Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 2.4MB
Покупки 0
Дата загрузки 30 Март 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Tijorat bankning reklama veb-saytini yaratish

Купить
Tijorat bankning reklama veb-saytini yaratish
MUNDARIJA 
KIRISH
I BOB TIJORAT BANKLARNING FAOLIYATINI HOZIRGI HOLATI
1.1. Tijorat Banklarining faoliyatini tizimli tahlili
1.2.
Tijorat   banklari   faoliyatini   boshqarishida   axborot   portfeliga   qo'yiladigan
talablar
1.3. Tijorat bankini axborot potrfelini takomillashtirish omillari
1.4. Bitiruv malakaviy shini maqsadi va vazifalari
I bobga xulosa
II BOB TIJORAT   BANKLARINIG   XIZMATLARINI   REKLAMA   QILUVCHI
DINAINIK VEB -SAYTNI YARATISH TEXNALOGIYASI
2.1. Tashkiliy   tizimni   yaratish   texnalogiyasi   va   uni   dahlsizligini   ta'minlash   chora
tadbirlari
2.2. Bank faoliyatiga oid ma'lumotlar bazasi va uni boshqarish
2.3. "Bank Mijoz" elektron hisob - kitob tizimi 
II bobga xulosa
III BOB TIJORAT   BANKINING   XIZMATLARINI   REKLAMA   QILUVCHI
DINAMIK SAYTINI YARATISH
3.1. Dasturiy ta'minotni ishlash algoritmi
3.2.
3.3. Dinamik web saytni yaratish va unig ma'lumotlar bazasi
Internet banking 
III bobga xulosa
IVBOB HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI
4.1. Shaxsiy kompyuterda ishlash jarayonida xavfsizlikni ta'minlash
4.2. Elektromagnit nurlanishlardan himoyalanish
4.3 IV bobga xulosa
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI ILOVA
KIRISH
          Tarixning   oxirgi   250   yilida   insoniyat   ikkita   yirik   texnologik   inqilobni   guvohi   bo'ldi.
Birinchisi   -   XVIII   asrning   oxiri   -   XIX   asrning   boshida   sanoatda   ishlab   chiqarishga   bug'
yordamida   harakatlantiruvchi   qurilmalar   joriy   qilindi.   Elektroenergetika   va   elektromexanika
paydo   bo'lishi   bilan   ikkinchi   yangilik   yaratildi.   50   yil   o'tib   esa   elektron   hisoblash   mashinasi
yaratilgandan  so'ng, asosiy  harakatlantiruvchi kuch  zamonaviy  kompyuterlar bo'lgan uchinchi
sanoat inqilobi boshlandi va muvavfaqiyatli rivojlanib bormoqda.
Jamiyat iqtisodiy-ijtimoiy hayoti va ishlab chiqarish sohalarida kompyuter texnikasidan
loyhalanish   darajasi   kundan   kunga   ortib   bormoqda.   Kompyuterlar   energoresurslardan
foydalanish   samaradorligini   oshirishga,   iqtisodiy   va   ijtimoiy   hisoblashlarni   asoslangan   holda
va   tezkor   amalga   oshirishga   imkon   yaratadi.   Hisoblash   vositalarini   takomillashtirilishi
tarmog'ida   yangi   bo'lgan,   ilmiy   axborotlarni   umumiy   xususiyatlari   va   tarkibi,   shuning   bilan
birga   insoniyat   faoliyatining   turli   sohalarida   axborotlardan   foydalanish   va   tarqatish,   saqlash,
yig'ish va qayta shakllantirish kabi muammolarni tadqiqot qiluvchi informatika fanini vujudga
kklishiga olib keldi.
Bugungi kunda Respublikamizda elektron tijorat kundan - kunga rivojlanib bormoqda.
Respublikamizda elektron tijorat xolati quydagilar bilan tavsiflanmoqda:
 qonuniy-xuquqiy asoslar bilan  ;
 rivojlanishning texnik iqtisodiy shart-sharoiti bilan;
 elektron tijorat kompanentlari (B2E, B2B) rivojining mavjud darajasi bilan.
Respublikamizda elektron tijorat soxasida munosabatlarni tartibga solish maqsadida bir
qator meyoriy-xuquqiy qonunlar qabul qilingan:
-O'zbekiston   Respublikasining   "   Axborotlashtirish   to'g'risida"   qonuni.   2003-   yil   11-
dekabr.
-O'zbekiston Respublikasining " Elektron tijorat to'g'risida" qonuni 29.04.2004.
-O'zbekiston Respublikasining "Elektron raqamli imzo to'g'risida"qonuni  1 1 .12.2003. -O'zbekiston   Respublikasining   "Elektron   xujjat   almashish   to'g'risida"   gi   qonuni
29.04.2004.
-O'zbekiston   Respublikasining   "   Elektron   to'lov   to'g'risida"   qonuni.   2003-   yil   11-
dekabr.
Mazkur qonunlarga muvofiq dasturlar xam ishlab chiqish ishlari olib borilmoqda:
-O'zbekiston   Respublikasida   2010-   yilgacha   berilgan   muddatga   elektron   tijoratni
rivojlantirish dasturi (12 may 2005-yil)
-2003-2005   yillar   davomida   davlat   boshqaruvida   elektron   texnologiyalardan
foydalanishni yo'lga qo'yish dasturi.
Elektron   tijoratni   tehnik   tomoni   rivojlanish   pillapoyasida   turibdi.   Bu   savdoda
qatnashadigan hamma kompaniyalar ham to'liq hizmat to'plamini olib bormaydi , bunga tovar
va  hizmatlar haqida to'liq  ma'lumot  olish  imkoniyati, sotib olish  va yetkazib  berish  shartlari ,
to'lov   va   buyurtmalarni   onlaynli   joylashtirish   imkoniyati   ,   buyurtmani   bajarilishini   kuzatish
imkoniyati , savdo amalga oshirilgandan keyingi servislar kiradi
Internet orqali bank xisobotlarini boshqarish yoki internet-banking moliyaviy internet
xizmatlarning   dinamik   yo'nalishi   bo'lib,   unda   keng   qamrovli   bank   xizmatlarini   taqdim   etish
mumkin.  Internet   -  banking   tizimlik   klassik   varianti  mijozlar   uydan   chiqmagan   xolda   deyarli
barcha turdagi bank xizmatlarini taqdim etadi, naqd pul to'lash operatsiyasi bundan mustasno,
albatta.  Odatda,  internet banking  tizimi yordamida  bir xisoyudan  boshqa  xisoyuga  vositalarni
o'tkazish,   naqd   pulsiz   bank   ichida   va   banklararo   to'lovlarni   amalga   oshirish,   naqd   bo'lmagan
valyutalarni   sotish,   sotib   olish,   depozit   ochish   -   yopish,   to'lov   grafigini   o'rnatish   va   to'lash,
istalgan   vaqt   oralig'idagi   o'z   xisob   raqami   bilan   bo'ladigan   barcha   bank   operatsiyaalarini
kuzatish imkonini beradi.
Tarmoqda   savdoni   amalga   oshiruvchilar   uchun   bunday   xizmatlar   hal   qiluvchi   bo'lishi
mumkin.   Bunday   interaktiv   so'rovni   Tarmoqda   savdoni   amalga   oshirishni   xohlaganlarni   har
beshtasidan   bittasi   birinchi   urinishdanoq   amalga   oshirishi   mumkin.   liar   beshtasidan   to'rttasi   ,
veb   -   sahifani   sekin   yuklanishidan   ,   yetkazib   berishdagi   to'lovlarni   qimmatligidan   savdoni
amalga oshirishdan voz kechadi Internet   banking   tizimidan   foydalanish   bir   qancha   afzalliklarni   taqdim   etadi:
birinchidan, vaqtdan yutish, yani bankka mijozga aloxida borishga zarurat yo'q . Ikkinchidan,
mijoz   kunning   istalgan   vaqtida   o'zining   barcha   moliyaviy   vositalarini   bajara   oladi.   Bundan
tashqari   internet   banking   tizim   plastik   kartalar   operatsiyaalarini   kuzatishda   bebaxo   vositadir,
kartochka xisobidan foydalanilganda tezkorlik bilan tizim tomonidan xisobot chiqarib beriladi.
Internet   banking   -   bu,   sizga   bankdagi   hisob   raqamingizni   internet   orqali   boshqarish
imkonini   beruvchi   servisdir.   Bank   bilan   muloqot   uning   sayti   orqali   amalga   oshiriladi.   Lekin
albatta   interfeysni   o'zlashtirish   bir   ozgina   vaqtni   oladi,shunda   ham   ishonch   bilan   ta'kidlash
lozimki,hamma   o'zlashtirishlar   bankka   ikki   kishini   borishidan   kamroq   vaqt   talab   etadi.
Shunday qilib internet-banking kuchni, vaqtni va pulni tejash demakdir.
Alohida   e'tiborga   internet   -   banking   dizayni   erishadi   .   Sayt   navigatsiyasiga   baho
bermaslik mumkin emas , uning ranglari va grafik elementlar interfeysi shunaqangi kayfiyatni
ko'taradiki,   hamma   savollar   tushunchasiga   birlashtiriladi.   U   tejamkorliklikni,   oddiylikni,
ishlatishda qulaylikni va shunga o'xshash boshqa narsalarni bildiradi.
Sayt   interfeysni   qurishni   asosiy   qoidasi,   hamma   uchun   umumiy   -   yuqori   funksinallikni
ta'minlash.   Dizaynerni   vazifasi,   belgillangan   fnnksionnallikni   saqlab   ,   saytga   individual   va
o'ziga jalb  etadigan  ko'rinishni  berishi lozim. Sayt bo'yicha navigatsiyani qulayligini oshirish
omili , sayt kartasi - Aynan tartiblangan ssilkalari va boshqa sayt varoqlarini saqlovchi web -
sahifa.   Hamma   Internet   tijoratchilari   uchun   sayt   kartasidan   foydalanish   hali   qoidaga
aylanmagan.
I BOB. TIJORAT BANKLARNING FAOLIYATINI HOZIRGI HOLATI
1.1. Tijorat Banklarning faoliyatini  tizimli  tahlili
Banklar   moliyaviy   muassasalar   toifasiga   kiradi.   Bank   muassasalarini   asosiy
xususiyatlari   va   funktsiyalari   birinchi   navbatda   davlat,   yuridik   va   jismoniy   subektlarning
(mijozlar)   pul   mablag'larini   saqlashdan   iborat.   Bu   mablag'larni   qabul   qilish   chog'ida   depozit
hisoblari   ochiladi   va   kelgusida   bu   hisob   egalarining   talabnomalariga   asosan   ularga   moliya- kredit   xizmatlari   ko'rsatiladi.   Mijozlar   o'z   pul   mablag'larini   bankka   ishonib   topshirar   ekan
bankka quyidagi asosiy talablarni qo'yishlari mumkin:
pul mablag'larini ro'yxatga kiritish va bankda bo'lgan davrda ulardan hisobot olib turish;
 pul mablag'larini saqlash javobgarligi taminlanishini talab qilish;
pul   mablag'lari   holati   va   ulardan   foydalanishda   olib   borilayotgan   moliya-pul
operatsiyaalariga   oid   axborotlar   konfedintsialligini   taminlash.   Hozirgi   davrda   vujudga   kelgan
bank industriyasining rivojlanganlik holati ularga asosida depozit ochish va mijoz mablag'larini
jalb   qilish   bo'lgan   oddiy   xizmatlarga   nisbatan   yanada   kengroq   xizmatlarni   taqdim   etish
imkoniyatini beradi.
Ayni   damda   moliyaviy   xizmatlar   borasida   bankning   samarali   faoliyatini   ta'minlovchi
asosiy omillar deb quyidagilarni ko'rsatish mumkin:
 xizmatlar taqdim etish ko'lami;
 bank salarbarlik darajasi: o'rab turgan moliyaviy sharoit (muhit)
o'zgarishiga   adekvat   reaktsiya   tezligi,   yani   bank   faoliyatini   zamonaviy   biznesga   yo'naltirilish
imkoniyati   malum   vaqtdagi   tashqi   omillar   o'zgarishidagi   faoliyati,   bu   vaqt   davomida
ko'rsatilgan o'zgarishlar dolzarbligini saqlab qoladi;
 bozorda keng ishtirok etish (geografik tarqalganlik). Bunda har bir geografik regionda
bank muassasasining jismoniy qatnashishi ko'zda tutilmaydi;
 bankning masshtabliylik darajasi: bank o'zining o'tkazish qobiliyatini qo'shimcha
investitsiyalarga   qanchalik   kattalashtira   oladi,   yoki   bankni   o'z   biznes   faoliyatida   qanday
minimal chegaralarda mumkin bo'lgan rentabellik darajasini saqlay oladi;
 bankni boshqarish darajasi: har bir real vaqt mobaynida resurslarni adekvat baholash
va   muhim   strategik   (uzoq   muddatli)   yoki   tezkor   (qisqa   muddatli)   masalalar   echimlari   uchun
ularni mobilizatsiya, restrukturizatsiya qilish;
 shu jumladan bank va moddiy komponentlar uchun sharoitlar yaratish, rivojlantirish,
xizmat   ko'rsatish   va   bankni   quvvatlashga   hamma   chiqimlarini   hisobga   olgan   holda   bank
xizmatlari tannarxini raqobatbardoshligini oshirish.
Ayni   damda   bank   faoliyati   samaradorligining   zaruriy   ko'rsatkichlariga   (shartlari)
erishishning yagona va birmuncha samarali yo'li masshtabli va adekvat talablar, maqsad hamda masalalarga puxta o'ylangan yangi texnologiyalar (kompyuter axborot texnologiyalari)ni joriy
qilinishidir.
Hozirgi   vaqtda   bank   faoliyatida   intensiv   va   total   yo'naltirilgan   elektron   usullar   nafaqat   bank
operatsiyalariga   (operatsion   faoliyat),   balki   bank   faoliyatidagi   barcha   jarayonlarga   (shu
jumladan, menedjerlik faoliyatiga ham) axborot texnologiyalarini
Axborot texnologiyalari qo'llash orqali xususiyatlanadi. Bu moliyaviy tranzaktsiyalarni
amalga   oshirishda   tezlik,   adaptivlik   va   geografik   tarqalganlik   bankning   faoliyat   yuritishi   va
ulgurishi   uchun   hal   qiluvchi   ahamiyatga   ega   bo'lgan   mezonga   aylangan   moliya   industriyasi
texnologik jarayonlarining umumiy intensifikatsiyasi bilan ifodalandi.
Davrlar   mobaynida   shakllantirilgan   bank   ishi   tajribasi   uning   asosiy   funktsiyalarini
taminlashning maxsus shaklini aniqlab berdi mijozlarning pul mablag'lari hisobini olish va bu
mablag'larni   bankda   bo'lish   vaqti   davomida   o'z   javobgarligiga   olish,   maxsus   hisob   ro'yxatini
yuritish.   Bular   mijozlar   pul   mablag'lari   bilan   operatsiyaalarni   amalga   oshirish   va   real   vaqt
lahzasida bu mablag'lar holatini aks ettirish asoslarini tashkil qiladi. Amaliy  jihatdan  olganda
hisob   raqamlari   alohida   axborot   birliklarini   o'zida   ifoda   qiladi.   Yuqorida   ko'rsatib   o'tilganlar
asosida moliyaviy va boshqa qimmatli axborotlarni yaratish, yig'ish, saqlash hamda ular ustida
turli manipulyatsiyalarni amalga oshirish ayni vaqtda bank industriyasida faol qo'llanilayotgan
axborot texnologiyalarning asosiy yo'nalishlarini, yani axborotga yo'naltirilgan tizimini aniqlab
olishga   imkon   beradi.   Ilozirgi   vaqtda   bank   axborot   texnologiyalari   o'zida   bevosita   bank
ti/imiga   jamlangan   malum   darajada   oraliq   va   butun   bir   biznes   natijani   aniqlab   beruvchi   va
ustuvorlangan   texnologik   omillarni   (apparatli,   dasturiy   resurslar   va   kommunikatsiya
vositalarini   birlashtirgan)   o'zida   ifoda   qiladi.   Axborot   texnologiyalari   moliyaviy-   iqtisodiy
tahlil   nuqtai   nazaridan   bank   biznes   doirasining   (biznes   muhit)   biznes-aktivi   sifatida   qaraladi.
Biznes-aktiv sifatida biznes faoliyat - maqsad va masalalarning o'zgarishiga mos holda sifat va
miqdoriy   ko'rsatkichlarni,   doimiy   boshqaruv   va   holatini   nazorat   qilish   hamda   ular   tarkibini
optimallash,   tahrir   qilishlar   kabi   doimiy   boshqaruvni   talab   qiluvchi   bank   ishlab   chiqarish
resurslarini,   shuningdek   qaytarish   ko'rsatkichlari   va   ulardan   foydalanish   samaradorligini   (shu
bilan birga investitsiyalarni qaytarish ROI) baholashni ifodalab beradi. Axborot texnologiyalari
biznes-doira (biznes muhit) sifatida bank operatsiyaalarini amalgam oshirish shartlarini aniqlab beradi.   Bunday   yondashuvdagi   ko'rib   chiqish   axborot   texnologiyalarini   bankdagi   biznes
jarayonlar   bilan   o'zaro   bog'liqligi,   uni   biznes   jarayonning   asosiy   tavsiflariga   ta'sirini   hisobga
olishga   imkon   beradi.   Bunday   holda   axborot   texnologiyalariga   bank   biznes   faoliyatini
quvvatlovchi  va   amalga   oshiruvchi  instrumentariy   sifatida   emas,   balki   funktsional   va   boshqa
ko'rsatkichlariga ta'sir qiluvchi (salbiy yoki hamkor), ijobiy harakat ko'rsatishi mumkin bo'lgan
tashqi omil sifatida qaraladi.
Bankning   boshqa   aktivlari   kabi,   axborot   texnologiyalarini   boshqarish   va   umumiy
tavsiflariga   "axborot   texnologiyalari   portfeli"   atamasi   qo'llaniladi.   Axborot   texnologiyalari
portfeli   o'zida   kompyuterlar,   dasturiy   taminot,   tarmoq   va   tizim   quvvatlovchilariga
investitsiyalar   xaqida   eng   samarali   echimlarni   qabul   qilish   instrumentlarini,   shuning   bilan
birga, tashkilot-muassasa darajasidagi texnologiyalar uchun nazorat-kuzatuv va samarali ijroiy
rahbarlik uchun talab qilinadigan, jamlangan tabiiy mavjud axborotlarni, xulosalarni o'z ichiga
oladi.   Axborot   texnologiyalari   portfeli   bank   dastur   va   rejalari   o'rtasidagi   munosabatlarga
yo'naltiriladi.   Bank   tizimining   axborot   arxitekturasi   asosiy   komponentalari   quyidagilardan
tashkil topadi: * bankni axborotlashtirish qo'mitasi.
 Bank uchun bank siyosati, strategiyasini aniqlaydi va axborot texnologiyalari portfelini
tasdiqlaydi;
 axborot texnologiyalari portfeli.
Bankning   avlomatlashtirilgan   bo'linmalaridan   tashkil   topib,   qaror   va   dasturlarni   amalga   joriy
qilish ijroiy organini ifoda qiluvchi faoliyatini va bankniquvvatlash doirasiga kiruvchi axborot
texnologiyalari   bo'yicha   guruh   hisoblanadi.   Bank   tizimi   axborot   arxitekturasining   asosiy
vazifalari:
 bankni axborotlashtirish strategik va taktik rejalarini ko'rib chiqish;
 bankni axborot texnologiyalariga qiladigan investitsiya masalalarini ko'rib chiqish;
 bank axborot resurslarini boshqarish;
 bank axborot texnologiyalaridan loydalanish va rivojlantirish;
 tadbiq   etish   jarayonlari   standartlari   bo'yicha   qarorlar   tayyorlash   yoki   tasdiqlash   va
masalalarni ko'rib chiqish. Axborot   texnologiyalarini   tashkiliy   tomondan   boshqarish   limitlar,   smetalar   tizimi,   reyting   va
baholash   ko'rsatkichlari   orqali   ham   amalga   oshiriladi.   Bankni   axborotlashtirish   qo'mitasining
asosiy vazifalari:
 bank axborot tizimlarini biznes jarayonlarga mos kelishini nazorat qilish;
 asosiy   biznes   strategiyalarni   quvvatlash   uchun   axborot   texnologiyalari   resurslarini
taqsimlashni optimallashtirish;
 Axborot   texnologiyalariga   investitsiyalar   limitini   tasdiqlashga   tayyorlash   va   ko'rib
chiqish. Bankka yangi axborot texnologiyalari joriy qilish vaziyatida bankdagi mavjud axborot
texnologiyalarining joriy vaqtdagi holati, qo'llanishi, uni rivojlantirish va foydalanishni aniqlab
beruvchi   rasmiy   holda   hujjatlashtirilgan,   maromiga   etkazilgan   hujjat   nusxalari   bankning
axborotlashtirish qo'mitasiga taqdim etilishi lozim. Hujjatlarni taqdim etish shakli:
qog'oz   va   umumqabul   qilingan   formatlardagi   (masalan,   MS   Word)   elektron   tashuvchilardagi
nusxasi majburiydir.
O'zbek ist onda   bank   faoliy at ini   av t omat lasht irishning   hozirgi   holat i.
