To‘g‘ri chiziqli tekis harakat tezligi 7-sinf - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	793.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Февраль 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

To‘g‘ri chiziqli tekis harakat tezligi 7-sinf

Купить

7-sinf fizika darsligi asosida 6-mavzu:

Agar bir xil vaqt oralig‘ida bosib o‘tilgan yo‘l turlicha bo‘sa, bir xil masofani o‘tishi uchun turlicha vaqt sarflanadi. Masalan, bir xil masofani bosib o‘tish uchun avtomobil velosipedchidan kam vaqt sarflaydi. Piyoda bir minutda 100 m masofani bosib o‘tsa, Yerning sun’iy yo‘ldoshi bu vaqtda 500 km, yorug‘lik nuri esa 18 mln kilometrni o‘tadi.

Kuzatishlarimizdan bir jism ikkinchi jismdan tez yoki sekin harakatlanishini bilamiz. Masalan, velosi р ed odamdan tez, avtomobil odam va velosi р eddan tez, tez yurar poyezddan esa sekin harakat qiladi. Samolyotning harakati esa poyezdnikidan ham tezdir (26-rasm).

6-sinf fizika darslaridan jismning bosib o‘tgan yo‘li s, shu yo‘lni bosib o‘tishiga ketgan vaqt t , harakat tezligi υ bilan belgilanishini bilasiz. Shularga asosan tekis harakatdagi formulasi quyidagicha ifodalangan edi: Jismning tekis harakatidagi tezligi jism bosib o‘tgan yo‘lning shu yo‘lni bosib o‘tish uchun ketgan vaqtga nisbati bilan aniqlanadi.

Jismning tekis harakatdagi tezligi yo‘lning istalgan qismida bir xil son qiymatga ega bo‘ladi. Har qanday son 1 ga bo‘linsa, natija shu songa teng ekanligi ma’lum. Agar (1) formulada t = 1 s bo‘lsa, bo‘lib qoladi. Demak, tekis harakatda birlik vaqtda bosib o‘tilgan yo‘l son jihatdan tezlikka teng ekan. Tezlikka quyidagicha ta’rif berish mumkin: Jismni vaqt birligida bosib o‘tilgan yo‘liga son jihatdan teng bo‘lgan kattalikka tezlik deb ataladi.

Yuqorida keltirilgan misollarda vaqt birligi sifatida 1 soat olingan. Agar odam 1 soatda 18 km, velosi р ed 36 km, avtomobil 90 km, poyezd 144 km, samolyot esa 900 km masofani bosib o‘tsa, ularning 1 sekundda qancha masofani bosib o‘tishini, ya’ni vaqt sekundlarda ifodalangan tezliklarini hisoblab ko‘raylik: odam tezligi υ o = 5 m/s, velosi р edniki υ v = 10 m/s, avtomobilniki υ a = 25 m/s, poyezdniki υ p = 40 m/s, samolyotniki esa υ s = = 250 m/s.

Fan va texnikaning rivojlanishi bilan vaqt, masofa va tezlik kabi fizik kattaliklarning aniq o‘lchanishiga bo‘lgan talab oshib bormoqda. Biz uchun arzimas ko‘ringan bir sekundda velosiped bor yo‘g‘i 10 m masofani bosib o‘tsa, Yer Quyosh atrofida aylanishida 29 km, yorug‘lik nuri esa bo‘shliqda 300 000 km yo‘lni o‘tadi. Agar Yer sun’iy yo‘ldoshlari bilan aloqadagi ma’lumotda 1 sekund xatolikka yo‘l qo‘yilsa, Yerda harakatlanayotgan avtomobillarga yo‘lda harakatlanish haqida ko‘rsatma berayotgan « navigator »ning ma’lumotlarida 10 km gacha xatolik kuzatilishi mumkin.

Tezlik birligi Xalqaro birliklar sistemasida uzunlik (yo‘l) birligi – metr (m), vaqt birligi – sekund (s) qabul qilinganligini bilasiz. XBSda tezlikning birligi sifatida m/s qabul qilingan. Agar tezligi 6 m/s bo‘lsa, jism 1 s vaqtda 6 m masofani bosib o‘tadi. Tezlikning asosiy birligi – m/s dan tashqari hisoblashda qulay bo‘lishi uchun hosilaviy birliklar: km/soat, km/min, km/s, sm/s kabi birliklari ham qo‘llaniladi. Bunda: 1 m/s = 3,6 km/soat, 1 m/s = 0,06 km/min, 1 km/s = 1000 m/s, 1 m/s = 100 sm/s ni tashkil etadi.

Masalalar yechishda va kundalik hayotda tezlikning km/soat da berilgan qiymatini m/s da yoki m/s da berilgan qiymatini km/soat da ifodalash kerak bo‘ladi. Agar tezlik m/s da berilgan bo‘lsa, uning qiymatini 3,6 ga ko‘paytirish orqali tezlikning km/soat da ifodalangan qiymatini topish mumkin. Masalan, velosi р ed 10 m/s tezlik bilan harakatlanayotgan bo‘lsa, uning km/soat da ifodalangan tezligi quyidagicha topiladi:

Agar tezlik km/soatda berilgan bo‘lsa, uning tezligini 3,6 ga bo‘lish yoki 5/18 ga ko‘paytirish orqali tezlikning m/s da ifodalangan qiymatini topish mumkin. Masalan, avtomobil 90 km/soat tezlikda harakatlanayotgan bo‘lsa, uning m/s da ifodalangan tezligi quyidagicha topiladi:

Tezlikning tabiiy o‘lchov birligi – yorug‘likning bo‘shliq (kosmik fazo)dagi tezligi 300 000 km/s ga tengligi ma’lum. Astronomiyada uzunlikning eng katta qiymati sifatida yorug‘likning bir yilda bosib o‘tadigan masofasidan (9,5∙1012 km) foydalaniladi. Hozir bunday katta masofalar ham fazo o‘lchamlarini ifodalashda kichiklik qilgani uchun, parsek (31∙1012 km), undan 1000 marta katta bo‘lgan kiloparsek va 1 000 000 marta katta megaparseklardan foydalanilmoqda.

Tezlikni o‘lchash Harakatlanayotgan jismlarning tezligi maxsus asboblar yordamida o‘lchanadi. Masalan, avtomobil, kema, samolyot tezligi spidometr (inglizcha speed – tezlik, lotincha metreo – o‘lchash) yordamida o‘lchanadi.

Siz avtomobillarga o‘rnatilgan spidometrni ko‘rgansiz (27-rasm). Uning ishlash tamoyili avtomobil g‘ildiragining vaqt birligi ichida aylanishlari sonini o‘lchashga asoslangan. Masalan, shinaning tashqi aylana uzunligi 2 m bo‘lsa, g‘ildirakning har bir aylanishida avtomobil 2 m masofani bosib o‘tadi.

Agar sekundiga g‘ildirak 10 marta aylanayotgan bo‘lsa, shu vaqtda avtomobil 20 m masofani bosib o‘tgan bo‘ladi. U holda avtomobil spidometrining ko‘rsatadigan tezligi 20 m/s yoki 72 km/soat bo‘ladi.

Shunday asboblar borki, yerda turib, osmonda uchib ketayotgan samolyotning tezligini, yo‘l chetida turib, yaqinlashib kelayotgan avtomobilning tezligini aniqlab berishi mumkin. Yo‘l patrul xizmati xodimlari shunday maxsus asbob – radar yordamida yo‘lda ketayotgan avtomobillarning tezligini aniqlaydilar.

Купить