa barkamol, komil inson qiyofasi uchun buyuk ramzdir.
Ulug‘ shoirning o`lmas merosini o`rganish mustaqillik yillarida o`zining haqiqiy
darajasiga chiqdi. Adibning barcha asarlari qayta chop etildi. Hukumatimiz
qaroriga binoan, xalqimizning buyuk mukofoti ramzida Navoiy nomidagi davlat
mukofoti ta’sis etildi. O`lkamizda Navoiyning ulug‘ nomini bilmagan zot yo`qdir.
Prezidentimiz tashabbusiga ko`ra, 1991 yili Alisher Navoiyning 560 yilligi juda
katta tantanalar bilan nishonlanib, shoirning mahobatli haykali xalqimizning
muqaddas ramzi sifatida poytaxtimizning markazida qad ko`tardi.
XV asrning zabardast o`zbek shoirlari ichida, shuningdek Lutfiy, Durbek,
Sakkokiy, Gadoiy, Atoiy va boshqalarning ham nomlari ma’lum va mashhur
bo`lgan. Jumladan, Navoiydan avval eng mashhur turkigo`y shoir Lutfiy (1366-
1465) bo`lgan. Uning o`z vaqtida 20 dan ziyod ajoyib asarlari mavjud bo`lib,
bizgacha faqat mashhur “Gul va Navro`z” va g‘azallar devoni yetib kelgan xolos.
Bu davrlarda shuningdek, Sharafiddin Ali Yazdiyning (1454 yili vafot
etgan) Temur tarixiga bag‘ishlangan, Nizomiddin Shomiydan so`ng yozilgan bir
xil nomdagi “Zafarnoma” asari yaratildi. Fors-tojik adabiyotida, ayniqsa, mashhur
shoir va olim, Navoiyning zamondoshi hamda do`sti Nuriddin Abdurahmon
Jomiyning (1414-1492) roli buyuk bo`ldi. Jomiy va Navoiyning do`stligi esa,
tarixda xalqlarimiz ittifoqligining buyuk ramzi bo`lib qoldi.
1499-yildan boshlab O`rta Osiyoga o`z yurishlarini boshlagan Muhammad
Shayboniyxon (1451-1510) temuriylar ichidagi ichki nizo va noittifoqlikdan
foydalanib, Movaraunnahrga nisbatan istilochilik harakatlarini boshladi. Temuriy
shahzodalardan, shu vaqtdagi yagona movarounnahrlik iqtidorli va harbiy
sarkardalik mahoratiga ega bo`lgan, keyinchalik buyuk shoir va davlat arbobi
darajasiga chiqqan Zahiriddin Muhammad Boburning (1483-1530) sa’yi-
harakatlari ham o`zining tegishli natijasini bermadi. 1505-1506 yillarga kelib
Shayboniyxon Xorazm va Movaraunnahrni to`liq egallaydi. Shayboniyxonga
qarshi kurashish uchun yo`lga chiqqan Xuroson hukmdori Sulton Husayn (1469-
14

1506) 1506-yilning bahorida vafot etadi. Sulton Husaynning vorislari o`rtasida
toju-taxt uchun kurash avj olib, natijada hokimiyat ikkita shahzodaga-
Badiuzzamon Mirzo bilan Muzaffar Mirzolarga o`tadi. Qulay vaziyatdan
foydalangan Shayboniyxon 1507-yili shahzodalarni tor-mor etib, qattiq janglardan
so`ng poytaxt Hirot va butun Xurosonni o`z qo`li ostiga oladi.
Shunday qilib, deyarli bir yarim asr davom etgan shon-shavkatli Temuriylar
saltanati o`z nihoyasiga yetadi. Temuriylarning oxirgi zabardast vakili Zahiriddin
Muhammad Bobur 1525-yilgi Panipat jangidan so`ng shimoliy Hindistonni
egallashga muvaffaq bo`ladi. Boburiylar sulolasi Hindistonda deyarli uch asr
mobaynida hukmronlik qilib, ko`p holda temuriylarning shon-shuhratini bu yerda
tiklashga muvaffaq bo`ladilar.
15