Dastlabki   bosqichlarda   mamlakatimizda   bank   texnologiyalarini   rivojlantirish   Juda   murakkab
sharoitlardaolib   borildi.   Rivojlantirishda   avvalgi   markazlashtirilgan   tizimda   to'plangan
tajribalar   asos   bo'lib   xizmat   qilsada   bozor   iqtisodi   sharoitida   tijorat   kredit   muassasalari
faoliyatini tashkil qilish tajribasiga ega bo'lgan mutaxassislar deyarli yo'q edi. Mamlakatimizda
bank   sohasini   rivojlantirilishi   bank   axborot   tizimlari   va   texnik   taminotini   takomillashuviga
ahamiyatli ta'sir qildi. Bankning kattaligi, uning moliyaviy  ahvoli axborot texnologiyalarining
portfeli  hajmini kattalashishiga etarli darajada o'z ta'sirini ko'rsatdi. Dastlabki bosqichda bank
axborot   texnologiyalari   operatsion   faoliyatni   avtomatlashtirish   asosiga   qurilgan   edi.   "Bank
operatsion   kuni"deb   nomlangan   axborotlashtirilgan   majmuaning   asosini   buxgalterlik   ishlari
tashkil   qilar   edi.   Bank   tizimlarini   takomillashtirish   keyingi   yillarda   ahamiyatli   ravishda
intensivlashib ketdi. 1996-1997 yillarda bu jarayonga banklar hisoblar yangi rejasini kiritilishi
katalizator   bo'lib   xizmat   qildi.   Ammo,   bank   buxgalteriyasi   qanchalik   muhim   bo'lishiga
qaramay BAT kabi global tushunchaning bir tarkibiy isminigina tashkil qiladi. Shunga qaramay
aynan   hisoblar   yangi   rejasini   kiritilishi   Markaziy   bank   harakati   yo'nalishida   va   axborot
texnologiyal arni   rivojlantirish   bo'yicha   tijorat   banklari   asosiy   sonini   aniqlashda   infratuzilma xususiyatidagi   qator   omillarni   yuzaga   kelishini   aniqlab   berdi.   Bu   omillarga   quyidagilarni
kiritish mumkin:
-Respublika   Markaziy   banki   tomonidan   milliy   valyuta   hisob-kitoblarini   amalga
oshirish uchun Respublika ichki elektron to'lovlar tizimini yaratish va joriy qilish;
-Tijorat   banklari   operatsion   faoliyatini   turli   usullar   bilan   avtomatlashtirilgan
tizimlarini unifikatsiya qilishlarga urinish:
-Oracle malumotlar bazasini boshqarish relyatsion (jadvalli yo'naltirilgan) tizimi asosida
operatsion faoliyati avtomatlashtirilgan tizimini yaratish uchun bazaviy platforma tanlovi;
Shuni   aytib   o'tish   joizki,   aynan   bank   faoliyatini   avtomatlashtirish   misolida   mustaqil
davlatimizning   iqtisodiyotining   rivojlanishida   xalq   xo'jaligi   turli   tarmoqlarida   kompyuter
texnologiyalaridan   foydalanish   istiqbolliligini   va   avtomatlashtirishning   ahamiyati   katta
ekanligi o'z isbotini topdi. Bank faoliyatidagi keyingi takomillashtirishlar bank tizimi axborot
tuzilmasini tubdan qayta qurish lozimligini talab qildi. Tijorat banki kelajakda mustaqil tijorat
strukturasi   sifatida   o'z   balansiga   mustaqil   egalik   qilishi   va   ishlab   chiqarish   operatsiyaalarini
amalga   oshirishi   lozim   bo'ladi.   Aytib   o'tilganlardan   kelib   chiqqan   holda   1995   yil   o'rtalanda
kompyuterlashtirish   bo'yicha   muvofiqlashtiruvchi Kengash   -  hujjatlarga  markazlashgan   holda
ishlov   berishjarayonini   rad   qilib,   tijorat   banklariga   balanslarni   loPshirish,   ularda   "Bank
operatsion   kuni"   dasturiy   majmuani   mustaqil   holda   joriy   qilish   haqida   qaror   qabul   qildi.
Muvofiqlashtiruvchi   kengash   qaroriga   asosan   kelgusida   tijorat   banklariga   berish   uchun
ommaviy   ravishda   markazlashgan   holda   kompyuter   qurilmalarini   sotib   olish   yo'lga   qo'yildi.
Kelajakda   umumdavlat   elektron   to'lovlar   tizimini   qurish   uchun   telekommunikatsiya   va   aloqa
vazirligidan  aloqa kanallari ijaraga olindi. Tijorat banklari oldida  dasturlar majmuasini ishlab
chiqish,   ularni   quvvatlash   va   ishga   tushirishni   amalga   oshiradigan   kadrlarni   tayyorlash
muammosi Paydo bo'ldi. Banklar oldida o'z bo'linmalarida lokal hisoblash larmoqlarini qurish,
tarmoq operatsion tizimlari ishlarida tushunadigan hamda tarmoqni boshqara oladigan malakali
mutaxassislarga   ega   bo'lish   va   tayyorlash   masalalari   turar   edi.   Bir   necha   yillar   ilgari   tijorat
banklarining ko'Pgina tuman  bo'linmalariga hali  kompyuterlar umuman  etib bormagan, butun
faoliyatni kompyuter asosida qurishga o'tish uchun ko'Pgina banklar moliyaviy jihatdan qodir
emas edilar. Shu kabi muammolar hal qilingandan so'ng tijorat banklari ishlari quyidagi ko'rinishga
kelishi lozim edi:
 bo'linmalarda lokal hisoblash tarmog'ini qurish;
 qandaydir tarmoq operatsion tizimli fayl-server o'rnatish;
 "Bank operatsion kuni" dasturiy majmuasini ishga tushirishni ishlab chiqish
va joriy qilish;
 operatsion   bo'limlarning   barcha   mas'ul   ijrochilariga   ish   joylarini   yaratish   va
ularga to'lov hujjatlarini malumotlar bazasiga kiritish malakasini o'rgatish;
 alohidalangan   aloqa   kanali   orqali   to'lov   axborotlarini   hududiy   hisob-   kitob
markazlariga   uzatish   va   u   yerdan   keluvchi   to'lov   hujjatlarini   qabul   qilish.   Bunday
jarayon tijorat banklari faoliyatida ijobiy o'zgarishlarga olib keldi. Har kuni
ertalab, BOK boshlanishidan oldin hisob-kitob markaziga bank korhisobining holati
haqidagi   axborotlar   uzalildi,   u   erda   esa   hisob-kitob   markazidagi   qoldiq   bilanlaqqoslandi.
Agarda qoldiqlar ustma-ust tushsa bankka shu kuni elektron to'lovlartizimida ishlashga ruxsat
beildi.   Bunday   holda   javobgar   ijrochilar   mijozlardan   to'lov   topshiriqnomalarini   qabul   qilib,
ularni   malumotlar   bazasiga   kiritadi.   Serverdajoylashgan   malumotlar   bazasida   amalga
oshirilgan   operatsiyaalar   aks   ettirilib,   korhisobdagi   qoldiq   kiritilgan   summa   miqdorida
qisqaradi.   Kiritilgan   hujjatlar   bir   harakatda   shakllantirilib,   hisob-kitob   markaziga   uzatiladi,   u
yerdan   esa   to'lovlar   tayinlangan   joyga   uzatiladi.   Bir   vaqtmng   o'zida   hisob-kitob   Markazidan
tijorat   banki   o'ziga   manzillashtirilgan   to'lov   axborotini   oladi.   Ilisob-kitob   Markazidan
navbatdagi   reys   qabul   qilinishi   bilan   korhisobidagi   qoldiq   qabul   qilingan   summa   miqdorida
ko'payadi. Bu esa, o'z navbatida bir kun davomida bitta yoki mijozlararo guruhi topshiriqlarini
qabul   qilishga   imkon   beradi.   Yuqorida   yoritilgan   tizim   elektron   to'lovlar   yurishi   tezligini
viloyat   doirasida   2-3   minut   ichida   va   butun   mamlakat   miqyosida   10-15   minutda   amalga
oshirishga   imkoniyat   yaratdi.   Banklararo   elektron   to'lovlar   yurishi   yuqori   tezligini   oshirish
imkoniyatini nafaqat aniq   ishlab   chiqilgan  apparat-dasturiy  tizim,  balki  Respublika Markaziy
va   tijorat   banklari   bilan   hamkorlikdagi   harakati   oqibatida   joriy   qilingan   Protokollar   asosida
ishlaydigan   telekommunikatsiyalar   tarmog'i   bilan   ham   taminlandi.   1996   yildagi   O'zbekiston
Respublikasi   moliyaviy   institutlarini   jahon   moliyaviy   hamjamiyatiga   kirishi   g'oyasi, shuningdek   bank   tizimi   buxgalterlik   hisobi   tizimida   muhim   zaruriy   o'zgarishlar   qilinishi   va
bank hisob ishlarida hisoblar yangi rejasiga   o'tish talabi yuzaga keldi. Bu davr bank sohasida
katta   o'zgarishlar   davri   bo'lib,   nafaqat   rasmiy   belgilari,   balki   hisob   tamoyillarida   ham
o'zgarishlar amalga oshirildi, mohiyat jihatdan mamlakatimiz banklarida hisob-kitob qilishning
yangi   texnologiyalariga   o'tildi.   Bu   vaqtlar   banklar   uchun   jiddiy   sinov   davri   bo'ldi.   Hisoblar
yangi   rejasiga       o'tish   vaqti   malum   darajada   muhandis-ishlab   chiquvchilarga   ham   taalluqli
bo'ldi.   Ishlab   chiqish,   tanlash,   topish,   o'rnatish,   ishga   tushirish   ishlarini   bajarish,   yaratilgan
majmualar jarayonlarini boshqarish malakalarini hodimlarga tanishtirish va o'qitish, aniq bank
muassasasi masalalariga qurilmalar ishlashini bo'ysundirish nihoyatda zarur edi.
1.2. Tijorat banklari faoliyatini boshqarishida axborot portfeliga qo'yiladigan talablar
Axborot   texnologiyalari   portfeli     axborotlar   portfeli   kompyuterlar,   uning   dasturiy
ta'minoti,   tarmoq   va   ularni   quvvatlovchi   tizimlarga   investitsiyalar   ajratish   bo'yicha   qarorlar
qabul qilish jarayonlarini takomillashtirish uchun asosiy vosita bo'lib xizmat qiladi.
Axborotlar   portfeli   o'zida   bank   texnologiyalari   ustidan   samarali   ijroiy   rahbarlik   va
nazorat-   kuzatish   uchun   zarur   bo'lgan   axborotlarni   o'z   ichiga   olgan   xulosalarni   ifoda   etib,
alohida   olingan   ichki   yoki   banklararo   darajadagi   axborot   texnologiyalari   va   tizimlari   uchun
boshqaruv axborotlarini tarqatish hamda ayirboshlashda sezilarli samaralar berishi lozim.
Axborotlar   portfeli   bank   rahbariyati   nuqtai   nazarida   axborot   texnologiyalari   haqidagi
o'ta   muhim   hisoblangan   axborotlarni   dolzarb   vazifaga   aylantiruvchi   xulosalarni   o'z   ichiga
oluvchi   hujjatlarni   ifoda   qiladi   va   bankda   axborot   texnologiyalaridan   foydalanish   doirasidagi
o'ta muhim axborotlarni o'z ichiga olishi kerak. Undagi asosiy e'tibori bankning biznes rejalari
va   strategiyasi,   uning   axborot   texnologiyalarini   rivojlantirish   yo'lidagi   reja   va   dasturlari
o'rtasidagi   munosabatlarga   yo'naltirilgan   bo'ladi.   Axborotlar   portfeli   texnik   standartlar,
imkoniyatlar   va   ishlanmalar   bo'yicha   loyihalar,   ustuvor   investitsiyalar,   biznes   ilovalar
(operatsion tizim), biznes strategiyaga oid axborotlarni yoritib beradi.
Taqdim   etilayotgan   axborotlar   portfeli   notexnik   ma'noda   aniq,   tushunarli,   ishonarli
yozilgan bo'lishi kerak. Axborotlar portfelining asosi beshta bo'limdan tarkib topgan bo'ladi:
 bank axborotlar portfeli ni yuqori darajadagi tahlili va xulosalarini ta'minlaydi;
 bank   strategik   biznes-reja   bo'limi.   Bank   sistemalarini   tuzish   jarayonlari   bilan
bog'lashda   zarur   bo'lgan   strategik   rejalashtirish   materiallari   sifatida   (formatda)
tuziladi.   Bu   bo'lim   Axborotlar   portfeliga   bank   axborot   texnologiyalarini   joriy
qilish-foydalanish  va  uning   asosiy   maqsadlari,  strategiyalari  va  biznes  jarayonlari
o'rtasidagi bog'liqlikni kuchaytirishga yordam berish uchun kiritiladi;
 bank   axborot   texnologiyalarini   texnologik   infratuzilishi.   Joriy   vaqtda
imkoniyatlar   asosini   ta'minlovchi   va   arxitekturasini   yoritib   beruvchi   hamda   tizimni
joriy holatini   aniqlab  beruvchi  asosiy  hujjat.  Bu  bo'lim  inqirozli holallardan  keyin
asosiy   faoliyatni   davom   ettirish   yoki   yangitdan   tiklab,   talablarni   axborot
texnologiyalari     xavfsizligiga   taalluqli   bo'lgan   rejalashtirishlarni   e'tiborga   olgan
holda jarayonlar doirasiga manzillashtiradi.
Texnologik   loyiha   va   investitsiyalar   bo'yicha   xulosalar   berish,   loyihalarni
samarali boshqarish uchun talab qilinayotgan hujjatlarga asoslanadi. Axborotlar,
agarda   mavjud   bo'lsa,   shartnoma   loyihalari   bilan   bog'liq   bo'lgan   va   texnik-
iqtisodiy dalillardan olinadi; 
 rejalashtirilayotgan loyiha va investitsiyalar bo'limi. Bank rahbarlarmi
Alga   investitsiyalarni   bog'liqsiz   loyihalar   sifatida   emas,   balki
umumkontekstda ko'rib chiqish imkoniyatini ta'minlaydi.
Axborotlar   portfeli   tarkibini   shakllantirish   uchun   zarur   bo'lgan   axborotlar
boshqaruv   jarayonlarida   mavjud   bo'lgan   talablarga   mos   holda   bank   tomonidan
yaratilgan hujjatlardan olinadi. liar bir bo'limning tarkibi bank a xborotlar portfeli ga
kiritilishi   lozim   bo'lgan   axborotlarni   eng   kichik   yadrosini   ifodalaydi.   Bank
rahbarlari o'z ixtiyorlariga qarab qo'shimcha axborotlarni talab qilishlari mumkin.
Axborotlar portfeli   asosiy komPonentlarini shartli ravishda to'rtta asosiy
toifalarga bo'lib qarash mumkin:
1. Biznes   faoliyatni   ta'minlash   asosiy   tizimlari   -   asosiy   bir   yoki   bir   nechta
biznes   jarayonlar   (lokal   banklararo)   operatsiyaalarini   qo'llab   turuvchi   tizim. Alohida   bank   (yoki   uning   bo'limlari,   filiallari)   tizimi   doirasida   olingan   loeal
resurslari:   bank   operatsiyaa   kunida   dasturlar   majmuasi,   Plastik   kartochkalarni
qo'llagan   holda   chakana   elektron   hisoblar   lokal   tizimi,   iqtisodiy,   tijorat,   loeal
resurslar.
2. Banklararo   resurslar   -   davlat   ichidagi   elektron   to'lovlar   tizimi,   SWIFT
davlatlararo   va  banklararo  elektron   to'lov   tizimi,   Plastik   kartochkalarni   qo'llagan
holdagi chakana elektron hisoblar banklararo tizimi.
3. Korxona umumiy faoliyatini quvvatlovchi tizimlar (muvofiqlashtirilgan
tizimlar) - odatda ular qatoriga oylik maosh va inson resrurslarini boshqarish
lizimlari   kiradi:   bevosita   asosiy   biznes   faoliyat   bog'liq   bo'lmagan,   menendjerlik
axborot   lizimlari,   moliyaviy   resurslarni   boshqarish   va   buxgalteriya   hisobi,
hujjatlar aylanishini boshqarish va boshqalar.
4. Infratuzilma   apparat   ta'minoti,   dasturiy   ta'minot,   ma'lumotlar   bazasi,
larmoqlar,   axborotlarni   saqlash   lizimlari   va   kommunikatsiya   imkoniyatlarini
ta'minlashga imkoniyat beradigan investitsiyalarni o'z ichiga oladi;
5. Boshqalar   Yuqorida   keltirilgan   toifalarga   taalluqli   bo'lishi   mumkin
bo'lmagan  axborot texnologiyalari  uchun investitsiyalarni o'z ichiga oladi.
Yuqorida   keltirilgan   toifalarni   inventarizatsiya   qilinayotgan   Paytdagi   ularni
holati   a xborotlar   portfeli da   aks   ettirilishining   muhim   sharti   bo'lib   hisoblanadi.   Bu
esa,   o'z   navbatida,   bank   asosiy   biznes   maqsadlariga   erishishda   axborot
texnologiyalari  qo'llanishi natijalarini tahlil qilish yo'nalishlariga bevosita o'z ta'sirini
ko'rsatadi.   Masalan,   bankda   faoliyat   yuritayotgan   ATiz/ATlar   ko'rib   chiqiladigan
bo'linsa, u holda investitsiyalarni qaytarilishidan ko'ra ularni ekspluatatsiya qilish
bilan   bog'liq   bo'lgan   operatsion   harajatlarni   tahlil   qilishga   e'tibor   qaratilsa
mantiqan   to'g'ri   bo'ladi.   A xborot   texnologiyalari   va   uning   tashkil   etuvchilarini
mumkin bo'lgan holatlarining ta'riflari:
 harakatdagi   tizim   -   bankning   ko'rib   chiqishlar   vaqtdagi   barcha   xos
muassasalarida   (shu   jumladan   Respublika,   viloyat,   tuman   va   shaharlar
masshtabida) foydalanishga tushirilgan tizimlarni o'z ichiga oladi;  ishlab   chiqish   bosqichidagi   tizim   -   ishlab   chiqish   yoki   joriy   qilishni
tugallash bosqichida turgan (shu jumladan, maketli yoki pilot fazalarni o'z ichiga
oladi)   yangi   tizimlarni   (yoki   xarakatdagi   tizimlar   tubdan   o'zgartirilganda)   o'z
ichiga oladi;
 yangidan   yaratilayotgan   tizimlar   (yangi   tashabbus)   -   mavjud   ATiz/AT
ko'lamini   katta   tizim   loyihalariga   tenglashtirish   mumkin   bo'lgan   kengaytirishlar
yoki   yangi   ATiz/ATni   ishlab   chiqishga   oid   harakatlarni   rejalashtirish,   talablarni
aniqlashlar va loyihalashtirishlarni o'z ichiga oladi.
Axborotlar   portfeli   bankning   ichki   va   tashqi   maqsadlari   uchun   ham   birdek
foydalanilishi   mumkin.   Bunda   strategik   muhim   axborotlar   (shuningdek   tashqi
sharoitlar   o'zgarishiga   sezgir   bo'lgan),   masalan,   kirimlar/chiqimlar,   egalik   qilish-
etkazib berish-sotib  olish (vositalar,  uskunalar  va boshqalar)  - keng tashqi  ko'rib
chiqishlarga   mo'ljallangan   taqdim   etiluvchi,   axborotlar   portfeli ga   tegishli
materiallaridan o'chirib tashlanishi lozim degan qoidaga amal qilish kerak. Uning
ahamiyatliligini   maksimallashtirishda   bank   uchun   muhim   bo'lgan   (joriy   va
rejalashtiralayotgan)   axborot   texnologiyalari ga   investitsiyalarni   o'z   ichiga   olishi
lozim.
Bank o'z faoliyatida quyidagilarni e'tiborga olishi kerak:
 ahamiyatlilik omili;
 byudjet xarajatlari smetasi;
 mijozlarga ta'sir;
 butun bank tizimi doirasidagi operatsiyaalarga butunlay ta'sir qilish;
 tashkiliy tayyorgarlik va tashkiliy ta'sir qilish;
 texnologiyalarni   qo'llash   va   ishlab   chiqishlarga   harajatlar
darajasi (umumiy harajatlar, mchnat).
liar   bir   loyiha   bo'yicha   axborotlarni   taqdim   etish   bankka   maksimalhajmdagi
Portfel   yaratishga   yordam   berish   yo'nalishida   amalga   oshirilib,   boshqarayotgan
ijroiy   rahbariyat   uchun   bankning   ahamiyatga   ega   resursi   sifatida   axborotlar
portfeli ning ahamiyati va maqsadi yoritib berilishi lozim. Quyidagilarni e'tiborga olgan holda bank asosiy biznes masalalari va maqsadlari
yoritib berilishi zarur:
 bank biznes faoliyatining asosiy yo'nalishi qanday;
 bank uchun qanday asosiy qonuniy me'yoriy hujjatlar mavjud;
 bankning   asosiy   vazifasini   ta'minlash   uchun   bankning   kelajak
tasavvuri qanday?
AT   faoliyatini  bank  strategik  rejalari  bilan   bog'lash  nihoyatda   zarur.  Infratuzilma
sharhi deyilganda quyidagilar e'tiborga olinadi:
 axborot   texnologiyalari ga   joriy   investitsiyalarni,   apparat   ta'minoti,
dasturiy   ta'minot,   tarmoq   va   asosiy   ilovalarga   (foydalaniluvchi
dasturlar) yuqori darajali, keng (banktizimi) doirada qarash;
 sxematik,   axborot   texnologiyalari   tarkiblari   (uzellarni   joylashuvi,
jismoniy moslama apparaturalari, tarmoqlari);
 tabiiy   holda   ishni   kim   bajaradi   (bankdagi   ishlovchilar   yoki   chetdan
jalb
dilinganlar) va qanday qilib ( axborot texnologiyalari  bo`limlari tarkiblari
nusxalari,
masalan, markazlashtirilgan yoki markazlashtirilmagan) savollari. 
axborotlar   portfeli dagi   "infratuzilma"   va   "loyihalar   (investitsiyalar)"
bo'limlaridagi   ma'lumotlar,   Personal   va   texnologiya   toifalari   bo'yicha   resurslar
ichki baholash natijalari kombinatsiyasida yuqori darajada ko'rib chiqiladi.