II.BOB. ASOSIY QISM
2.1. XIV asr o’rtalarida Movarounnahrdagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat. Amir
Temurning siyosat maydoniga kirib kelishi markazlashgan davlatning
tuzilishi.
1365 yilda Ilyosxo’ja katta qo’shin bilan Temur va Husayndan o’ch olish
maqsadida Movarounnahrga bostirib keladi. Temur va Husayn ham tayyorgarlik
ko’rib Ilyosxo’jani Chinoz yaqinida qarshi oldi. O’rtada qattiq jang bo’ldi va u
tarixga “Loy jangi” nomi bilan kirdi, chunki shu kuni kuchli jala yog’ib, qo’shinlar
va otlar loyga botib ketishadi. Jangga birinchi bo’lib Temur qo’shini kiradi.
Husayn qo’shini esa zahirada turadi. Hal qiluvchi lahzada, Temurning qo’li baland
kelib, g’alaba yaqinlashib kelganda Husaynning qo’shini qat’iyatsizlik qildi va
g’alaba boy berildi. Temur va Husayn qo’shinlari bilan Samarqandga, undan
Balxga chekinishdi. Ilyosxo’ja o’z g’alabasini mustahkamlash maqsadida
Samarqandga yo’l oldi, lekin bu yerda sarbadorlar ozodlik va mustaqillik yo’lida
o’zini qurbon qilishga tayyor turganlar, ya’ni “boshini dorga tikkanlar” Samarqand
himoyasini o’z qo’llariga oldilar. Hunarmandlar, dehqonlar, do’kondorlar va
ma’rifat faollaridan iborat bo’lgan Samarqand sarbadorlariga madrasa talabasi
Mavlonzoda, paxta savalovchi Abu Bakr Kalaviy, mohir mergan Xudaki
Buxoriylar rahbarlik qilishdi. 7 yoshdan 70 yoshgacha bo’lgan oddiy xalq
sarbadorlarni qo’llab quvvatladi. Shahar ko’chalarida g’ovlar qo’yilib, mudofaa
inshootlari mustahkamlandi. Bunday tayyorgarlikni ko’rmagan mo’g’ullar tor
ko’chalarga kirib qolgach, yuqoridan yog’ilgan kamon o’qlari, tosh, yog’och,
qaynoq suv, qora moylardan sarosimaga tushib, katta talafot bergan holda
chekinishga majbur bo’ldilar.
Sarbadorlar to’la g’alaba qilib, shaharda o’z boshqaruvini joriy qildilar.
Sarbadorlar g’alabasidan xabar topgan Husayn bilan Temur Samarqandga
qaytishdi, hokimiyatni olishdi. Amir Husayn bosh vazir, Temur esa uning o’ng
qo’li bo’ldi. Biroq ular sarbadorlarni ziyofatga chaqirib qirib tashlashdi. Temur
Mavlonzodani saqlab qolishga muvaffaq bo’ldi. Shu vaqt hokimiyat taqsimotida
Temur bilan Husayn o’rtasida ixtiloflar kuchaydi.
16

Temur bilan Husayn o’rtasidagi ziddiyat to’rt yil davom etib, nihoyat 1370
yilda Temurning g’alabasi bilan tugadi. Husayn o’ldirildi. Balx Temur qo’liga
o’tdi. Shu payt Balxni olgan Temur huzuriga Makkalik shayx Sayid Baraka kelib,
unga buyuk davlat tuzish yo’lidagi harakatiga fatvo berdi va hokimiyat ramzi
sifatida nog’ora va bayroqni topshirdi. So’ng bir umrga Temurning ma’naviy
homiysi bo’lib qoldi. Temur 1370 yili hokimiyatga chiqdi.
Amalda Temur Movarounnahrda yagona hukmdor bo’lsada, o’zini amir deb
hisoblab, chingiziylardan Suyurg’otmishni xon deb ko’tardi. qo’shin sarkardalar
qurultoyi esa Amir Temurni Movarounnahrning yagona hukmdori deb e’lon qildi.
Bu orada Amir Temur chingiziylar malikasi, Chig’atoy xonining qizi, Husaynning
beva qolgan xotini - Saroymulkxonim (Bibixonim)ga uylandi va shu sababli
“Ko’rag’on” (sohibqiron) xonning kuyovi unvonini va podsholik qilish huquqini
oldi.
Endilikda Temurning asosiy vazifasi Movarounnahrni birlashtirish, kuchli
markazlashgan davlat barpo etish bo’lib qoldi. Shu maqsadda o’zi tug’ilib o’sgan
Kesh (Shahrisabz)ga qaytdi. U yerdan Samarqandga o’tib, shaharni bo’lajak
davlatiga poytaxt qilib oldi. Shahar devorlarini mustahkamlab, shahriston va
saroylar qura boshladi.
Amir Temurning buyuk saltanat barpo qilish bobidagi sa’y-harakatini shartli
ravishda ikki davrga bo’lish mumkin: Birinchi davr 1370-1388 yillarni o’z ichiga
oladi. Bu davrda Amir Temur asosan turkiy xalqlardan tashkil topgan
Chig’atoy mulkini markazlashgan qudratli davlatga birlashtirish uchun
kurashadi.
Ikkinchi davr 1388-1405 yillardir. Bu davrda Amir Temur o’z davlatining
hududini kengaytirish va buyuk saltanat barpo etishni o’z oldiga maqsad qilib
qo’yadi. 1370-1405 yillar mobaynida, ya’ni 35 yil Samarqand taxtini boshqargan
Amir Temur o’z oldiga qo’ygan maqsadlariga erishadi. Jumladan, u shu davr
mobaynida 30 martadan ortiq harbiy yurishlar uyushtiradi va biror marta ham
yengilmaydi, dunyodagi 28 mamlakatni fatx etadi. Amir Temur tuzgan saltanat
sarhadlari janubda Arabiston yarim orolidan shimolda to Moskva knyazligiga
17

qadar, sharqda Xitoy hududlaridan qarbga tomon o’rta Yer dengizi va Misr
davlatlari yerlarini o’z ichiga olgan xududlarga qadar cho’zilib ketgan edi.
Amir Temur davlat arbobi sifatida ulkan tashkilotchilik qobiliyatiga ega
bo’lgan, u Movarounnahrni yagona bir davlatga birlashtirdi, bosib olgan
xududlarini to’rt qism — mulkka bo’lgan va ularni o’z farzandlariga suyurg’ol
(sovg’a) qilib berdi. Jumladan, Xuroson, Jurjon, Mozandaron, Seyston (markazi
Hirot) Shohruhga; /arbiy Eron, Ozarbayjon, Iroq va Armaniston (markazi Tabriz)
Mironshohga; Fors, ya’ni Eronning janubiy qismi (markazi Sheroz) Umarshayxga;
Afg’oniston va Shimoliy Hindiston (markazi /azna) Pirmuhammadga suyurg’ol
qilib berildi. Natijada Amir Temur davlati yagona, yaxlit feodal davlatga
birlashgan. Butun hokimiyat ularning qo’lida bo’lib, markaziy hukumatga
(Samarqandga) xiroj va soliqlarning bir qismini to’lab turganlar va oliy hukmdorga
harbiy yurishlar paytida askar yuborib turish majburiyatini bajarganlar.
Amir Temur davlati o’z davrida markazlashgan davlat edi. Bu davlat
asoschisi mamlakatdagi barcha ijtimoiy tabaqalar — (ular 12 ta edi) sayyidlar va
din peshvolari, harbiylar va amaldorlar, olim va fozil kishilar, ahli hunar,
dehqonlar, savdo-sotiq ahli, chorvadorlar va boshqalarning maqsad va
manfaatlarini himoya qilish, maslahat va kengash ila qattiqqo’llik bilan
boshqarishga erishdi. Ikkinchdan Amir Temur saltanatning to’rt asosiy ustinini
to’g’ri angladi va unga amal qildi. Bu ustunlar quyidagilardir: -Islom va shariat
aqidalari:
- qadimdan amalda bo’lgan odoblar- yo’sun va tuzuklar, qonun
ustivorligi: - Xazina:
- Raiyat, ya’ni mehnatkash xalq.
Amir Temur davlatining boshqaruv tizimi ikki qismga-qonun chiqaruvchi va
ijroiya tizimlariga bo’lingan. qonun chiqaruvchi tizim qurultoy deb atalib, u asosan
yirik turk qabilalarining yo’l boshchilari ishtirokida o’tgan va oliy hukmdor
paytida chaqirilgan. qurultoy urush va sulh, davlatning ichki va tashqi siyosatini
istagan belgilash kabi masala muammolarni muhokama qilgan va
qonunlashtirilgan.
18

Ijroiya tizimi devonlar va boshqa oliy davlat idoralaridan iborat bo’lgan.
Davlatning ijroiya tizimi (devonlar) qurultoy qabul qilgan qarorlarni, podshoh
farmonlarini va davlatning kundalik yumushlarini hayotga tadbiq etgan.
Tarixiy manbalarda ta’kidlanishicha Temur davlatini asosan quyidagi to’rt
vazir boshqargan.
1. Mamlakat va raiat vaziri-mamlakatning muhim va kundalik ishlarini
ado etgan; U raiatning ahvolini, mamlakat obodonchiligi va mumiy ahvolini ,
riatning farovonligini, mamlakatning umumiy ahvolini nazorat qilib turuvchi vazir
bo’lgan. Uni bosh vazir (vaziri a’zam) deb atashgan. U bosh bo’lgan muassasa esa
devoni oliy deb atalgan.
2. Sipoh vazirligi- sipohiylarning umumiy ahvoli – ularni harbiy
yurishlar oldidan to’plash, joylashtirish, oziq-ovqat va harbiy aslaha bilan
ta’minlash maosh va nafaqalarini o’z vaqtida yetkazib berish bilan shug’ullangan.
U bosh bo’lgan muassasa devoni tavochi deb atalgan.
3. Uchinchi vazir egasiz qolgan yer-suv, mol-mulkni haqiqiy
merosxo’rlari topilguncha tasarruf qilib turish, shuningdek, savdogarlardan
olinadigan boj-xiroj va yaylovdagi mol-qo’ydan olinadigan zakotni undirish bilan
shug’ullangan. Uning devoni devoni sarkor deb atalgan.
4. Bu vazir saltanat ishlarini, ya’ni davlat idoralarining sarf-harajatlarini,
umuman xazinadan ketgan barcha harajatlarning hisob-kitobi bilan shug’ullangan.
Uning devoni–devoni mushrif (maxsus nazoratchilar devoni) deb atalgan.
Shuningdek, chegara yerlari va tobe mamlakatlarni boshqarish ishlariga
ma’sul etib yana uchta vazir tayinlangani “Temur tuzuklari”da aytilishicha ulardan
biri xorijiy mamlakatlar bilan olib boriladigan munosabatlarga boshchilik qilgan
oliy davlat muassasasi – devoni insho yoki devoni rasoil deb atalgan.
Din va shariat bilan bog’liq bo’lgan masalalar, shuningdek, sud ishlari qozi
va shayxulislom qo’lida bo’lgan.
Amir Temur davrida davlat ishlarini ado etadigan quyidagi oliy lavozimlar:
19