Toifalar   hamda   funktsional   bloklarda   joriy   va   mo'ljallangan
loyihalashtirilgan) resurslarning joylashuv munosabatlarini (sonli, foiz yoki grafik
ko'rinishlarda) tasavvur qilish zarur hisoblanadi, masalan ilovalar, infratuzilmalar,
asosiy   tizimlarni   ishlab   chiqish   (rivojlantirish),   bank   biznes   modeli   hamda
tuzilishini   aks   ettiruvchi   quvvatlash   qiymati   va   funktsional   farqlari   kabi
xususiyatlari. Bank   o'z   faoliyatida   foydalanayotgan   texnologiyalar   holatini   aniqlab
olib,   ushbu   bosqichda   to'qnashadigan   muammolarni   aniqlashda
quyidagilarni ajratib ko'rsatish mumkin:
 bank bu holatda nimaga erishishi mumkin?
 foydalanish   uchun   (hamkorlikda   yoki   jamoa   bo'lib)   ma'lumotlar
resurslarini taqsimlangan holda ishlatish imkoniyatlari mavjudmi?
Ular   orasida   foydalanishi   yoki   tadqiqot   qilinishi   lozim   bo'lgan   bo'limlari
alohida   ajratib   ko'rsatiladi.   Joriy   va   kelgusi   davrlarda   investitsiyalarga   qarorlar
qabul qilish jarayonida quyidagi axborotlar taqdim etilishi lozim:
 hozirgi   vaqtdagi   bankning   ayni   damdagi   o'z   biznes   masalalarini
bajarishida ATni qo'llanishi holati qanday va bu istiqbolda qanday bo'ladi?
 Maqsadga erishish qanday baholanadi?
 ishlab chiqish yoki joriy qilishga loyihalar izohi;
 rejalashtirilayotgan   loyihalar   quyidagi   bandlarda   atroflicha   yoritilishi
lozim:
a) biznes masalalar echimi;
b) mavjud investitsiyalarga ta'sir (ilova, tarmoq va h.k.);
v)   axborot   texnologiyalari   rivojlantirish   strategik   rejalarini
kelishilganligi;   g)   loyihalar   ustuvorligi,   mos   holda   bu
ustuvorlikni yoritib berish.
Bankning   axborot   texnologiyalari ni   rivojlantirish   strategik   rejalariga
bag'ishlangan   axborotlar   Portfeli   bo'limi   bankning   istiqboldagi   rivojlantirilishi
bilan   bog'liq   axborot   texnologiyalari ga   qo'yilayotgan   joriy   va   kutilayotgan
investitsiyalarni mosligini aniqlashga yordam berishi va bevosita bankning biznes
jarayonlarini   quvvatlashi   lozim.   Bu   bo'lim   ma'lum   davrda  daromad  va  xarajatlar
smetalarini   tuzish   bo'yicha   yuritilayotgan   bank   instruktsiyalari   bilan   mos   holda
tuzilishi   lozim   (ko'rsatilgan   bo'limda   shunga   o'xshash   ko'rsatmalar   yo'q   bo'lgan
holda   bank   rahbariyatining   ko'rib   chiqishiga   asosan,   eng   yaxshi   va   chet   el
tajribalaridan foydalangan holda, turli yo'llar bilan tuzilishi mumkin). Axborot  p ortfeli ning bu bo'limi bankda  axborot texnologiyalari dan foydalanib
boshqarish   va   rejalashtirishga   mas'ul   bo'lgan   rahbarlarga   qulay
ma'lumotnomalarni taqdim etishi lozim.
Hisoblash imkoniyatlari (Personal va jamoaviy):
Bank   xodimlarining   to'liq   soni   qancha?   Ayni   vaqtda   nechta   Pentium   II,   III,
IV rusumidagi shaxsiy kompyuterlar mavjud? Nechta shaxsiy kompyuter minimal
talablarga   javob   beradi?   Bank   kelgusi   moliya   yili   davomida   nechta   shaxsiy
kompyuter olishni rejalashtirmoqda?
Shu jumladan yangi qabul qilingan ishchini ta'minlash uchun qo'shimcha -
mavjud   shaxsiy   kompyuterlarni   ishlab   chiqarish   quvvati   yanada   yuqori
bo'lganlariga almashtirish. Bank lokal hisoblash tarmog'ida shaxsiy kompyuterlar
jami   shaxsiy   kompyuterlarni   necha   foizini   tashkil   qiladi?   Qanday   tarmoq
operatsion tizimi qo'llaniladi?
1.3. Tijorat bankini a xborotlar portfeli ni  takomillashtirish omillari
Biznes   faoliyat   xavfsizligi   va   kutilmagan   holatlarda   tiklash   bo'limi   axborotlar
portfeli ga   faqat   axborot   maqsadlarida   kiritiladi.   Ko'rsatilgan   rejalar   bank
rahbariyatiga   alohida   taqdim   etiladi   (shuningdek   bank   axborotlashtirish
qo'mitasiga   yoki   shunga   o'xshash   organga).   A xborotlar   portfeli da   rejaning
(to'laqonli   aniq   bo'lmagan   ravishda)   va   rahbariyat   uchun   zarur   bo'lgan   laqdirda
uni bajarilishida zaruriy muloqot uchun axborotlarni saqlanish joyi ko'rsatiladi.
Shuning   bilan   birga   bank   axborot   xavfsizligi   siyosati   va   strategiyasi   taalluqli
hujjatlar   haqidagi   axborotlarni   izohlangan   ko'rinishda   taqdim   etiladi.   A xborotlar
portfeli ga   bankda   qo'llanilayotgan   har   bir   axborot   tizimlariga   oid,   shuning   bilan
birga   asosiy   bank   faoliyatini   ta'minlovchi   tizimlar   haqidagi   axborotlar   kiritilishi
lozim.   Inqirozli   axborot   texnologiyalari   bu   biznes   tavakkalchilikni   yuqori   darajadagi ilovasidir.   Axborot   texnologiyalari   funktsionalligining   qisqa   vaqtga   yo'qotilishi
holatlarida ham quyidagilarga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin:
 bank daromadlari;
 joriy majburiyatlar bo'yicha to'lovlarga;
 bank   operatsiyaalarining   yuridik   va   moliyaviy
butligiga. Bu bo'limda talab qilinadigan axborotlar:
 ATiz/AT ilovalari nomlari;
 ATiz/AT ilovalari turlari;
 ATiz/AT ilovalari qisqacha mazmuni;
 ATiz/AT   ilovalarining   qanday   strategiyalar,   dastur   va   biznes
jarayonlarni quvvatlashi ko'rsatilishi kerak;
ATiz/AT   ilovalarni   talab   qilinayotgan   almashtirish   yoki   modifikatsiya   qilishlarda
cheklanishlar va muammolar yoritilishi lozim. Qo'shimcha axborotlar:
* ATiz/ilovalar birinchi marta qachon joriy qilingan;
* ATiz/AT ilovalari qachon modifikatsiya qilingan;
* Uni qo'llab turish uchun qancha texnik xodimlar (TVPE) zarur bo'ladi;
* ATiz/AT   ilovalarini   almashtirish   rejalashtirilmoqchimi?   Agarda   "ha"   bo'lsa,
modifikatsiyani   qisqacha   izohlash   va   uni   boshlanishi   rejalashtirilayotgan   vaqt
ko'rsatilishi lozim;
* ATiz/AT   ilovasining   mulkiy   egalik   huquqlariga   ega   bo'lgan   (bank,   mulki,
ta'minotchidan ijaraga olingan va h.k.) egasi ko'rsatilishi lozim;
* ATiz/AT ilovalar texnik ko'rsatkichlari;
ATiz/ilovalar   o'lchami,   masalan   dasturiy   kodlar   qatorlari   soni   yoki
bajaradigan vazi Talari soni;
* asosiy   texnologik   Platformasi   (ya'ni,   o'rta   darajadagi
kompyuter, katta HI 1M, mijoz-server);
platformalarni   o'rnatilgan   joyi   (bank,   ta'minotchi,   ma'lumotlarga   ishlov
berish maxsus binolarida);
* ilovalar foydalanishidagi operatsion tizimlar; * foydalanilayotgan ilovalar asosiy dasturiy tili (S, S++ va h.k.);
* ilovalarga mos baholashlar vaqtinchalik fazasi;
* sertifikatsiya vaqti;
* ilovalarni testdan o'tkazish final vaqtlari.
liar qanday murakkab kompyuterli axborot tizimida ularni arxitektura darajasida
tasavvur   qilish   nihoyatda   muhim   o'rin   tutadi.   Arxitektura   ATiz   tashkil   qiluvchi
komPonentlar   yoki   "qurilish   bloklari"   izohlarini,   har   bir   tashkil   etuvchiga
mas'ulligi   va   qoidalarni,   ular   o'rtasidagi   majmuali   o'zaro   munosabatlarni
ta'minlaydi.   Bank   axborot   tizimi   (BAT)   arxitekturasi   deyilganda   quyidagilarni
tushunish mumkin:
* ATizni rasmiy izohlanishi;
* bank axborot jarayonlarini quvvatlovchi tarkibi;
* ATiz asosida yotuvchi strukturani;
*   alohida   bank   tizimi   va   mamlakat   barcha   banklar   tizimi,   alohida   bank
muassasasi doirasidagi axborot texnologiyalari va axborot tizimlarini boshqarish
va tarqatish, ega bo'lish, qurush, loyihalash yo'nalishlarini aniqlovchi, umumiy va
mantiqiy bog'langan yagona reja. BATiz arxitekturasini asosiy maqsadlari:
* ATizdagi   umumiy   atamalashlar   va   taxminiy
tamoyillardan foydalanish;
* AT,
Z  yagona tuzilishini aniqlash;
* umumiy   tamoyillarga   mos   holda   AT
jz   ni   rivojlantirish   va   shuni   hisobiga
BATiz
lari   o'zaro   harakati   hamda   samarali   integratsiyani   ilgari   surish.   BATiz
arxitekturasini asosiy vazifalari:
bank tizimining rivojlanish dasturi va ustuvor bizneslarini quvvatlash; bank
tizimi   rivojlanish   dasturining   biznes   chtiyoj   va   talablari   munosib   o'zgarishlarida
axborot   texnologiyalari   ilovalarini   ( axborot   texnologiyalari   mahsulotlari)   tezkor   ishlab
chiqish va modifikatsiya qilish imkoniyatlarini ta'minlash; bank   texnik   infratuzilishi   yanada   samarali   va   ishonchli
boshqarilishi uchun bank operatsiyaalarini quvvatlashni engillatish;
joriy   qilinayotgan   tizimga   turli   yondoshuvlarni   qo'llashga   imkon   berish
bilan birga, banklarga AT
jz  texnologiyalari va ilovalariga qilinayotgan harakatdagi
investitsiyalarning   kaPitallashuvini   (qo'shimcha   foydalar   olish)   davom   ettirishda
turli imkoniyatlarni ta'minlash.
Yangi tizimlar shunday ishlab chiqilishi lozimki, texnik doira va biznes muhitdagi
tez   darajadagi   o'zgaruvchan   sharoitlarga   moslanuvchan   bo'lishi   kerak.   Bunday
lizimlarga   adabtiv   tizimlar   deyiladi.   Ular   shunday   loyihalashtiriladiki,   biznes
faoliyat   talabiarini   o'zgarishini   quvvatlovchi   biznes   dasturlar   ishlab   chiqilganda
ularga   engil   modifikatsiyalar   kiritishga   imkon   beradi.   Shuning   bilan   birga   BAT
arxitekturasi   ochiq   tizimlar   kontsePtsiyasiga   asoslangan   bo'lishi   zarur.   Ochiq
tizimlar   o'zida   turli   interfeyslar,   servislar,   formatlarni   har   tomonlama
quvvatlovchi   to'plamni,   shuningdek   loydalanuvchilar   o'zaro   harakatlarini   o'zida
ifoda qiladi. Yanada oddiyroq qilib aytganda, ochiq tizimlar X/Open konsortsiumi
orqali   ochiq   tizimlar,   axborot  texnologiyalari   standartlari   va   normativlarida   aniqlab
berilgan   barcha   standartlardan   foydalangan   holda   joriy   qilingan,   umumkirishli
mahsulotlarni   qamrab   olgan,   hamkorlikda   harakat   qiluvchi   kompyuterlar
muhitiga   qobiliyatli,   ta'minotchilar   hamda   texnologiyalarga   bog'liq   bo'lmagan
tizim   sifatida   ta'riflanadi.   ochiq   tizimlarlar   interfeys   serverlar   uchun   va
loyihalashtirilgan dasturiy ta'minot standardarini quvvatlovchi quyidagi omillarni
joriy qiladi:
 butun tizim doirasida eng kam o'zgarishlar qilingan holda chidamli bo'lish;
 uzoqdagi   va   lokal   tizimlardagi   boshqa   ilovalar   bilan   o'zaro   birgalikdagi
harakat;
 foydalanuvchilar   bilan   hamkorlikda   harakati.   Bank   ochiq   tizimlar
arxitekturasining qo'shimcha vazifalari:
 biznes   jarayonlar   integratsiyasi,   axborotlarni   boshqarish   vositalarini
rivojlantirish va rejalashtirish uchun modellarni namoyish qilish;  axborot   texnologiyalari ning   ishonchlilik   darajasini   oshirish   va   aloqalarni
kengaytirish,   bank   biznes   faolligining   rivojlanish   talablariga   mosligini
ta'minlash   uchun   ma'lumotlar   manbaasi   yoki   loydalanuvchilarni   qaerda
joylashganligiga  bog'liq bo'lmagan  holda  bank  doirasidagi  resurslarga kirishni
ta'minlash;
tezkor   va   strategik   rejalar   ishlab   chiqish   yo'nalishlarini   ta'minlash,   axborot
texnologiyalari   rivojlanish   rejalarini   aniqlovchi   hujjatlar   samaradorligi   va   sifatini
baholash,   rejalashtirish   va   fundamental   tamoyillarga   axborotlar   tahlili,   bank
AT,
z /  axborot texnologiyalarini  yagona tuzilishini ta'minlash;
ATiz/  axborot texnologiyalari ni boshqarish bilan bog'liq byudjet bo'yicha qaror qabul
qilish jarayoniga zaruriy rahbariy ma'lumotlar mexanizimlarini taqdim etish;
yangi   ishlab   chiqilayotgan   va   harakatdagi   AT
iz ga   istiqbolli   texnologiyalarni
ilgari surishda eng yaxshi spetsifikatsiyalar bilan ta'minlash;
avvaldan   mavjud   bo'lgan   qarorlarni   takror   qabul   qilish   hamda   ortiqcha
bo'lib   qolishini   oldini   olish   uchun   nusxa   olingan   yoki   keng   tarqalgan
foydalanilayotgan   resurslarni   baholash   tamoyillarini   ta'minlash.   Arxitektura
kompyuter   texnologiyalari   bilan   bog'liq   qarorlarni   tasdiqlash   uchun   ketadigan
vaqt   muddatini   qisqartirish,   dolzarblik,   amaliylik   va   foydani   aniqlash   uchun
namunalar berish;
* mavjud   ilovalarni   (ATiz/AT   doirasidagi   mahsulotlar)   kelgusida   yaxshilash   va
kengaytirishni   tashkil   qilish   uchun   zaruriy   asoslar   bilan   ta'minlab,   boshqaruv   va
biznesni qayta qurish jarayonlariga hamkorlik ko'rsatish;
* amalda   isbotlangan   echimlar   va   to'plangan   tajribalarni   qo'llab   ATiz
rivojlantirishni   loyihalashtirish   mumkin   bo'lgan   kelgusi   rejalashtirish,   umumiy
loyihalashtirish uchun asosiy yo'nalishlarni ko'rsatish yordamida ishlab chiqarish
va samaradorlikni oshirishga ta'sir qilish;
* tobora   o'sib   borayotgan   so'rovlarni   ta'minlash   uchun   kengayishga   qobiliyatni,
biznesdagi   o'zgarishlarni   quvvatlash   uchun   moslashuvchanlik,   axborotlarni
taqsimlanishiga   (undan   hamkorlikda   foydalanganda)   imkoniyatni   ta'minlovchi bir-biri bilan hamkorlikda va tezkor bog'langan bank ATiz ni rivojlanishiga yordam
berish;
*   Atiz   Tni   migratsiyasi   va   modernizatsiya   qilish   strategiyalarim   ishlab
chiqishni engillashtirish.
Bank tizimi arxitekturasi texnologik tashkil etuvchilardan iborat bo'lishi lozim.
Global   kompyuter   tarmoqlarining   tijoratda   qo'llanilishi   axborot
texnalogiyalari   va   zamonaviy   texnika   yutuqlari   bilan   o'zaro   almashish   chtiyoji
global   kompyuter   tarmoqlarini   mamlakatlararo   hamkorlik   dasturini   amalga
oshirishning   ajralmas   qismi   qilib   qo'ydi.   Ilmiy   va   maorif   maqsadlari   va   biznes
uchun   ko'plab   kompyuter   tarmoqlari   tashkil   etilgan   .   Ko'plab   termoqlarni
birlashtira oluvchi va dunyo hamjamiyatiga kirish imkonini beruvchi tarmoq - bu
INTERNET.   Internet   foydalanuvchiga   chekiz   axborot   resurslarini   taqdim   etadi.
Ushbu   resurslarga   kirish   uchun   mos   keluvchi   amaliy   dasturiy   ta'minotdan
foydalanish kerak. Do'stona grafik interfeys Internet hizmatidan har bir kishining
foydalana   olishi   uchun   imkoniyat   yaratadi.   Bunday   dasturlarning   ко 'pi
foydalanuvchi   uchun   qulay   bo'lgan   Windows   ochiq   tizimlar   muhitida   ishlaydi.
Grafik   interfeysli   dasturlar   muhim   hususiyatlarga   ega:   ular   foydalanuvchidan
barcha   tizimli   arhitekturani   bekitadi   va   har   qanday   kompyuter   platformasida
saqlanadigan ma'lumotlar bilan ishlash imkonini beradi./2/
Zamonaviy   axborot   texnalogiyasiga   ega   hisoblash   texnikasidan   a   elektron
uzatish   tizimidan   foydalanmay   turib,   zamon   talabiga   javob   beruvchi   moliyaviy
muassasalarni   tashkil   etish   mumkin   emas.   Shu   bois,   bunday   muassasalar   ham
dasturli   apparat   kompleksi   sifatida,   ham   elektron   shaklda   axborot   uzatishining
kommunikatsiya   vositasi   sifatida   eng   yirik   iste'molchilar   hisoblanadi.
Tashkilotlarning   alohida   avtomatlashtirilgan   komplekslarini   bog'lovchi   global
tarmoqlar milliy va halqaro darajada hisob kitoblar o'tkazish imkonini beradi.
Bank tarmoqlari va banklararo hisob kitoblar tizimi Xo'jalikda   to'lovlarning   katta   qismi   naqd   pulsiz   hisob   kitob   shaklida
amalgam   oshiriladi.   Naqd   pulsiz   aylanmaning   katta   ahamiyati   iqtisod   uchun
ko'plab   banklararo   pul   o'tkazishni   o'zaro   hisobga   olish   tizimi   yoki   kliring   bilan
almashtirish   /aruruiyatini   keltirib   chiqaradi   .   Kliringni   qo'llashning   nisbatan
samarali sohalari qo'yidagicha : Markaziy bank tizimida banklararo hisob - kitob,
pul   mablag'larini   o'zaro   o'tkazishni   doimiy   takrorlovchi   iqtisodiy   jihatdan   bir
biriga   bog'liq   korhonalarga   xizmat   ko'rsatish,   bir   hildagi   tezkor   bitimlarni
amalgam   oshirish.   Kelajakda   aksionerlik   kliring   va   hisob   -   kitob   tuzilmalarini
tashkil   etish   va   ularni   jahon   moliya   tizimiga   birlashtirish   bu   Markaziy   Bank
siyosatining yo'nalishlaridan biri hisoblanadi.
Endi turli mamalakatlardagi mavjud kliring tizimini ko'rib chiqamiz.
AQSIl   banklari   to'lov   habarlarini   uzatish   uchun   qo'yidagi   asosiy
kommunikatsiya taqmog'idan foydalanadi :
FEDWARE  AQSII federal zahira tizimining kommunikatsiya tizimi;
BANKWARE   hususiy banklar va tijorat korhonalari chtiyojiga hizmat qiluvchi
kommunikatsiya tizimi;
CHIPS  hisob - kitob palatalari uchun banklararo to'lov tizimi;
BASS  Kliring tizimi, Buyuk Britaniyaning yirik va mayda korhonalariga tijorat
usulida naqd pulsiz aylanma qilishiga hizmat qiladi.
Yevropa banklarida quyidagi tizimlar keng qo'llaniladi ;
CHAPS   Buyuk   Britaniya   banklararo   kliring   hisob   -   kitob   tizimi   .   U   o'z   ichiga
200 ta bank va bir necha hisob-kitob markazlarini oladi.
SIT   Fransiya   markaziy   banki   ko'magida   15   ta   yirik   banklar   asosida   tashkil
etilgan tizim.
Loyiha   maqsadi   banklar,   savdo   va   sanoat   firmalarini   yagona   hisob
ко mpleksiga   birlashtirish.   Bu   kompleks   mablag'   o'tkazish   va   banklararo   o'zaro
hisob kitobni tezkor usulda amalga oshiradi. Banklararo   ma'lumotlarning   halqaro   tarmog'i.   Halqaro   banklar   tarmog ' i
doimiy   o'sib   bormoqda.   Ma'lumotlar   va   telekommunikatsiya   hizmatiga   nisbatan
ortib   borayotgan   talabni   qondirish   uchun   halqaro   tarmoq   tashkil   etilmoqda.   U
to'lovlarni   o'tkazish,   aktivlarni   boshqarish   va   ma'lumotlar   bilan   ta'minlash
bo'yicha kopleks hizmat ko'rsatadi. Ular ichida HEBS (Ilchagon El eolonie Banking
System)   kabi   mashhur   tarmoqlar   mavjud   .   Lekin   dunyoda   eng   yirik   moliyaviy
habarlar   tarmog ' i   SWIFT   hisoblanadi.   Bu   tizimga   qo'shilgan   har   qanday   bank
o'zini jahon moliya uyushmasining to'liq a'zosi deb hisoblashi mumkin./1/
I BOB ga xulosa
I   BOB   ga   shuni   xulosa   qilib   aytish   mumkinki,   birinchi   navbatda   Bank
faoliyati   haqida   ,   uning   hozirgi   holatlarini   tahlili   bilan   boshlanadi   .   Banklar   o'z
faoliyatim   yurgizishda   qanday   talablarga   javob   berihshi   kerak?   Tijorat   Banki
tizimini lakomillashtirish uchun qanday choralar ko'rish kerak? Shular haqida  :
1.1 chi   bo'limda   ko'proq   tijorat   banklarnig   faoliyati   haqida,   va   ularning
O'zbekistondagi   holati   ,   O'zbekistonda   qachondan   boshlab   banklar   faoliyatiga
e'tibor berila boshlandi, buning uchun qanday amaliy ishlar amalga oshirilganligi
keltirib o'tilgan.
1.2 chi   bo'limda   Yuqorida   keltirib   o'tgan   savolimizga   javob   topishimiz
mumkin. Ya'ni, hozirda tijorat banklari faoliyat yuritishi uchun umumiy talablarga
javob   qanaqa   bo'lishi   kerakligi   keltirilgan.   Umuman   olgan   banklar   texnikaviy
qo'llashga   tayangan   holda   faoliyat   yuritishi   lozim.   Shularni   dasturiy,   tchnik
talablari qanaqaligi degan savolga javob topishimiz mumkin.
1.3 Tijorat banklarining faoliyatini tahlil qilishdagi eng ohirgi bo'limda avval
umuman   banklar   tizimini   istiqbolli   rivojlanishi   uchun   qanaqa   talablarga   javob
berishi   lozimligi   keltirilgan   bo'lsa   keyinchalik   esa   tijorat   banlarining   rivojlanishi
uchun   qanday   ishlarni   amalga   oshirish   kerak,   Global   kompyuter   tarmoqlarining tijoratda banklarida qo'llanilishi, ya'ni halqaro banklar tarmog'i, uning afzalliklari
qanaqaligi, va jahonda mavjud yirik hisob kitob tizimlari haqida to'htalib o'tilgan.
1.4 bo'limda   bitiruv   malakaviy   ishi   maqsad   va   vazifalari   ,   unda   mazkur
bitiruv malakaviy ishi mavzusi dolzarbligiga, hozirda O'zbekistonda va Jahon bank
ti/imlarida   bank   hizmatlarini   reklama   qilishdagi   extiyojlar   qay   darajada   ekanligi
va ularning vazifalari qanaqa bo'ishi lozimligi masalalari yoritilgan.
II BOB TIJORAT BANKLARINIG XIZMATLARINI REKLAMA QILUVCHI DINAMIK
WEB-SAYTNI  YARATISH TEXNALOGIYASI
2.1.  Tashkiliy tizimni yaratish  tehnalogiyasi va uni dahlsizligini
ta'minlash  chora tadbirlari
Tashkiliy   tizimni   yaratish   tehnalogiyasi   Deylik,   biz   static   web   sahifalar
chegarasidan chiqdingiz va bizga HTML-formani qayta ishlash talab etilyapti. Yoki
biz   foydalanuvchi   tomondan   kintiladigan   ma'lumotlarni   qayta   ishlaydigan   va
ma'lumotlar bazasiga bevosita bog'lanadigan Web sahifani yaratishni hohlarmiz.
Balki   biz   elektron   do'kon   ,   saytimizga   tashrif   buyuruvchilar   so'rovini,   har   hil
tashrif buyuruvchilar sonini hisoblashni dastur-lash kerakdir PHP tili bizga shu va
ko'plab boshqa masalalarni yechishga yordam beradi./5/
Savol   tug'iladi   nimaga   aynan   PHP,   EGI   (Eommon   Gateway   Interfaee
umumiy shlyuzliinterfeys, HTTP - ilovalar standarti ) orqali ishlovchi, Perl, E/E++,
Fortran,   TEI,   Unix   Shell,   Visual   Basie,   Apple   Seript   va   boshqa   shunga   o'xshash
tillar   emas.   Server   so'rovlarni   EGI   dasturi   foydalanuvchisiga   yuboradi,   bu   esa
ma'lumotlarni   qayta   ishlaydi   va   foydalanuvchi   ekraniga   natijalarni   qaytaradi.
Buning   natijasida   foydalanuvchi   har-hil   faktorlar   ostida   o'zgaruvchi   dinamik
axborotni   qabul   qilib   oladi.   Ishlab   chiquvchilar   har   -   doim   boshqa   boshqa
muhitlarda har-hil ish sharoitlari uchun optimal mos keluvchi dasturlash tillarini
yaratishga harakat qildilar.
Perl dasturlash tiliga keladigan bo'lsak, unda bu - juda yahshi, zo'r til, lekin
dasturni   har   sahifani   so'rovini   chaqirishda   tizim   ushlanib   qolishlari,   ayniqsa Windowsda   juda   ham   katta.   Shuning   uchun   1994   yilda   PHP   (Personal   Home
Page) nomini olgan butkul yangi til pay do bo'ldi.
Mazkur   dasturlash   tilni   o'zi   deyarli   bir   kunda   Rasmus   Lerdorfhing   ish
uchrashuvi   oralig'ida   yozilgan.   Dastlab   bu   juda   oddiy   EGI   muhitida   bo'lmagan,
Perl tilida yozilgan, va speeifie maqsalardan tashqari hizmat qilgan./8/
Vaqt o'tishi bilan ekspluatatsiyada bu muhit kichkina ishlab chiqanshga ega
ekanligi   ma'lum   bo'ldi,   va   yaratuvchiga   mavjud   hatolarni   tog'rilab,   uni
boshqatdan yozishdan boshqa chorasi qolmadi.
Shundan   so'ng   PHP   ga   so'rovlar   soni   oshdi,   va   1995   yil   boshlarida   mazkur
mahsulotning   birinchi   versiyasi   ishlab   chiqarildi.   Bu   birinchi   paketning   nomi
Personal Page Tools(personal uy sahifasi uchun vositlar) bo'lgsn edi. Shu vaqtga
kelib   Rasmus   Lerdford   ma'lumotlar   bazasi   bilan   ishlashni   boshladi,   bu   esa   o'z
navbatida   SQL   so'rovlarni   Web   sahifaga   chiqarish   uchun   ma'luot   vositam
yaratishga olib keldi.
Hozirda   PHP   bu   juda   tez   rivojlanayotgan,   Internetning   ko'pgina   sihalarida
ishlovchi dasturlash vositasidir.
www.php.net  sahifasi
  PHP   Web   ilovalarni   yaratish   vositasi   kabi   mashxur   ASP,   FronPage   va
mod_perl   lardan   biri   hisoblanadi.   PUP   bilan   dinamik   saytlarni   oson   yaratish
imkoniyati   paydo   bo'lmoqda.   Fayllar   shunday   yaratilganki,   ular   serverda   qayta
ishlanadi   va   saqlanadi.   Foydalanuvchi   php   hujjatni   so'rasa,   seript   foydalanuvchi
brauseri   bilan   qayta   ishlanmaydi,   masalan   JavaSeript,   balki   server   tomondan
qayta ishlanadi, va loydalanuvchiga faqat ish natijalari yuboriladi.  С  yoki Perl tilida
yozilgan   EGI   dastur   ham   huddi   shunday   ishlaydi.   Lekin   EGI   kodni   PFIP   -
dasturdan   farqli   ravishda   HTML   sahifani   hohlagan   joyiga   o'rnatish   mumkin,   bu
esa   albatta   uning   EGI   oldidaasosiy   farqi   bo'ladi.   Bundan   tashqari   tilni   o'zi
o'rganish uchun juda oddiy va hech qanaqa mahsus bilimlarni talab qilmaydi.   Tashkiliy tizimni dahlsizligini ta'minlash  chora tadbirlari
Ma'lumki,   kompyuter   tizimlarini   asosiy   vazifasi   axborotni   qayta   ishlashdir
(saqlash,   uzatish,   qayta   ishlash),   shuning   uchun   axborot   xavfsizligini   ta'minlash
muammosi   К   Г   va T lar uchun juda dolzarbdir. Tizimlarning axborot xavfsizligini
ta'minlash,   kompyuter   tarmoqlarini   va   tizimlarini   ishlash   jarayoniga,   istalgan
ruxsat etilmagan aralashishiga, hamda ularning asosiy elementlarini o'zgartirish,
nusxalash,   o'g'rilash,   safdan   chiqarish   yoki   buzishga   bo'lgan   intilishlarga   qarshi
harakatlarni   tashkil   etishni,   ya'ni   KT   va   T   larini   barcha   tashkil   etuvchilarini
apparat   vositalarini,   dastur   ta'minotini,   berilganlarni   va   xodimlarni   himoya
qilishni  ко '/da tutadi.
«Axborot,   axborotlashtirish   va   axborotni   himoya   qilish   to'g'risida»   gi   qonun
fukarolarni axborotga konstitutsion xuquqini ta'minlash,  uni ochiqligini va unga
murojaat   qilishlikni,   fukarolar   va   tashkilotlar   tomonidan   qonunchilik,   ijroiya   va
sud   xoqimiyati   organlari   to'g'risida   axborotni   va   boshqa   axborotni   olishni,
jamoat   va   shaxsiy   manfaatga   ega   bo'lgan   ta'minlashga,   hamda   jamiyatda
axborot   bilan   mulokot   qilishga   va   axborotlashtirishni   rivojlantirishga
ko'maklashish uchun da'vat qiladi. Unda axborotni xujjalashtirish va uni axborot
resurslarini ochiq va cheklangan murojaat qilish toifalariga tegishligi, axborotga
murojaat   qilish   bo'yicha   mexanizmlarni   va   vakolatlarni   aniqlash,   axborotni
xuquqiy   himoya   qilish   tartibi   masalalari,   bu   sohada   buzg'unchiliklar   uchun
javobgarlikni o'rnatish mexanizmlari masalalari aks ettirilgan.
lislatib o'tamizki, himoya qilishning tashkiliy-dasturli vositalari texnik usullarga
tegishli   bo'ladi.   Bunday   usullar   va   vositalar   etarlicha   katta   miqdordadir.   Bu
tasodifiy   harllardan   an'anaviy   josuslik   va   qo'poruvchilik,   elektromagnit
narlanishlardan   va   yo'naltirishlardan   KT   lari   sturukturalarini   ruxsat   etilmagan
o'zgartirishlardan, ruxsat etilmagan murojaat qilishdan axborotni himoya qilish,
kriptografik   usullar,   kompyuter   viruslari   va   ular   bilan   kurashish   mexanizmlari
va boshqalar. Tasodifiy   havllardan   axborotni   himoya   qilishga   axborotlarni   dubllash
(oldinroq   batafsil   ko'rib   chiqilgan),   KT   ishonchligini   oshirish,   ishdan
chiqishlariga   mustaxkam   К   Г   larini   yaratish,   xalokatlardan   va   favqulodda
holatlardan   keladigan   talofatlarni   kamaytirish,   noto'g'ri   amallarni
blokirovkalash bilan erishiladi.
An'anaviy   josuslikdan   va   ko'poruvchilikdan   axborotni   himoya   qilishda   KT
larida   KT   lari   ishlatilmaydigan   boshqa   ob'ektlarni   himoya   qilish   uchun
ishlatiladigan vositalar va usullar qo'llaniladi. Bu tizimning vazifalariga ob'ektni
qo'riqlash   tiziminii   yaratish,   KT   ob'ektlarida   maxfiy   axborot   resurslari   bilan
ishlashni   tashkil   etish,   kuzatishga   va   bildirmasdan   eshitib   olishga,   hamda
xodimlarning yomon niyatli harakatlarga qarshi kurashish kiradi.
Zararli   zlektromagnit   nurlanishdan   va   yo'naltirishlardan   (ZEMNY)   himoya
qilish ham aktiv, ham passiv usullar bilan amalga oshiriladi. Himoya qilishning
aktiv   usullari,   yomon   niyatli   odam   tomonidan   ushlab   olingan   xabarlardan
foydali   axborotlarni   qabul   qilish   va   ajratib   olishni   murakkablashtiradigan,
zararli   elektromagnit   nurlanishlar   va   yo'naltirilishlar   kanallarida   halaqitlarni
yaratishga   qaratilgandir.   Passiv   usullar   xavfli   xabarni   darajasini   kamayishini
yoki xabarlarning axborotlanganligini pasayishini ta'minlaydilar.
Bank axborot xavfsizligi (AX) muvofiqlashtirilgan tuzilishini shakllantirish ikki
holat bilan olib boriladi:
Ikkala   holatda   ham   ish   alohida   strategik   reja   yo'nalishni   belgilab   olishni
talab   qilib,   tezlikdagi   qarorni   talab   qiluvchi   masalalarni   Paydo   bo'lishi   bilan
murakkablashib boradi.
AXni   to'liq   tushunish   uchun   bank   axborot   resurslari   himoyasi   uchun
mo'ljallangan   texnik,   tashkiliy,   normativ   va   boshqa   chora-tadbirlar   to'Plamini
aniqlab olishimiz zarur bo'ladi, ular:
-axborotlar   konfidentsialligini   ta'minlash   -   bu   maxsus   vakolati   bo'lgan
shaxslargagina axborotlar bilan tanishish imkoniyatini beradi; -axborotlar butunligini  ta'minlash - bu axborotlarni faqatgma vakolati
bo'lgan sub'ektlargina o'zgartira olishini ifodalaydi;
- axborotlarga   kirishni   ta'minlash   -   bu   axborotlar   zaruriy   vaqt
davomida   ruxsat   etilgan   ishlar   uchun   zarur   sub'ektlar   ixtiyorida
bo'lishi;
- axborotdan foydalanganlik javobgarligi ta'minoti. Agar sub'ekt unga
ruxsat   etilagan   axborotlardan   operatsiyaalar   doirasida   foydalangan
taqdirda   ham,   bu   operatsiyaalar   haqidagi   ma'lumotlar   mos   ro'yxatga
olish jurnallarida qayd qilinadi.
Agarda   bank   doirasida   yuridik   mavqega   ega   bo'lgan   elektron   hujjatlar
ko'rmishidagi   axborotlarni   ayirboshlash   mavjud   bo'lsa,   u   holda   AX   vazifalariga
qo'shimcha bandlar kiritiladi:
- axborotlardan tonmaslikni ta'minlash. Bu elektron fayl ko'rinishdagi axborotlar
manbaasi sub'ekt ekanligi, shu faylni mazkur sub'ektga tegishli ekanligini rad eta
olmasligi.   Ko'rsatilgan   masalalarni   hal   qilish   uchun   AXga   quyidagi   mexanizmni
qo'llash tavsiya etiladi:
I d e n t i fi k a t s i y a .   Bu   har   bir   sub'ektga   o'zining   unikal   belgisiga   ega   bo'lishi
lozimligini bildiradi.
A u t e n t i fl k a t s i y a .   Har   bir   sub'ekt   axborotlar   bilan   ish   boshlashdan   oldin
haqiqatan ham o'zini tavsiya etayotganligini tasdiqlashi lozimligini bildiradi. 
A v t o r i z a t s i y a .   Ba'zi   harakatlarni   bajarish   uchun   uni   vakolatli   sub'ektni
tasdiqlashi zarurligini ko'rsatadi.
K i r i s h n i   n a z o r a t   q i l i s h .   Turli   sub'ektlar   turli   ko'rinishdagi   axborotlarga   turli
darajada   kirishi   lozimligini   bildiradi   (masalan,   faqat   o'qish   uchun,   modifikatsiya
qilish uchun, o'chirib tashlash uchun va boshqalar).
A u d i t .   Vakolatga   ega   xizmat   (odatda   AX   xizmati)   doimiy   ravishda   sub'ektlarni
axborotlar   bilan   ishlashini,   kirish   nazorati   tizimining   holati   va   boshqa
ishlashlarini   tahlil   qilib   boradi.   IIavfsizlikni   bunday   mexanizmlarini   uzluksiz davom   ettirish   mumkin.   Ko'rsatilgan   mexanizmlarni   ishga   tushirish   uchun   AX
quyidagi vositalarni qo'llashi mumkin:
Sh i f r l a s h .   Axborotlar   shunday   holga   keltiriladiki,   uning   mazmunini
faqat   zaruriy   ma'lumotlarga   (kalit)   ega   bo'lgan   sub'ektlargina   o'qiy
olishlari mumkin bo'ladi
O ' x s h a t m a l i k .   Ya'ni   sub'ektrii   mosligini   (masalan,   identifikatorga
mosligini)   tasdiqlash   uchun   faqat   ungagina   ma'lum   bo'lgan   belgilar   ketma-
ketligmi bilishi va zarur bo'lganda ko'rsata olishi kerak.
El e k t r o n   i m z o .   Axborot   habarlariga   qo'shimcha   ravishda   shunday
ma'lumotlar terilishiki, bir tomondan sub'ektrii identifikatsiyasini aniqlab bersa,
boshqa   tomondan   chiquvchi   axborot   xabarlariga   imzo   qo'yilgandan   so'ng
o'zgartirilish qilinmaganligini kafolatlaydi.
M o n i t o r i n g .   Auditni   amalga  oshirish   uchun  zarur bo'lgan  texnik ta'minot
va   ega   bo'lgan   xuquqqa   vakolatlangan   xizmat,   odatda   AX   xizmati.   Shunga
o'xshash bir qator havfsizlik vositalar mavjud.
Shu   kabi   AX   ob'ekti   tushunchasiga   ham   aniqlik   kiritish   lozim.   Aniq
masalalarga   bog'liq   holda   ma'lumotlar,   apparatli   yoki   dasturiy   (tizimli   yoki
amaliy)   ta'minotlar   ob'ektini   ifodalaydi.   Bank   ishlab   chiqarish   jarayoni   uchun
muhimlik darajasiga qarab ob'ektlar klassifikatsiyalangan bo'lishi zarur.
A x b o r o t  x a v f s i z l i g i n i  s h a k l l a n t i r i s h  a s o s i y  t a m o y i l l a r i
  AX   arxitekturasi   ishlash   usullari,   funktsionallashganligi,   joylashishi,   tashkil
etuvchilari va boshqa shu kabi yo'nalishlarni hisobga olgan holda AX tizimi ishlab
chiqishni   o'z   ichiga   oladi.   Tizim   arxitekturasi   AXga   taalluqli   mexanizm   va
ob'ektlar,   vositalar,   shuningdek   biznes   jarayonlar,   bank   texnologiyalari   va   bank
axborot   oqimlarini,   shular   jumlasida   bank   AX   siyosatini   ifodalab   beradi.   AX   o'z
hayotiy   tsikllariga   ega   bo'lgan   jarayondan   tashkil   topgan   bo'lib,   uni   quyidagi
davrlarga bo'lib ko'rish mumkin:
*   ob'ektni   o'rganish   jarayoni.   Korxonalarda   axborot   oqimlan
yokitexnologiyalar,   biznes   jarayonlarni   o'zgarishi   bilan   bog'liq   bo'lgan   yangi himoya   ob'ektlarini   Paydo   bo'lishida   vujudga   keladi.   Bu   bosqichda   yangi
kiritishlar yoki o'zgartirishlarni o'rganish jarayoni kechadi;
*   rejalashtirish   va   risklarni   baholash.   Yangi   tizim   ob'ektlariga   mumkin
bo'lgan  xavilar,  g'arazli niyatlar modellari qurilishi tahlil  qilinadi,  u bilan  bog'liq,
chtimolligi bo'lgan tavakkalchiliklarni yoritib berish va ular oqibatlarini yo'q qilish
yoki kamaytirish chora tadbirlarini rejalashtirish olib boriladi;
* siyosatni   ishlab   chiqish.   Ob'ektlar,   uchun   javobgarlikni   taqsimlash
ishlari,   ularni   klassifikatsiyalari,   standardarini   shakllantirish   va   yangi   ob'ektlarni
avval mavjud ob'ektlar bilan hamkorligi olib boriladi;
* tanishtirish.   Yangi   tizim   sub'ektlarini   tanishtirish   va   o'qitish,   ular
uchun   uslubiy   hujjatlarni   (rahbarlik,   qoida,   instruktsiyalar)   ishlab   chiqish   va
javobgarlikni biriktirish ishlari olib boriladi;
* joriy   qilish. ЛХ   mos   vositava   mexanizmlarini   o'rnatish,
malakalashtirish bo'limlari bo'yicha ob'ektlarni joylashtirish bajariladi;
* AXni boshqarish. Administrator va foydalanuvchilarni ro'yxatga olish,
identifikatsiya   siyosatini   kiritish,   kirishni   audit   qilish   ustuvorliklarini   taqsimlash
ishlari amalga oshiriladi;
* nazorat.   Ob'ekt   va   sub'ektlar   darajalarida   tizim   faoliyatini   doimiy
tahlili   olib   boriladi.   Bunda   tavakkalchilik   baholashlari,   g'arazniyatlilar   modellari
va boshqa ma'lumotlardan foydalaniladi.