otaliq, arzbegi, a’lam, bakovulboshi, daftordor, jarchi, munshiy, muftiy,
muxtasib, soxibi devon, tavochi, farrosh, xazinador, eshik og’aboshi kabi
lavozimlar ta’sis etilgan.
Aytiladigan yana bir muhim masala shuki, Amir Temur o’z davlatida qonun
ustivorligini ta’minladi. Jinoyatga tortiluvchining aybi faqat to’rt nafar guvoh
oldida isbot qilingandan keyingina uning ustidan hukm chiqarilgan. Shuni alohida
ta’kidlab o’tish kerakki, Amir Temur davlatida qonun barchaga – vazirga ham,
amirga ham, hokim uchun ham, shahzoda uchun ham barobar bo’lgan. Masalan,
g’arbiy Eron va Ozarbayjon hokimi shahzoda Mironshoh Mirzo maishat va kayfu
safoga mukkasidan ketib, davlat ishlariga e’tibor qilmay qo’ygani uchun
lavozimidan olib tashlangan. Atrofidagilarning ba’zilari esa oliy jazoga mahkum
etilganlar. Fors hokimi Pirmuhammad Sulton yetti yillik urush (1399-1404)
paytida sustkashlikka yo’l qo’ygani uchun egallab turgan mansabidan olib
tashlangan. Yuqorida keltirilgan fikrlarimizdan xulosa shuki, Amir Temur kuchli
markazlashgan davlatga asos solgan.
Amir Temur Genuya, Venetsiya, Vizantiya, Ispaniya, Frantsiya, Angliyadek
Yevropaning davlatlari bilan bir kator diplomatik alokalarni olib borishi: jumladan,
uning frantsiyalik Karl VI angliyalik Genrix IV yozishmalari majud. Karl VI ham ,
Genri IV xam Soxibqironni ko’kka ko’tarib maqtab, uning usmoniylarga qarshi
kurashini yuqori baholaydilar.Ular Amir Temur davlati bilan o’zaro savdo-sotiq
aloqalarini rivojlantirishga tayyor ekanliklarini bildirganlar, Samarqandga o’z
elchilarini yuborganlar. (Ispaniya elchisi Klovixo).
Shunday qilib Amir Temur davrida o’zbek davlatchiligi tarixidagi eng
yorqin sahifalar bitildi desak har jihatdan to’g’ri bo’ladi. Mazkur yillarda
davlatimizning, umuman o’zbek xalqining ichki va tashqi siyosatdagi
imkoniyatlari, salohiyati to’la -to’kis namoyon bo’ldi. Mamlakatimiz jahonning
siyosiy, iqtisodiy, madaniy markaziga aylandi. Davlatimiz kuch-qudratiga
Yevropadan Xitoyga qadar ulkan xududdagi davlatlar tan berdi. Shu bilan birga
ming afsuski so’ngi temuriylar XVI asrda ulardan hokimiyatni tortib olgan
20

shayboniylar va kelgusida hokimiyatni boshqargan sulolalar ushbu
muvoffaqiyatlar va davlatchilikdagi taraqqiyot darajasini saqlab qololmadilar.
Amir Temur tarixda o’chmas iz qoldirgan buyuk shaxs- ulkan bunyodkor,
yirik davlat arbobi, mohir sarkarda, ilm-fan homiysi. Biz bugun bu haqiqatni
yaxshi angladik. /arbda, masalan, Italiyada, Ispaniyada, Frantsiyada, Angliyada,
Germaniyada bu XVI-XVII asrdan beri ma’lum. Misol keltiramiz, Amir Temur
haqidagi birinchi kitob Italiyalik olim Perondini qalamiga mansub bo’lib 1553 yil
Florentsiya (Italiya)da nashr qilingan.
Ikkinchidan: Davlatni boshqarish va idora qilish , barcha sohada adolat,
insof, diyonat va imon amriga quloq solib maslahat, moshvarat va kengash asosida
ish yuritishda ulug’ bobokalonimizdan o’rgansak va ibrat olsak nur ustiga a’lo nur
bo’lur edi.
Amir Temur o’zining 35 yillik (1370-1405 yillar) hukumronligi davrida
Movarounnnahrdan tashqari 28 ta davlatni bosib olgan bo’lsa, u yerlarda adolat va
tinchlik o’rnatdi. Buyuk davlat arbobi va yengilmas sarkarda sifatida jahonda nom
qozondi. O’zbekistonda Prezidentimiz farmoni bilan 1996 yil “ Amir Temur” yili
deb e’lon qilindi 1996 yilda ulug’ bobomizning 660 yilligi nafaqat
mamlakatimizda, balki Parijda YUNESKO doirasida, jahon miqiyosida keng
nishonlanishi ham fikrimizning isbotidir.
Temur Movarounnahrni 150 yillik mo’g’ullar hukumronligidan ozod qilib,
kuchli va qudratli markazlashgan feodal davlatga asos soldi. Xududlar, viloyatlar
o’rtasidan o’zaro urushlarga, toju-taxt talashishlarga chek qo’ydi. Mamlakatda
osoyishtalik va barqarorlikni ta’minladi. “Kuch adolatda” degan aqidaga qa’tiy
amal qilib, adolatsizlik qilgan hukumdorlarni jazoladi, xalq hurmat e’tiborini
qozondi.
Amir Temur mo’g’ullar davrida toptalgan va vayron qilingan xalqimizni
madaniyatini, ma’naviyatini, tili va dinini, urf-odatlarini tiklashga homiylik qildi.
Samarqand, Shahrisabz, Turkiston va boshqa shaharlarda katta-katta qurilishlar
qildi. Masjid va madrasalarni ko’paytirdi. Oq Saroy, Bibixonim, Shohizinda
komplekslari, Ahmad Yassaviy maqbarasi va hokozolar shular jumlasidandir.
21