* AX   siyosati.   Siyosat   tushunchasiga   alohida   e'tibor   berish   zarurdir.
AXning   hayotiy   tsiklida  siyosat  uning   markazida   joylashgan   bo'lsada,   haqiqatda
esa   uni   ishlab   chiqish   tizimni   o'rganish   bosqichidayoq   amalga   oshiriladi,   uning
shakllanishi   esa   oxirgi   davrga   erishilganda   ham   davom   etadi.   Sharoitlarni
o'zgarishiga   bog'liq   holda   (masalan,   yangi   texnik   echimlarni   Paydo   bo'lish
holatlarida)   tahrir   qilinib   boriladi.   AX   siyosatida   quyidagilar   yoritilgan   bo'lishi
kerak:
 AX   qo'llanish   sohasi,   ya'ni   siyosat   rahbariy   hujjat   bo'lgan   bank
faoliyati sohasi;  bank   turli   sub'ektlari   orasida   siyosatni   bajarish   bo'yicha
funktsional   majburiyatlar   va   funktsional   javobgarliklarni
biriktirilishi;
 korxonada AX faoliyat yuritish asoslari tamoyili;
 bank   faoliyati   turli   sohalarida   siyosat   qo'llanishi   birligini
ta'mmlovchi
standartlar;
korxonada   siyosatni   qo'llashni   amalga   oshiruvchi   usullari.   Internet
orqali ham faoliyat yurituvchi tijorat banklari aniqrog' o'z faoliyati chegaralarini
kengaytirib inernet banking nomini olgan banklar birinchi navbatda havfsizlikka
yuqori e'tibor bilan qarashadi. Bunday talab albatta global tarmoqdan joy olgan
o'z   web   saytlariga   qo'yiladi.   Negaki   hamma   operatsiyaalar   shu   web   sahifa
orqali amalga oshiriladi. 
Birinchi   navbatda   saytni   o'zini   dizayni   himoyalangan   bo'lishi   kerak,   buni
himoyasi, ya'ni web sahifani dizayni va strukturasini buzilib ketmasligi kerak.
Web   sahifani   himoyalsh   uchun   o'zimiz   seript   (kod)   yaratishimiz   mumkin,
yoki   himoya   tizimiga   ega   portallarga   joylashtirishimiz   mumkin.   Ikkinchi   yo'lda
harajat   birinchisiga   nisbatan   ko'proq,   chunki   bu   yerda   havfsizlikni   web   sahifa
joylashgan hostinglarni boshqarib turuvchi portallar o'z bo'yniga oladi .
Jo'natilayotgan   ma'lumotlarni   havfsizligini   ta'minlashni   eng   oddiy   usullari   ham
mavjud.   Qayta   ishlanish   ushun   jo'natilayotgan   ma'lumotlar   GET   yoki   POST
metodi   orqali   jo'natilishi   mumkin.   Agar   biz   GET   metodi   orqali   jo'natadigan   bo'l-
sak   unda   uzatilayotgan   ma'lumotlar   adres   qatoriga   chiqib   turadi.   POST   metodi
orqali   esa   uzatiladigan   bo'lsa   ma'lumotlar   ko'rinmaydi.   Ma'lumotlarni   formadan
"hidden"   (yashirin)   qilib   uzatish   mumkin,   bunda   uzatilgan   o'zgaruvchini   qbul
qiluvchi formada ham ko'rishni iloji yo'q, Bu o'zgaruvchini faqatgina seript orqali
qabul   qilib   olish   mumkin.   Bizning   web   -   saytimiz   kodi   PHP   dasturlash   tilida
bo'lgani   uchun   PHP   dastulash   tilini   xavfsizlikni   ta'minlash   maqsadida   yaratgan
ayrim usullari bilan tanishtiraman.Hakkerlar ko'p hollarda formaning text yozish mumkin bo'lgan joyidan foydalanadilar. Ular u yerga seript yoki oddiy HTML kod
yozish bilan maqsadlariga erishadilar. Bundan homoyalanishning oddiy usuli php
ning   speeialcharset()   metodidan   foydalanish.   Hakker   masalan   <input   type   =
"text">, bu yerga text yozilishini hamma yahshi biladi, shu yerga teg belgilaridan
foydalanib
(<teg>)   shu   teg  belgilari   ichiga  kod  yozishadi,   agar  biz  Yuqorida   keltirib  o'tgan
metod   orqali   text   yozish   qismiga   teg   belgilarini   kiritilganda   ('hush   kelibsiz   Mr
Hakker')   degan   habar   chiqarsak   Ilakker   ham   bu   saytni   hakker   tuzgan   deb
o'ylashi   uchun   yetarli   bo'ladi.   leg   yozib   turib   himoyalashni   yo'li,   hakker   teg
yozgan   taqdida   ham   teg   va   seript   orasida   probel   tashlab   yozadi.   Bunda   agar
probel tegdan keyin keladigan bo'lsa uni ham chegaralab qo'yishni o'zi kifoya.
2.2 Bank faoliyatiga oid ma'lumotlar  bazasi va uni boshqarish
Banklarni   kompyuterlashtirish   bo'yicha   Muvofiqlashtiruvchi   Kengashining
mavjud texnologiyalarini har tomonlama tahlilidan  so'ng "Oracle" korPoratsiyasi
tomonidan ishlab chiqilgan Ma'lumotlar bazasini boshqarish taqsimlangan tizimi
(MBBT)   asosida   MB   BAT   ishlab   chiqish   ishlarini   olib   borish   haqida   qaror   qabul
qilindi.   Mamlakatimizdagi   barcha   banklarning   hamkorligida   moliyalashtirilishi
oqibatida,   tender   asosida   tanlash   yo'li   orqali   mahalliy   guruhlardan   LTD   "Fida-
biznes"   guruhi   dasturiy   ta'minot   ishlab   chiqishga   kirishdi.   Birinchi   bosqichda
mutahassislar   guruhi   Avtomatlashtirilgan   Bank   Texnologiyalari   Tizimi   (ABTT)
dasturiy   majmuasini   tayyorladilar.   Guruh   vazifasiga   elektron   to'lov   tizimini
quvvatlash,   bank   operatsion   kuni   olib   boorish   kiritilib,   mas'ul   ijrochilar,   kredit
xodimlari,   Pul   aylanmalari   bo'limlari   va   kassa   operatsiyaalari,   tijorat   banki   ichki
buxgalteriyasi   avtomatlashtirilgan   ish   o'rinlari   majmuasini   ishlab   chiqishdan
iborat   bo'ldi.   Shuningdek,   hamma   hisoblar   buxgalterlik   hisobi   HYAR   asosidagi
jahon   standartlari   asosida   olib   borilishi   lozim   edi.   Ishda   jahon   bank   tizimi
tajribasida   mavjud   bo'lgan   tashkiliy   va   normative   hujjatlar   chuqur   tahlil   qilinib, mamlakatimizda   olib   borilgan   ABT   yaratish   va   joriy   qilish   faoliyati   natijalari
kuzatib   borildi.   Ulardan   foydalanish   tajribasi   shuni   ko'rsatadiki,   banklarda   bir-
biridan   farq   qiluvchi   funktsional   imkoniyatlari   va   operatsiyaaviy   qamrovlari
chegaralangan.
Mutaxassislarni   fikriga   ko'ra   mavjud   BOKlarni   asosiy   kamchiligi   real   vaqt   davomida   buxgalterlik
ma'lumotlarini   butligi,   nazorat   qilish,   ya'ni   har   bir   bank   operatsiyaalari   olib   borilgandan   leeyin   har
qanday   vaqt   mobaymda   buxgalteriy   balansi   saqlanishiga   kafolat   yo'q   edi.   HYARga   o'tish
muammolarini echish v amlakatimi/ bank tizimini jahon iqtisodiy muhitiga birlashtirish uchun
Resublik   Markaziy   banki   rahbariyati   tomonidan   jahon   standartlariga   javob   bera   oluvch.
elektron to'lovlarni yo'lga qo'yish istiqbolli usullarini jalb qilish va joriy qilisi yo'lida bir necha
harakatlar qilindi. Avvalo buxgalterlile hisobi HYAR tuzilishin aniqlab olish va ishlab chiqish
lozim   edi.  Zamonaviy   tajriba  qoidalariga   mos   keluveb   eng  oPtimali  deb   jahon   bank  tizimida
taniqli bo'lgan  Norvegiya LLP  @@ firmas tanlab olindi. 10 oy  mobaynida bu  jamoa a'zolari
mamlakatimizda   bank   ishin   tashkil   qilish   muhim   xususiyatlarini   hisobga   olgan   holda   IiYAR
yaratish uchui izlanishlar olib bordilar va bir nechta variantlarni ishlab chiqdilar. Tasdiqlangai
variant   asosida   LTD   "Fido-biznes"   mutaxassislari   tijorat   TBAAT   ishlab   chiqish   v;   joriy
qilishni   amalga   oshirishga   kirishdilar   hamda   tez   orada   bu   masalan   muvaffaqiyatli   echimini
topdilar.
Bank   tizimiga   mazkur   dasturiy   mahsulotni   joriy   qilinishi   Respublika   ABTdan
foydalanish imkoniyatlarini kengaytirdi. 1996 yil boshida alohida banklar 1997 yil mart oyidan
boshlab esa 600dan oshiq bo'linma va shahobchalarga ega bo'lgan 30dan ortiq tijorat banklari -
deyarli   mamlakatimizning   barcha   bank   tizimlari   buxgalterlik   hisobi   HYAR   bo'yicha   Oracle
MMBT   asosidagi   yangi   dastur   asosida   ishlash   tartibiga   o'tdilar.   Oracle   BBTning   sosiy
ustunligi   xududiy   taqsimlangan   lokal   MBni   yagona   marleazlashgan   baza   sifatida   qarashdan
iborat   edi.   Misol   sifatida   tijorat-   aktsionerlik   asosida   faoliyat   ritadigan   "Paxtabank"ning
vazifalariga   mamlakatimiz   qishloq   xo'jaligi   ob'ektlariga,   qisman   Paxta   majmuasiga   xizmat
ko'rsatish kiradi. Shu sababli xududiy taqsimlangan holda mamlakatimiznang barcha xududiga
tarqalgan   183   ta   bo'linmalariga   ega.   Shunday   qilib,   mamlakatimizning   turli   burchaklarida
joylashgan  bank bo'linmalari o'z MBsiga ega bo'lib, bu MB "Paxtabank"ning Bosh  Markaziy idorasi   joylashgan   Toshkent   shahrida   ro'yxatdan   o'tadi.   Oracle   MBBT   vositasi   tizimdagi
ma'lumotlarni   barchasiga   yagona   MB   sifatida   ishlov   berishga   imkon   beradi.   Bu   esa   bank
resurslarini mamlakatimiz barcha qishloq xo'jaligi majmuasida ularning manfaatlarini e'liborga
olib   taqsimlash   va  qaytataqsimlash,   bilan   birga  bank   manlaatlarim   hisobga   olgan   holda   bank
resurslarini   boshqarish   imkoniyatlarini   beradi.   Keyinchalik   BTAT   dasturiy   majmuasi   o'z
funktsional   imkoniyatlari   jihatdan   bir   muncha   ustun   bo'lgan   TBAATga   almashtirildi.   Uni
ishlab   chiqishda   LTD   "Fido-   hixnes"   xodimlari   faol   qatnashdilar.   TBAAT   dasturiy
majmuasiga   bankning   barcha   asosiy   operalsiyaalari   bank   ichki   buxgalteriyasidan   tortib,
banklararo   elektron   to'lovlarni   amalga   oshirish   imkoniyatlarigacha   kiritildi.   Ilozirgi   kunda
TBAAT  majmuasi berilgan kredit foizlarini hisoblash, hamma  shakl  va hisobotlarni yaratish,
kredit   berish   va   ularni   kuydirish,   soliqlarni   to'lash   va   to'lov   kartochkalarini   yuritish   kabi
jarayonlarni barchasini amalga oshirish qobiliyatiga ega.
Internet-banking   sohasiga   leeladigan   bo'lsak   uning   faoliyati   Internet   orqali   bo'lgani
uchun   asosan  MySql Ma'lumotlar  Bazasidan  foydalanishi kerak. U  boshqa MB  ga qaraganda
kichikroq   hajmni   egallaydi   va   bu   o'z   navbatida   saytni   global   tarmoqda   tezroq   ishlashini
ta'minlaydi.   Shu   kichikroq   hajm   ham   internet-banklar   ma'lumotlar   bazasini   hech   qanday
muammolarsiz ishlashiga to'liq javob beradi. Keling MySQL haqida to'liqriq tushuncha olamiz
:
MySQL nima?
MySQL   -   katta   bo'lmagan,   ixcham   ko'p   oqimli   ma'lumotlar   bazasi   serveri.   MySQL
yuqori tezligi, bardoshliligi va qo'llashda osoligi bilan tavsiflanadi. MySQL TsX kompaniyasi
tomonida   ichki   extiyojlar   uchun   ishlab   chiqilgan,   bu   extiyoj   katta   ma'lumotlar   bazalariga   tez
ishlov berishda edi. Kompaniya shuni takidlaydiki, MySQL ni 1996 yildan boshlab 40ta MB,
10,000ta jadvallar, ulardan 500 dan ortiqi 7 million satrlarga ega serverda qo'llashadi. MySQL
kichik   va   o'rtailovalar   uchun   ideal   yechim   deb   xisoblanadi.   Boshlanqich   matnlar   ko'plab
platformalarda   kompilyatsiya   qilinadilar.   Server   imkoniyatlarini   to'laroq   Unix-   serverlarida
namoyon   bo'ladi,   ularda   ko'p   oqimlilik   ko'llab-kuvvatlanadi,   bu   ishlab   chiqarishni   sezilarli
ravishda   oshirishga   imkon   beradi.   Windows   uchun   bo'lgan   namunada   MySQL   Windows   NT
servisi sifatida ishga tishirilishi mumkin, yoki Windows 95g' 98 dagi oddiy jarayon sifatida. Xozirgi   paytda   MySQL   ishlab   chiqarish   bosqichida,   lekin   3.22   versiyalan   butunlay
ishlash   uchun   tayyor.   MySQL   -   server   notijorat   foydalanish   uchun   tekin.   Aks   xolda
litsenziyaga ega bo'lish zarur, uning narxi 190 EUR./10/
My SQL imk oniy at lari. 
MySQL ANSI 92 standartidagi SQL so'rovlar tilini ko'llab-quvatlaydi, bundan tashqari,
boshqa   MBBT   larda   bo'lmagan,   bu   standart   uchun   ko'plab   kengaytmalarga   ega.   MySQL
imkoniyatlarini qisqacha keltiramiz:
1. Ma'lumotlar bazasi bilan ishlaydigan, soni cheklanmagan, foydalanuvchilarni ko'llab-
kuvvatlaydi.
2. Jadvallardagi satrlar 50 mln. ga yetishi mumkin.
3. Buyruqlami tez bajarilishi. Balki MySQL mavjud serverlardan eng tezkoridir.
4. Xavfsizlikni oddiy va effektiv tizimi. Umumiy ma'lumotlar.
MySQL   ni   dasturiy   ta'minoti   juda   tezkor   ko'p   oqimli,   ko'p   fodalanuvchili,   ishonchli
ma'lumotlar bazasi SQL - serveridir (SQL - strukturalangan so'rovlar tili). Server MySQL xam
ishlab chiqarish tizimlari masalalari bo'yicha kritik, xam ommaviy tarqatish dasturiy ta'minoti
uchun mo'ljallangan. MySQL - bu MySQL AV ning tijorat markasidir.MySQL ning dasturiy
ta'minoti ikkilamchi litsenziyaga ega. Bu shuni bildiradiki, foydalanuchilar tanlashlari mumkin
yoki   MySQU   General   Publie   Lieense   (GPL)   ommabop   litsenziyasi   bo'yicha   ishlatish,   yoki
MySQL   AV   ning   standart   litsenziyalaridan   birini   xarij   qilish.
(http:G л
G ,
www.gnu.orgG ,
lieensesG ,
).   ling   yangi   ma'lumotga   ega   bo'lish   uchun   MySQL   veb
saytiga murojat qilishingiz mumkin ( http://www.gnu.org/lieenses/ ) 
MySQL nimani ifodalaydi ?
  MySQL   ni   ishlab   chiqish   va   kuzatib   borishni,   eng   mashxur   ochiq   kodli   SQL
ma'lumotlar   bazasi,   MySQL   AV   kompaniyasi   amalga   oshiradi.   MySQL   AV-   tijorat
kompaniyasi, MySQL ishlab chiqaruvchilari tomonidan yaratilgan, o'z biznesini turli MySQL
MBBT   lari   uchun   turli   xizmatlarni   kursatadi.   MySQL   veb   saytida   (httpiGXTmysql.eomG")
MySQL DT va MySQL AV kompaniyasi to'qrisida eng yangi ma'lumotlar keltirilgan. MySQI.
-   ma'lumotlar   bazasi   bilan   boshqariladigan   ti/im.   Ma'lumotlar   bazasi   strukturalangan
ma'lumotlar yiqindisini tashkil etadi. Bu ma'lumotlar ixtiyotiy bo'lishi murnkin. Ma'lumotlarni yig'ish, yozish va vayti shlash uchun ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi zarur, MySQL DT
shunday  tizim. Komp'yuter katta xajmdagi ma'lumotlarni juda yaxshi qayta ishlaydi, shuning
uchun   ma'lumotlarni   boshqarishda   xisob   kitobning   o'rni   katta.   Bunday   boshqarishni   turli
ko'rinishda   amalga   oshirish   mumki,   yoki   aloxida   utilitalardan,   yoki   boshqa   ilovalarga
biriktirilgan   ko'rinishda.   MySQL-   bu   relyatsion   ma'lumotlar  bazalari   bilan   boshqarish   tizimi.
Relyatsion ma'lumotlar bazasida ma'lumotlar bir joyda emas aloxida jadvallarda saqlanadi, bu
tezlikni va egiluvchanlikni ta'minlaydi. Jadvallar bir biri bilan boqliq shuning uchun bir necha
jadvallardan  tashkil  topgan  so'rovlardan  foydalanish   mumin. SQL  MySQL  tizimini bir qismi
sifatida   ta'riflash   murnkin,   u   strukturalangan   so'rovlar   tili,   eng   tarqalgan   standart   til   sifatida
ta'riflash murnkin.
MySQL   dasturiy   ta'minoti   -   bu   ochiq   kodli   DT.   Ochiq   kodli   DT   ni   ixtiyoriy   shaxs
uzgartirishlar   kiritishi   mumkin.   Bunday   dasturiy   la'minotni   internet   tarmoqi   orqali   olish
mumkin   va   tekin   ishlatish   mumkin.   MySQL   dasturiy   ta'miotini   qo'llash   shartlari   litsenziyada
ko'rsatilgan.   GPL   litsenziyasi   bo'yicha   ishlashni   xoxlamasagiz   tijorat   litsenziyalangan
versiyasini   MySQL   AV   kompaniyasi   dan   sotib   olishingiz   mumkin.   qanday   xollarda   MySQL
MBBT ni tanlash zarurq MySQL juda tezkor, ishonchli va qo'llashda qulaydir. Agar sizga bu
tomonlari   yoqsa   siz   bu   serverni   qo'llashingiz   mumkin.   MySQL   qator   avzvlliklarga   ega.
MySQL   birinchi   bo'lib   katta   ma'lumotlar   bazasini   boshqarish   uchun   ishlatish   uchun   ishlab
chiqilgan.   Bir   necha   yilar   davomida   bu   server   samarali   ishlab   kelmoqda.   MySQL   kundan
kunga   yangilanib   borishiga   qaramay   xozirgi   kunda   xam   keng   fugsiyalarni   bajaradi.   jzining
qo'llashda   osonligi,   tezligi   va   xavfsizligi   tufayli   internet   tarmoqida   keng   qo'llab   kelinmoqda.
MySQL MBBT ining  texnik imkoniyatlar. MySQL DT mijoz- server tizimidir, u ko'p oqimli
SQL-serverni   o'z   tarkibiga   olgan,   u   turli   xisoblash   mashinalari   ma'lumotlar   bazalarini   qo'llab
quvvatlaydi,   xamda   turli   mijozlar   dasturlari   va   kutubxoalarini,   administrator   vositalari   va
dasturiy iterfeyslarning kengspektri (API). 
2.3. "Bank - Mijoz" elektron hisob - kitob tizimi Bu   tizim   mijoz   bilan   bank   o'rtasidagi   hujjatlar   aylanishini   avto-   matlashtirish   va   bank
tizimiga   kirishga   ruxsati   bo'lgan   uzoqdagi   AIJ   yaratish   yordamida   mijozlarga   bank
xizmatlarini bevosita idora-yashash joylariga taqdim etishga mo'ljallangan.