Dunyoning turli burchaklaridan olimu-fozillarni, hunarmandlarni
Movarounnahrda, aniqrog’i amarqandda to’pladi. Ularga g’amxo’rlik va mehr-
muruvvat ko’rsatdi.
Temur Samarqandni jahonning yetti mo’jizasidan biriga aylantirdi. Uni
dunyoning poytaxtiga aylantirish maqsadida shahar atrofida ko’plab qishloqlar
qurib ularga dunyodagi shaharlar- Bog’dod, Damashq, qohira, Sheroz, Sultoniya
va hatto Parij (Forish) nomlarini berdi. qadimiy Ko’ksaroy qayta tiklandi.
Shaharlar atrofida Bog’i Chinor, Bog’ibaland, Bog’ibixisht, Maysazorlar,
soyasalqin yo’laklar, ariqlar qurildi. Barcha binolar pishiq g’ishtdan qurilib,
gumbazlar turli naqsh va bo’yoqlar bilan bezatildi. Umuman Samarqand tubdan
qayta qurilib yanada obod va go’zal shaharga aylandi..
Temur To’xtamishxonni tor-mor qilib, Botuxon asos solgan Oltin O’rda
davlati inqirozini tezlashtirdiki, bu hol qadimiy rusning 200 yillik mo’g’ul
bosqinidan ozod bo’lishida muhim ahamiyatga ega bo’ldi. Afsuski Rossiya Amir
Temurning bu xizmatini tan olmadi.
Amir Temur turk sultoni Boyazid Yeldirimni mag’lubiyatga uchratib
Usmonli turklarning Ovropaga yurishini to’xtatib qoldi. Bu bilan olmon, frantsuz,
ispan, ingiliz, italyan va boshqa ko’plab Yevropa xalqlari tarixiy taqdirida katta rol
o’ynadi. Keyinchalik Yevropa xalqlarining taraqqiyotida olg’a siljib ketishiga
ulkan hissa qo’shdi. Buning uchun Yevropa xalqlari buyuk bobokalonimizdan
hanuz minnatdordir. Sobiq mustamlakachilik yillarida bizga Amir Temur
to’g’risida biron bir ijobiy fikr aytish ta’qiqlab qo’yilgan davrlarda ham Yevropada
Temur haqida ilmiy izlanishlar olib borildi, kitoblar yozildi, muzeylar ochildi,
hatto oltindan haykal qo’yildi.
Amir Temur mo’g’ullar hukmronligi davrida izdan chiqqan qadimiy savdo
yo’li- Buyuk Ipak yo’lini tikladi. Sharq va /arb xalqlarining savdo-iqtisodiy va
madaniy aloqalari rivojiga ulkan hissa qo’shdi. Amir Temur turkiy (o’zbek) harbiy
sa’natini dunyoga namoyish qildi. Kuchli mustahkam, intizomli qo’shin tuzdi.
Jangchilarni, xarbiy sarkardalarni e’zozladi, moddiy rag’batlantirdi, ularni botir va
qo’rqmas qilib tayyorladi. Jangda har doim o’zi namuna ko’rsatib, qo’shinlarni
22

ruxlantirib keldi. Temur tarixdagi buyuk sarkardorlar orasida alohida ajralib
turadi... Temur barcha davr buyuk harbiy qo’mondonlari orasida alohida o’rin
egallaydi... deb ta’kidlaydi AqShlik olim Rigard Nelson.
Temur o’zining butun faoliyati davomida xalqimizning, millatimizni
ulug’ladi. Agar bu xalq birlashsa, o’z milliy davlatiga ega bo’lsa nimalarga qodir
bo’lishi mumkinligini dunyoga ko’rsatdi.
Jahon Temur timsolida o’zbek (turkiy) millatini tanidi.
Temurning ichki siyosati. Amir Temur o’z saltanati hududida xalq
osoyishtaligi, tinch mehnat uchun sharoit yaratishga, adolatli boshqaruv usulini
joriy etishga qaratilgan siyosat olib bordi. Amir Temur o’zining ichki siyosiy
faoliyatida ruhiy.ma’naviy rahnamolari. pirlarining ugitlariga, maslahatlariga amal
qildi. Shamsiddin Kulol, Sayyid Baraka, Abu Bakr Muhammad Toybodiylarning
xizmatlari bu sohada bebahodir. Vaziyatni tug’ri tahlil etish, maslahatlarga quloq
solish, kengashib, odilona va adolatli qaror qabul qilish Amir Temur ning uslubi
bo’lgan.
23

2.2. Temuriylar davrida Movarounnahr va Xurosondagi ijtimoiy-
Iqtisodiy vaziyat
Temurning katta o’g’li Jahongir Balxda, o’g’li Umarshayx Forsda, yana bir
o’g’li Mironshoh Eron va Ozarbayjonda, Shoxruh Xuroson yerlarida ichki
siyosatni amalga oshirar edilar. Davlatni boshqarish uchun esa devonbegi
(markaziy ma’muriyatchi), arkbegi (marosimlarni utkazish) va turtta vazir (soliq va
mirshablik xizmati, askarlar va oziq.ovqat ta’minoti, Harbiy masalalar va saroy
harajatlari bo’yicha) tayinlangan edi. Amir Temur muhim davlat ishlarini hal etish
uchun chaqiriladigan kengashlarga katta ahamiyat berib, “o’z ishlarimning undan
tuqqiz qismini men kengash (oqsoqollar, amirlar, vazirlar, aqlli va ko’pni ko’rgan
kishilar maslahati) asosida, faqat bir qismini qilich yordamida hal qildim”, degan
edi. Kengashning qarorisiz Amir Temur xech qanday ishga kirishmas edi.
Temurning tashqi siyosati. Sohibqiron qaysi bir mamlakatga lashkar tortib
borishidan qat’i nazar, u adolatni himoya qilgan insof va diyonat uchun jangga
kirgan. Aksariyat hollarda kelib chiqqan urushlar Amir Temurning Raqiblari
adolatsizligi, insof diyonatsizligi, imonsizligi aybi bilan kelib chiqqan. Ana shu
ma’noda Amir Temurning Xorazm bilan bo’lgan munosabatlari yorqin misol bo’la
oladi. Hazrat Sohibkiron Markazlashgan davlat tuzib mo’g’ullarni Movarounnahr
hududidan haydab chiqargach, Xorazm masalasini adolatli hal qilishga kirishadi.
AmirTemur Boyazid bilan o’zaro diplomatik yozishmalar olib borish bilan bir
qatorda Turkiya bilan bo’lajak to’qnashuvda Trapezund va Konstantinopol harbiy
kemalaridan foydalanishga harakat qiladi. O’zaro yordam masalasida Amir Temur
Konstantinopol noibi Ioaan VII bilan ham yozishmalar olib boradi. Amir Temur
Frantsiya qiroli Karl VI (1360-1422) Angliya qiroli Genrix IV (1399-1413)
Kastiliya va Leon qiroli Genrix III lar bilan diplomatik aloqalar o’rnatib ,
yozishmalar olib boradi. Vizantiya imperatoridan boj olib uni bevosita
buysundirish bilan kifoyalangan Amir Temur 1402 yilning yozida Frantsiya va
Angliyaga maxsus elchilar orqali Karl VI va Genrix IV nomlariga maktublar
yullaydi. Frantsiya qiroli Karl VI 1403 yilning 15 iyunida Amir Temurga
24

yo’llanganllan javob maktubidan ma’lum bo’lishicha Amir Temur takliflari
Frantsiya tomonidan mamnuniyat bilan qabul qilingan.
Davlat boshqaruvi tizimining eng muhim tarkibiy qismi qo’shin bo’lib, uni
takomillashtirish va mustahkamlashga Temur alohida ahamiyat bergan. Amir
Temur jahon harbiy san’ati tarixida birinchi bo’lib qo’shinni jang maydonida yetti
qo’lga (qismga) bo’lib joylashtirish tartibini joriy qildi . Temur o’z armiyasining
jangovor tayyorgarligiga alohida e’tibor berish bilan birgalikda ularning moddiy
ta’minoti to’g’risida ham doimo g’amxurlik ko’rsatgan. U o’z tuzuklarida ham
bunga alohida tuxtalib utgan. Shuning uchun ham uning sadoqatli, mustahkam,
jangovor qo’shini hamisha zafarlar ketidan zafarlar quchdi.
Turli mamlakatlarni bog’lovchi savdo karvonlari bexatarligi,
osoyishtaligini ta’minlash, ayniqsa Buyuk Ipak yo’li shuhratini tiklash
borasida qilingan sa’y harakatlar bu borada muhim ahamiyat kasb etadi. Natijada
Sharqu-Farb, Janubu-Shimol o’rtasidagi elchilik, diplomatik va savdo tijorat
munosabatlari yanada kuchaydi, bu esa Temur davlatining ijtimoiy iqtisodiy va
madaniy yuksalishida hal qiluvchi rol uynadi. Amir Temur mohir diplomat sifatida
qaysi mamlakat bilan aloqa bog’lashga yo’l tutsa, u dastavval, ikki o’rtadagi har
bir masala, muammoni urushsiz, nizolarsiz tinch, muzokaralar yo’li bilan hal
etishga intilgan boshqa hukmdorlarni shunga da’vat etgan. Urush harakatlariga esa
faqat noiloj xollardagina izn berilardi. Xususan, Sohibkironning Oltin Urda xoni
Tuxtamishxon, Turkiya sultoni Boyazid Yildirim singari hukmdorlar bilan avval
boshda olib borgan muloqotu yozishmalari ham bundan guvohlik beradi.
“Temur tuzuklari” Amir Temurning davlat va harbiy ishning qurilishi
haqidagi nazariy va amaliy fikr-mulohazalari jamlangan muhim asardir.
Boshqacha nomlari: “Molfuzoti temuriy” (Temurning aytganlari), “Voqeoti
Temuriy”( “Temur hayoti bilan bog’liq voqealar”). Bu asar ikki qism, 56 banddan
iborat bo’lib, hukumdorlarning tor doirasigagina emas, butun dunyo ahliga
mashxur bo’lgan. Bizning davrimizgacha uning ko’plab qo’lyozma nusxalari yetib
kelgani bundan guvohlik beradi. Asarning nusxalarini Rusiya, Hindiston, Eron,
25

Turkiya, Misr, Angliya, Olmoniya, Daniya va boshqa mamlakatlarning
kutubxonalarida topish mumkin.
Asar birinchi bor 1783 yil Buyuk Britaniya (Oksfordda), 1785 va 1890
yillarda Hindistonda nashr etildi.
“Bu Tuzuklardan – deb yozadi muallif, - (kelajakda) saltanat ishlarini
boshqarishda qo’llanma sifatida foydalangaylar” . Demak “Tuzuklarni” yozishdan
maqsad jamiyat va davlat boshqaruvida zarur hisoblangan qonun-qoidalar, ya’ni
tuzuklar majmuini yaratish bo’lgan. Agar undagi ba’zi-bir qaytarishlar, shaxsiy
muloxazalar va “Lirik kechinmalarni” olib tashalasak, ixtiyorimizda o’sha
davrning asosiy qonunlari, qonunchiligi majmui gavdalanadi.
Tuzuklarning birinchi qismida Amir Temurning yetti yashardan to vafotiga
qadar (1336-1405 yillar) kechgan hayoti va ijtimoiy- siyosiy faoliyati, uning
Movarounnahrda Markaziy hokimiyatning qo’lga kiritishi, ijtimoiy tarqoqlikka
barham berishi va markazlashgan davlat tuzishi, harbiy yurishlari ixcham bayon
etilgan.
Ikkinchi qismi-Sohibqironning nomidan toju-taxt vorislariga aytilgan o’ziga
xos vasiyat va nasihatlardan iboratdir.
Jumladan,Amir Temurning fikricha davlat vazirlari quyidagi to’rt sifatga ega
bo’lishlari shart: 1. Asillik va toza nasillik, buyuklik; 2. Aqlu farosat. 3. Sipoxu
raiyat ahvolidan xabardorlik va ularga xushmuomalada bo’lish. 4. Sabru
bardoshlik va muloyimlik. Asarda ko’rsatilishicha, davlat taqdirini uch narsa:
podshoh, xazina va askar hal qilgan. qo’shin yuz ming va tumanga bo’lingan.
Xalqni ortiqcha soliq bilan xonavayron qilish davlat xazinasining
kambag’allashishiga, bu esa o’z navbatida hokimiyatning kuchsizlanishiga olib
kelinishi asarda ta’kidlangan.
Tuzuklarda vazirlar amirlar va hokimlarga beriladigan inomlar haqida ham
aytilgan: Masalan: qaysi bir amir biron qo’shinni yengsa u uch narsa bilan
siylangan. Tug’, nog’ora va bahodirlik martabasi. Davlat kengashlariga bemalol
kirish huquqi.
Biron sarhadning noibligi berilgan
26

“Temur Tuzuklarida” payg’ambar avlodlariga, qonun targ’ibotchilariga,
olimlar, shoirlarga, keksalarga Temur nafaqa belgilaganligi qayd etilgan,
shuningdek uning davlatida barcha xalqlar millati va dinidan qat’iy nazar teng
huquqli ekanligi e’lon qilingan.
Tuzuklarda buyuk saltanatdagi ijtimoiy-siyosiy hayotning eng kichik, ko’z
ilg’amas masalalarigacha o’z aksini topgan. Misol uchun madrasalar va
qiroatxonalardagi kitoblarni yirtgan, unga ehtiyotsizlik bilan qaragan shaxslar
zindonband qilinishi ko’rsatilgan.
27

XULOSA
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Yevropada Konstitutsiya haqida
tushunchaga ham ega bo’lishmagan bir davrda Amir Temur davlatida
Konstitutsion qonunlar majmuasi- “Temur Tuzuklari” mavjud bo’lgan va amal
qilgan. Shuni afsus bilan aytish kerakki, sho’rolar hukumronligi yillarida biz
tariximizga, xususan Temur va temuriylar davri tarixiga haqqoniy baho bera
olmadik.Evropada Temurga oltindan haykal qo’yilganda, jumladan frantsuzlar
Amir Temurning oltindan haykalchasini qo’ydirib ostiga “Evropa xaloskori” deb
yozdirib qo’yishgan ekan, uning o’z yurtida loydan ham haykal qo’ya olmadik,
nomini faqat salbiy tomondan tilga ololdik xolos. Temur o’z Tuzuklarini yozib
keyingi avlodlari uchun davlatni boshqarish, huquq, axloq-odob, ma’naviy
fazilatlarga oid ajoyib vasiyat va nasihat qoldirdi. “Temur Tuzuklari”
28

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Karimov I.A. O‘zbekistonning o‘z istiqlol va taraqqiyot yo‘li. T.,
“O‘zbekiston”, 1992
2. Karimov I.A. O‘zbekiston bozor munosabatlariga o‘tishning o‘ziga
xos yo‘li. Toshkent, “O‘zbekiston”, 1993.
3. Karimov I.A Istiqlol va ma’naviyat-T., “O‘zbekiston”, 1994.
4. Karimov I.A O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo‘lida. Toshkent, “O‘zbekiston”, 1995.
5. Karimov I.A. O‘zbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish
yo‘lida. T.,1995
6. Karimov I.A. O‘zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy
istiqbolining asosiy tamoyillari-T., “O‘zbekiston”, 1995.
7. Karimov. I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.-3, Toshkent,
“O‘zbekiston”, 1996.
8. Karimov I.A. Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining
poydevori.- T., “O‘zbekiston”, 1997.
9. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: Xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T., “O‘zbekiston”, 1997.
10. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q-T., “Sharq“, 1998.
11. Karimov I.A. Ma’naviy yuksalish yo‘lida.-T., “O‘zbekiston”, 1998.
12. Karimov I.A. “O‘zbekiston buyuk kelajak sari” T., “O‘zbekiston”,
1999.
13. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. “Turkiston-press
axborot agentligi muhbirining savollariga javoblar-T., “O‘zbekiston”, 1999.
14. Karimov I.A. Oliy Majlis II-chaqiriq I-sessiyasi 2-yig‘ilishida
so‘zlagan nutqi. “O‘zbekiston ovozi”, 12 fevral, 2000.
15. A баев И . И . Миф и история в Гатах Зороастра . В кн.: Историко-
филологические исследования. М., 1974
16. Abdullayev R . Milliy siyosiy g ‘ oyalar tarixidan G ‘ G ‘ Inson va siyosat ,
1991, № 9, 87-94- betlar .
29

17. Абдулщамидов А. Орошение в предгорьях Узбекистана. Т., 1990.
16. Абдураимов М.А. Очерк аграрных отношений в Бухарском
ханстве в XVI в. - первой половине XIX века, т. I . Т., 1966.
17. Abu Rayxon Beruniy . Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar . G‘G‘
Tanlangan asarlar. t.1.-T., “Fan”, 1968.
18. Avesto. Yasht kitobi - T ., “ Sharq ”, 2001.
19. Алексеев В.П., Першиц А.И. История первобытного общества.
М., 1990.
20. Alimova D.A. va b. O‘zbekiston tarixi (1917-1991 yillar). -T.,
“Sharq“, 2000.
21. Алимова Д.А. Джадидизм в Средней Азии. Пути обновления,
реформы, борьба за независимость.-Т., “ O ‘ zbekiston ”, 2000.
22. Alimova D . A ., Golovanov A . A . O ‘ zbekiston mustabid sovet tuzumi
davrida : siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari .- T ., “ O ‘ zbekiston ”, 2000.
23. Amir Sayyid Olimxon Buxoro xalqining hasrati tarixi-T., “Fan”, 1991.
24. Amir Temur jahon tarixida. T., “Sharq”, 1996.
25. Annayev T., Shaydullayev Sh. Surxondaryo tarixidan lavhalar. T.,
“O‘zbekiston”, 1997.
26. Арриан. Поход Александра. Перевод М.Е.Сергеенко. М.-Л., 1962.
27. Arsixovskiy A. Arxeologiya asoslari. T., 1970.
28. Arxeologlar hikoya qiladi. Mualliflar jamoasi. T., 1976.
29. Asqarov A.A. Buxoroning ibtidoiy davr tarixidan lavhalar. T., 1973.
30. Asqarov A.A. Sappalitepa. T., 1978.
31. Asqarov A. Eng qadimiy shahar.-T., “Ma’naviyat”, 2001.
32. Axmedov V.A. O‘zbekiston xalqlari tarixi manbalari. T., 1991.
33. Axmedov B.A. O‘zbek ulusi. T., 1991.
34. Axmedov B.A. Tarixdan saboqlar. T., 1994.
35. A’zamova G. So‘nggi o‘rta asrlar O‘tra Osiyo shaharlarida
hunarmandchilik va savdo.-T., “O‘zbekiston”, 2000.
30

36. A’zamxo‘jayev S. Turkiston Muxtoriyati: milliy-demokratik
davlatchilik qurilishi tajribasi.-T., “Ma’naviyat”, 2000.
37. Ahmedov B., Mukminova R.., Pugachenkova G. Amir Temur. T .,
“ Universitet ”, 1999.
38. Бартольд ВВ. Бактрия, Балх и Тохаристан. Соч., т. 7, М., 1972.
39. Бартольд В.В. Согд. Соч., т.3. М., 1965.
40. Бартольд В.В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Соч.,
т. 1. М., 1963.
41. Бердяев Н. Смысл истории - М.: Мысл, 1990.
42. Behbudiy . Tanlangan asarlar .- T ., “ Ma ’ naviyat ”, 1999.
43. Бертельс Е. Суфизм и суфийская литература. М, 1986.
44. Бичурин Н.Я. Собрания сведений о народах Средней Азии в
древние времена.т.1-3. М., Л., 1950.
31

TEMURIYLAR DAVRIDA MOVAROUNNAHR VA XUROSONDAGI IJTIMOIY VA IQTISODIY HAYOT.docx

Купить