Mijoz   va   bank   o'zaro   hamkorligini   avtomatlashtirish   Pul   vositalarini   boshqarish
samaradorligini   oshirishga   xizmat   qiladi   va   har   ikki   tomonga   ham   bir   muncha
muvaffaqiyatlarga erishishiga imkon beradi:
mijoz bevosita har kuni bankka kelishni tark etib, o'z vaqti va vositalarini tejab,
ishlov   berish   jarayonlarini   avtomatlashtirilishi   natijasida   buxgalterning   mchnat   ishlab
chiqarishini o'sishiga olib keladi. Mijoz avtomat tarzda o'zining hisob raqamini boshqarib
turish   (to'lov   toPshiriqnomalarini   mustaqil   kiritish   orqali)   va   uni   hohtini   kuzalib   borish
imkoniyatiga ega boladi.
 bank   o'z   mijozlariga   taqdim   etadigan   xizmatlarida   turli   ma'lumotnoma
axborotlariga   tezkor  kirish  imkoniyatiga  ega   bo'ladi.   Faks  yoki  telefonga   nisbatan   hisob
varaqlari to'g'risidagi axborotlarni ishonchli himoyasini ta'minlaydi.
 hududiy   joylashganligiga   e'tibor   bermagan   holda   bankni   tanlash   imkoniyatini
ta'minlaydi;
 banklar   masofiadan   Pullarni   boshqarish   yangi   imkoniyat   va   xizmatlariga   o'tish
evaziga yangi mijozlarni jalb qilish imkoniyatiga ega bo'ladi;
 mijoz   hujjatlarini   qabul   qilish   va   ishlov   berish   vaqtini   iqtisod   qilish   hamda
qog'ozsiz ishlab chiqarishga o'tish hisobiga operatsionistlarni mchnat ishlab
chiqarish samaradorligi ortadi;
 to'lov hujjatlarini shakllantirishda bank xodimlari javobgarligini soqit qiladi; 
 bank   bilan   teskari   aloqaning   mavjudligi.   Real   vaqt   tartibida   Mijoz   pochtasiga
manzillashtirilgan   hujjatlari   bilan   birga,   to'lov   hujjatlari   va   hisob   raqamidagi   qoldiqlar
haqidagi   axborotlarni   olish   imkonini   beradi.   Hisobdagi   qoldiqlar,   kiruvchi   va   chiquvchi
hujjatlar   bazalarini   yuritilishi   mijozga   foydalanayotgan   har   qanday   buxgalter   dasturiga
bog'lanish   imkonini   beradi.   Bunday   quyi   tizimga   mijoz   sifatida   bank   xizrnat
ko'rsatayotgan jismoniy va yuridik shaxslarni kiritish mumkin. Ma'lumotlar funktsiyalarini kengaytirilishi bankning quyidagi bo'linmalan bilan 
uzoqdan turib hamkorlik qilishni ifodalaydi:
a) bank operatsionisti;
b) bank boshqa bo'limlari bilan;
v) boshqa tashkilotlar bilan.
Chetdagi   tashkilotlar   bilan   bankni   hamkorligi   funktsiyasi   bank   axborotlariga   chetki
tashkilotlarning   kirishi   imkoniyatini   bank   tomonidan   ta'minlanishini   ifodalaydi.   Tizim   mijoz
va   bank   o'rtasida   faylli   ma'lumotlar   ayirboshlash   asosida   faoliyat   yurgizadi   (OFF   LINE
tartibida).   Bank   tomonidan   Pochta   yashiklari   tashkil   qilinadi.   Bank   Pochta   uzellarini   tashkil
qilish   uchun   bank   tomonidan   tanlangan   va   o'matilgan   ixtiyoriy   dasturiy   vositalar   bo'lishi
mumkin. Masalan, Telex, Rieom yoki Windows NT   ochiq tizimlar ning har qanday standart
vositalari bo'lishi mumkin. Banklarda Pochta uzellarini tashkil qilish uchun o'zlarining dasturiy
vositalari   bo'lmasa,   ta'minotchi   tomonidan   Rieom   majmuasi   o'rnatiladi.   Fayl   ayirboshlash
alohidalangan   yoki   oddiy   telefon   tarmog'ida   amalga   oshiriladi.   Mijozning   bank   serveriga
uzoqdan   kirishini   ta'minlovchi   vosita   bank   tomonidan   tanlangan   va   o'matilgan   ixtiyoriy
dasturiy   vosita,   masalan,   Windows  95   standart   dasturiy   ta'minoti,   unda  bank   bilan   ulanuvchi
telefon raqamlari ko'rsatilgan, .bo'lish mumkin.
Mijozning   uzoqdan   turib   bank   serveriga   kirishi   uchun   dasturiy   vositalar   mavjud
bo'lmagan   taqdirda   Qmodem   kommunikatsiya   majmuasi   o'rnatiladi.   Har   bir   mijoz   uchun
tarmoq   identifikatori   (nomi)   kommunikatsiya   serveridagi   Pochta   yashigiga   uzoqdan   kirishi
uchun   Parol,   bank   kommunikatsiya   serven   bilan   hamkorligi   limitlangan   vaqti   ajratiladi.   ТВ
kommunikatsiya   serveri   bilan   mijoz   kompyuterining   ro'yxatga   olingan   bog'lanish   vaqtida
mijoz Pochta yashigidan fayllarni tanlaydi va joylashtiradi. /1/
Mijoz   tomonidan   uzatiladigan   va   olinadigan   fayllar   elektron   raqamlimzosi   va
shifrlashtirish   vositalarini   tanlov,   shuningdek   «shifrlash   va   deshifrlash»   kalitlar   generatsiyasi
bank   tomonidan   mustaqil   holda   tanlanadi   va   himoya   qilish   sohasida   bankning   umumiy
strategiyalaridan   biri   hisoblanadi.   Mijoz   Pochta   yashigiga   kirish   kommunikatsiyasi   uchun
xizmat qiluvchi   ochiq tizimlar   yoki dasturlar darajasida ТВ tizimi administraton tomonidan
aniqlanadi. Tizimda   aylanib   yurgan   fayllar   turini   identifikatsiya   qilish   fayllar   «niqobi»   va   «nomi»
bo'yicha   oldindan   aniqlangan   kelishuvlar   asosida   amalga   oshiriladi.   Fayllardagi   yozuvlar
formati ham oldindan aniqlanadi va faqat mijoz va bank tomonidan tushunarli bo'ladi.
Elektron   to'lov   hujjatlarining   ko'rsatkichlarini   "Mijoz-Bank"   tizimida   kelishilgan
formatda kiritilishini nazorati mijozning dasturiy qismida, shuningdek bank bazasiga kiritishda
amalga oshiriladi. Mijozning barcha so'rovlariga avtomat tarzda ishlov beriladi.
"Mijoz-Bank"tizimi   bankning   xususiy   mulki   hisoblanadi.   Tizim   foydalanuvchilari
tizimda ishlash texnik talablariga javob bera oladigan texnik vositalarga ega bo'lgan ixtiyoriy
mijoz bo'lishi mumkin. Tizim foydalanuvchilari va qatnashchilarining huquq va majburiyatlari
bank   hamda   mijozlar   o'rtasida   ikki   tomonlama   tuzilgan   shartnomalar   asosida   boshqarib
turiladi. Mijoz elektron Pul hujjatlarini shakllantirish, shifrlashtirish va aloqa kanali yordamida
bankka uzatish jarayonlarini to'g'riligiga javobgar bo'ladi.
Mijozga har oyda bir marta o'tgan davr uchun "Mijoz-Bank" tizimi bo'yicha Pul-hisob-
kitob   hujjatlarining   bir   nushasini   bankka   taqdim   etib   turishi   majburiyati   qo'yiladi.   Bank
buxgalteri taqdim etilgan birinchi nusxalarni bank elektron hujjatlari bilan taqqoslab, elektron
hujjatlarga imzo hamda bank shtamPlarini qo'yadi va ularni mijo/ga qaytarib beradi. Pul-hisob
hujjatlarining birinchi nusxalari bank kuni hujjatlariga tirkab qo'yiladi. Bank tomonidan mijoz
huquqlari (ish modeli) aniqlab beriladi.
"Mijoz-Bank" majmuasini tarkibi iklei quyi tizimdan tashkil topgan bo'ladi:
1. Mijoz so'rov va hujjatlari bazasini yaratish va yuritish quyi tizimi. Bu quyi
tizimning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat bo'ladi:
 mumkin bo'lgan operatsiyaalar ro'yxati va rekvizitlarini to'ldirish qoidalariga mos holda 
to'lov hujjatlarini kiritish; 
 so'rovlarni shakllantirish qoidalariga mos holda so'rovlarni kiritish;
 TBda kiritilgan va olingan hujjatlar bazasini yuritish; 
 Mijoz hisob-raqami holati bazasini yuritish;
 "Mijoz-Bank" quyi tizimi boshqa mijozlariga va TBga yuboriladigan habarlarni 
shakllantirish (mijoz reklama varaqalari va boshqalar); 
Bank bilan ish boshlash tartibini tanlash imkoniyati: a) o'tgan   kun   natijalariga   ko'ra   mijoz   hisob   raqami   holatini   jo'natish   va
taqqoslash,   hisobdagi   qoldiq   qoniqarli   bo'lgan   holdan   keyin   bankdan
hamkorlikni boshlash uchun ruxsat olish;
b) mijoz hisob raqamidagi qoldiqlarni tekshirmay turib bank bilan hamkorlikni boshlash, 
taqqoslash va moslikka keltirish mijoz tomonidan bankdan yuborilgan natijaviy faylni 
olgandan so'ng amalga oshiriladi;
 kiruvchi va chiquvchi axborotlarni shifrlash va deshifrlashni amalga oshirish (strategiya 
bank tomonidan aniqlanadi); bankdan yuborilgan va mijozga kelib tushgan hujjatlarni 
qabul qilish, ularga ishlov berish;
 ixtiyoriy vaqt davrida mijoz, mijoz hisob raqami va boshqa rekvizitlari haqidagi hisobot 
axborotlarni bankdan olish;
 bank tomonidan yuborilgan mijoz qismi uchun zarur bo'lgan spravochniklarni 
avtomatlashtirilgan yangilanishi;
 qabul qilingan va jo'natilgan reyslarni hammasini shifrlangan ko'rinishdagi arxivlarini 
yuritish;
 tizimdan foydalanuvchi harakatlari va mijoz qismi ishlari xronologik bayonnomalarini 
yuritish.
Bank bilan hamkorlik qilish modelini tanlash imkoniyati:
a) bazaviy kiritish, mijoz tomonidan hujjatlarni va so'rovlarni olishni jo'natish (salbdo-
aylanma vedomostblari bo'yicha hisob raqami hisobotlaridan, elektron to'lov 
hujjatlaridan ko'chirma).
b) bazaviy-kengaytirilgan tasdiqlarni olish, boshqa mijozlardan hujjatlarni olish, mijoz hisob 
raqamidagi qoldiqlarni o'zgartiruvchi hujjatlarni olish, hisob raqami qoldiqlari bazasini 
dinamik holda yuriUsh.Mijoz qismini joriy qilish shartlari:
- leamida 16 Mbli OHQga ega bo'lgan PentiumXX kompyuterlari;
- bitta qo'shma Hayes modemi;
- Windows 95 va undan yuqori  ochiq tizimlar lar.
I. Mijozdan kelayotgan axborotlarga bankda ishlov berish quyitizimi vazifalari: 
 mijozlarni ro'yxatga olish;  mijozning   bank   bilan   hamkorligi   uchun   aniqlangan   mijoz   hisob   raqamlarini   ro'yxatga
olish,   hisob   raqamlari   mijozning   bankdagi   ochilgan   hisob   raqamlari   to'plamidan   yoki
mijozning   kirishga   ruxsati   bo'lgan   hisob   raqamlari   to'plamidan   (mijoz-uzoqdagi   bank
xodimi tiPidagi mijozlar uchun) tanlab olinadi;
 ro'yxatga olingan mijozlarga avtomat holda Pochta yashiklari ochish; 
 ro'yxatga olish tartibida mijozlardagi habar va so'rovlar, hujjatlarga ishlov berish 
avtomatlashgan tartibida ishlash;
 mijozlardan   olingan   fayllarga   avtomatik   ishlov   berish   va   bankdan   mijozlarga   jo'natish
uchun fayllarni shakllantirish vaqt intervali oralig'ida belgilanadi;
 mijoz faylidagi to'lov hujjatlarini TBAAT BOK bazasiga eksPort qilish; 
 TBAAT BOK bazasidan mijoz Pochta yashigiga to'lov hujjatlarini import qilish;
 mijoz so'rovlarini qabul qilish va ishlov berish;
 mijoz qismi ishlari uchun zarur bo'lgan umumiy spravochniklarni yuritish va
 mijozga yangilangan spravochniklarni jo'natish;
 mijozdan qabul qilingan reyslami va jo'natilgan seanslarning shifrlangan arxivini 
yuritish;
 tizim faoliyati va tizim foydalanuvchisi harakatlari bayonnomalarini yuritish; 
mijozga bank bilan hamkorlik modelini tanlash imleoniyatini taqdim etish:
 a) bazaviy model
 b) kengaytirilgan model.
Tijorat bankiga qo'Ilash shartlari.
Kommunikatsiya serveriga bo'lgan minimal talablar:
- Pentium 4, 32 Mb OHQ;
- bitta qo'shma Hayes modemi (kommunikatsiya serveriga ulanuvchi modemlar miqdori bir 
vaqtda bog'lanuvchi mijozlar sonini aniqlab beradi);
- Oracle MBBT asosida TBAAT avtomatlashtirilgan bank tizimi;
- DEVELOPER 2000 amaliy dasturiy ta'minoti.
Tizimni rivojlantirish quyidagi yo'nalishlarda olib boriladi:
-yangi turdagi hujjatlar va ularga ishlov berish yo'llarini yaratish imleoniyati; -interfeys uchun faqat rus tilida emas, balki mahalliy tilda bo'lgan holda
foydalanish imleoniyati;
-Internet orqali ishlash imkoniyati.
Ma'lumotlarni qayta ishlash:
- Hujjatlarni bankka tayyorlash va jo'natish, elektron raqamli imzoni xodimlarga berish;
- Kiruvchi elektron hujjatlarni qabul qilish va ularni elektron raqamli imzo hisobi bilan 
boshqarish
- Hujjatlarni tashqi tizimga yuklanishi (shu hisobda tekst formatli ma'lumotlar bilan 
ham);
- Hujjatlarni opsional bosmadan chiqarish;
Ilozirgi vaqlda quyidagi ko'rinishdagi ma'lumotlar qo'llaniladi;
- To'lov porucheniyalari milliy va chet el valyutasida;
- Valyutani sotib olishda, sotishda va ayirboshlashda zayavka olish;
- Mijoz hujjatlarini bankda har xil etaplardan o'tishini tasdiqlash va qayta ishlash;
- Bankka jo'natilgan hujjatlarga so'rov qabul qilish;
- Hisob bo'yicha yozuvlarni to'ldirishda so'rov jo'natish;
- Tayyor ma'lumotnomalarga so'rov jo'natish;
- Hrkin format xabarlar;
- Mijozlar uchun ma'lumotnomalarni xabar-replikatsiyasi; 
I nformat ion operat siy alar:
- Bank,   valyuta,   valyuta   kurslari   ma'lumotnomasini   va   nalog   ma'lumotnamasini   yurgizish,
shuningdek ularni bankdagi replikatsiyasini (yangilash) avtomatik tarzda qabul qilish;
- Ma'lumotlami hujjatlarni qulay to'ldirish ushun qabul qilish;
- Foydalanuvchi ma'lumotlami yurgizish;
- Mijoz hisob raqami holati ustidan bosharuv;
Hammasidan   qulay   imkoniyat   to'g'ri   formatdagi   hujjat   ma'lumotlarga   (fayllarga)
qo'shiladi.   Bunday   fayllar   bankka   jo'natilish   vaqtida   shifrlanadi-   elektron   raqamli   imzo   bilan
hujjatlarni   fiksrlangan   tipi   kabi   bog'lanadi.   Bu   bank   bilan   himoyalangan   hujjatlar   bilan
almashinish imkoniyatini beradi. II BOB ga xulosa
Ushbu   bobda   tijorat   bankning   reklama   saytini   va   umuman   saytlarni   yaratish
tchnalogiyasi haqida ma'lumot keltirilgan. Bunda 2.1 bo'limda, avvalambor har bir sayt ayniqsa
tijorat   sohasidagi   web   sahifalaming   katta   e'tibori   birinchi   navbatda   havfsizl   ikka   qaratilgan
bo'ladi,   shuning   uchun   iloji   boricha   web   sayt   yaratish   texnalogiyasida   birinchi   navbatda
tashkiliy tizimni havfsizligini taminlash chora tadbirlarini birinchi bo'limda yoritishga harakat
qildim.
Dinamik   saytlar   bevosita   ma'lumotlar   bazasi   bilan   bog'liq   bo'ladi.   Tijorat   banklari
Ma'lumotlar   bazasi   umumiy   olib   aytganda   mijozlar   haqidagi   ma'luomtlarni   saqiaydi.   Bunda
uning bankdagi hisob raqami haqidagi ma'lumot bo'lishi mumkin, qachon qancha miqdorda pul
operatsiyaalarini   bajargan,   bank   xizmatlari   haqida   ma'lumotlar,   statistika   maTumotlari,   ya'ni
saytga tashrif buyuruvchilar soni va boshqalar bo'lishi mumkin. Bularning hammasi haqida 2.2
bo'limda.
Tijorat   banklarining   hizmatlarini   reklama   qiluvchi   dinamik   web   sayt   yaratish
tchnalogiyasi   mavzusining   ohirgi   bo'limida   "Bank   -   Mijoz"   elektron   hisob   kitob   tizimi   bilan
tanishtiriladi.Bu   tizim   ham   internet   -   banking   hizmatlarining   asosiylaridan   biridir.   Mazkur
tizim masofada turgan mijozlarga tez va ishonchli hizmat ko'rsatish imkonini beradi. Bu esa o'z
navbatida   iklei   tomonga   bir   qancha   muvafaqiyatlarga   erishish   imkonini   beradi.   Keyinchalik
ko'pincha shunga o'xshash tizimlar , havfeizligi jihatdan boshqa web dasturlash tillaridan ancha
yuqori turuvchi PHP dasturlash tilida yaratilgani uchun shu haqida to'liqroq ma'lumot beriladi. III BOB TIJORAT BANKINING XIZMATLARINI REKLAMA QILUVCHI
DINAMIK SAYTINI YARATISH
3.1. Dasturiy ta'minotni ishlash algoritmi
Ushbu bitiruv malakaviy ishida tijorat bankining reklama web sayti yaratilgan. Mazkur
web sayt php tilida tuzilgan. 
Saytning asosiy oynasi rasmda keltirilgan.
Tijorat banki Web saytining asosiy sahifasi Bank.uz strukturasi
Bu   oyna   web   saytimizning   asosiy   sahifasi   hibolanadi   .   Sahifa   asosan   3   qismga   bo'lib
tuzilgan :  
1   tepa   qismi   ya'ni   bu   yerga   birinchi   qatorddan   sayt   nomi   va   uchta   ssilka   BIZ   BILAN
BOG'LANISH   ,   OFFIS   KARTASI   VA   HAT   JO'NATISH   joy   olgan   ,   keyingi   qatordan   esa
banner joy oladi.
2 o'rta qismi , buning o'zi 3 taga ajratiladi , chap tomon , o'rta va o'ng tomonlar. Chap
tomonga 5 ta asosiy ssilka, uning pastidan Valyuta Kurslari va undan leeyin Bank xizmatlarini
reklama bannerlari. O'rtada har bitta ssilkadan chaqiriladigan ma'lumot shu yerda aks ettiriladi.
Ya'ni   5   ta   asosiy   ssilkalar   BANK,   YANGILIKLAR,   OMONATLAR,   SMS-BANKING   va
KREDITLAR bo'lsa ,   qolgan 3 tasi BIZ BILAN BOG'LANISH , OFFIS KARTASI VA HAT JO'NATISH.   Mana   shularga   sichqoncha   bilan   bosganda   ma'lumotlar   o'rta   qismga   chiqib
keladi.   O'ng   tarafda   esa   statistika   ma'lumotlari,   bank   bilan   bog'lanish   uchun   telefon   va   faks
raqamlari,ovoz berish va bundan keyin ham bankning reklama bannerlari joylashadi.  
3 ohirgi qism avval sayt tuzuvchisi TATU ETu  Hasan_m@mail.ru , keyin yana Yuqoridagi 3
ta ssilka BIZ BILAN BOG'LANISH , OFFIS KARTASI VA HAT  JO'NATISH va bu yerda ham
reklama bannerlari.  
Endi Yuqoridagilarni ishlashi haqida to'liqroq to'xtalamiz :
Dastlab ssilkalar haqida : sahifamizda jami 8 ta ssilka mavjud va ularning har bittasi 2
maartadan berilgan, albatta 1 ta joyda emas, balki oynaning 2 hil tomoniga. Birinchi  ssilkamiz
BAN K   ,  bu  ssilkani  bosganda  ma'lumot  Yuqorida   aytib  o'tilgani  kabi  oynaning   o'rta  qismiga
chiqadi va bu hamma ssilkalarga shunaqa.  
48 Ma'lumotni   o'rtaga   chiqishi   uchun   HTML   formada   FRAME   va   IFRAME   dan
foydalansa bo'ladi, lekin PHP dasturlash tilida bundan tez ishlaydigan va soddaroq kod
mavjud:   Ssilkani   bosganda   Get   metodi   orqali   huddi   shu   sahifaning   o'ziga   ma'lum   bir
o'zgaruvchi jo'natiladi :
<p   align-   "eenter"><a   href= ,,
index.php?bank=bank"><font   faee="Raavi"  I
eolor-'#003333" size="2"><b>BANK</b></font></aX/p>
va huddi shu sahifaning o'zidan qanday qiymatli o'zgaruvchi jo'natilganini
bilib olish mumkin
<?php
if(isset(S GETI'bank']) and $ GETf'bank'] = "bank")
s
unset($a):
inelude('bank.php');
}
?>
ya'ni agar $bank o'zgaruvchisi e'lon qilingan bo'lsa va u' bank' qiymatini jo'natayotgan
bo'lsa unda ineludeEbank.php'); bank.php fayli chaqirib oladi.
Bank.php   ma'lumotlar   bazasi   bilan   bog'langan   bo'lib   ma'lumotlarni   100%   o'sha
yyerdan   oladi.   Php   faylni   baza   bilan   bog'lanishi   alohida   fayl   qilib   saqlab   qo'yilgan
dbeonn.php :
"?php
$eonn mysq1_eonneet ("loealhost","root","");
Sub =mysql seleet db ('Bankir'.Seonn):
Bu   yerda   mysql_eonneetion()   $eonn   o'zgaruvchisiga   o'zlahtirlyapti.
mysql_eonneetion() ning birinchi parametriga host nomi, ikkinshisi user nomi va parol
ko'rsatilishi kerak, agar parol bo'lmasa "" ikkita qo'shtirnoqni o'zini ko'rsatib qo'ysangiz
kifoya,   bu   hech   qanaqa   qiymat   yo'qligini   bildiradi.   Php   faylni   MySQL   ma'lumotlar
bazasi bilan   bog'lash  shunday  amalga   oshiriladi, bu  bog'lanishni o'zimizning  bank.php
fayliga chaqirib olib o'sha yerda qayta ishlaymiz : ?php
ineiudei dbeonn.php');  /* Yuqoridagi dbeonn.php faylni chaqirib olamiz */
49 $eonstrl mysql query('Seleet Bank haqida from Bank');
$ myrow mysql fetch array($eonstrl);
echo $myrow  I  ['Bank  haqida']; §>
<?php
$eonstr2 mysql query ('Seleet  xizmat turi from 
Xizmatturlari'); for ($i 0; $i<m>sql num  rows($eonstr2); $\~+)  ! 
$ myrow 2 mysql fetch  array ($eonstr2);  echo" li S myrow 
21  xizmat turi J";
mysql elose(); 
50 ?>
So'rov   mysql   query   ('Seleet   xizmat   turi   from   Xizmatturlari')   metodi
orqali   ishlatiladi.   So'rovni   natijasini   olish   uchun   mysql   fetch   array   ($eonstr2)
metodidan   foydalanamiz   va   uni   $myrow   o'garuvchiga   o'zlashtiramiz,   so'ng   natijani
o'zigimizga kerakli ustunni  Smyro\v2| xizmat turi]  orqali olamiz.
Keyingi   ssilkamiz   YANGILIKLAR,   bu   ham   hamma   ma'lumotlarni   ma'lumotlar
bazasidan oladi . Umuman bizning saytimiz ma'lumotlar bazasi faqat bitta, uni "bankir"
deb  nomlaganman. Shu  o'rinda Yangiliklar ham 'bankir'  ma'lumotlar bazasiga murojaat
etadi. Yangiliklar bo'limiga yangiliklar qo'yidagicha ekranga chiqadi :
1. yangiliklar mavzusi
2. yangilik matni
3. yangi lik sanasi
va   har   bitta   yangilik   chiziq   bilan   ajralib   turadi.   Kkrandagi   umumiy   ko'rinishi   ,   lekii   bu
ham albatta asosiy sahifamizning o'rtasida turadi :
51 Ma'lumolarni   yangilash   uchun   forma   kodidan   emas,   balki   ma'lumotlar   bazasiga   kiritib
qo'yishning o'zi yetarli.
Keyingi ssilkamiz OMONATLAR . Mazkur sahifamiz jadvaldan iborat. Jadval esa
Omonat turini va ular haqida ma'lumotni saqlaydi :
OMONATLAR sahifamizning esa umumiy ko'rinishi :
Bu   sahifamiz   ham   ma'lumotlarni   ma'lumotlar   bazasidan   oladi,   va   php   leod   yordamida
jadval ko'rinishiga olib keladi :
<?php
inelude('dbeonn.php');
fort Si 1; Si<=my sq 1 num rows (Seonstr); $i++)
$myrow mysql fetch array (Seonstr);
echo"- -tr bgeolor--A1 ieeBl ue width = ' 10()%'><td>$myrow| Omonat nomi] • 
kl>  td  Smyrow[Muddatij</td><td>$myrow[ Yil 1 iк foizJ</td> 
<td>$niyrow[Boshlangich__badal ]</tdxtd >$myrow[Asosiy_shartlar]</td></tr >"; 1 
mysql_elose(); 
52 ?>
 Bu kodimizda ham avval dbeonn.php faylini chaqiramiz, chunki bu fayl 
ma'lumolar bazasi bilan bog'langanligini Yuqorida aytib o'tgan edik.
Keyingi   silkamiz   SMS   Banking,   lekin   bu   bo'lim   hali   ohirigacha   tayyor   emas,
lekin   foydalanuvchilar   hohlagan   vaqtda   mazkur   sahifada   berilgan   telefon   raqamiga   o'z
habarlarini jo'natishlari mumkin :
Keyingi   ssilkamiz   KREDITLAR,   bu   sahifamiz   ham   asosan   jadvaldan   tashkil   topgan,
Jadval esa o'z navbatida Kreditlar nomi va ular haqida ma'lumotni saqlaydi.
Lekin,   Kreditlar   haqida   ma'lumot   ushbu   oynaning   o'zida   to'liq   keltirilmaydi,   jadval
ohiridagi   ko'rsatgich   rasmga   sichqoncha   bilan   bir   marta   bossangiz   keyingi   oynadagi
jadval ma'lumot to'liqligini ta'minlaydi.
53 Bunda   agar   ,   masalan,   avtokredit   qatoridagi   ko'rsatkichi   bossangiz   avtokredit   haqida
to'liq ma'lumotga ega bo'lasiz : 
yoki,   Ite'molchi   kredit   turi   qatoridagi   ko'rsatkichga   sichqonchani   bir   marta   bossangiz
unda sizga iste'molchi kredit turi haqida to'liqroq ma'lumot beriladi :
54 55 56 Sahifa   yuqorisidagi   'kreditlar'   ssilkasi   bilan   siz   yana   avvalgi   oynaga   qaytishmgiz
mumkin.   Kreditlar   haqida   to'liq   ma'lumotga   ega   bo'lgandan   keyin,   Pastda   'Kredit
biankasini to'ldirish' ssilkasi mavjud, uni bosganda huddi shu sahifani pastida kredit
to'ldirish blankasi chiqadi :
Bu yerda hamma ma'lumotlami to'ldirib "OK" tugmasini bosishlari kerak, bu
ma'lumotlar   hammasi   ma'lumotlar   bazasida   saqlanadi.   Bu   mijozlar   uchun
masofadan   turib   kredit   zayavkalarini   oldindan   to'ldirib   vaqtlarini,   pullarini   va
kuchlarini   tejash   imkoniyatini   beradi.Buning   uchun   ular   registratsiyadan   o'tishlari
zarur. Bu har bir mijoz uchun juda qulaydir.   BIZ BILAN BOG'LANISH ssilkasi :
bundagi ma'lumolar ham to'g'ridan to'g'ri ma'lumotlar bazasidan olinadi , va ushbu
ma'lumot   orqali   bank   mijozlar   bilan   ishlasb   bo'limi   bilan   bevosita   bog'lanishlari
mumkin :
Ushbu  oynani ma'lumotlar bazasi ma'lumotlarni olib , ekranga chiqarish uchun
qayta ishlash php leodi :
<?php
57 melude('dbeo
nn.php');  1 
chi so'rov
Seonstrl  :
 mysql query ('seleet * from Manzil where Mid^T); 
for($i=l; Si<- mysql tium rows (Seonstrl); $i++)
Smyrowl = mysql fetch array (Seonstrl);
echo "$ myrow  1 [Indeks], Smyrowl [Shahar] shahri, Smyrowl [Kucha] 
ко' Smyrowl [uy ] - uy";
}
2 chi so'rov
Seonstr2 = mysql  query ('Seleet * from Telefon where Aid =l');
for ($j  I ; Sj< mysql  num_rows ($eonstr2); $j++)
$myrow2 = mysql fetch array ($eonstr2);
echo "<font  size=2 faee=tahoma> $myrow2[Tel_raqam]</font>";
Bularning   so'rovlari   4   hil   bo'lgani   uchun   4   ta   mysql_query()   natijalari   4   hil
ozgaruvchiga o'/lashtirilgan va ular hammasi alohida qayta ishlanadi.
58 Keyingi silkamiz OFFIS KARTASI ,uning ko'rinishi quyidagicha :
Bu yerda bosh offisning qayerda joylashganligini ko'rsatib turuvchi kichgina harita
keltirilgan.   Yuqoridan   manzil   va   pastdan   bog'lanish   uchun   telefon   raqamlari
keltirilgan.
Ro'yhatimiz bo'yicha ohirgi ssillea Xat jo'natish. Bu yerda saytga tashrif buyurgan
hohlagan   foydalanuvchi   o'z   fikr   mulohazalarini   qoldirishi   mumkin.   Buni   amalga
oshirish   uchun   html   forma   matn   yozish   uchun   mo'ljallangan   joyiga   habarlarini
qoldirib 'hat jo'natish' tugmasini bosishlari kerak. Mazkur sahifada 5 ta qoldirilgan
ma'lumotlar   chiqib   turadi,   keyingi   5talikni   ko'rish   uchun   foydalanuvchilar   'next'
ssilkasini, agar oldingi 5talikni ko'rmoqchi bo'lsalar 'Previous' ssilkalarini bosidhlari
kerak.
Saytimizni   chap   tomonidagi   ssilkalar   ham   huddi   Yuqorida   keltirilgan
ssilkalarning   o'zi,   faqat   joylashishi   boshqacha.   Uning   pastida   keltirilgan
VALYUTA KURSLARI ham jadval ichidagi ma'lumotlarni ma'lumotlar bazasidan
oladi.
Yuqorida   keltirib   o'tilgan   VALYUTA   KURSLARI   bosh   sahifaga   namoyon   bo'lib
turadi. Bundan so'ng registratsiya bo'limi,
bunda   foydalanuvchilar   registratsiyadan   o'tganlaridan   so'ng   kredit   blankalarini
saytimiz   orqali   to'ldirish   imkoniyatiga   ega   bo'ladilar.   Login,   Parol   maydonlarini
to'ldirib   kirmoqchi   bo'lsalar   kiritilgan   login   va   parol   ma'lumotlat   bazasidagi   bilan VALYUTA 
KURSLARI
USD 1300.00 1320.00
RUR 51.13 &П on 
DD.uD
EUR
O 1500.60 1780.34
59 tekshiriladi,   agar   bo'lsa   kirishlari  mumkin,   bo'lmasa   sizga   registratsiyadan   o'tishni
taklif qiladi.
Bosh   sahifamizning   o'ng   tomonida   foydalanuvchilar   sonini   hisoblab   tumvchi
Foydalanuvchilar   soni   mavjud,   uning   ishlash   prinsipi   qo'yidagicha   :   Ilohlagan
foydalanuvchi   saytga   tashrif   buyurgan   foydalanuvchi   IP   adresi   aniqlanib
ma'lumotlar   bazasiga   yozib   boriladi.   IP   adres   aniqlanganda   agar   u   ma'lumotlar
bazasiga mavjud bo'lmasa uni ma'lumotlar bazasiga qo'shadi va unga 5 daqiqa vaqt
beradi . Agar foydalanuvchi 5 daqiqa ichida saytni tark etmay boshqa sahifaga yo'l
olsa   unda   unga   boshqatdan   5   daqiqa   beriladi.Agar   foydalanuvchi   shu   5   daqiqa
ichida hech qanday ssilkaga bosmasa foydalanuvchi chiqib ketdi deb hisoblanadi va
uning   IP   adresi   ma'lumotlar   bazasidan   o'chiriladi.   Bular   F   Soni   on.php   fayliga
ishlanadi   va   asosiy   sahifaga   chaqirib   olinadi.   Ilozirgacha   tashrif   buyurgan   lar
sonini,   bu   yerda   necha   marta   saytga   murojaat   emas,   chunki   birinchi   statistikamiz
bundan   qiziqarliroq,   hisoblash   uchun   Yuqorida   ma'lumotlar   bazasiga   kiritilgan   IP
adreslarni   hammasi   hisoblanib   umumiy   soni   ekranga   chiqariladi.Bu   hisob   kitob
F_Soni   off.php   faylida   amalga   oshiriladi   va   asosiy   ekranga   Yuqoridagi   kabi
chaqirib   olinadi.Uning   pastida   bog'lanish   uchun   telefon   va   faks   raqamlari
keltirilgan :
Bundan key in saytimizning yana bir qiziqarli bo'limi Ovoz berish :
60 Bu   bo'lim   ham   ma'lumotlar   bazasi   orqali   ishlaydi   ,   ya'ni   biror   hizmat   turi
tanlanganda ma'lumotlar bazasida shu hizmat turiga 1 qo'shib boriladi, qaysi hizmat
turiga   ko'proq   ovoz   berilganini   bilish   uchun   ma'lumotlar   bazasida   eng   ko'p
qiymatga   ega   bo'gan   hizmat   turini   ko'rish   administrator   uchun   qiyinchilik
tug'dirmaydi.
Saytda iloji boricha kamroq ranglardan foydalanilgan.Saytimizning yana bir
o'ziga   jalb   qiladigan   tomoni   ham   shunda.   Agar   ranglar   ko'payib   ketsa   moslik
bo'lmaydi,   foydlanuvchiga   qaysi   qism   qayerdaligini   topish   qiyin   bo'ladi,va   saytni
kayfiyatini buzib lark etishiga majbur qiladi. Saytimizda fonlar pastroq ko'le rangda
sababi   bu   rang   ko'zni   dam   oldiruvchi   ranglarga   kiradi   va   insonlarga   eng   ko'p
yoqadigan ranglarni bittasi hisoblanadi , ssilkali matnlar qora , bo'lim nomlari esa
oq   rangda   berilgan,   bu   ranglar   fon   ko'k   rangda   bo'lgani   ushun   mazkur   ranglar
shunga mos leeladi. Asosiy matn o'qiladigan qism foni "AlieeBlue", ko'rinish past
ko'k rangda, sayt yaratish standartlaridan bittasi matn foydalanuvchiga o'qish uchun
juda qulay bo'lishi leerak . Bu qora rangli shriftlarni yahshiroq o'qish imkoniyatini
beradi.Saytda   ma'lumotlar   ko'p   ichma   -   ich   kiritilmagan   ,   hamma   asosiy
ma'lumotlar   sahifaning   o'zida   chiqib   turadi.   Bu   insonning   biror   narsaga   qiziqishi
maksimum   10   seeund   davom   etishidan   kelib   chiqqan   holda   ishlab   chiqilgan.
Rasmlar iloji boricha jpeg formatdagi rasmlar qo'yilgan, ayrimlari esa gif formatda.
Gif   formatdagilarni   sifati   jpeg   dan   yahshiroq   bo'lsada   yuklanishi   ham   jpeg   ga
nisbatan ko'proq. Ma'lumotlar hammasi ma'lumotlar bazasidan chaqirib olinadi, bu
saytni tezroq hamda xavfsiz ishlashini ta'minlaydi.
Har   qaysi   bo'lim   ma'lumotlar   bazasidan   oluvchi   ma'lumotlar   alohida
jadvallarda   saqlanadi.   Sayt   umumiy   16   ta   fayldan   iborat   ,   ana   shu   16   fayl   uchun
ma'lumotlar  bazasiga   alohida-alohida   jadvallar   yaratilgan   .   Bular   hozircha   bir-biri
bilan   bog'lanmagan,   chunki   hozircha   ma'lumotlar   kamroq   lelein   keyinchalik
ma'lumotlar   agar   ma'lumot   ko'payib   bog'lashga   chtiyoj   sezilsa   jadvallar   shunga
61 mos qilib  yaratilgan, hech   qanday  muammosiz boshqa  jadvallar yaratib  ular bilan
ham bog'lash mumkin.
Saytda iloji boricha kamroq ranglardan foydalanilgan.Saytimizning yana bir
o'ziga   jalb   qiladigan   tomoni   ham   shunda.   Agar   ranglar   ko'payib   ketsa   moslile
bo'lmaydi,   foydlanuvchiga   qaysi   qism   qayerdaligini   topish   qiyin   bo'ladi,va   saytni
kayfiyatini buzib tark etishiga majbur qiladi. Saytimizda fonlar pastroq leo'k rangda
sababi   bu   rang   ko'zni   dam   oldiruvchi   ranglarga   kiradi   va   insonlarga   eng   ko'p
yoqadigan ranglarni bittasi hisoblanadi , ssilkali matnlar qora , bo'lim nomlari esa
oq   rangda   berilgan,   bu   ranglar   fon   ko'k   rangda   bo'lgani   ushun   mazkur   ranglar
shunga  mos keladi. Asosiy main  o'qiladigan  qism foni "AlieeBlue",  ko'rinish  past
ko'k rangda, sayt yaratish standartlaridan bittasi matn foydalanuvchiga o'qish uchun
juda qulay bo'lishi kerak . Bu qora rangli shriftlarni yahshiroq o'qish imkoniyatini
beradi.Saytda   ma'lumotlar   ko'p   ichma   -   ich   kiritilmagan   ,   hamma   asosiy
ma'lumotlar   sahifaning   o'zida   chiqib   turadi.   Bu   insonning   biror   narsaga   qiziqishi
maksimum   10   seeund   davom   etishidan   kelib   chiqqan   holda   ishlab   chiqilgan.
Rasmlar iloji boricha jpeg formatdagi rasmlar qo'yilgan, ayrimlari esa gif formatda.
Gif   formatdagilarni   sifati   jpeg   dan   yahshiroq   bo'lsada   yuklanishi   ham   jpeg   ga
nisbatan ko'proq. Ma'lumotlar hammasi ma'lumotlar bazasidan chaqirib olinadi, bu
saytni tezroq hamda xavfsiz ishlashini ta'minlaydi.
Har   qaysi   bo'lim   ma'lumotlar   bazasidan   oluvchi   ma'lumotlar   alohida
jadvallarda   saqlanadi.   Sayt   umumiy   16   ta   fayldan   iborat   ,   ana   shu   16   fayl   uchun
ma'lumotlar  bazasiga   alohida-alohida   jadvallar   yaratilgan   .   Bular   hozircha   bir-biri
bilan   bog'lanmagan,   chunki   hozircha   ma'lumotlar   kamroq   lekin   keyinchalik
ma'lumotlar   agar   ma'lumot   ko'payib   bog'lashga   chtiyoj   sezilsa   jadvallar   shunga
mos   qilib   qo'yilgan,   hech   qanday   muammosiz   boshqa   jadvallar   yaratib   ular   bilan
ham bog'lash mumkin.
62 3.2. Web — saytni та'lumotlar bazasi.
Saytimiz dinamik sayt bo'lishini ta'minlash, va havfsizligini ta'minlash uchun
ma'lumotlarning   hammasini   ma'lumotlar   bazasi   orqali   oldim.   Ma'lumotlar
baxasidagi   hamma   jadvallar   har   bitta   bo'lim   uchun   alohida   alohida   joylashgan,
chunki   bir   biriga   bog'liq   jadvallar   yo'q.   Jadvallar   agar   bo'limdagi   ma'lumotlar
kengayishiga   chtiyoj   sezilsa,   jadvallar   bog'lanish   uchun   qulay   qilib   yaratilgan.
Ma'lumotlar bazasi MySql Ma'lumotlar bazasida yaratilgan:
Saytimiz lta ma'lumotlar bazasi bilan bog'lanadi, nomi Bankir:
63 undagi  jadvallar  soni  16  ta  (Aloqa,  Bank,  Faks,  Kreditlar,  yangilikllar,  Manzil,  offline,
Omonatlar, online, telefon, Val_Kurs,Xizmatturlari, Guest, Ovoz berish, va Registratsiya):
 
64 III bobga xulosa
III   bob   birinchi   bo'limda   yaratilgan   dasturiy   vositani   ishlashi   va   undan
foydalanish   keltirib   o'tilgan.   Unda   dasturoy   vosita   asosiy   oynalari   o'rsatilgan   va   uni
yaratishdagi   kodlariga   qisqacha   izoh   keltirilgan.Bu   yerda   veb-saytni   hamma   qimlari
alohida-alohida tahlil qilingan.
Ikkinchi   bo'limda   ma'lumotlar   bazasi   strukturasi   va   jadval   qanday   ustunlardan
iboratligi ko'rsatilgan. Iloji boricha jadval ko'rinishlari, ularni strukturalari va kodlarini
to'liq ko'rsatishga harakat qilingan.
Saytdagi hamma sahifalar, ya'ni hamma sayt ma'lumotlar ma'lumotlar bazasidan
olinadi.   Ma'lumotlar   bazasi   bilan   ulanganda   ulanadigan   fayl   alohida   yaratilgan,   va
kerakli joyga chaqirib  olinadi,va  agar shu  oyna yopilgandan   so'ng  ma'lumotlar  bazasi
bilan   bog'lanish   uziladi.   Bu   o'z   navbatida   kodni   kamaytirib   saytni   tez   ishlashini
ta'minlaydi.
65 IV BOB
4. 1 .  Shaxsiy kompyuterda ishlash jarayonida xavfsizlikni taminlash.
Shaxsiy   kompyuterlardan   foydalanishda   quyidagi   zararli,   xavfli   omillar   bik
to'qnash kelish mumkin.
1. Fizile omillar:
• Monitorning elektromagnit nurlanishlari.
• Fkranda statie eleetr zaryadlarning hosil bo'lishi.
• Ultrabinafsha nurlanish.
• Rengen nurlanishlari
• Yorug'lik tasvirda yorqinligi.
• Yorug'lik oqimining lippilash darajasi.
• Ko'rish maydonida yoritilganlik notekis taqsimlaganligi.
• Tog'ridan-to'g'ri yaltillash darajasining yuqoriligi
• Yoritilganlik darajasining yuqori yoki pastligi
• Ilavodagi chang zarrachalari.
• Havoning ionlashish darajasining o'zgarishi.
• Havo namligining o'zgarishi.
• Ish xonasida havo oqimining o'zgarishi.
2. Kimyoviy omillar:
• Ilavo tarkibidagi uglerod oksidi, azon, ammiak, fenol,foraldegi 
polexlorlibofenillarning hosil bo'lishi.
3. Psixologik va mikrobiologik omillar:
• Diqqat va ko'rishning zo'riqishi.
• Zukko va hissiyotning zo'riqishi
• Uzoq davomli muvozanatning zo'riqishi
• Ish jarayoning bir xilligi.
• Ish joylarining noto'g'ri tashkil qilinishi.
• Havo tarleibida mikroorganizmlarning ko'pligi.
66 Shaxsiy   kompyuterda   ishlash   jarayonida   xavfsizlikni   taminlash   uchun   en£
avvalo kompyutemi xonaga to'g'ri joylashtirish lozim.
Tog'ri   joylashtirilgan   komyuter   va   to'g'ri   loyihalanib   o'rnatilgan   yoritgichlai
foydalanuvchining   ko'rishini   yaxsi   taminlaydi.   Asab   tizimiga   zo'riqist
bermaydi.operatorning   meyoriy   ish   faoliyatini   taminlaydi.ish   jarayoidagi   xatolarn]
keskin kamaytiradi.
Kompyutemi   alohida   xonalarga   5,6   displeydan   ortiq   bo'lmagan   holds
joylashtirish   tavsiya   etiladi.   Bu   avvalo   mikroiqlimni   yo'l   qo'yilgan   meyorlarini
taminlshga imkon beradi.
Sanitar meyorlarga muvofiq 1 ta foydalanuvchi uchun 6 m~ maydon hajmi esa
20 m 3
 da learn bo'lmagan xona zarur.
Gigienik   nuqtai   nazardan   kompyuterni   shunday   joylashtirish   kerakki,ekranda
ko'xni ko'targanda xonadgi enh uzoq narsa ham ko'rinishi leerak.
Operatorni   ish   joyini   kirish   kirish   eshigiga   yuzi   qaragtan   holda   eng   samarali
hisoblanadi.   ling  uzoq   masofaga   nigohni  o'tkazish   imkoni  kompyuterda   ishlagandagi
ko'rish   tizimining   og'irligini   kamytirishini   eng   samarali   usulihisoblandi   ish   joylarini
komyutyerdan   devorgacha   bo'lgan   masofa   1   m   dan   kam   bo'lmagan   holda   xonaning
burchaklariga   yoki   devorga   qaratib   joylashtirish   derazadan   tushgan   yorug'lik   ko'z
uchun   ortiqcha   zo'riqish   bermasligi   uchun   imkon   beradi.shuning   uchun   ham
komyuterni   derazaga   qaratib   joylashtirmaslik   lozim.   Agar   bir   xonada   bir   necha
komyuter   joylashgan   bo'lsa   elektromagnit   nurlarning   tasirini   kamaytirish   uchun   bir
monitor ekranidan 2-sining orqa devorigacha bo'lgan masofa 2 m dan lea bo'lamsligi
kerale.
Sanitary   qoidalarga   muvofiq   kompyuter   joylashgan   xonalarda   aralash
yoritilganlik,   yani   tabiy   yoritilganlik   iloji   boricha   shimolga,   yoki   shimoliy   sharqqa
yo'naltirilgan   bo'lishi,   agar   imkon   bo'lmasa   jadal   quyosh   nurlari   janubiy   va   g'arbiy
derazalardan   yaltirashlar   yuzaga   keltirmasligi   va   ishlashga   xalaqit   bermasligi   uchun
derazalarni pardalar, jalyuzilar va tashqi to'siqlar bilan taminlash kerak.
67 Ish   joyi   derazaga   nisbatan   yonlanmasiga   joylshgan   bo'lib,   tabiiy   yorug'lik   ch;
tarafdan tushishi maqsadga muvofiq.
Kompyuterlar   shunday   joylashtirilishi   kerakki   yopiq   ekran   boshqa   operatornn
ko'rish   maydoniga   tushmasligi,   ekranda   tabiiy   va   suniy   yoritilganlik   aksidan   tabi
yaltirash hosil bo'lmasligi kerak.
Xususiy   kompyuterlar   va   video   teminallar   joylashgan   xonalarning   meyor
yoritilganligini taminlash ueun deraza yoritgichlarini yiliga kamida 2 marta tozalash   1
qo'ygan yoitgichlar o'z vaqtida almashtirilib tirilishhi kerak.
To'g'ri   tanlangan   yani   kamida   Shvetsiya   o'lchovlar   va   sinovlar   milliy   qumita
tomonidan   qabul   qilingan   talablarga   javob   beradigan   va   kerakli   sertifikatlarga   ej
bo'lgan   komyuterlarda   ishlashda   foydalanuvchi   sog'lig'ini   saqlash   maqsadi<   quyidagi
qiyin boi'lmagan qoidalarga rioya qilish kerak:
• Ish   joylarini   qulay   bo'lishi   va   tayancha   harakat   apparatlarini   hamda
q( aylanish meyorini taminlash zarur.
• Кип   davomida   videoterminallarda   ishlash   davomiyligi   4   soatd;
oshmasligi,   videoterminallarda   uzluksiz   ishlash   1.5-2   soatdan   ко
bo'lmasligi har bir minutda tanaffuz qilish kerak. Shu paytda о'mid; turib
ko'z, bel, qo'l va oyoq uchun maxsus mashqlar bajarish mumkin.
• Normal   ko'rish   qobilyatida   ko'z   ekrandan   qo'l   cho'zganlik,   yani   60-70   с
dank   am   bo'lmasligi   va   yiliga   kamida   bir   marta   ko'z   vrachiga   tekshirtir
turish kerak.
• 1 soat mobaynida 10000 dan ortiq kavishani bosish mumkin emas.
• Monitor ekranida yaltirash hosil bo'lishiga yo'l qo'ymaslik kerak.
• Ilomilador ayollarga kompyuterda ishlash man etiladi
4.2 .  Elektromagnit nurlanishlardan himoyalanish.
Elektr   zaryadlar,   nurlnish   manbai   bo'lib   xizmat   qiladi.   Atomlarda
elektronlarning tebranishi a, (3 va у nurlanishlar atom yadrolarining hosil bo'lishidan
vujudga keladi.
68 Elektromagnit nurlanishlarspektrining hammasi sinflarga bo'linadi, ular chastota
va to'lqin uzunligi, odam organizmiga biologik tasir qilish va fizik xususiyatlari bilan
taminlanadi.
Radio   chastotali   elektromagnit   toTqinlarmanbalari   yuqori   chastotali
generatorlar,   transformatorlar,   induksiyali   g'altaklar,   kondensatorlar   quvvatli
padiostansiyalar va boshqa quilmalar.
Qishloq   xo'jaligida   yuqori   quvvatli   elektr   uzatish   tarmoqlariga   yaqin   joylarda
ishlaydigan ishchilar elektrmagnit maydonlar ta'sirida bo'ladilar.
Elektrmagnit   maydoni   (liMM)   ta'sirida   odam   organizmining   to'qimalarida   j
issiqlikni hosil qikuvchi chostotali toklar sodir bo'ladi .
Hlektomagnit nurlanishning uzoq vaqt tasir etishi markaziy asab va yurak-tomir
sistemalari   ish   faoliyatini   buzadi,   ko'z   gavharining   xiralashishiga   tirnoqlarning
sinishiga, sochning  to'kilishiga olib keladi. EMM tasiri tez toliqishga, holsizlanishga,
bosh   og'rig'iga,   lomir   urishi   sekinlashishiga,   arterial   bosimning   oshishiga   va   tana
haroratining oshishga olib keladi. Nurlanish sinflari
Nurlanish turlari
To'lqin   uzunligi,   m
nm Chastota,Gs
Radioto'lqinlar:
Past chastotalar(PCh) 10"-10 4
m 0.003 3*10 4
Yuqori chastotalar(YCh) 10 4
-10 m 3*10 4
-3*10 4
Ultrayuqori chastotalar(UYCh) 10-lm 3*10 7
3*10 4
O'ta yuqori chastotalar(O'YCh) l-10~ 3
m 3*10 8
- 3*10"
Infraqizil nurlanish 10 6
-780 m 3*10" - 3.8* 10 14
Ko'rinadigan nurlanish 780-380 nm 3.8* 10 14
7.9*10 14
Ultrabinafsha nurlanish 300 - 1 nm 7.9* 10 14
-3*10 17
Rengen nurlanishi 1-7, 10" 3
 m 3*10 17
- 4.2*10 19
Gamma nurlanish 7.1*10 3
 - 1.9*10" 3
nm 4.2*10 19
1.5*10 20
69 Fazoda,   elektrmaydon   kuchlanishi   5   kB/m   va   undan   yuqori   bo'lsa   uni   xavfli
doira   yoki   doira   ta'siri   deyiladi.   Kuchlanish   400-500   kB   ga   teng   bo'lgan   elektr
qurilmalar   20m   ,   700   kB   esa   30   m   radius   bilan   chegaralanadi.   Elektrmaydon
kuchlanishi   5   kB/m   bo'lganda   terida   qichishish   va   soch   silkinishi   kuzatiladi.   Elektr
uzatuvchi   havo   yo'llarining   yo'nalishi   bo'yicha   sanitariya-   himoyalanish   doirasi
o'matilgan, ularning chegarasida elektr maydon kuchlanishi 1 kB/m dan yuqoridir2220
kB   gacha   bo'lgan   elektr   uzatuvchi   havo   yo'llari   xavfsiz   elektr   maydoni   hosil   qiladi.
750-1 150 kB elektr uzatuvchi havo yo'llarida kislorod va azot oksidlanishining yuqoti
to'yinganlik   darajasi   kuzatiladi.   Kishiga   elektrmagnit   maydon   tasir   quvvati   ish
joylarini   nurlanish   manbalaridan   uzoqlashtirish   va   himoyalovchi   to'siqlar   o'rnatish
yo'li   bilan   pasaytiriladi.   To'siqlar,   soyabonlar,   ayvonlar,   pardevollar,   kabina   va
boshqacha   konstruksiyalar   ko'rinishida   yaxlit   tunukalardan   yoki   uyalari   50x50   mm
dan  ortiq  bo'lmagan  metal  to'rlardan yasaladi, ularni albatta yerga ulash zarur. Yerga
ulashning qarshiligi 100 Om dan yuqori bo'lmasligi kerak.
70  
71 Shaxsiy  himoyanish   vositalari sifatida  ekranlashtiruvchi kastyumlar,  kombinze
bosh   kiyim,   qo'lqop,   poyafzal,   mahsus   tok   uzqatuvchi   yoki   metallashtirilgan   mato
ishlatiladi.   Ko'zoynaklar   yordamida   masalan   OP3-5   kozoynagining   oyna   yuzi   yar
o'tkazuvchi   qalay   oksidi   bilan   qoplangan   yoki   yarim   niqob   ko'rinishidagi   metal   to'
ko'zoynaklardan himoyalanadi.
Ult arbinafsha  nurlanish.  Ultrabinafsha ( U B) nulanish 380 dan 1 nm gae
to'lqin   diapazonida   sodir   bo'ladi.   Uning   manbalari   quyosh   radiatsiyasi,   plazm
garelkalar,   cho'gTanuvchi   va   gaz   razryadli   yoritgichlar,   lazerli   va   elektr,   gaz   payva:
qurilmalaridir.   Quyoshning   UB   nulari   tasiriga   dalada   nurlantiruvchi   qurilmalarde
o'simliklarning   o'sishini   va   rivojlanishini   tezlashtiruvchi   omillar   bilan   ham
issiqxonada   ishlaydiganlar   uchraydilar.   Ub   nurlanish   kishi   organizmiga   ma'lu
miqdorda   zarur.   Bu   nurlar   bilan   ortiqcha   nurlanish   elitrmatozali   teri   qishishi
darmonsizlikka,   bosh   og'rig'iga,   tana   haroratini   ko'tarilishiga   va   boshqalardga   ol
keladi.
72 Ultrbinafsha nurlanishning ruxsat etilgan me'yori,Vt/m 2
Nurlanish sharoiti Nurlanishning speletr tarkibi
Uzun
to`lqinli
400-
315nm O'rta to'lqinli
315-280 nm Qisqa
tolqinli 280-
200nm
Davom etish vaqtining impulslari 5
minutgacha ular orasidagi oraliq 30
minutdan kam bo'lmagan 1 smena
mobaynida umumiy ta'sir qilishi 60
minutdan oshmaganda 50.0 0.05
0.001
Impulslari 5 minutdan ortiq bo'lganda, isl
smenasidagi nurlanishlarning davom etishi 10.0
0.001
Ruxsat
etilmaydi
73 Terini   himoyalanmagan   qismi   0.2m 2
  dan   ortiq   bo'lmagan   uchastkalari   bo'l
(100,bo'yin,qo'l   barmoqlari   va   boshqalar)   nurlanishning   intensivligi   meyorid   oshmasligi
kerak.
To'lqin uzunligi 320-380 nm diapazondagi nurlanish teri kasalliklan (dermatitlami)
profilaktika qilishda foydalaniladi, to'qin  diapazoni 160-254 nm da UB nurlanish  tuproq
va   suvni   zararsizlantirishni   xonalardagi   bakteriyalar   va   zara   mikraorganizmlarni   yo'q
qilishda   ishlatiladi.   UB   nurlanishdan   himoyalamsh   vosital;   sifatida   masofadan   turib
himoyalanish   (nurlanish   manbaidan   ishchini   uzoqlashtirisl   himoyalovchi   ekranlar,
pardalar,   kabinalardan   foydalaniladi,   ular   UB   nurlarini   kei   qaytarishi   uchun   yorqin
ranglarga   bo'yaladi.   Shxsiy   himoyalanish   vositalari   si   fat   i   korjomalar,   poyavzal,
qolqop,bosh kiyim, ko'z oynaklardan foydalaniladi.
I nfraqizil  nurlanishdan  himoy alanish   . Infraqizil nurlanishdan himoyalani
(1Q) nurlanish 1mm dan 780 nmto'lqin oralig'i chegarasida hosil bo'ladi. Unii manbalari,
eritilgan metal, elektr yoyi, olov uskunalarining qizigan yuzalari sun yoritish yoritgichlari
va boshqalar.
Ekin   maydonlarida   IQ   nurlanishga   dala   mchnatkashlari   duchor   bo'ladilar.   1
nurlanish   kishi   to'qimalariga   o'tib   uni   tana   haroratini   oshiradi.   IQ   nurlarining   intens   va
uzoq vaqt tasir etishi, terining qizarishiga, kuyishiga, ko'z to'r pardasinii shikastlanishiga
va   yosh   qobiqlarning   qurishiga,   tana   haroratining   ko'tarilishiga,   ayri   hollarda   oftob
urishiga olib keladi.
IQ   nurlanishdan   himoyalanishda,   himoyalanish   ekranlaridan,   ayvonte   soyabonlar,
kabinalar,   issiqlikni   yakkalovchi   yuzalar,   ish   joylarini   issiqlik   nurlanis   manbalaridan
uzoqlashtirish   va   boshqalardan   foydalaniladi.   Bunda   to'siqlarda   issiqlik   45°   dan
oshmasligi   kerak.   Shaxsiy   himoyalsnish   vositalaridan   yong'in^   chidamli   modda   bilan
shimdirilgan   ip   gazlamali   korjomalar   mos   keladigan   poyavzz   qo'lqop   kiyiladi,
himoyalovchi   ko'zoynakning   oynasi   yorug'likni   filtrlovchi   yashi   sariq   yoki   ko'k   rangda
bo'ladi. Shuningdek, himoyalovchi kaska va boshqal; ishlatiladi.
74 IV bobga xulosa
Mazkur bobda Ilayot Faoliyati Xavfsizligi oid fikrlar keltirilgan . IV bobning 
birinchi bo'limida foydalanuvchining kompyuterda ishlash jarayonida xavfsizlikni 
ta'minlash choralari yoritilgan.lJshnu bobning ilekinchi bo'limida esa elektromagnit 
nurlanishlardan himoyalanish uchun qanday ishlarni amalgam oshirish kerakligi aniq qilib
ko'rsatilgan.
75 YAKUNIY   XULOSA
Yakuniy   xulosa   qilib   shuni   aytish   kerakki,   hozirgi   kunda   har   bir   bankning
jamiyatda   raqobatbardoshligini   ta'minlash   maqsadida   reklama   veb-saytlarini   yaratish
vaamalda tatbiq etish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Mazkur reklama veb-sayti asosan mijozlarga bank hizmatlarini reklama qilish orqali
bank mijozlar sonini oshirish. Mijozlar mazkur sayt hizmatlaridan  foydalanishlari ularni
kuchlarini, vaqtlarini va pullarini tejaydi.
Bitiruv   malakaviy   ishi   birinchi   bobida   asosan   O'zbekistonda   mavjud   bank
faoliyatlari tahlil qilindi. Tahlil natijalari shuni ko'rsatadiki bank faoliyatini yurgizish va
uni   rivojlantirish   uchun   avvalambor   Axborot   Texnalagoyalaridan   keng   va   to'g'ri
foydalanish zarur.
Ikkinchi   bobda   tashkiliy   tizimni   yaratish   texnalagiyasi   va   mazkur   texnalogiya
dahlsizligini   ta'minlash   chora   tadbirlari,   shuning   bilan   birga   bank   faoliyatiga   bog'liq
ma'lumotlar   bazasi   va   uni   boshqarish   ko'rib   chiqilgan.   Veb-sayt   faoliyatini   ishonchli
davom ettirish uchun uning havfsizligi eng dolzarb muammolardan biridir, buning uchun
kerakli   choralar   ko'rilgan.   Veb-saytni   ma'lumotlar   bazasi   bilan   bog'lash   bir   tomondan
ma'lumotlar   havfsizligini   ta'minlasa,   ikkinchi   tomondan   internetda   ishlashida   ortiqcha
yuklanishlarga yo'l qo'ymaydi.
Dasturiy   ta'minotni   yaratish   ketma-ketligi   va   shu   bilan   birga   uni   ishlash   printsipi
uchun   bobda   keltirib   o'tilgan.   Dasturiy   ta'minotni   kodlari   iloji   boricha   to'liqroq   ochib
berishga   harakat   qilindi,   va   veb-saytni   ma'lumotlar   bazasi   bilan   bog'lanishi,   va
ma'lumotlar bazasi qismi to'liq keltirib o'tilgan.
To'rtinchi   bobda   mexnat   muhofazasi   va   texnika   xavfsizligi   haqida   fikrlar
kelritilgan.
76 FOIYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Z.SII.Afzalov, O.T.Kenjaboyev, A.O.Ro'ziyev, R.X.Qodirov .
Bank avlomatlashtirilgan Axborot Tizimlari. Toshkent, "Iqtisod-Moliya",2006.
2. Балабанов И.Т. "Электронная коммерция" .  E1I6: Питер, 2001 г
3. Нир Вулкан. Электронная коммерция. М.: «Интернет-трейдинг», 2003, - 296 с.
4. царев В.В. " Электронная коммерция ". СПб: Харысов, 2002 г.
5. Цеховой В. Л. " WliB : дизайн и коммерция" . Санк-Пегербург, Наука и техника, 
2000 г.
6. Юрасов Л.В. Электронная коммерция. Учебное пособие. М.:Дело, 2003, -480 с.
7. D.N. Kolisnichenko. Samouchitel РНР5. Sankt-Peterburg,"Nauka i Texnika",2004.
8. Djordj Shlossneygl. Professionalnoye Programmirovaniye na PHP. 
Moskva,"Vilyams",2006.
9. A.A. Orlov. Polezniye priyomi PHP. Moskva,"Goryachaya liniya- telekom",2004.
10. Andy   Harris.   PHP   i   MySql   dlya   nachinayushix.Moskva,"Kudis-obraz",2005.   1
l.Djanet Valeyd. PHP dlya chaynikov.Moskva-Kiyev,"Dialektika",2005.
12. www.bankir.ru   
13. www.gallabank.eom     G'allabank.
14. www.ipotekabank.eom     Ipotekabank.
15. www.yugra.ru     Yugra markaziy banki
16. www         .belgroprombank.ru     Internet banking bilan shug'ullanuvchi Belagroprom 
kompaniyasi
17. www.savdogarbank.uz    Savdogarbank
18. www. utbanк. uz            Uzbek-turk banki
19. www.Asakabank.uz     Asakabank
77
Купить
  • Похожие документы

  • Android tizimli telefonlar uchun skaner ilovasini yaratish
  • Web 2.0 servislar orqali oʻquv jarayonini tashkil etish
  • Elektron jadvalning vazifalari va imkoniyatlari mavzusini multimedia asosida o‘qitish
  • Adobe Muse dasturi yordamida A.Oripov hayoti va ijodi mavzusida multimediali elektron resurs yaratish
  • Informatika fanini o‘qitishda innovatsion ishlanmalar yaratish texnologiyasi

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha