To’ra Sulaymon she’riyatining g’oyaviy badiiy xususiyatlari - Литература - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	60000UZS
Размер	357.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	28 Март 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Литература

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

To’ra Sulaymon she’riyatining g’oyaviy badiiy xususiyatlari

Купить

1
To ra Sulaymon she riyatining g oyaviy’ ’ ’
badiiy xususiyatlari
mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

2
MUNDARIJA :
KIRISH ..3-6 …………………………………………………………………………
I BOB. To ra Sulaymon she riyatining g‘oyaviy badiiy xususiyatlari
‘ ’
1.1. Xalq poetik ijodi va shoir she riyati .. .. 7-13
’ ……… ……………………… ……
1.2. To ra Sulaymon she riyatida folklorizmlar… .. .14-25
‘ ’ ……… …………………
II BOB. Shoir she riyatiga xos obrazlilik
’
II.1. To ‘ ra Sulaymon she riyatida so
’ ‘ z va obrazning sintezlashuvi ..26-34 …………
II.2. Shoir she riyatining individualligi 35-48
’ ………………………………………
XULOSA 49-50
……………………………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’ ... 51-52 … …………………

3
Kirish
Mavzuning dolzarbligi. O zbek adabiyoti folklor va yozma adabiyot‘
zamiriga singdirilgan hayot haqiqati millatimizning ruhan tetik bo lib
‘
tarbiyalanishiga va uning ma naviy olami yanada teranlashishiga xizmat qiladi.
’
Mamlakatimiz Prezidenti Islom Karimov ta kidlaganlaridek: Xalqning
’ “
ma naviy ruhini mustahkamlash va rivojlantirish O zbekistonda davlat va
’ – ‘
jamiyatning eng muhim vazifasidir. Ma naviyat shunday qimmatbaho mevaki, u
’
bizning qadimiy va navqiron xalqimiz qalbida butun Insoniyatning ulkan oilasida
o z mustaqilligini tushunib yetish va ozodlikni sevish tuyg usi bilan birgalikda
‘ ‘
yetilgan. Ma naviyat insonga ona suti, ota namunasi, ajdodlar o giti bilan birga
’ ‘
singadi
” 1
.
To ra Sulaymon ijodining asosiy xususiyati - xalqonalik. Shoir asarlarida
‘
folklor bilan aloqaning ko p uchraydigan ko rinishi xalq maqollarining
‘ ‘
qo llanilishidan tortib, xalqona urf-odat hamda qadriyatlarimizning motiv sifatida
‘
ijodkor asarlari mazmuniga san atkorona singdirilishi holatlari kuzatildi. Shoir
’
ijodini o rganish nafaqat adabiyotshunoslar, tilshunos-dialektologlar,
‘
madaniyatshunoslar uchun ham yetarli manba bera olishi bilan yanada qadrli.
To ra Sulaymon kutubxonasidagi shoir o qigan badiiy asarlarning o ziyoq
‘ ‘ ‘
folklorshunoslar hamda xalq shevalarini o rganuvchi mutaxassislar uchun
‘
qimmatli ma lumotlarni taqdim etadi. Sababi shoir hayoti davomida mutolaa
’
qilgan asarlarida qo llangan so zlarning xalqona variantlarini qayd etib borgan.
‘ ‘
Adabiyotshunos olim Ozod Sharafuddinov To ra Sulaymon bizga juda
“ ‘
kerak odam edi. Bizning hayotimiz uchun zarur bo lgan odam edi, mafkuramiz
‘
uchun zarur bo lgan odam edi degan fikrni aytgan edi. Bunday e tirofga sabab
‘ ” ’
1
Karimov I. Istiqlol va ma naviyat. Toshkent: O zbekiston, 1994. B. 7.
’ – ’ –

4
shoirning xalqchil hamda samimiyatga boy ijodidir. To ra Sulaymon xalq‘
og zaki ijodi bilan yozma adabiyotni bir-biriga payvand qila bildi va o zicha
‘ ‘
yangi bir maktab ochdi. Ana shu masalalarni tadqiq etish ishimizning dolzarbligini
belgilaydi.
Ishning maqsadi va vazifalari . Ishda To ra Sulaymon biografiyasi hamda
‘
ijodi bilan bog liq yangi ma lumotlarni ilm ahliga taqdim etish, shoir
‘ ’
asarlarining tizimli tadqiqini amalga oshirish maqsad qilib olindi. Ushbu maqsad
bilan bog liq quyidagi vazifalar qo yildi:
‘ ‘
Birinchidan, To ra Sulaymon biografiyasi bilan bog liq materiallarni
‘ ‘
to plash, u yashagan ijtimoiy sharoitning shoir asarlariga ta siri masalasini
‘ ’
o rganish;
‘
Ikkinchidan, shoir ijodining tizimli tadqiqini amalga oshirish, To ra
‘
Sulaymon asarlari uchun xos bo lgan asosiy xususiyatlarni aniqlash;
‘
Uchinchidan, shoir asarlarining xalq og zaki ijodi bilan munosabatini tadqiq
‘
etish.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi . Ushbu bitiruv malakaviy ishning tadqiqotda To ra
‘
Sulaymon ijodining ilk bor yaxlit monografik planda tadqiq etilayotgani ishning
ilmiy yangiligini ko rsatadi.
‘
Ishning yana bir jihati, shoir she riyatidagi xalqona uslubning o ziga xos
’ ‘
jihatlari maxsus tadqiq etildi. Shoir ijodida oddiy folklorizmlar masalasi
o rganilib, To ra Sulaymon asarlarida 200 dan ortiq xalq maqollaridan
‘ ‘
foydalanganligi aniqlandi. Shoir ijodida sayqallanib individual talqinda kelgan
ramziy timsollar tadqiqi, shuningdek, mustaqillik davrida diniy qadriyatlarning
shoir she riyatida aks etishi ilk bor o rganildiki, ushbu jihatlar ham bitiruv
’ ‘
malakaviy ishningning ilmiy yangiligini namoyon etadi.
Tadqiqot metodologiyasi va usuli . Bitiruv malakaviy ishning ishining
yozilishida O zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning ma naviy
‘ ’
qadriyatlar, milliy g oya va mafkuraga doir asarlaridagi nazariy qarashlarga,
‘

5
N.Mallayev, N.Karimov, T.Mirzayev, G .Mo minov, N.Komilov,‘ ‘
B.Sarimsoqov, I.Haqqulov,
N.Rahimjonov, K.Imomov, M.Jo rayev, I.Yormatov, Sh.Turdimov,
‘
U.Hamdamov,
J.Eshonqulov singari o zbek adabiyotshunoslarining hozirgi adabiy jarayon,
‘
adabiyot nazariyasi, folklorshunoslikka oid tadqiqotlaridagi nazariy fikrlarga
tayanildi.
Mavzuning o rganilganlik darajasi
‘ . O tgan asrning 60 yillarida adabiyot ‘
olamiga kirib kelgan To ra Sulaymonning ijoddagi ilk qadamlari
‘
adabiyotshunoslar nazaridan chetda qolmadi. Shoirning ilk asarlari to g risida
‘ ‘
adabiyotshunos N.Karimov 1
hamda M.G afforovlar tanqidchilikdagi dastlabki
‘
fikrlarni bildirdilar. Shoir ijodining folklor bilan aloqasi borasida ilk tadqiqni
folklorshunos M.G afforov amalga oshirdi. Uning tadqiqotida To ra Sulaymon
‘ ‘
dostonlari g oyaviy-badiiy xususiyatlari haqida fikr yuritiladi. Folklorshunos
‘
L.Sharipova 2
XX asrning 70-80 yillari adabiyotida folklorizm masalasini o rganar
‘
ekan, ayrim o rinlarda shoir ijodidan misollar havola etadi. Adabiyotshunos
‘
Q.Yo ldoshev
‘ 3
shoir ijodi to g risida o z mulohazalarini maqola hajmidagi ‘ ‘ ‘
tadqiqotida bildiradi.
Tadqiqot obyekti va predmeti. Ishda To ra Sulaymonning 1962-2003
‘
yillarda nashr etilgan to plamlariga manba sifatida tayanildi. Ushbu
‘
to plamlardagi she rlar, dostonlar, baxshiyona termalar, hajviy asarlar, badiiy-
‘ ’
publitsistik maqolalar, shoirning shaxsiy arxividagi yozishmalaridan ishda obyekt
sifatida foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalaridan Xalq
og zaki ijodi fanidan maxsus kurs va seminar mashg ulotlari o tkazishda, XX
‘ ‘ ‘
asr oxiri XXI asr boshi o zbek adabiyoti bo yicha kurs ishlari yozishda
– ‘ ‘
foydalanish mumkin.
Ishning tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishning kirish, asosiy qism va
uni tashkil qiluvchi ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘

6
I BOB. To ra Sulaymon she riyatining g oyaviy badiiy‘ ’ ’
xususiyatlari
1.1. Xalq poetik ijodi va shoir she riyati
’
Adabiyotda xalqchillik masalasi doimo adabiyotshunoslarning diqqat
markazida bo lib kelgan. Xalqonalik asarga ba zida jo nlik olib kelsa, uni
‘ ’ ‘
san atkorona qo llash asarning ulug vor bo lishini ta minlaydi.
’ ‘ ‘ ‘ ’
Shoir asarlarida dastlab folklordan ta sirlanish tarzida kuzatilgan xalq
’
og zaki ijodi bilan aloqa keyinchalik To ra Sulaymon folklorizmi shakllanishiga
‘ ‘
zamin bo ldi.
‘
O zbek adabiyotshunosligida folklor hamda yozma adabiyot aloqalari
‘
masalasi chuqur o rganilgan. Xususan, folklorizm tushunchasi tadqiqiga doir
‘
B.Sarimsoqov 1
, I.Yormatov 2
, O.Sobirov kabi olimlarning tadqiqotlarida bu
masala atroflicha tahlil etilgan. Folklorshunos G .Mo minov , D.Xoliqovalar
‘ ‘
XX asr 70-80- yillari o zbek adabiyotida folklorizm hodisasini o rgangan
‘ ‘
bo lsalar-da, ularda bu yillar o zbek she riyatidagi folklorizmlar tabiatini
‘ ‘ ’
o rganishga yetarlicha ahamiyat berilmaganligi ko zga tashlanadi. Bu
‘ ‘
yo nalishda eng so nggi tadqiqotlardan biri folklorshunos L.Sharipovaning XX
‘ ‘ “
asrning 70-80- yillari o zbek she riyatida folklorizm nomli ishi davr
‘ ’ ”
folklorizmi tabiati borasida qimmatli ma lumotlarni taqdim etadi.
’
O tgan asrning 80-yillarida B.Sarimsoqov tomonidan tasniflangan
‘
folklorizmlarning tuzilishi hamda badiiy asar syujetidagi o rniga ko ra turlari
‘ ‘
bugunga qadar o zbek adabiyotida folklorizm masalasi yuzasidan tadqiqotlar
‘
uchun asos bo lib kelmoqda. Olim folklorizmlar tabiatini tahlil etar ekan, ularni
‘
ikki guruhga ajratadi:
- Oddiy folklorizmlar;
- Murakkab folklorizmlar .

7
Oddiy folklorizmlar folklorning kichik hajmli janrlari bo lgan maqol hamda‘
matallardan yozma adabiyotda foydalanishni o zida aks ettiradi.
‘
To ra Sulaymon ijodida maqol so zi uchramaydi. Sababi, shoir maqollarni
‘ ‘
xalqning kundalik ishlatadigan donishmandona so zlari sifatida baholaydi hamda
‘
ularni o z asarlarida ishlatar ekan, degan gap bor , deganlariday , degani
‘ “ ” “ ” “
shu , deydilar , deguvchi edilar kabilardan birortasini qo llaydi va ushbu
” “ ” “ ” ‘
jumlani xalqning donishmand vakillari o z hayotlari misolida tajribadan
‘
o tkazganliklariga ishora qiladi.
‘
Badiiy asarda maqol yoki matal aynan qo llansa, asl oddiy folklorizmni
“ ‘
yuzaga keltiradi. Maqol yoki matal qaysidir jihatdan o zgartirib qo llansa, qayta
‘ ‘
ishlangan folklorizmlar hosil bo ladi .
‘ ”
Asl oddiy folklorizmlar To ra Sulaymoning epik hamda liroepik janrdagi
‘
asarlari uchun xosdir. Muallif baxshiyona termalari, dostonlari hamda
hajviyalarida xalq maqollarini asl holicha qo llaydi. Jahongashta dostonida
‘ “ ”
qahramon Odil polvonning qishloqdan bosh olib ketishi oldidan do st-
‘
birodarlarini yig ib, kengashga chog langani haqidagi quyidagi tasvirni
‘ ‘
keltiramiz:
Odil polvonning men ketarman bu yerlardan bosh olib degan gapi
“ ”
og aynilariga og ir botib, bir xillari ko ziga yosh olib, biri bilimdonsirab, biri
‘ ‘ ‘
donosirab deyayotir:
- Bosh yorilsa bo rk ichida, qo l sinsa yeng ichida. Sirtlon sirini
‘ ‘
bermas, bo ri ko zining qirini.
‘ ‘
- Arab yiqilsa oldinga, eron yiqilsa enishga. Mard Xudodan
ko radi, nomard yo ldoshdan. Sening bu ishing nomardlikka
‘ ‘
yotadi...
- Har kim o zi ekkan daraxti ostida o zi soyalasin. Hovli-joying
‘ ‘
ham, chorbog ing ham, otadan qolgan arzimas mulking ham
‘
o zingga buyursin. Burgaga achchiq qilib ko rpaga o t
‘ ‘ ‘
qo yma...
‘ ”

8
Do stlarining achchiq gaplari suyagidan o tgan Odil polvon ularga shunday‘ ‘
javob qiladi: Otadan oltov bo lsang vataningga yolg izsan. Hali birovga
“ ‘ ‘
og irligimiz tushib, o ligimizni ortganimizcha yo q, shukur. Yaxshi otdan
‘ ‘ ‘
yiqilsa, yomon ta nachi. Sizlarning gaplaringiz Sig sa ham besh tanga,
’ “ ‘
sig masa ham ber besh tanga deganga o xshayapti... Tup degan tuprik, qaytib
‘ ” ‘
yutsang makruh. Ko chaman dedim, ko chaman. Er o lmay risqisi kamimas.
‘ ‘ ‘
Kunimiz to laroq o tmasa, silaroq o tar. Yaqinda o tirib tishlashgandan
‘ ‘ ‘ ‘
ko ra, uzoqda o tirib kishnashgan ma qul. Qaytam izzatli, e tiborli bo lasan
‘ ‘ ’ ’ ‘
kishi .
”
Bu parcha o quvchiga maqol aytish musobaqasini eslatadi. To ra Sulaymon
‘ ‘
qahramonlari shunchaki suhbatlashmaydilar. Ular maqollar orqali o z fikrlarini
‘
izhor etadilar. Ushbu kichik dialogning o zidayoq muallif 13 ta maqol ishlatib
‘
xalqona tafakkur quvvatini ko z-ko z qiladi.
‘ ‘
Yuqoridagi dostonida muallif yuzdan ortiq xalq maqollarini qo llangan.
‘
Demak, To ra Sulaymon dostonlari hamda baxshiyona termalari tarkibida
‘
Samarqand hamda Sirdaryo vohalari hududida keng qo llanuvchi xalq maqollarini
‘
jamlagani bilan ham qimmatlidir.
Qayta ishlangan oddiy folklorizmlar maqol yoki naqllarning asar badiiyati
talabiga ko ra o zgarishga uchrashi natijasida yuzaga keladi. Biz To ra
‘ ‘ ‘
Sulaymon ijodi misolida qayta ishlangan oddiy folklorizmlarni quyidagi uch
guruhga ajratdik:
- maqolning biroror qismi tushirib qoldirilishi;
- maqol mazmunini qarama-qarshi qo yish;
‘
- maqol aynan keltirilmasa-da, unga ishora qilish.
Birinchi guruh oddiy folklorizmlarda maqol tarkibidagi biror so z yoki
‘
ko pincha maqolning bir qismi tushirib qoldiriladi. Masalan, To ra
‘ ‘
Sulaymonning Osmon o rtasinda o rtanadir Oy she rida Oyning o n
“ ‘ ‘ ” ’ “ ‘
beshi yorug , o n beshi qorong i maqoli vazn talabiga ko ra quyidagicha
‘ ‘ ‘ ” ‘
o zgarishga uchraydi:
‘

9
Nega beshim yorug , beshim qora deb,‘
Birlar to kis, birlar jigarpora deb,
‘
Yetolmasdan Haqqa haq ovvora deb,
Osmon o rtasinda to xtab qolar Oy .
‘ ‘
Bo g inlar soniga muvofiqlik yuzasidan shoir satrlarida oyning o n
‘ ‘ “ ‘
beshi besh ga aylantiriladi. Ammo she rning umumiy mazmunidan ushbu
” “ ” ’
maqolni anglash mumkin.
Ikkinchi guruh oddiy folklorizmlar tabiatini folklorshunos L.Sharipova
shunday ta riflaydi: 70-80- yillar o zbek she riyatida yuzaga kelgan oddiy
’ “ ‘ ’
folklorizmlarning ayricha jihatlaridan biri shuki, u ruju san ati bilan yonma-yon
’ ’
keltirilib, go yo maqol ma nosi inkor qilinadi va shu orqali ifodalanayotgan
‘ ’
mazmun yanada boyitiladi . To ra Sulaymon Qismat she rida yozadi:
” “ ” ‘ ’
Oyning o n beshimas bari qorong u,
‘ ‘
Ko lankasiz, tiniq kunlarim kamdir .
‘
Yuqoridagi misralarda yana o sha Oyning o n beshi yorug , o n beshi
‘ “ ‘ ‘ ‘
qorong u maqolining mazmunini qarshilantirish orqali shoir lirik qahramon
‘ ”
holatidagi qora bo yoqlarni yanada quyuqlashtiradi.
‘
Uchinchi guruh oddiy folklorizmlar asar matnida aynan keltirilmay, faqatgina
ularga ishora qilinadi.
To bashar bor ekan, bor ekan quyosh
Birlashgan elga yov otolmagay tosh .
Xalqning birligi, hamdard-hamnafasligini orzulagan muallif B i r lashgan
“
o zar, birlashmagan to zar maqolining birinchi qismini o z asarida mazmunan
‘ ‘ ” ‘
qo llaydi. Bu bilan shoir birlashgan xalqning doimo olg a borishi, bu xalqqa
‘ ‘
birovning tosh otishga haddi sig masligini ta kidlaydi. Birlik mavzusidagi yana
‘ ’
bir maqol B a hor, ketma mening bog imdan she rida quyidagicha
“ ” ‘ ’
qo llanadi:
‘
Qilmishi qing ir zotga davr qayda, davron qayda?
‘
Vatangado kimsaga beminnat makon qayda?

10
Yolg iz otga olamda nom qayda, nishon qayda?‘
Bahor, sensiz sahroyu tog u toshga jon qayda?
‘
Ketma, Bahor, mening bog imdan .
‘
Y o l g iz otga olamda nom qayda, nishon qayda? satrida Y o l g iz
“ ” “ ‘ ‘
otning changi chiqmas, changi chiqsa ham dong i chiqmas maqoliga ishora
‘ ”
qilinmoqda.
Shoir yana bir she rida umrning o tkinchiligi haqida so z yuritadi:
’ ‘ ‘
Esiz, bolalikni qoldirib ortda,
Umr o tmoqdadir daryo misoli.
‘
Qoldirib-qoldirmay iz bu hayotda,
Umr o tmoqdadir daryo misoli .
‘
Kishi hayotining shiddatini ta kidlovchi Umr oqar daryo maqolida
’ “ – ”
umr hamda daryo so zlarini birlashtiruvchi harakat oqmoq bo lsa, To ra
‘ “ ” ‘ ‘
Sulaymon satrlarida ularni o tmoq fe li birlashtiradi. Umrning oqishi dan
“ ‘ ” ’ “ ”
farqli holda umrning o tishi shoir satrlariga biroz sokinlik baxsh etadi. Shoir
“ ‘ ”
umrning shiddatidan emas, beg ubor bolalikning ortda qolgani hamda bu
‘
hayotdan biror iz qoldirmay o tib borayotganligidan o kinadi.
‘ ‘
To ra Sulaymon ijodida nafaqat o zbek xalq maqollari, balki qardosh
‘ ‘
xalqlar donishmandligi mahsuli bo lgan maqollar ham uchraydi:
‘
Qozoqiyada, poyabzal ayog ingni qisib turganidan so ng dunyoning
“ ‘ ‘
kengligining sheshesini... degan gapni bir vaqtlar o zingizdan eshitgan edim .
‘ ”
Poyabzaling tor kelganda, dunyoning kengligini netasan? mazmunidagi
“ ”
qozoq xalq maqoli orqali muallif sobiq tuzum tutumlarining kishilar ahvolini
qanchalar tang qilganini obrazli ifoda etadi.
Ustivor deb nomlanuvchi baxshiyonasida To ra Sulaymon o zbek xalq
“ ” ‘ ‘
maqolini arab xalq maqoli bilan yonma-yon ishlatadi: Uningsiz ham, kim
“
qilmagay kim topmagay, yo bo lmasa, al qasosul minal haq, degan gaplar ham
– ‘
bor .
”

11
Adabiyotshunos Q.Yo ldoshev shoirga bag ishlangan Xalqona ruhiyat‘ ‘ “
musavviri maqolasida uning ijodiga baho berar ekan, Sutsiz sigir suzag on
” “ ‘
kelar , Toqatliga tog lar egar boshini , Quvib o lgan mangulik, qochib
” “ ‘ ” “ ‘ –
o lgan - ko mgulik singari qator maqolu hikmatlar yaratgan ligini
‘ ‘ ” ”
ta kidlaydi . Biroq olim xalq maqollari uchun anonimlik xususiyati xos ekanini
’
nazardan chetda qoldiradi. To ra Sulaymon ijodida yana bir qancha xalq
‘
maqollarining variantlari uchraydiki, bir qarashda ularni muallif tomonidan
to ldirilgan, davom ettirilgan degan fikrga kelish mumkin.
‘
Yaxshining yomoni bo ladi, har narsaning o z kushandasi beomoni
“ ‘ ‘ –
bo ladi (Har yaxshining bir yomoni bor);
‘ ”
Qumrining bolasi qumri, Umrining bolasi Umri.
“ – – SHerning bolasi ham
sher, boyqushning bolasi qora jer (SHerning bolasi ham sher);
”
O g ilniki o yin bilan,
“ ‘ ‘ – ‘
Qizniki qiyin bilan,
–
Odamzodning husni lafz,
–
Tarozi shayin bilan
– ”
(O g ilniki o yin bilan,
‘ ‘ ‘
Qizniki qiyin bilan);
B a l iq sasir boshidan,
“
Moxov ma lum qoshidan
’ – ”
(Baliq boshidan sasiydi)
kabi maqollarni Mirzacho l vohasi ahli ishlatadigan xalq maqollarining
‘
to ldirilgan variantlari sifatida baholash mumkin. Shoirning topqirligi, ushbu
‘
maqolni to liq holida va o rinli tarzda asariga olib kirganidadir.
‘ ‘
Shoir ijodida xalq maqollariga juda yaqin turuvchi aforizmlar ham uchraydi:
O qqa uchgan qabrli, gapga uchgan jabrli;
‘ – –
Qo shiqni yozgan birov, aytgan birov, kuygan birov...
‘
Qalbi qora bilan yotding nima-yu, qabrda yotding nima?

12
To ra Sulaymon aforizmlarini xalq maqollari bilan adashtirib yubormaslik‘
mushkul. Ular ham shakliy qurilmasi, ham mazmun-mohiyati bilan paremiyalarga
o xshab ketadi. Biroq ular To ra Sulaymon umri davomida ega bo lgan
‘ ‘ ‘
saboqlardir.
To ra Sulaymon asarlarida qo llangan oddiy folklorizm namunalari o ziga
‘ ‘ ‘
xos, originalligi bilan alohida ahamiyatga ega. Ularni to plab Sirdaryo vohasi
‘
xalqi uchun xos bo lgan xalqona donishmandlik namunalari sifatida e lon qilish
‘ ’
mumkin. Shoir yaratgan asarlar badiiyati jihatidan yozma adabiyotga daxldor
bo lsa, To ra Sulaymon folklorizmining o ziga xosligi, ijodkor asarlarida xalq
‘ ‘ ‘
hayoti va tutumlari ifodalangani bilan folklorshunoslik, madaniyatshunoslik
sohalari uchun ham muhim ma lumotlarni taqdim eta oladi.
’

13
1.2. II bob. To ra Sulaymon she riyatida murakkab folklorizmlar‘ ’
O zbek she riyatida ruhiy tasvir ko rinishi va tamoyillari turli davrlarda
’ ’ ’
turli shakllarda zohir bo lgan.
’ Chunki she ’ riyat davr nafasi , o ’ sha davr kishisi
ruhiy olamida kechuvchi jarayonlarning lirik qahramonlarning ruhiy dunyosi bilan
uyg ’ un manzaralaridan yaraluvchi san ’ at mulkidir . Shuning uchun she ’ riyatdagi
ruhiyat tasviri xususiyatlarini davr harakteridan ajralgan holda tasavvur etish yoki
tadqiq qilish haqiqatga muvofiq kelmaydi . Shu nuqtai nazardan turib , ishda XX asr
o ’ zbek she ’ riyatining har bir tarqqiyot bosqichiga xos bo ’ lgan ruhiyat tasvirining
namoyon o ’ lish darajalari uning lirik she ’ riyat rivojidagi o ’ rni va ahamiyatini
o ’ rganishga harakat qilindi .
Ruhiyatning teran tasviri-lirik qahramon ichki dunyosining boyligini
ko rsatuvchi asosiy xususiyat. Zero, lirik qahramonning o zi yashayotgan
’ ’
jamiyatda sodir bo layotgan ijobiy yoki salbiy hodisalarga yohud hayotning lirik
’
qahramon qalb va tafakkur olamiga ta siri uning ichki kechinmalari tarzida
’
tasvirlanadi. Ana shu narsa o quvchiga tashqi olam-ob ektiv borliqning inson-
’ ’
sub ekt-lirik qahramon ichki dunyosining boyishiga, ruhiyatdagi ranglarning
’
tiniqlanishiga, serjiloligiga yoki buning butunlay aksi yuzaga kelishiga sabab
bo lishi mumkinligidan habar beradi. Binobarin, bu ranglar zavq baxshmi yoki
’
yo qmi nurlimi nursizmi, bundan qat iy nazar u o quvchida munosabt paydo
’ ’ ’
qilmasdan qolmaydi. Natijada o quvchi o ziga fikrlaydi, o z dunyo qarashi
’ ’ ’
saviyasida hukm va xulosa chiqaradi. She r o quvchini hayajonlantira bilsa, uni
’ ’

14
bilmaganini bilish, ko rmaganin ko rishga yo l ochsa, albatta, u lirik’ ’ ’
qahramonga ergashadi, uni qalb tajribalaridan ibrat oladi, Zero, tuyg ularda
’
jonlanish, hissiyotida uyg onish sezgan hayajonlari jumbushga kirgan, fikr-
’
uylarida aniqlik, tiniqlikni anglagan kurashlarning maqsadli, xulosalarining
mantiqli bo lib borayotganligiga ko maklashayotgan she riyat har bir kishi
’ ’ ’
uchun haqiqiy muallim va dil rahnamosidir. Bas, shunday ekan, o zbek
’
she riyati lirik qahramonining ichli dunyosi, ruhiy olami boyligi, unig ijtimoiy,
’
ma naviy hayot oqimiga ta siri va ruhiy faollik darajasini tadqiq etish
’ ’
she rshunoslikning eng dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Qolaversa,
’
bugungi kunimiz uzoq va yaqin o tmishimizdan yohud kechagi hayotimizdan
’
tubdan farq qiladi. Shu ma noda o tmish tajrimbalarini o rganish ilm va ijod
’ ’ ’
rivoji uchun qancha foyda yetkazsa komil inson tarbiyasi uchun ham shuncha
ahamiyatlidir. Chunonchi, 20-30-yillar lirik qahramoni o zining ruhiy dunyosi
’
bilan keyingi davr qahramonlariga o xshamaydi. 60-yillardan bosh esa o zbek
’ ’
she riyatida yuzaga kelgan to lqin 70-80-yillarda yanada kuchayib bordi, chunki
’ ’
bu yillarga kelib sotsialistik jamiyatda uzoq davr mobaynida ildiz otgan, hozirgi
atama bilan ifodalanganda turg unlik hukmronlik mavqeiga erishdi. Buning
’
oqibatida inson qadri, tarixiy va milliy an analar qimmati nisbatan pasaydi.
’
Ma naviy yemirilishlar avj nuqtaga ko tarila bohladi. Natijada, hayot va inson,
’ ’
jamiyat va shaxs munosabatlarida sohtalik notabiiylik oqibatida kelib chiquvchi
ziddiyatlar kuchni ko rsata bordi. Ammo shunda ham insoniyatning asrlar
’
davomida yaratgam ma naviy hazinasidagi nurlar zamondoshimiz qalbi va
’
yo lini yoritishga xizmat qildi. Bunda badiiy adabiyot, ayniqsa, she riyatning
’ ’
xizmati beqiyos bo ldi. Uni lirik qahramoni xalq, millat uchun naf keltirmaydigan
’
ko p nomaqbul ishlarning yo lini to sish uchun intildi. Ammo bunda, hayotga
’ ’ ’
yo l olayotgan mavhumlik haqidagi qarashlarning qalbiga, ruhiyatiga ingan isyon
’
uchqunlarini pardalab, ya ni majoz kinoya va ishorat usullarida ifodalashga
’
majbur bo ldi. Shunday bo lsa-da bu davr she riyatida lirik qahramon
’ ’ ’
ruhiyatining tasviri teranlashdi, hayot va inson qalbiga chuqurroq kirib boorish

15
unda kechayotgan o zgarishlar ildizini ochish, ruhiy bezovtalik sabablarini izlash’
she riyat oqimini yangicha o zanga yo naltirdi. Qisqacha qilib aytganda
’ ’ ’
she riyatimizning lirik qahramoni ruhiy olami shu qadar teranlik va kenglik kasb
’
eta boshladiki unda kechayotgan har bir jarayon hayot va jamiyat bilan ajralmas
uyg unlik kasb etdi. Ya ni she riyatda ruhiy olam psixologik tasvirning
’ ’ ’ –
teranlashuvi jamiyatda sodir bo layotgan ijtimoiy, siyosiy va ma naviy
’ ’
burilishlar sifati natijasida yuzaga chiqdi. Demak, she riyatda ruhiyat tasvirining
’
chuqurlashuvida bosh omil hayot va inson ya ni jamiyat va shaxs harakteridagi
’
jiddiy o zgarishlar muhim rol o ynagan edi. Bulardan shunday umumiy xulosaga
’ ’
kelish mumkinki biz o rganayotgan davr o zbek she riyatida psixologik tasvir
’ ’ ’
ko lami o zining ma lum yuksalish darajalariga ega bo lgan. Buni o rganish
’ ’ ’ ’ ’
o zbek she riyatining tarqqqiyot bu jarayonlarining ichki rivojlanishi yoki
’ ’
rivojlanmaganlik sababalarini tekshirish demakdir.
Lirikada ruhiy iztirob tabiati g’oyatda murakkab va o ziga xosdir. Chunki
’
ular bir-biriga juda o xshash va umumiy jihatlarga ega. Shu sababli dastlabki
’
qadamdanoq oldimizda Ruhiy iztirob nima? Lirikada ruhiy iztirob qanday
“ ” “
xususiyatlarga ega? degan savollarga duch kelamiz.
”
Shu o rinda diqqatni bir muhim nuqtaga qaratmoqchimiz. Ma lumki
’ ’
adabiyotshunoslikda ko pincha psixologizm ruhiy iztirob va ruhiy iztirob
’ “ ”
o zaro sinonim hosisalar sifatida qo llaniladi. Holbuki bu tushunchalar tabiatan
’ ’
o zaro tubdan farqlanadi. Psixologizm ruhiyat tasviri va ruhiy iztirob
’ “ ” “ ” “ ”
tushunchalariga nisbatan keng bo lib muallifning xohishiga bog liq bo lmagan
’ ’ ’
holda stixialik tarzda namoyon bo ladi.
’
Mana shu ruhiy iztiroblar shoirni buyuklikka yetaklaydi ya ni u xalq
’
durdonalaridan suv ichadi. Biz mazkur bobimizda shoir To ra So laymonning
‘ ‘
xalq poetik ijodidan foydalanish mahoratini tahlil va tadqiq etamiz
Murakkab folklorizmlar folklorshunos B.Sarimsoqov tomonidan uch guruhga
ajratiladi:
A) analitik folklorizmlar;

16
B) sintezlashgan folklorizmlar;
V) stilizatsiya xarakteridagi folklorizmlar 1
.
Analitik folklorizmlar asarning badiiy to qimasi, uning yetakchi g oyasi‘ ‘
bilan organik birikib keta olmasligi jihatidan xarakterlanadi 2
. B.Sarimsoqov o z
‘
tadqiqotida analitik folklorizmning vazifasini asarga ramziy, falsafiy ruh
bag ishlashdan iborat deya izohlaydi.
‘
To ra Sulaymon ijodida analitik folklorizm hodisasini uning
‘
Q a l dirg och nomli ocherki misolida ko ramiz. Bu ocherk Mirzacho l
“ ” ‘ ‘ ‘
vohasini o zlashtirishda faol qatnashgan Sharofat ismli ayol haqida. Muallif asar
‘
avvalida cho lning o zlashtirilishida suvning qadri naqadar baland bo lganini
‘ ‘ ‘
tasvirlash maqsadida cho lda suvsiz qolgan bir tuyakashning qonxo r tabibga
‘ ‘
duch kelgani haqidagi afsonani keltiradi. Qonxo r tabib tuyakashdan bir tomchi
‘
suv evaziga bir tomchi qon so raydi. Bir amallab chanqog ini qondirgan
‘ ‘
tuyakash kulbai xonasiga bir ahvolda yetib keladi. To ra Sulaymon bu afsonani
‘
keltirar ekan, vohada suv qanchalar bebaho ahamiyatga ega ekanini ta kidlashni
’
o z oldiga maqsad qilib qo yadi. Ocherk orqali esa Mirzacho l vohasini
‘ ‘ ‘
o zlashtirish uchun qanchalab insonlar jonlarini fido etganliklari tasvirlanadi.
‘
Afsona bu o rinda asarga birmuncha falsafiy ruh baxsh etadi hamda uning
‘
badiiyligini yanada oshiradi.
Sintezlashgan folklorizmlar tabiati birmuncha murakkab hamda folklordan
ko ra yozma adabiyotga yaqin bo lgani sabab shoir ijodida folklorizmning ushbu
‘ ‘
turi uchramaydi. Mohiyatan folklor adabiyotga yaqin bo lgan stilizatsion
‘
xarakterdagi folklorizm namunalarini esa shoir ijodida ko plab uchratish mumkin.
‘
Stilizatsiya so zi adabiyotshunoslik lug atlarida muayyan badiiy-estetik
‘ ‘
maqsadlarni ko zlab, o zga bir ijod, davr, adabiy yo nalish va sh.k.larga xos
‘ ‘ ‘
uslubiy xususiyatlarni qayta tiklashga asoslangan usul sifatida talqin etiladi .
O zbek adabiyotshunosligida stilizatsiya jarayoni kam tadqiq etilgan bo lsa-da,
‘ ‘
folklor stilizatsiyasi, og zaki ijoddan o zlashtirib olish hodisalari ma lum bir
‘ ‘ ’

17
tartibga solib o rganilgan. ‘ Folklorshunos L.Sharipova folklor stilizatsiyasini
quyidagi guruhlarda ajratadi:
 Janr stilizatsiyasi;
 Motiv stilizatsiyasi;
 Obraz stilizatsiyasi;
 Ritm stilizatsiyasi .
O zlashtirib olish xususiyatiga ega bo lgan stilizatsiya jarayonining ilk turi
‘ ‘
janr stilizatsiyasi folklor adabiyot janrlarining yozma adabiyotga olib kirilishi
–
bilan xarakterlanadi. To ra Sulaymon ijodida quyidagi folklor janrlari
‘
stilizatsiyasi uchraydi:
Doston. To ra Sulaymon dostonlarida stilizatsion xarakter asarning ham
‘
shakl, ham mazmun jihatida yaqqol seziladi. Shakl jihatidan stilizatsiya belgilari
sifatida quyidagi jihatlarni ta kidlab o tish mumkin:
’ ‘
To ra Sulaymon dostonlari xalq dostonlari singari liro-epik xususiyatga ega.
‘
Shoir dostonlarining she riy qismlari bo g inlari soni turlicha. Xalq
’ ‘ ‘
dostonlaridagi kabi shiddatli voqea hamda tuyg ular tasvirida bo g inlar soni
‘ ‘ ‘
kamayadi. Masalan, Jahonnoma dostonida urushga ketgan Otaquldan qoraxat
“ ”
olgan yaqinlari holati 7 lik bo g in asosida 4 3 turoqlangan holatda beriladi:
‘ ‘ –
Eshik oldi oydin ko l,
‘
Oyna solsam botmaydi.
Armonda ketgan bolama
Ot yuborsam qaytmaydi .
Dostonlarning nasriy qismlarida sajlardan foydalanib, asar badiiyati hamda
xalq dostonlariga yanada yaqinligi ta minlangan: Momo shu yo sinda
’ “ ‘
ko chalarga suv sepdirib, Turoni chilim bilan bir tortar nashaning noyobidan
‘
toptirib, o n bir bolarli mehmonxonasini chamanda gulday etib bezab, ko rpa-
‘ ‘
ko rpachalarni shohona qilib tuzab, qizsirab, qimizsirab keladigan o zi kelgan
‘ ‘
m e hmon atoyi xudo l arini eshonni kutganday kutib olib xizmatlariga
“ ”
tutinmoqqa boshlaydi...
” 1

18
Terma. To ra Sulaymon ijodiga mansub baxshiyona termalar xalq og zaki‘ ‘
ijodining terma janridan stilizatsiya qilib olingan. Ushbu baxshiyona termalar hajm
jihatidan dostondan kichikligi, shaklan liro-epik xususiyat kasb etgani, nasriy
qismda saj san ati qo llangani holda mazmunan pand-nasihat ruhini o zida aks
’ ‘ ‘
ettirishi ularning folklor termalaridan aynan shu xususiyatlarni stilizatsiya qilib
olganliklaridandir. To ra Sulaymon baxshiyona termalarining she riy qismlari
‘ ’
xalq yo lidagi g azallardan iborat ekani ularning o ziga xosliklarini ifoda etadi.
‘ ‘ ‘
Ya ni, biz o rganib qolganimiz folklor termalari odatda barmoq vaznida bitiladi
’ ‘
hamda ularning qismlarini to rtlik sifatida kitobxon e tiboriga havola etish
‘ ’
mumkin. To ra Sulaymon baxshiyona termalarida esa lirik qismlar, asosan, xalq
‘
yo lidagi g azallar ko rinishida ijod etilgan:
‘ ‘ ‘
Ne uchundurkim bu elda saodat soxtadin soxta,
Xiyonat avjida, yorab, diyonat soxtadin soxta.
Izzat-ikrom, hayo, mehru oqibat soxtadin soxta,
Iltijolar ijobatsiz, ibodat soxtadin soxta . 2
To ra Sulaymon termalarini folklor termalari bilan yaqinlashtiradigan yana
‘
bir jihat ularda bosh qahramon sifatida xalq ijrochilarining ishtirok etishidir:
Q a f asga tushgan qushday, bu davra o ng emas, tushday bo lib o tirgan
“ ‘ ‘ ‘
Ergash bobo qo liga otameros, bobomeros sozini olib to lib-toshib huylashga,
‘ ‘
kuylashga tushibdi...
” 3
Shoir A y l anib II nomli ushbu termasida baxshi Ergash Jumanbulbul
“ ”
nomidan o z dardlarini kuylaydi. Muallifning ushbu janrdagi asarlariga xalq
‘
baxshilarining hayoti, boshdan kechirgan voqea-hodisalar asos qilib olingan.
Fikrimizning isboti sifatida To ra Sulaymon Ko rsatma nomli baxshiyona
‘ “ ‘ ”
termasida shunday yozadi:
Yer yuziga sig madim men, yeru ko k torlik qildi,
‘ ‘
Mard xudodan ko rar, lekin bir bek( xunxorlik qildi.
‘
Bu satrdagi b e k k a muallif quyidagi havolani beradi:
“ ”

19
( T og aybek ismli Xatirchi begi oqinning inisi Abdulxalilni qarorgohiga“ ‘
chaqirtirib tun bo yi doston ayttiradi. Shu tunda yuqa-yengil kiyingan Abdulxalil
‘
shamollab, oradan olti oy o tar-o tmas qaytish qiladi. Bu Ergash boboning
‘ ‘
boshiga tushgan qaro kunlarning boshlanmasi edi .
” 1
Shu asarning yana bir o rnida baxshining biografiyasiga doir quyidagi
‘
ma lumot havola etiladi:
’
G am-sitam yengdi mani, ayriliq, armon yengdi,
‘
Jigarbandlarim dog i bevaqt, begumon yengdi.
‘
Qad-qovmatim dol aylab ul bargi suman( yengdi,
Qurolsiz, aslahasiz yomondin yomon yengdi.
( O qin bu yerda umr yo ldoshi Ziynatoy O tamurod qizini nazarda
“ ‘ ‘
tutyapti
” 2
.
Aynan shu yo nalishda bugungi kunda ijodkorlarimizdan Azim Suyun,
‘
Usmon Azim hamda Faxriyor kabilar muvaffaqiyatli ijod etib kelmoqdalar.
Demak, xalqona termalarning yozma adabiyotga o zlashtirish borasidagi To ra
‘ ‘
Sulaymon maktabi tajribalari davom ettirilmoqda.
Xullas, To ra Sulaymonning baxshiyona termalari janr sifatida taraqqiyot
‘
bosqichining ilk davrlarini o zida namoyon etadi. Muallifning bu turkum asarlari
‘
badiiyat jihatidan yuqori saviyaga ega ekani, folklor an analarini o zida
’ ‘
saqlagani vanihoyat xalq og zaki ijodi ijrochilari haqdagi biografik
‘
ma lumotlarni taqdim etishi bilan XX asr o zbek adabiyotida alohida hodisa
’ ‘
bo ldi.
‘
Motiv stilizatsiyasi. To ra Sulaymon ijodida xalq dostonlariga xos bo lgan
‘ ‘
hamda xalq hayoti, turmush tarzi bilan bog liq motivlar stilizatsiyasi kuzatildi.
‘
Dostonga xos motivlar stilizatsiyasi o zbek xalq dostonlari syujeti tarkibidagi
‘
biror bir halqaning yozma adabiyotda qo llanilishi bilan xarakterlanadi. Ushbu
‘
adabiy tajriba To ra Sulaymon ijodida quyidagi shaklda kuzatildi:
‘

20
Muallif J a h onnoma afsonasida Qamarning yori Bibi Hilolga oshiq“ ”
bo lgan Yetti Qaroqchining oylab solishgani, omonsiz solishgani va axiyri
‘
shunday qarorga kelishgani haqida yozadi:
- Yaxshisi birimiz emas, barimiz olaylik. Biroq sharti shuki, faqat uning
“
diydoridan, jamolidan barchamiz bahramand bo lib yuraylik, - degan
‘
sharmisorlikni o rtaga tashlashibdi
‘ ” 1
.
Ushbu motiv, Birimiz bo lmasa barimiz olaylik jumlasi o zbek xalq
“ ‘ ” ‘
dostoni Alpomish da ham uchraydi. Barchinga uylanish ilinjida talashgan
“ ”
to qson alpning kattasi Ko kaldosh oxiri shunday qaror beradi:
‘ ‘
- Bunday dalada chatoq qilib yurganimiz bo lmas, yuringlar, to qsonimiz
“ ‘ ‘
ham boraylik, o zbakning qizini yo birimiz olaylik, yo barimiz olaylik...
‘ ” 2

Bir vaqtning o zida bir ayol va bir necha erkak yoki bir erkak va bir necha
‘
ayol o rtasida qurilgan oila fanda poligamiya hodisasi deb yuritiladi.
‘
Manbalarda poligamiya ( grekcha πολύς — ko‘p kishili, γάμος — nikoh)
hodisasi ko‘pnikohlilik, ko‘p xotin yoki ko‘p erkak bilan nikohda bo‘lish
jarayonini ifodalashi ko‘rsatilgan. Uning ikki xil formasi kuzatiladi: poliandriya va
poliginiya .
Poliandriya (ko‘p erlilik) — poligamiyaning kam uchraydigan formasi
bo lib, bir ayolning bir vaqtning o zida bir qancha erkak bilan nikohda
‘ ‘
yashashini bildiradi. Bu hodisa XIX asrda aleut hamda eskimoslarning ba zi
’
guruhlarida uchragan bo lsa, keyinchalik janubiy Hindiston va Tibetning ayrim
‘
etnik guruhlarida saqlanib qolgan.
Poliandriya hodisasi motivlarining xalq eposlarida mavjudligi, yozma
adabiyot tomonidan o zlashtirilishi xalq orasida bu hodisaning qachonlardir
‘
amalda bo lganidan darak beradi. Mavjud ma lumotlarga asoslanib poliandriya
‘ ’
hodisasi yurtimizning buddaviylik dini tarqalgan hududlarida mavjud bo lgani
‘
haqida xulosaga kelish mumkin. Tibet o lkasi orqali Markaziy Osiyoga kirib
‘
kelgan ushbu hodisaning qaysi davrgacha saqlanib qolgani haqida aniq ma lumot
’

21
yo q. Islomning Markaziy Osiyoga kirib kelishi bilan poliandriya hodisasiga‘
barham berilgan, deb taxmin qilish mumkin.
Alpomish dostonidagi to qson alpning Barchinga uylanish niyati bu
“ ” ‘
dostonning tarixiy ildizlari juda qadimga borib taqalishini ko rsatadi. Chunki
‘
yakkaxudolik dinlari, xususan islom poliandriyani qattiq rad etadi. To ra
‘
Sulaymon dostonidagi Yetti Qaroqchining Yaxshisi birimiz emas, barimiz
“
olaylik.., - degan sharmisorlikni o rtaga tashlashi zamirida ham islomiy aqidalar
‘ ”
yotadi. YA ni, muallif ushbu hodisani sharmisorlik sifatida baholash bilan
’ “ ”
o quvchida unga qarshi fikr uyg otishga urinadi. Xalq orasida hayot tarziga
‘ ‘
aylanib ketgan diniy tushunchani obrazlar vositasida aks ettirgan muallif bu bilan
asari qahramonlariga o z xalqining ruhiyatini, tasavvur hamda hissiyotlarini ham
‘
singdirib yuborishga muvaffaq bo ladi.
‘
Markaziy Osiyo xalqlarida nikohning yana bir turi aka vafot etganida uning
–
farzandlarini begona qo lda qolmasligini nazarda tutib, tul qolgan ayolni ukasiga
‘
nikohlab berish odati uchraydi. Ba zi qishloqlarda an anaga aylanib qolgan
’ ’
ushbu holat kishining qalbi, ruhiy kechinmalari bilan hisoblashmaydi.
To ra Sulaymon xalq urf-odatlari bilan bog liq ushbu motivni o zining
‘ ‘ ‘
Jahongashta dostoni syujetiga asos qilib olgan. Doston qahramoni Oybahor eri
“ ”
o lgach, qaynisi Ernazarga tegishdan bosh tortadi va er uyidan ham, ota uyidan
‘
ham bosh olib chiqib ketadi. Muallifning bir qator dostonlari uchun umumiy
mavzu yolg iz qolgan ayolning farzandi saodati uchun umrini bag ishlashi
– ‘ ‘
haqidagi tasvirlar ushbu dostonning keyingi voqealari uchun asos bo ladi. Biroq
‘
halq udumiga Ernazar emas, Oybahorning, ayol kishining qarshi chiqa olishi
zamirida, ma lum ma noda ayollarni jamiyatning m kuchi sifatida shakllantirish
’ ’
bilan bog liq siyosiy tuzum qarashlari ta sirini ham sezish mumkin.
‘ ’
Xalq hayoti, turmush tarzi bilan bog liq motivlar stilizatsiyasi muallifning
‘
dostonlarida ko p uchraydi. Ushbu motivlarni tabiatiga ko ra ikki turga ajratish
‘ ‘
mumkin:
- xalqning turmush tarzi bilan bog liq udumlar;
‘

22
- diniy e tiqod bilan bog liq udumlar.’ ‘
To ra Sulaymon ijodida to y marosimi bilan bog liq an analar tasviri
‘ ‘ ‘ ’
ko p uchraydi. Jahongashta dostonida muallif to y tasvirini berar ekan, bir
‘ “ ” ‘
qator xalqona urf-odatlar haqida ma lumot beradi:
’
To y bor yerga besh bolasini yetaklab, oltinchisini orqalab keluvchi satta
“ ‘
beo xshov xotinlar, o zini farishtai pokiza sanovchi yuqamechkay otinlar,
‘ ‘
kuyovdan gap ochilsa oqshami bilan alahsirab chiqadigan qizlar, yetti o lchab bir
‘
kesadigan ham sinchi, ham dasturxonchi ayollar, qadimdan qolgan odatimiz,
erkaklarning biz bilan ishi bo lmasin, deb ne mahalgacha hali eshik ochar ,
‘ “ ”
hali ignasanchar , hali kampir o ldi , hali oyna ko rdi , bular ham
“ ” “ ‘ ” “ ‘ ”
kamlik qilganday, hali soch siypatar , hali ot irillatar , so ng qiz
“ ” “ ” ‘ “
yashirdi , kimga oshirdi hunarlarini ko rsatib, lablariga uchuq toshgan qirq
” “ ” ‘
kokilli Oybahor bilan bu oqshomni iyiqqan olqorday betoqat bo lib kutgan
‘
Otaqulni jonidan bezor qilib yotdi .
” 1

Voqealar davomida xutbadan so ng tortiladigan to qqiz tovoq , o lan
‘ “ ‘ ” ‘
aytishuvi, qizni kuyovga tutib beradigan poshshoyi vazir o yini, tong azonda
“ ” ‘
esa quda ziyofati , kelinni boshqalarga tanishtiruvchi bet ochar , salom
“ ” “ ” “
soldi marosimlari hamda ularning o tkazilish tartibi haqidagi tasvirlar uchraydi.
” ‘
To ra Sulaymon ijodida diniy e tiqod bilan bog liq udumlar islom
‘ ’ ‘
aqidalarining xalqona ifodasi sifatida namoyon bo ladi. Uning qahramonlari
‘
maxsus diniy marosimlar o tkazmaydilar, balki bu ularning hayot tarziga aylanib
‘
qolgan. Ular boshqacha yashashni bilmaydilar va e tiqodli umr kechiradilar.
’
Yana o sha Jahongashta dostonida muallif chavandoz polvonning
‘ “ ”
imkoniyatlarini baholar ekan, bosh mezon sifatida islomiy arkonlarni qo yadi:
‘
G oyibnazar polvon esa besh vaqt namozini qazo qilsa qilar edi, Ko kbo z
“ ‘ ‘ ‘
tarbiyasini kanda qilmas edi...
” 1

Faqat mubolag a zarurati tufayli polvonlarning imkoniyatlari diniy
‘
arkonlardan balandroq qo yiladi. Bu bilan diniy qarashlarning darajasi
‘
pasaymaydi, balki, chavandozning o z ishiga sadoqati yanada oshiriladi.
‘

23
Yana bir o rinda shunday tasvir beriladi: Oshdan so ng azon aytilib,‘ “ ‘
ketidan hufton namozi o qilib, namozdan so ng Madali maxsum bilan alifni
‘ ‘
kaltak, mimni g altak deb tushunadigan avom, xudojo y chollar chordanani
‘ ‘
qayta qurib, allamahalgacha kitobxonlik bo ldi
‘ ” 2
. To ra Sulaymon ‘
qahramonlari garchi bilimsiz, g arazgo y bo lsalar-da, ular e tiqodli insonlar.
‘ ‘ ‘ ’
Kimnidir qoralab, qishloqdan haydash maqsadida yig ilgan majlis ham, albatta,
‘
hufton namozini o qib bo linganidan so ng o tkaziladi. Qishloqning avom ahli
‘ ‘ ‘ ‘
uchun ba zida e tiqodning oddiy bir odat darajasida kam ahamiyat kasb etishi bu
’ ’
o rinda juda asosli yoritilgan.
‘
Suvni ko rganda biz undan bahra olmoq, poklanmoq haqida o ylaymiz.
‘ ‘
Baliqlar esa butun umrini suvda o tkazadi. Ular uchun chanqamoq, suvda
‘
poklanmoq tushunchalari yo q. To ra Sulaymon qahramonlari ham e tiqod
‘ ‘ ’
masalasida suvdagi baliq kabidir. Bir chirpit qimiz ustidagi gap nomli hikoyasi
“ ”
qahramoni To lanboy og a yoshlik paytlarini shunday eslaydi:
‘ ‘
Savodli kishilarning gapiga qaraganda, kolxoz degani urushgan kishilarni
“
yarashtirib, yarashgan kishilarni kurashtirib, yuqa-yo qsillarga qarashadigan
‘
xudojo y bir kishining nomi bo lsa kerak, deb o ylayman .
‘ ‘ ‘ ” 3
Yosh va savodsiz bo lishiga qaramay To lanboyning tasavvurlarida yaxshi
‘ ‘
kishi, albatta, mustahkam e tiqodli bo lishi kerak, degan tushuncha
’ ‘
shakllantirilgan. Demakki, u ham suv ichida ulg aygani sabab jamiki yaxshi
‘
narsalar suvdagina bo lishi mumkinligiga ishonadi.
‘
To ra Sulaymon asarlarida stilizatsion motivlar qishloq ahlining kechmishu
‘
kechinmalarini o zida ifoda etadi. Ushbu motivlar nafaqat muallif asarlarining
‘
hayotiyligini ta minlaydi, balki To ra Sulaymon uslubi uchun ham asos bo lib
’ ‘ ‘
xizmat qiladi.
Obraz stilizatsiyasi. Shoir ijodida ko p murojaat etiladigan quyidagi folklor
‘
obrazlari o zlashmalarini uchratish mumkin:
‘
Alp obrazi. Bu termin qadimgi turk qahramonining nomi, laqabi amunini
ifodalaydi. A.Alizoda Ansoriy Islom qomusiy lug atida turkiy xalqlar islomni
‘

24
qabul qilganidan keyin Alp nomining G ozi nomiga o zgargani haqida“ ” “ ‘ ” ‘
ma lumot beradi .
’
Alp obrazining tarixiy kelib chiqishi folklorshunos Sh.Turdimovning
Go ro g li dostonlarining genezisi va tadrijiy bosqichlari mavzusidagi
“ ‘ ‘ ‘ ” ”
tadqiqotida atroflicha tadqiq etilgan. Olim ishning bir bobida alplik tizimi haqida
mulohaza yuritib, alplik tizimining quyidagi shartlarini aniqlaydi: Alplik
“
tizimining tayanch bo g inlarini qahramonning tug ilmasdanoq homiy eranlar
‘ ‘ ‘
tomonidan tanlanib nazarkarda bo lishi, ilk bosqichda ilohiy homila topib,
– ‘
«o zga makon»da dunyoga kelib, yurtiga qaytishi, alplik dardiga yo liqib,
‘ ‘
eranlar makonida jismi toblanib alp sifatida qayta yaratilishi, ushbu initsatsiya
jarayonida alplik sir-asrorini egallashi, o z vazifasi, burchi, taqdiridan ogoh
‘
etilishi, eranlardan birining qahramonga doimiy hamkor bo lib, uning hayoti
‘
g ayriqutb, raqib (do st) taqdiriga bog liq kechishi, yangi saltanatga asos solib,
‘ ‘ ‘
el-yurt kamoliga xizmat qilishi, umri poyonida eran maqomida asl makoniga
qaytishi tashkil etadi .
” 1
Bir so z bilan aytganda, alp xalq qahramoni. Ham aqliy, ham ruhiy, ham
‘ –
jismoniy kamolotga erishgan, ilohiyot olami bilan muloqotga kirisha oladigan
kishilargagina xalq bu nomni bergan. Xuddi shunday, To ra Sulaymon ijodida
‘
elning orzu-intilishlarini o zida aks ettirgan komil inson sifatida Alp obrazi
‘
uchraydi.
Har elning o z muftiysi, qozi kaloni bo lsin,
‘ ‘
Oqinlarining ham o z aytar o lani bo lsin,
‘ ‘ ‘
Maydon talab erlari, alp, pahlavoni bo lsin,
‘
Qarg a, quzg un qo nolmas qo shin, qo rg oni bo lsin...
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
To ra Sulaymon ijodida Alp pahlavon yigit. Uning tasviri mifik ildizidan
‘ –
biroz yiroqlashgan, o z davrining kishisi sifatida chiziladi. Qadim tarix bitiklari
‘
bo lmish xalq eposlarida mislsiz qahramonliklar ko rsatgan Alpning bugungi
‘ ‘
tasviri qanday?
Ot kimniki? Minganniki. To n esa kiyganniki,
‘

25
Yog lik joy qay bir kattaning qizini suyganniki.‘
Qora mehnat, qora qozon ishi o ngmaganniki,
– ‘
Alp bo lsang ham o z ishingdan qoniqishdan gapirma .
‘ ‘
O z zamonasini tasvirlar ekan, shoir davr qahramonlarining nokomilligidan,
‘
Alplik missiyasining o z mohiyatini yo qotgani, ularga xos eng muhim xususiyat
‘ ‘
oriyat masalasining qimmati pasayib borayotganidan o kinadi. Alhazar deb
– ‘ “ ”
nomlangan yana bir she rda davr qahramon lari surati yanada aniqlashtiriladi:
’ “ ”
Minbarlarda va zxonlik, ko p ko ngli vayron asli!
’ ‘ ‘
Biz alpon deganlarning jismi nogiron asli!
To ra Sulaymon davr Alp lariga qarama-qarshi Alp Go ro g li
‘ “ ” ‘ ‘ ‘
obrazini keltiradi va bu bilan zamonasi yigitlarini komillikka chaqiradi.
Go ro g li. Sh.Turdimov tadqiqiga ko ra, Go ro g li homiy eranlar
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tarbiyati bilan yer yuzi, yer osti, ko kda ham bemalol yura oladi (jismoniy
‘
kamolot), ko ngliga barcha ilmlar, tillar jo bo lgan. Soz chalib qo shiq aytadi
‘ ‘ ‘
(aqliy salohiyat). Nazari toshni ham yoradi. Eranlar bergan oq-qora patlar bilan
turli suratlarga kira biladi (ruhiy quvvat).
To ra Sulaymon ijodida Go ro g li obrazi kamolotning mezoni
‘ ‘ ‘ ‘
hisoblanadi. Yigit kishi uchun zarur bo lgan barcha xislatlar poklik, xalqiga
‘
sadoqat, g animga adovat, qat iyat, bir so zlilik egasi sifatida tasvirlangan
‘ ’ ‘
Go ro g li sulton, xalqni olg a boshlovchi Alp.
‘ ‘ ‘ – ‘
Aqiq misol mudom beg ubor, soflik,
‘
Xeshlarga sadoqat, dushmanga daf lik,
’
Go ro g li sultonday bir so z, bir gaplik
‘ ‘ ‘ ‘
Otadan bolaga qolsin, dedilar,
Otamning o zini qayga qo ydilar?
‘ ‘ 1

Y i g lar II nomli baxshiyona termasida shoir Go ro g li sultonning
“ ” ‘ ‘ ‘ ‘
avlodlari holiga munosabati tarzida zamondoshlari holiga o z munosabatini izhor
‘
etadi:
Qirqilgan qizlar sochi qayta kokillanmasa,

26
Or talashib yigitlar maydonga shaylanmasa,
Shoh o rnida Boyo g li o tirgan qo rg on yig lar,‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Ruhi ko kda chirqirab Go ro g li Sulton yig lar .
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ 2
Go ro g li obrazi muallif uchun eng baland cho qqi. U gohida Alpning
‘ ‘ ‘ ‘
sifatlarini aytib, xalq o g lonlarini barkamollikka chaqirsa, gohida
‘ ‘
zamondoshlarining ajdodlar tomiridan qanchalar uzoqda ildiz otayotganlarini
ko rib, qayg ularini ham Alpning tilidan aytadi. Aslida Go ro g li sulton
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ –
muallifning o zi.
‘
Bu olamda Oy tanho, muborak Quyosh tanho,
Bo y qizlarning ichida shu bir egma qosh tanho.
‘
Uningdek hech kim menga bo lmasa sirdosh tanho,
‘
Go ro g li sulton bir yon,
‘ ‘ ‘
To ra Sulaymon bir yon .
‘ 3
To ra Sulaymon Alp obrazi orqali o z men ini ifoda etar ekan, bunda
‘ ‘ “ ”
faqatgina tanlagan qahramonining xalq qalbiga yaqinligini nazarda tutmaydi. Balki
eng baland nuqtada turib olamga ko z tashlaydi. Uning bu balandligida xalqona
‘
soddalik, ulug vorlik hamda donishmandlik bor.
‘
Xulosa qilib aytganda, To ra Sulaymon ijodidagi folklorizmlar g oyatda
‘ ‘
chuqur asoslarga ega. Shoir umr bo yi o zi yashagan hududdagi og izdan-
‘ ‘ ‘
og izga o tib kelayotgan folklor materiallarini to playdi hamda ulardan ijodiy
‘ ‘ ‘
foydalanish bilan o z ijodini ham boyitadi.
‘
To ra Sulaymon asarlari tadqiqi davomida shoirning 200 dan ziyod xalq
‘
maqollaribilan birga xalq maqollariga juda yaqin turuvchi aforizmlar ham
kuzatildi. Ushbu maqollarning ko pchiligi originalligi, boshqa ijodkorlar
‘
asarlarida, hatto folklorshunoslar tomonidan to plangan xalq maqollari
‘
nashrlarida ham uchramasligi bilan alohida ahamiyatga ega.
II BOB. Shoir she riyatiga xos obrazlilik
’

27
II.1. To ra Sulaymon she riyatida so z va obrazning’ ’ ’
sintezlashuvi
XX asr o zbek adabiyoti manzarasida Oybekona samimiyat, G afur
‘ ‘
G ulomga xos falsafiy mushohada, Qahhorona uslub mahorati hamda Mirtemirga
‘
xos xalqona ruh keyingi ijodkorlar avlodi tomonidan davom ettirilganiga guvoh
bo lamiz. E.Vohidov go zal badiiyati bilan shuhrat topgan bo lsa, O.Oripov
‘ ‘ ‘
donishmandona falsafasi bilan tilga tushdi. Mirtemir ijod maktabi o quvchilari
‘
bo lgan Sulton Jo ra, To ra Sulaymon, Azim Suyun kabi ijodkorlar uchun
‘ ‘ ‘
xalqonalik sifati xos bo lib qoldi.
‘
Har bir adabiy asar ijodkorning ayni mahalda qanday g oyalarning
‘
maftuni ekanidan, hayotda nimalarni tasdiqlab, nimalarni rad etayotganidan dalolat
sifatida maydonga keladi. Shu bilan, birga har bir asarning ana shunday ruhi
hamda yozuvchining butun ijodiy mahsuloti va hatto hayoti, ijtimoiy faoliyati
orasida umumiylik bor. Yozuvchi o z asarini beixtiros, befarq yozolmaydi. Har
‘
bir asarga harorat bergan ehtiros esa yozuvchining butun ijodini va ma naviy
’
hayotini ichidan to ldirib turgan intilishning, fidokorlikning, qisqasi, zo r
‘ ‘
extirosning uchqunidir xolos. Bu extiros har bir yirik yozuvchida o ziga xos
‘
tarzda namoyon bo ladi. Bir yozuvchidagi extiros ikkinchi yozuvchi ijodida
‘
bo lgan extirosdan mazmunan farq qiladi. Badiiy adabiyot va umuman san atda
‘ ’
mavjud bu estetik hodisani ko pincha, pafos termini bilan ifoda etiladi.
‘ “ ”
Pafos lotincha so z bo lib, bir hisga qattiq berilish, zo r hayajon
“ ” ‘ ‘ ‘
ehtiros demakdir. Oddiy hayotda biror kishi o z fikrini chuqur e tiqod bilan
‘ ’
yonib kuyib ifodalasa, uni pafos bilan so zlayotir deydilar.
“ – ” “ ” ‘
Adabiyotshunoslik va san atshunoslikda ham pafos so zi ana shunga yaqin,
’ “ ” ‘
ammo undan ancha keng va chuqur ma noda ishlatiladi.
’
Pafos so zining ma lum estetik hodisani ifoda etuvchi termin sifatida
“ ” ‘ ’
ilmga, dastaval Gegel kirgizdi, Bilinskiy esa adabiyot va san at asaridagi
’

28
pafos tushunchasini ilk marotaba ilmiy jihatdan keng asosladi, uning“ ”
mazmunidagi ko p yangi qirralarini ochdi.
‘
O zbek klassik adabiyotshunosligida biror asarning mazmuniga singib
‘
ketgan chuqur ma no va hayajonni qayd etmoqchi bo lganlarida, ma nosi
’ ‘ ’
jihatdan pafos so ziga yaqin dard tasdiq qilar edilar. O zbek xalqining
“ ” ‘ “ ” ‘
Bu odamning dardi falon narsa degan ifodasi bilan shoirning dardi haqidagi
“ ”
ta bir orasida shubhasiz, aloqa bor.
’
Har bir san at asarining kuchi uning mazmunidagi ana shu extirosni,
’
dard ni o quvchi, eshituvchi yoki tomoshabinga yuqtira bilish da
“ ” ‘ “ ”
ko rinadi. Ammo extiros yoki dard iboralari badiiy asarga xos ana
‘ “ ” “ ”
shunday yuqtiruvchanlik xususiyatini to la ifoda etolmaydi. Belinskiy
“ ’ ‘
pafosning extirosga o xshashligini qayd etishi bilan birga, ularning aynan bir
‘
narsa emasligini ham o qtirib o tadi. Extiros umuman his - hayajon demakdir.
‘ ‘ –
Pafos esa g oya bilan bog liq bo lgan hisni, biror g oyaga maftunlik natijasida
‘ ‘ ‘ ‘
ijodkorda paydo bo lgan qattiq hayajonni, ko tarinki ruhni bildiradi.
‘ ‘
Pafos nima? deb so raydi Belinskiy va javob beradi: - ijod ermak yoki
“ – ‘
havas emas, u san atkorning zaxmat chekishi samarasi Xuddi ona chaqalog ini
’ … ‘
o z qornida olib yurganidek va o stirganidek, san atkor ham o z ichida poetic
‘ ‘ ’ ‘
fikrning urug ini olib yuradi va undiradi; ijod protsessi bola tug ish protsessiga
‘ ‘
o xshaydi va bu jismoniy hodisaga xos azoblar unga ham yot emas, bu ma naviy
‘ ’
azoblar, albatta, huddi shu sababli, agar shoir ijodiy mehnat va qahramonlikka
belbog lagan ekan, demak, qandaydir qudratli kuch, qandaydir yengilmas ehtiros
‘
uni shunga tortadi, shunga intilishga majbur etadi. Bu kuch, bu ehtiros pafosdir.
–
Pafosda shoir xuddi jonli, go zal mavjudodga ko ngil bergandek, g oyaga
‘ ‘ ‘
maftun bo lgan zot sifatida namoyon bo ladi, bu mavjudotning o zi ana shu
‘ ‘ ‘
g oya bilan extirosli ravishda to lib toshgan bo ladi va san atkor bu g oyani
‘ ‘ ‘ ’ ‘
ongi, idroki bilan emas, faqat bir his bilan emas va o z ruhining birorta qobilyati
‘
bilan emas, balki o z ma naviy hayotining butun to laligi va yaxlitligi bilan
‘ ’ ‘
mushohada etadi. Pafos deganda ham ehtiros ko zda tutiladi, shu bilab birga
“ ” ‘

29
boshqa har qanday ehtiros kabi insonning to lqinlanishi, butun asab sestemasining‘
larzaga kelishi bilan bog liq bo lgan extiros ko zda tutiladi; ammo pafos doimo
‘ ‘ ‘
inson qalbida g oya kuchi bilan alanga oldirayotgan va doimo g oyaga intiluvchi
‘ ‘
extiros dir_
“ ”
Tarixan qaraganda pafos atamasi qadimgi yunonlarda ritorika
“ ”
(notiqlik)dan kelib chiqqan, uni fanga Gegel olib kirgan. U yozuvchining
dunyoqarashi va g oyasi bilan bog liq holda yuzaga chiqadi.
‘ ‘
Shunday qilib ijodkor ijodining pafosi ning asarlari qaysi konkret tarixiy
sharoitida, ne niyat bilan yozilganiga va ijtimoiy hayotda qanday tarbiyaviy o rin
‘
egallayotganiga qarab tayin etiladi. Misol tariqasida Qodiriy asarlarining
mazmunidagi pafos haqiqiy realist san atkrga hos bir yusinda badiiy shaklda
’
namoyyon bo ladi. O tmishda yaratilgan Bahromgo r , Chor darvesh
‘ ‘ “ ‘ ” “ ”
yoki Tohir va Zuhra kani afsonaviy qahramonlarni tasvirlagan dostonlardan
“ ”
farqli o laroq, Qodiriy asarlari o zbek adabiytoini yangi, yetuk realism
‘ ‘
darajasiga ko tardi, chunki Qodiriy hammaga ozmi ko pmi tushunarli,
‘ “ – ‘
hammaning ozmi ko pmi boshidan o tgan umumiy, insoniy hislar haqida
– ‘ ‘
bizga gapira boshladi, haqiqiy yo lni topib oldi va shoir bo lib tug ilgani
… ‘ ‘ ‘
sababli, erkin ravishda o z ilhomi boshlagan yo ldan bordi . Qodiriy asarlarida
‘ ‘ ”
real hayotning haqqoniy, yorqin masalalari yaratildi. Uning adabiyotning badiiyligi
uchun kurashi tayyor ifoda vositalaridan foydalanish asosida emas, balki
novatorlarcha yo l bilan ro yobga chiqadi: Qodiriy yangi, realistik adabiyotni
‘ ‘
yaratish, uning vositalarini boyitish va mukammallashtirish uchun kurashda aktiv
qatnashadi. Shunday qilib, faqat g oyaviy yo nalish jihatidangina emas,
‘ ‘
o zining badiiy vositalari jihatidan ham yangi, zamonaviy adabiyot yaratishga
‘
erishish Qodiriy ijodi pafosining muhim tomonini tashkil etadi.
Demak, pafos o z o zidan ijodkor istedodi, ilnomi va badiiy mahoratini
‘ – ‘
yuzaga keltiradi. Pafosni asosi ijodkor ruhiy dunyosiga bog lanadi.
’
Inson ruhiy dunyosini to’la tadqiq etish, o’rganib nihoyasiga yetkazish also
mumkin emas. Olam siru sinoatga qanchalik boy bo’lsa, odamzod ruhiy dunyosi

30
ham shunchalik murakkab va chegarasiz. Mana shu murakkablik va cheksizlik
manzaralari ham rangindir. Shuning uchun haqiqiy shoir o’zini inson qalbi va
ruhining muhofizi, musavviri deb his qiladi. Uni har qanday qo pol, tashqi’
ta sirlardan himoya qilish uchun kurashadi. Inson ko ngli va ruhiy hayotini
’ ’
tadqiq etgan shoirlar, sirtdan qaralganda, tahqi voqelikdan yiroqlashganday
ko rinadi. Aslida esa, tashqi dunyoning ko p muammolari inson farzandining
’ ’
albiga yo l toppish, ruhini anglash orqali hal etiladi. Shu ma noda ruhoniyat
’ ’
tasvirida bag ishlangan, ya ni sof lirik pafosdagi she rlarning ahamiyati juda
’ ’ ’
yuksakdir
To ra Sulaymon she riyati o ziga xosligining asosiy jihati bu xalqonalikdir.
‘ ’ ‘
Shoir tili xalq tiliga yaqin, yaratgan obrazlari ham oddiy, ammo qalbi daryo
qishloq ahli. Uning satrlarida soddalik hamda ulug vorlikning chinakam
‘
mushtarakligini his etish mumkin. Shoir she riyatiga baho berib adabiyotshunos
’
olim Q.Yo ldoshev shunday deydi:
‘
T.Sulaymon she riyati ta sirli hissiy timsollar vositasida ifodalangan
“ ’ ’
yombi va zalvorli fikrlar she riyatidir .
’ ” 1
Badiiy so z individualligi. To ra Sulaymon so z bilan munosabatda juda
‘ ‘ ‘
ehtiyotkor. Uning asarlarida barchaga ma lum siyqasi chiqqan jumlalar deyarli
’
uchramaydi. Shoir kam iste molda bo lib, yo qolib borayotgan so zlarimizni
’ ‘ ‘ ‘
she rlariga olib kirishga va shu orqali so zlarning umrini uzaytirishga harakat
’ ‘
qiladi. Shoirning nabirasi bilan bo lgan suhbatda u bobosi o qigan kitoblarni
‘ ‘
qayta o qish bilan ham ko p narsa o rganish mumkinligini aytdi. Sababi, shoir
‘ ‘ ‘
kitobni shunchaki o qimay, undagi so zlarning xalqona sinonimlarini, kam
‘ ‘
muomalada bo lib unutilib ketayotgan ma nodoshlarini topib yozib qo yishni
‘ ’ ‘
odat qilgan. Demak, To ra Sulaymon ijodxonasi adabiyot ahli uchun hali
‘ –
ochilmagan qo riq.
‘
Shoir ijodida betkay va terskay so zlari uchraydi. Bu so zlar joy ma nosini
‘ ‘ ’
bildirib, betkay tog ning quyosh tushib turadigan, terskay oftob tegmaydigan
– ‘ –
tarafi. Terskay istilohi shoirning bir she rida shu tariqa qo llanadi:
’ ‘

31
Xeshlarimning bemavrid ko zlarida yosh ko rsam,‘ ‘
Bir mard bilan nopokning taqdirin tutash ko rsam,
‘
Qaysi bir begunohni keng yo lda adash ko rsam,
‘ ‘
Bir betayin kimsaning oyog ida bosh ko rsam...
‘ ‘
Ko nglimda armon yotar
‘
Terskaydagi qor misol . 1
Tog ning oftob tushmaydigan tarafida yoz bo yi qor erimay qoladi. Vaqt
‘ ‘
o tgani sari bu qor eskirib, kirlanib boradi. Shoir ko nglida yillar davomida
‘ ‘
yig ilgan armonlarni terskayda qolgan qorga qiyos qilish bilan ajoyib
‘
san atkorlik namoyon etgan.
’
Shoir yana xalqona qilib qabristonni q o yindi , m i r shabsiz
“ ” “ ‘
qo rg on , qabrni oq o tov , qora o tov , tuynuksiz kulba deb
‘ ‘ ” “ ‘ ” “ ‘ ” “ ”
ataydi:
Bu dunyoda meni bir mirshabsiz qo rg on yengdi .
‘ ‘ 2
A x i yri, janoza o qishni lozim topishib, qora o toviga qo yib keldilar .
“ ” ‘ ‘ ‘ 3
So nggi qo nar oq o tovi angushdek tor bo lmasin .
‘ ‘ “ ‘ ” ‘ 4
Xatarli qafasga qushing tushdimi?
Tuynuksiz kulbaga ishing tushdimi? 5
Xalqona tasavvurlar asosida paydo bo lgan mazkur so z hamda iboralar
‘ ‘
shoir asrlariga xalqona badiiyat bag ishlaydi. Bunda qora o tov qabrning
‘ “ ‘ ”
qorong u hamda nursizligiga ishora bo lsa, oq o tov insonning so nggi
‘ ‘ “ ‘ ” ‘
yo lda kiyadigan libosi rangiga ishoradir.
‘
E g amnazar zimdan oqinga qarab xomsiqibdi
“ ” 6
(xo rligi kelibdi). ‘
To ra Sulaymon chorva mollarining xalq orasidagi nomlari borasida ham
‘
bilimdon edi. T a r ki jamoa nomli sobiq tuzumning millatimiz madaniyati, urf-
“ ”
odatlariga qarshi siyosati haqidagi asarida chorva mollarining quyidagi nomlarini
sanaydi:

32
U n d an ko ra, birimiz chori, birimiz shishak, juda bo lmaganda to xli,“ ‘ ‘ ‘
tusoq, himmat qilganimiz yo qo zili qo y, yo to pichoq olib kelamiz desalaring-
‘ ‘ ‘
chi!
”
Chori, shishak, to xli, tusoq, to pichoq qo yning yoshi bilan bog liq
‘ ‘ – ‘ ‘
atamalar.
Ko rinib turganidek, tilimizning naqadar boyligini ifodalovchi va ayni
‘
paytda kam qo llanilayotgan ushbu nomlar asar badiiyati hamda originalligini
‘
oshirishga xizmat qilgan.
Shu bilan birga shoir ijodida do st, oshna nomlarining mo ynisa ,
‘ “ ‘ ”
u z a ngidosh kabi sinonimlari uchraydiki, mo ynisa tengqur, tengdosh
“ ” ‘ –
do st, uzangidosh hamkor, hamnafas, yaqin oshno ma nolarini aniq
‘ – ’
ifodalashga xizmat qiladi.
Obraz individualligi. Shoir ijodida ot obrazi alohida ahamiyat kasb etadi.
Shoirning hayotini otsiz tasavvur eta olmaydigan elning vakili ekanligini ushbu
obrazga murojaatlaridan yaqqol sezish mumkin.
Kishi, ayniqsa yo lboshchining hayotida otning muhim funksiyasini ifoda
‘
etish maqsadida shoir yozadi:
Shohsuvor bo lsang magar yobi otga suyanma .
‘ 1
Darhaqiqat, yobi kuchsiz, zaif ot bilan elni oldga boshlash mushkul ish.
–
Yana shu she rida shoir payg ambarimiz bilan muqaddas safarda birga bo lgan
’ ‘ ‘
muqaddas otga ishora qilib shunday deydi:
Qilgan ishing xayrli, minganing Buroq bo lsin .
‘ 2
Xalq orasida insonning do sti hamda ko makchisi sanalgan ot bilan
‘ ‘
bog liq ko plab tushunchalar mavjud. Xususan, insonni so nggi yo lga olib
‘ ‘ ‘ ‘
boruvchi tobutni ham funksiyasiga ko ra otga yog och otga qiyoslaydilar:
‘ – ‘
Yog och otga bir-bir minar bo ldilar,
‘ ‘
Taqdirga tan berib, ko nar bo ldilar .
‘ ‘ 1

33
Bundan tashqari shoir ijodida qushlar obrazi ko p uchraydi. To ra‘ ‘
Sulaymon qushlarni hayot tarzi, xalq orasidagi ularga bo lgan munosabat asosida
‘
tasvirlaydi.
In aylanib yashar mayna, qarchig ay osmon aylanib,
‘
Quzg un o lja ilinjida, jig altoy o rmon aylanib.
‘ ‘ ‘ ‘
Tustovuq to qay ichinda, qoraqush zindon aylanib,
‘
Qarqara izg ir qonsirab tegrangda pinhon aylanib.
‘
Tun-oqshom kezar boyo g li yomondin-yomon aylanib.
‘ ‘
Qon to kilgan yerga kelmas andalib bo ston aylanib.
‘ ‘
Sa va chaman ichra, qumri nastarin, rayhon aylanib.
’
Turna parvoz etar ko kda, qirg ovul yobon aylanib.
‘ ‘
Qaldirg och kelsa eshik och, yurmasin ilon aylanib.
‘
Xushxabar eltar kabutar elaro omon aylanib . 2
Aylanib nomli she rida muallif yurtimiz fauna olami uchun xos bo lgan
“ ” ’ ‘
qushlar tabiatini tasvirlar ekan, bu qushlarga xalq orasidagi salbiy-ijobiy
munosabatlarni ham singdirib yuboradi. Masalan, boyo g li tunda uchuvchi
‘ ‘ –
xosiyatsiz qush; qaldirg och ilonlarga qiron keltiruvchi hamda oilaga qut-
‘ –
baraka olib kiruvchi qush; kabutar manzilga maktub eltuvchi dastyor. SHe rda
– ’
barcha qushlar obrazi ma lum ma noda shaxs qiyofasiga ishoradir. Shoir mayna
’ ’
kabi uyidan uzoq ketolmaydigan, qarchig ay kabi baland marralarni zabt etuvchi,
‘
quzg un kabi o lja ketidan poylaydigan, turna kabi baland parvozlar
‘ ‘
sohiblarining xususiyatlarini qalamga oladi.
She r davomida shoir afsonaviy qushlar obrazlarini tasvirlashga o tadi:
’ ‘
To g rosiga qo nmish Xumo mustahkam Qo rg on aylanib,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Chor atrofga zog yo latmas Semurg devon aylanib.
‘ ‘ ‘
Amir Temur ruhi shodmon izzatli Sulton aylanib.
Bu ne baxtkim, yursa Hud-hud To ra Sulaymon aylanib!
‘ 1

Shoirning bu she rida har bir afsonaviy qushning xususiyatlariga ishora
’
qilish, ular bilan bog liq voqealarni eslash holatlari mavjud. Xumo baxt qushi.
‘ –

34
Afsonalardan ma lumki, bu qush boshiga qo ngan kishi baxtli hamda o z’ ‘ ‘
yurtiga bosh bo ladi. Ammo To ra Sulaymon Xumosi o z yurtining tug rosi
‘ ‘ ‘ ‘ –
gerbiga qo nadi hamda o sha yurtni bek, o zbek qiladi. Xumo qushi tasvirida
‘ ‘ ‘
qushning yurt ramziga qo nishi bilan shu yurtning baxtga erishishiga ishora
‘
qilingan, deyish mumkin.
Semurg qushi bizga hazrat Navoiyning Lison ut-tayr idan qushlar
‘ “ ”
podsho sifatida ma lum. Podshoh o z yurtining himoyachisi. Semurg qush
’ – ‘ ‘
hazratning devonlarini (Alisher Navoiyning asarlari nazarda tutilmoqda) sayr etib,
xalqning ma naviy saviyasini yot fikr hamda g oyalardan himoyalash ilinjida.
’ ‘
Hud-hud Navoiyning yuqoridagi asarida qushlar yo lboshchisi sifatida
‘
tasvirlanadi. Shoir bu o rinda o zini Hud-hud yo lboshlovchiga qiyos etadi.
‘ ‘ – ‘
Ijod ahli barcha davrlarda xalqdan bir qadam oldinda bo lib, asarlari bilan
‘
ommani ortidan ergashtirish vazifasini bajarganligi tarixdan ma lum. Xususan,
’
yuqoridagi satrlarida To ra Sulaymon o zining shunday
‘ ‘
yo lboshlovchi lardan ekanidan faxr va iftihor tuyadi.
“ ‘ ”
To ra Sulaymon she riyatining o ziga xos jihatlarini ko rsatmoq uchun
‘ ’ ‘ ‘
shoirning eng mashhur she rlarini alohida tekshiruvga tortdik.
’
Shoirning Gul bir yon, chaman bir yon nomli she ri yaratiliboq qo shiqqa
“ ” ’ ‘
aylangan asarlaridan biri hisoblanadi. She r madhiya tarzida bitilgan bo lib,
’ ‘
muallif uni singlisi Kommunaga bag ishlaydi.
‘
Chaman ichinda bir gul, gul bir yon, chaman bir yon.
Sarvi sanobarmidir? Soch bir yon, suman bir yon.
–
Sahar subhi sodiqda mushk bir yon, mujgon bir yon.
Tun pardasin tortsa gar oy bir yon, osmon bir yon . 1
She rdagi musiqiy ritmni ta minlovchi asosiy vosita bir yon birikmasi
’ ’ “ ”
bo lib, aynan shu vosita orqali she r strukturasi bir tizimga joylanadi.
‘ ’
Tilshunoslikda bir sonining takrori ayiruv munosabatini keltirib chiqarishi
ma lum. SHe rda ham bu so z takrori o zi bog lanib kelgan so zlarni ikki
’ ’ ‘ ‘ ‘ ‘

35
yonga ajratib ko rsatish uchun xizmat qiladi. Asar strukturasi nihoyatda pishiq‘
hamda san atkorona qurilganligini biz quyida isbotlashga harakat qilamiz.
’
Tarozining ikki pallasi. Shoir ushbu pallalarga qism hamda bo laklarni
‘
joylashtiradi hamda qismni bo lakka tenglashtirish orqali mubolag a
‘ ‘
san atining nodir namunasini yaratadi:
’
Gul chaman;
–
Soch suman;
–
Oy Osmon.
–
Chaman ichidagi bir gulning husni chaman chiroyiga teng bo lsa, gulga
‘
qiyoslangan go zalning sochlari suman bilan barobar. Qorong i tushishining
‘ – ‘
obrazli tasviri tun pardasining yoyilishi go zal ta rifi uchun yana bir holatni
– ‘ ’
yaratib beradi, ya ni, endi olam fusuni tarozining bir pallasi bo lsa, ta rif
’ ‘ ’
etilayotgan go zalning husni ikkinchi palla.
‘
Butun va qism munosabatlari shunday davom ettiriladi:
Maqtoviga men bir yon, borliq suxandon bir yon.
Men borliq suxandon
–
Borliq suxandon butun olam o z tilida aytayotgan ta rifu tahsini tarozi
– ‘ ’
pallasining bir tomoni bo lsa, muallifning ushbu she ri ikkinchi pallada turadi va
‘ ’
ular o zaro barobar.
‘ Bu o rinda shoirning o ziga bergan bahosi o zini oqlaydi. ‘ ‘ ‘
Hakim zoti bor yerda dard bir yon, darmon bir yon.
Yoring jafokash bo lsa uy bir yon, zindon bir yon.
‘
She r avvalida ayirib ko rsatuvchi vosita bo lib xizmat qilgan bir yon
’ ‘ ‘ “ ”
birikmasi endi o zaro o xshatish, qiyoslash ma nolarini beruvchi,
‘ ‘ ’
birlashtiruvchi funksiyasini oladi. Endi tarozining ikki pallasi birlashadi:
Dard darmon;
–
Uy zindon;
–
Hakim zoti mavjud yerda dardning darmoni o zi bilan. Jafokash yo ldosh
‘ ‘
bilan bir uyda yashash zindonda umr kechirish bilan barobar. SHe r oxirida ushbu
’
birlik saqlanib qoladi:

36
Bu olamda Oy tanho, muborak Quyosh tanho,
Bo y qizlarning ichida shu bir egma qosh tanho.‘
Uningdek hech kim menga bo lolmas sirdosh tanho,
‘
Go ro g li sulton bir yon,
‘ ‘ ‘
To ra Sulaymon bir yon.
‘ 1
Shoir o zini Go ro g li sulton bilan bir qatorga qo yadi. Go ro g li
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
sulton shoir asarlarida ko p uchraydigan obraz. Shoir bu obrazda o zining eng
– ‘ ‘
baland idealini tasvirlashga urinadi. Bunda epos qahramonining bahodirlik,
xalqparvarlik, sadoqat kabi xususiyatlarini bo rttirib ko rsatadi. Yuqoridagi
‘ ‘
satrlarda esa shoir o z idealining aslida o ziga qo yilgan talablar sohibi ekanini
‘ ‘ ‘
ta kidlaydi. Shoir asarlaridagi Go ro g li sulton obrazi aslida To ra
’ ‘ ‘ ‘ ‘
Sulaymonning bir bo lagidir:
‘
Go ro g li sulton To ra Sulaymon.
‘ ‘ ‘ – ‘
To ra Sulaymon she riyatida struktura jihatidan bir zanjirga tizilgan san at
‘ ’ ’
namunalari ko p uchraydi. Ulardan biri Asragay deb nomlanuvchi sohibqiron
‘ “ ”
Amir Temur bobomizning haykali poyida bitilgan she r:
’
Taqa tuyoqni asragay,
Tuyoq tulporni asragay.
Tulpor Temurni asragay,
Temur Turonni asragay.
Turon Qur onni asragay,
’
Qur on imonni asragay.
’
Imon insonni asragay,
Inson olamni asragay
Olamni Olloh asragay .
Ushbu she r strukturasi quyidagi tarzda o sib boradi:
’ ‘
Taqa → tuyoq → Temur → Turon → Qur’on → imon → inson → Olam ←
Olloh

37
Chinakam xalqona ruh bilan bitilgan ushbu bitiklarda taqadan boshlanuvchi
“asrovchilik funksiyasi” olamga borib tutashadi. Mantiqiy zanjirning asosida esa
uch tushuncha – inson → olam ← Olloh turadi. Olamning asrovchilari sifatida
inson hamda Olloh obrazlari yonma-yon qo yiladi. Shu o rinda shoir‘ ‘
tasavvufning olamning birligi haqidagi konsepsiyasini obrazli tarzda va juda
o rinli qo llaganiga guvoh bo lamiz.
‘ ‘ ‘
To ra Sulaymon asarlaridagi barcha mantiqiy zanjirlar, hatto eng mayda
‘
detaldan boshlansa ham, albatta, olam Yaratuvchisiga borib tutashadi.
Ayrilmas nomli she r ushbu fikrimizni isbotlayni.
“ ” ’
She rda ikki jism ifodalanib, ular xususiyatlariga ko ra birlik kasb etishlari
’ ‘
lozimligi ta kidlanadi:
’
Bo z yamog i bo z bilandir,
‘ ‘ ‘
Sanam alvondin ayrilmas.
Boz o yini boz bilandir,
‘
Bulbul sumandin ayrilmas.
Bo zning yamog i bo z;
‘ ‘ – ‘
Sanam alvon
–
Boz o yini boz;
‘ –
Bulbul suman.
–
Bu ikkiliklar biri ikkinchisini talab etib, birinchi qism ikkinchisisiz mavjud
bo la olmaydilar. Bo z yamog i bo zsiz bo la olmagani kabi sanamning
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
go zalligi alvon rang qizil yonoq, alvon dudoqlarsiz o z mohiyatini
‘ – ‘
yo qotadi. Qushlar raqsi uchun qushlar talab etilsa, bulbulning bir go shada
‘ ‘
mavjud bo lishi uchun suman zarurdir.
‘ Ushbu struktura she r oxiriga qadar ’
davom etadi:
Borning ishi bor bilan;
–
Dilxun dilozor bilan;
–
Beor beor bilan;
–

38
Dehqon an...–
She r oxirida biri ikkinchisini talab etuvchi oddiy tushunchalardan baland
’
tuyg ularga o tiladi:
‘ ‘
Kim ayrilmas bo lsa haqdin,
‘
Kela berar baxt har yoqdin.
Hazar qil harom tomoqdin,
Nojins armondin ayrilmas.
Demak, baxt Alloh yodi bilan bo lsa, nojins doim armon bilandir. Shoir
– ‘
she r oxirida o quvchini iymonga chaqirib, faqat Yaratgan nomi bilangina
’ ‘
chinakam saodatga erishish mumkinligini ta kidlaydi:
’
Mardlar mudom birday bo lib,
‘
Teranlikda Sirday bo lib,
‘
Qo ngli yoz, bahorday bo lib,
‘ ‘
Hargiz imondin ayrilmas.
Xulosa qilib aytganda, To ra Sulaymon she riyati g oyaviy negizida milliy
‘ ’ ‘
ma naviy qadriyatlarimizni aks ettirgani, shoir yaratgan obrazlarning xalqimiz
’
ruhiyati, orzu-istaklarini o zida mujassam etganligi e tirofga loyiq. Shoir
‘ ’
she riyatida e tiqod masalasining birlamchi ahamiyat kasb etgani ularning
’ ’
tarbiyaviy qimmatini yanada oshiradi. To ra Sulaymon she rlari xalqona
‘ ’
samimiyat bilan iymonga chorlovchi she riyatdir. Ularning 2008 yil
’
H.Boltaboyev hamda Q.Yo ldoshevlar tomonidan tayyorlangan 8-sinflar uchun
‘
adabiyot fanidan maktab darsligiga kiritilganligi bu fikrimizni tasdiqlaydi.
II.2. Shoir she riyatining individualligi
’

39

Shoir insonning suvratini siyrati bilan muqoyasa qilib, zohirida namoyon
bo lgan manzaralarni botiniy qiyofasi bilan chog ishtirib, sof badiiy xulosalar‘ ‘
чиқаришга muvaffaq bo‘ladi. Shuning uchun ham uning she’rlari barchaga birdek
manzur. U tevarak-atrofida kechayotgan voqea va hodisalarni o‘ziga tadbiq etadi,
boshi uzra charx urayotgan garduni dunning sir-asrorlarini anglashga harakat
qiladi. Hayot ismli murakkab tizimning yanada murakkab tilsimlari ustida bosh
qotiradi. Muayyan kashfiyotlar qilishga erishadi. Shu o rinda alohida ta kidlash
‘ ’
joizki Abdulla Oripov hayotiy masalalarning yechimlari ustida ijodiy izlanishlar
olib borar ekan, bu boradagi xulosalarini hukm tarzida taqdim etmaydi. Balki
o zining shaxsiy kechinmalri ortidan erishilgan topilmalar tarzida bayon etadi.
‘
Uni kimdir e tirof etishi ham mumkin, kimdir e tiroz bildirishi ham tabiiy hol.
’ ’
Masalan,
Mening bir jaydari falsafamdir shu,
Hargiz iltimosga kuning qolmasin, deb yozadi u. Yoki:
Bozorga o xshaydi asli bu dunyo,
‘
Bozorga o xshaydi so z ham ma ni.
‘ ‘ ’
Ikkisi ichra ham ko rmadim aslo,
‘
Molim yomon degan biror kimsani.
U hech qaysi o rinda o z fikrini o zgalarga majburan singdirish yo lidan
‘ ‘ ‘ ‘
bormaydi. Qizig i shundaki uning xulosalarini o zimiz o zlashtiramiz. Chunki,
‘ ‘ ‘
shoirni qiynagan savollar aslida biz uchun ham begona emas. Bu tuyg u
‘
hammaga birdek taalluqli bo lgani bois ham shoirning she rlariga tez oshno
‘ ’
bo lib qolamiz. Tan olaylik, barchamizning ham ko nglimizda shu kabi
‘ ‘
kechinmalar mavjud. Dunyoni bilish, tiriklikning mohiyatini anglash - odam
bolasini azal-azaldan qiziqtirib keladi. Lekin hammamizning ham ruhiy
quvvatimiz, idrok imkoniyatlarimiz, tafakkur qobiliyatimiz shu ishga qodir emas.
Zotan, ko rgan, kuzatganlaridan mantiqiy xulosala, falsafiy umumlashmalar
‘
chiqarish A. Oripovni boshqa ijodkorlardan ajratib turgan, uni she riyatning
’

40
(bugungi mezonlar bilan baholaganda, albatta) eng yuksak cho qqisiga ko targan‘ ‘
iste dod pog onalaridir. "Kichik bir she rga shu katta ma noni singdirish
’ ‘ ’ ’
uchun hayotda olg a boradigan, olg a borib uzoqlarni ko radigan, eng muhimi,
‘ ‘ ‘
kuzatilgan voqeadan to g ri va zarur ma no chiqara biladigan iste dod
‘ ‘ ’ ’
bo lishi kerak edi.
‘ Abdulla Oripov hali studentlik chog idanoq o zini ‘ ‘
shunday iste dod egasi sifatida ko rsatdi, - deb yozadi Matyoqub Qo shjonov,
’ ‘ ‘
Suvon Meli bilan hammualliflikda chop ettirgan risolasida" 2
.
Abdulla Oripov hayot dengiziga chuqur sho ng ib, ma nolar
‘ ‘ ’
mahzanidan marvarid terayotgan g avvos - ijodkor. Shoirga yaratgandan tortiq
‘
bo lgan mana shu iste dod yuqorida aytganimizdek hamisha ham olqov yoki
‘ ’
qutlovlarga sabab bo lmagan. Yaxshi yozgani, she riy mashqlari ko pchilikka
‘ ’ ‘
manzur bo lgani, fikrlash qobiliyatining poyon bilmasligi tufayli ko p ozorlar
‘ ‘
chekkan. Unga eng ko p aziyat yetkazgan qavm esa, shoirning o z ta biri bilan
‘ ‘ ’
aytganda omadsizla guruhidir. Bunday kimsalar bag riga olmagani uchun, hatto
‘
tarixni-da, g ajib tashlashga tayyor. Bundaylarning hayoti cheksiz iztirob, og ir
‘ ‘
uqubatda kechadi. Birovga yomonlik sog inib, kimningdir ko nglini xufton etsa,
‘ ‘
bu kun undaylar uchun bayram. Omadsizlar juda xavfli qavm, ular turli yo llar
‘
bilan jamiyatda noto g ri tushunchalarni uyg otadilar. Bu esa ma naviy
‘ ‘ ‘ ’
qashshoqlikning belgisidir. Bunday kimsalar boshqalarning asabiga katta ziyon
yetkazadilar. Haqiqatdan ham mana shu kabi munosabatlar shoirning qalbiga
jarohat soladi. Ruhiga sanchiq bo lib botadi. Nomsiz bir dard, mavhum bir
‘
og riq bo lib qiynaydi. Qiynoqlar esa she rga ko chadi:
‘ ‘ ’ ‘
Dunyoda har kimning bor o z matlabi,
‘
Tuya so rab bo lmas echkiboqardan.
‘ ‘
Pismiqdan faylasuf chiqmagan kabi,
Haqgo y ham chiqmaydi betgachopardan.
‘
Shoir mana shu singari ozor berguvchi qavmga hamisha o z munosabatini
‘
bildirib keladi. Bu uning deyarli har bir she rida, she riy dostonlarida bo rtib,
’ ’ ‘
2
М. Қўшжонов. С. Мели. "А. Орипов". Тошкент. Маънавият-2000, 11б.

41
bo y ko rsatib turadi. "Ranjqo m" dramasining dunyoga kelishida ham mana‘ ‘ ‘
shu qavmning qing irliklari omil bo lgan desak xato bo lmas. Achinarlisi
‘ ‘ ‘
shundaki, bu qavmdagilar torgina dunyoqarashlari doirasida mittigina maqsad,
maydagina manfaat mehvarida yashaydilar. Shoir inson degan nomga nomunosib
mana shunday maydakashlikka achinadi. Koinot sarvari bo lmish odam bolasi
‘
shu qadar tuban ketishining sababi nima, degan iztirobli o ylar iskanjasida,
‘
yechimsiz savollar ustida bosh qotiradi.
She riyat. To ra Sulaymon ijodining asosiy qismini uning she rlari tashkil
’ ‘ ’
etadi. Qo shiqchi shoir sifatida e tirof etiladigan To ra Sulaymon she riyati
‘ ’ ‘ ’
ohangdorligi hamda ritmning xalqona ohanglarga yaqinligi bilan xarakterlanadi.
Shoir she riyatini shartli ravishda 3 davrga bo lib tadqiq etish maqsadga
’ ‘
muvofiq.
To ra Sulaymon she riyatining ilk davri chegaralarini 1960-1975 yillar
‘ ’
bilan belgilash mumkin. Bu davr shoir uchun folklordan ta sirlanish davri bo ldi.
’ ‘
Turob To la maktubida ta kidlagani, aytuvchilik qobiliyati ning kam taraqqiy
‘ ’ “ ”
etgani shoirni xalq ijrochiligidan uzoqlashtirib, yozma adabiyot bilan
bog laganligi ehtimolga yaqin. Shoir ijodining ilk davrida qalbida nimaiki bor,
‘
baxshiyona aytimlarmi yoki shoirona latif satrlarmi, barini qog ozga tushiradi. Bu
‘
davrda xalqona ijod ta siri shu darajada ediki, ba zida To ra Sulaymon
’ ’ ‘
she rlarini folklor namunalari bilan adashtirib yuborish mumkin bo lardi.
’ ‘
Shoirning ilk she riy to plami ( Istar ko ngil , 1962) Qo shiq izlab ,
’ ‘ “ ‘ ” “ ‘ ”
Tog lar osha, daralar osha va Xalq qo shiqlaridan nomli fasllarga
“ ‘ ” “ ‘ ”
bo linishi ham undagi she rlarning yaratilish tarixidan xabar berib turibdi.
‘ ’
Folklordan ta sirlanish davri shoir she riyatiga folklor janrlarini ham olib
’ ’
kirdi. Bu davr To ra Sulaymon asarlari orasida alyor, o lan, terma, qo shiq kabi
‘ ‘ ‘
janrlardagi asarlar uchraydi.
Shoir ijodini xalq og zaki ijodi bilan yaqinlashtiruvchi janrlardan biri
‘
termalardir.
Termalarim, termalar, o ngimda ham tushimda
‘ –

42
Ko rinasiz ko zimga, hatto qilgan ishimda ‘ ‘ –
Ulfatimsiz, termalar! 1
Xalq og zaki ijodining doston hamda qo shiq janrlari o rtasida paydo
‘ ‘ ‘
bo lgan bu janr
‘ 1
xalq ijrochilariga katta asarlar ijrosi oldidan ijodiy kayfiyatga
tushishlari uchun yordam beruvchi o ynoqi ritmlardan tashkil topadi.
‘ To ra ‘
Sulaymon ijodida ham bu ritm aslicha saqlangan:
Tiring-tiring do mbiram,
‘
So yla siring do mbiram,
‘ ‘
Sensiz so z qurolmayman,
‘
Ko rmasam turolmayman.
‘
Qo shig imning qo ri bo l,
‘ ‘ ‘ ‘
Yuragimning jo ri bo l...
‘ ‘ 2
Shoirning S a m arqand ta rifi nomli ushbu she rida folklorizm bilan yana
“ ” ’ ’
bir yaqinlik kuzatiladi. Ma lumki, she riy shaklga ega folklor namunalarida turli
’ ’
turoqlangan misralar bir asarda bir vaqtning o zida mavjud bo la oladi.
‘ ‘
Shoirning ushbu she ri 4-3, 4-4, 6-5, 8-7 tarzida turoqlangan misralardan tarkib
’
topgan. Bu jihat To ra Sulaymonning yana bir qancha she rlari uchun ham
‘ ’
xosdir.
Shoir she riyatining ikkinchi davrini 1975-1985 yillar chegarasi bilan
’
belgilash mumkin. S i z ni eslayman (1980) nomli she riy to plami shoir
“ ” ’ ‘
ijodida burilish yasadi. Bu paytga kelib shoir To ra Sulaymon bo lib tanilgan,
‘ ‘
o z so zi va uslubi shakllangan edi. Bu yillar uning uchun folklor bag ridan
‘ ‘ ‘
yozma adabiyotga yaqinlashuv davri bo ldi. Shoir ijodiy izlanishlari go zal
‘ ‘
tabiat tasvirlarini yaratish hamda ichki intim tuyg ularni obrazlar vositasida
‘
gavdalantirish kabi yangi jihatlar bilan boyidi.
Bu davrga kelib To ra Sulaymon ijodida folklordan nusxa ko chirish
‘ “ ‘ ”
holati tugatildi va uning asarlari chin ma noda yozma adabiyotning durdonalari
’
sifatida tan olindi. Bunga sabab shoirning og zaki adabiyot namunalaridan ayro
‘

43
ijod qila boshlagani emas, balki bu sintezni san at darajasiga yetkazib, o z’ ‘
uslubiga aylantira olganligidir:
Hali ushalmagan ne orzu o ylar,
‘
Hali chalinmagan sehrli kuylar.
Xazonsiz chamanlar, muattar bo ylar
‘
Otadan bolaga qolsin, dedilar,
Otamning o zini qayga qo ydilar?
‘ ‘ 1
Shoir o zi uchun muqaddas deb bilgan otameros ijodiy traditsiyalarga umr bo yi
‘ ‘
sadoqat ko rsatdi.
‘
Manzil qayda, gap qayda hali,
Aro yo lda qolgulik qilma,
‘
Ota meros sozim turganda
O zga sozni chalgulik qilma,
‘
Termalarim, o lanlarimsiz
‘
Ismu jismim mangulik qilma 2
.
To ra Sulaymon she riyatining uchinchi davrini 1986-2005 yillar tashkil
‘ ’
etadi. Bu davr shoir ijodi uchun xos jihatlar folklorizm uyg unligidagi falsafiy
‘
fikrlash, xalqona donishmandlik hamda ulkan hayot tajribasining nazmiy
ifodalaridir. Shoirning yaraliboq qo shiqqa aylanib ketgan ko pgina she rlari
‘ ‘ ’
shu davr mahsuli.
Qayta-qayta bosh egib, ta zim qilib o tsangiz,
’ ‘
Otam yotibdi bunda,
Onam yotibdi bunda.
O tar chog i arziydi simobga aylansangiz,
‘ ‘
Daryo-daryo ko z yoshi sitam yotibdi bunda,
‘ 3
-
kabi quyma satrlar, Gul bir yon, chaman bir yon kabi ohangi barchaga tanish
“ ”
qo shiq matni bo lgan she rlar ham shu davrda qog ozga tushdi.
‘ ‘ ’ ‘
Bu yillar shoir ijodida nafaqat mazmun, balki shakliy jihatdan ham
yangilanishlar davri bo ldi. Aylanib , Topolmasman kabi asarlari To ra
‘ “ ” “ ” ‘

44
Sulaymonning aruzdagi izlanishlari namunalaridir. Bu asarlarni xalq yo lidagi‘
g azal sifatida baholash mumkin. To ra Sulaymon g azallari vazn talablariga
‘ ‘ ‘
javob bermasa-da, musiqiylik, ritm jihatidan muvaffaqiyatli chiqqan va bugungi
kunda kuyga solib qo shiq sifatida kuylanib kelinmoqda.
‘
Xulosa qilib aytganda, To ra Sulaymon she riyati xalq bag rida unib-
‘ ’ ‘
o sdi va o zida xalqona ruhni saqlab qola oldi. SHe riyatimiz to rasining
‘ ‘ ’ ‘
zamonaviy tematikani folklor ohanglariga ajib bir mahorat ila payvand etib 1
bitgan
she rlari falsafiy-didaktik masalalarni qamrab oladi.
’
Hajviy asarlar. Shoir ijodida hajviy asarlar muhim o rin tutadi. To ra
‘ ‘
Sulaymonning Mushtum kutubxonasi seriyasida nashr etilgan Alhazar
“ ” “ ”
(1976) nomli to plamida shoirning jurnalda e lon qilingan eng sara hajviy
‘ ’
asarlari jamlangan. To plam 7 satirik she r, 6 hajviya hamda qatralardan tashkil
‘ ’
topgan. Shoirning to plamlariga kirmay qolgan, gazeta va jurnallarda e lon
‘ ’
qilingan hajviy asarlari bu hisobni yanada oshiradi.
Shoir hajviyalarida o z davrining odami sifatida turmushdagi ayrim holatlar,
‘
xususan, qalin evaziga qizini sotadigan otalar, sayoq sozandalar, ikkiyuzlamachi
kishilar, shoirlikni xavas deb bilgan yozuvchilar , xalqning hisobiga kun
“ ”
ko ruvchi mansabdorlar ustidan kuladi. To ra Sulaymon hajviyalari mavzu
‘ ‘
jihatidan eskirgan bo lsa-da, mohiyatan shoir qalamga olgan turmush
‘
muammolari bugungi kunda ham o z yechimini topgani yo q.
‘ ‘
Hajviyalarning yana bir muhim jihati ularda xalq donishmandligi namunalari
bo lmish maqollarning ko plab ishlatilganligidir. Muallif hajviy asarlarida
‘ ‘
foydalangan xalq maqollari, birinchidan, asardagi yumor hissini kuchaytirishga
xizmat qiladi, ikkinchidan, asar g oyasidan kelib chiquvchi falsafiy xulosalarning
‘
ta sirchanligini oshiradi. Ushbu paremiyalar boshqa ijodkorlar asarlarida
’
uchramagan, originalligi bilan ham e tirofga loyiq:
’
Qulon zoti yiqilsa qulog iga sir aytmas , Sirni ochish oson, sirdosh
“ ‘ ” “
bo lish qiyin , Beshikdagi bolaning ham etak tortar dushmani bo ladi ,
‘ ” “ ‘ ”
Yak nafas halovat taxti Sulaymon ast (Bir nafaslik halovat Sulaymon taxtiga
“

45
tengdir) , Izzayi mo min harom , Ikki shunqor talashsa bir qarg aga” “ ‘ – ” “ ‘
yem tushar , Boyqush ketidan ergashib vayronaga duch keldim , Devning
” “ ” “
ishi qurbaqaga tushibdi , Nasr katta karvon ...
” “ – ”
To ra Sulaymon hajviyalari ijtimoiy jamiyat muammolari ustidan kulish,
‘
tanqid qilish ruhida bo lib, ularning qalamga olinishi to g risida shoir o zi
‘ ‘ ‘ ‘
shunday yozadi: Nazmdan, nasrdan iborat bu hajviyalarimni to plam holida
“ ‘
kitobxonlar hukmga havola etayotganim gulzorni alaflardan tozalashdek ezgu
–
niyatga tutinayotganim
” 1
.
To ra Sulaymonning folklordan yozma adabiyotga o zlashgan janrlardagi
‘ ‘
asarlarini alohida tadqiq etishni maqsadga muvofiq deb bildik. Sababi, bu asarlar
asl ildizi bo lmish folklor namunalariga juda yaqin va shoirning ko pgina
‘ ‘
kashfiyot lari, eksperimentlari ham shu yo nalishda amalga oshirilgan.
“ ” ‘
Dostonchilik. To ra Sulaymon ijodida ko lam jihatidan ikkinchi o rinni
‘ ‘ ‘
doston janri egallaydi. Adabiyotimiz tarixida doston janri og zaki adabiyot orqali
‘
yozma adabiyotga kirib kelgan, biroq o z traditsiyalari bilan folklor
‘
namunalaridan butunlay farq qiluvchi janrdir.
Ushbu janr tarixiy taraqqiyoti davomida doston, masnaviy, poema nomlari
bilan atalib kelingan. Dastlab folklor adabiyotda doston nomi bilan atalgan janr
yozma adabiyotda Yassaviydan boshlab qo llana boshlandi. Aruz vaznining
‘
masnaviy (ikkilik) shakli bu janr talablari uchun qulayligi sabab mumtoz
adabiyotda dostonlar shu shaklda bitildi hamda masnaviy doston janrining ikkinchi
nomi bo lib qoldi. XX asrdan boshlab urf bo lgan forscha afsona, qissa,
‘ ‘ “
doston ma nolarida qo llanuvchi poema termini bu janrning keyingi
” ’ ‘
taraqqiyotini belgilab berdi 2
.
To ra Sulaymon dostonlari tuzilish jihatidan xalq og zaki ijodidagi doston
‘ ‘
janriga yaqin turadi. Xalq eposlarining quyidagi xususiyatlari To ra Sulaymon
‘
dostonlari uchun ham xosdir:
 sinkretlilik;
 she riy matnlarning barmoq vaznida yozilishi;
’

46
 bo g inlar soni va turoqlarning o zgarib turishi;‘ ‘ ‘
 nasriy qismda sajlardan foydalanish.
 bir doston matni parchasidan boshqa dostonda ham foydalanish;
 paremiyalarning ko p qo llanilishi.
‘ ‘
Shoir dostonlarining o ziga xosligi sabablarini aniqlash uchun uning xalq
‘
ijrochilari bilan aloqasini o rganish lozim. To ra Sulaymon o zbek
‘ ‘ ‘
dostonchiligining bulbuli sifatida e tirof etiluvchi Ergash Jumanbulbul o g li
’ ‘ ‘
bilan yaqin aloqada edi. Bu aloqa natijasi o laroq, shoir dostonlari hamda
‘
E r gash Jumanbulbul el kezadi turkumidagi baxshiyonalari dunyoga kelgan.
“ ”
To ra Sulaymon Ergash Jumanbulbul o g li ijrosidagi ko plab dostonlarni
‘ ‘ ‘ ‘
jonli ijroda tinglaydi va dostonchilik borasida baxshini o ziga ustoz deb biladi.
‘
Zamonaviy mavzularni kuylovchi shoir dostonlarining xalqona yo lda yozilishi
‘
ustozining ta siri edi. Biroq To ra Sulaymon ijodi yozma adabiyotdagi doston
’ ‘
janrini xalq eposi bilan yaqinlashtirish yo lidagi birinchi urinish emas. Bu harakat
‘
dastlab folklor ijrochilari tomonidan boshlangan. To ra Sulaymon Ergash
‘
Jumanbulbul o g li haqida yozgan maqolasida
‘ ‘ 1
baxshining ayrim dostonlarni
og zaki ijro etsa, ayrimlarini yozib qoldirganligi haqidagi o zbek
‘ ‘
folklorshunosligining otasi Hodi Zarifning so zlarini keltiradi. Demak, Ergash
‘
Jumanbulbul so z qori ligidan shoirlikka tomon ilk qadam tashlagan
‘ “ ”
baxshilardan bo lsa, To ra Sulaymon yozma adabiyot maydonidan folklor
‘ ‘
bag riga ilk odimlagan shoirlardandir.
‘
To ra Sulaymon jami 9 ta doston yozgan:
‘
1. Qorasoch (1965)
2. Jahongashta (To lg anoy) (1970)
‘ ‘
3. Qoya (1988)
4. Yovqochdi (1988)
5. Mangulik (1988)
6. Sarvinoz (1988)
7. Qorayaloq (1988)

47
8. Intizor ( 1996)
9. Guljahon (2003)
To ra Sulaymon yaratgan ilk dostoni Qorasoch edi. Bu asar traditsion‘ “ ” “
xalq dostonlari uslubida yozilgan zamonaviy mavzudagi birinchi yirik doston
bo lgan uchun tanqidchilarning e tiborini tortdi
‘ ’ ” 1
. Doston tilining xalqonaligi,
saj usulidagi so z o yinlari, qahramonlarning ichki kechinmalarini ifodalovchi
‘ ‘
xalq qo shiqlaridan ustalik bilan foydalanilganligi asarning o qishli bo lishini
‘ ‘ ‘
ta minladi. Shu bilan birga To ra Sulaymon dostonlarining mazmuni va shakliy
’ ‘
qurilmasi borasida adabiyotshunoslar orasida muhokama boshlanib ketdi.
Adabiyotshunos G .Mo minov shoir dostonlari haqida shunday fikr beradi:
‘ ‘
...shoir folklordan foydalanishda ko proq qoliplash usulidan boradi, ya ni o z
“ ‘ ’ ‘
mavzu va g oyaviy niyatini, qahramonlar taqdiri, ularning o zaro munosabatini
‘ ‘
tasvirlashda traditsion xalq dostonlarining qolipini qo llaydi. Natijada zamonaviy
‘
voqe lik, shu kungi kishilar xarakteri, qahramonlarning o y-xayollari, orzu-
’ ‘
intilishlari, davrning umumiy ruhi qadimgi xalq dostonlari ruhining soyasida qolib
ketganday tuyuladi
” 2
.
Adabiyotshunos novator ijodkorning ilk tajribasini hazm qila olmaydi va
“ ”
shu bois uning xalq dostonlari shakliy qurilishi sintezidan hosil bo lgan doston-
‘
poemalaridan kamchilik izlaydi. To g ri, novator ijodkor uchun
‘ ‘
kamchiliklarning bo lishi tabiiy hol. Biroq folklor traditsiyasining yozma
‘
adabiyotga ko chirilishi To ra Sulaymon asarlariga o zgacha ruh,
“ ‘ ” ‘ ‘
o zgacha kayfiyat bag ishlaganini ham tan olish darkor. Yuqorida
‘ ‘
adabiyotshunosimiz qadimgi xalq dostonlari ga nisbat bergan ijodiy ruh bugun
“ ”
ham o lkamizning qaysidir qismida davom etmoqda va balki qanchalab
‘
yurtdoshimiz shu kayfiyat bilan yashamoqdalar. Xalq orasida yashagan shoir
uchun bu katta shaharning katta kutubxonalariga berkinib olgan olimlardan
“ ”
ko ra anglashimliroqdir.
‘
Xullas, To ra Sulaymon dostonlarida folklordagi dostonchilik an analari
‘ ’
asos qilib olingan. Ushbu tajriba ikki jihatdan o zbek adabiyoti uchun muhimdir:
‘

48
Birinchidan, yo qolib borayotgan xalq og zaki ijodi dostonchilik‘ ‘
an analarining yozma adabiyot bag rida saqlanib qolishi;
’ ‘
Ikkinchidan, zamonaviy mavzularda yozilgan asarlar orqali xalqona milliylik
ruhining yanada kuchliroq targ ib etilishi.
‘
Baxshiyona termalar. Ilm ahliga ma lumki, pand-nasihat, odob-axloq, soz va
’
so z haqida yaratilgan, ijtimoiy hayotdagi turli hodisalar, shaxs va jonivorlarning
‘
ta rifi va tanqidiga bag ishlangan, baxshilar tomonidan kuylanadigan 10-12
’ ‘
satrdan 150-200, ba zan undan ham ortiq misralargacha bo lgan lirik, liro-epik
’ ‘
she rlar
’ 1
folklorda terma janri nomi bilan yuritiladi. Folklorshunos olim Abiyr
Musaqulov o z tadqiqotida termalar xususiyatlarini shunday belgilaydi:
‘
O zbek xalq termalari dostonchi va termachilar tomonidan yaratilgan, badiha
“ ‘
tarzida ijro etiladigan, lirik va epik turga mansub, kompozitsion jihatdan bir necha
tiplarga bo linadigan, g oyaviy-badiiy, tarbiyaviy, baxshi tayyorlash, informativ,
‘ ‘
dostonchini doston aytishga, tinglovchini doston tinglashga hozirlash
funksiyalariga ega, muzika bilan munosabati barqaror bo lgan xalq
‘
qo shiqlaridir
‘ ” 2
.
Termalar, asosan, baxshilar uchun dostonga kirish vazifasini bajargan va katta
doston ijrosidan oldin pand-nasihat, hayot voqealariga munosabat bildirish kabi
mavzu ko lami ijtimoiy xususiyat kasb etgan ijro orqali tinglovchining diqqatini
‘
o ziga tortishni maqsad qilgan. Folklorshunos O.Madayev terma janrining
‘
pedagogik ahamiyatga ega bo lishi, ularning yozma mumtoz adabiyotdagi qasida
‘
vazifasini bajarib kelishi, liro-epik bu janrning voqealar bayonida his-tuyg u
‘
hamda kechinmalarni ham ifoda etish imkoniyati mavjud ekanligini qayd etadi 1
.
To ra Sulaymoning Ergash Jumanbulbul o g li el kezadi turkumi
‘ “ ‘ ‘ ”
ostida e lon qilingan asarlari janr xususiyatlariga ko ra folklorning terma janri
’ ‘
talablariga mos keladi. Bugungi kunda bu yo nalishda ijodini davom ettirayotgan
‘
Usmon Azim o z asarlariga baxshiyona nomini berdi. Biror xalq baxshisi
‘ “ ”
nomidan kuylanadigan ushbu asarlar janrini biz ham shartli ravishda
“ ”
baxshiyona termalar deb atadik.

49
To ra Sulaymon Ergash Jumanbulbul hamda Fozil baxshi nomlaridan‘
baxshiyonalar ijod qilgan. Baxshiyonalar quyidagi xususiyatlarni o zida aks
‘
ettiradi:
Shakliy jihatdan:
 bosh qahramon sifatida konkret folklor ijrochisi, baxshi tanlab olingan;
 asar nasriy nutq hamda lirik parchalardan iborat;
 nasriy qismda sajlardan foydalanilgan;
 lirik qism yozma adabiyot talablari asosida bitilgan;
 alohida syujet chizig iga ega;
‘
Mazmun jihatidan:
 asarda o z davriga munosabat shaklida pand-nasihat ruhi ustuvor;
‘
 nasriy qism xalq baxshilari nutqiga yaqin;
 lirik parchalar yozma adabiyotning xos xususiyatlarini o zida aks ettiradi.
‘
To ra Sulaymon baxshiyonalarining ilk namunalar ijodkorning
‘
Jahonnoma (1996) nomli to plamida e lon qilingan. Dostondan kichikroq
“ ” ‘ ’
hajmga ega 5 asarning barchasi Ergash Jumanbulbul tilidan yozilgan. Bu
baxshiyonalarda ma lum ma noda baxshining hayoti va ko rgan-kechirganlari
’ ’ ‘
aks etgan, deyish mumkin. To ra Sulaymonning baxshi bilan yaqindan aloqada
‘
bo lgani buni asoslaydi.
‘
Sayxon (2003) nomli to plamiga shoirning yuqoridagi 5 asari qayta
“ ” ‘
ishlangan holda kiritilgan. Bu to plamda jami 19ta baxshiyona mavjud bo lib,
‘ ‘
ular ijodkorning ma naviy yuksalishini o zida aks ettiradi. Janr takomili shuni
’ ‘
ko rsatadiki, shoirning baxshiyonalari endi Ergash Jumanbulbul, Fozil shoir kabi
‘
xalq ijrochilari obrazlari tilidan aytiladi .
“ ”
Folklorshunos I.Tursunov tadqiqotlari maqollar asosida terma ijod qilish
Samarqand va Janubiy O zbekiston dostonchilik maktablari uchun xos ekanini
‘
ko rsatadi
‘ 1
. Samarqand dostonchilik maktabi bilan yaqin aloqada bo lgan To ra ‘ ‘
Sulaymon termalarida ham maqollar uchraydi:
Men so ylayman avval boshdan,
‘

50
O sma ketar yuvsa qoshdan,‘
Yomon kunda yot yaxshidir
Qadring bilmas qarindoshdan.
To ra Sulaymon ijodida yana afsona, ertak, yor-yor, alyor janriga oid asar
‘
namunalari mavjud.
Fantastik mazmunga ega bo lib, o tmishda qanday bo lsa, hozirgi zamon
‘ ‘ ‘
va kelajakni ham shunday tasvirlovchi afsona janri asosida mifologik tafakkurning
yotishi bilan xarakterlanadi. To ra Sulaymonning Jahonnoma nomli asari shu
‘ “ ”
janr asosida yaratilgan.
Shoir asarida olamning paydo bo lishi haqidagi mifologik qarashlar,
‘
afsonalardan foydalanadi. Asardagi obrazlar tizimini quyidagicha ajratish mumkin:
Oshiq Shams (Oftob);
–
Ma shuqa Qamar (Oy);
’ –
Raqib Yetti Qaroqchi, Tun;
–
Homiy kuchlar Ona Yer, Tong, Cho lpon;
– ‘
Afsonada Shams va Qamar muhabbati voqealar asosini tashkil qiladi.
Qamarga oshiq bo lgan Yetti Qaroqchi uning ishqida yonib, o zaro talashib-
‘ ‘
tortishadilar. Tun (badiiy adabiyotda, odatda, bu obraz ekvivalenti sifatida maston
kampir, o gay ona kabilar keladi) ularga yordam berish maqsadida Shams va
‘
Qamar orasiga shubha soladi. O rtadagi gumon ularni ajratadi. Shams g azabdan
‘ ‘
yonib Oftobga aylanadi, Qamar esa unga tik qarashga or etib, Oyga do nadi,
‘
yig lay-yig lay sochlariga oq oralab, Oymomo bo lib qoladi. Ona yer ham
‘ ‘ ‘
bularning dardiga azob chekib, yuzlariga ajin tushadi, to kkan ko z yoshlaridan
‘ ‘
daryolar, dengizlar paydo bo ladi...
‘
Muallif quyidagi bir qator tabiat hodisalarini mifologik tafakkur asosida
izohlashga harakat qilgan.
Yulduzlar Bibi Hilolning ayriliqda to kkan ko z yoshlari;
– ‘ ‘

51
Oyning 30 kunda bir marta to lishishi Bibi Hilolning Shams bilan qayta‘ –
topishganlaridan so ng o tgan gaplardan uyalib, oyda bir jamolini ko rsatib,
‘ ‘ ‘
yana o z chodiriga kirib ketishi;
‘
Oy va Quyoshning yer yuzini yoritishi Shams va Bibi Hilolning Ona Yerga
–
o z onalaridek muhabbat qo yganliklari;
‘ ‘
Yetti qaroqchi yulduzlar turkumining g arbdan sharqqa qarab aylanishi
‘ –
Ona Yerning duoyibatiga uchrab, yulduzlar Bibi Hilolning izidan ham benasib
bo lganliklari;
‘
Vulqon otilishi, daryo hamda dengizlarning toshishi, suv toshqinlari
–
endilikda bag ridagi bir Ota va bir Onaning bolalari bo lmish odamzotning
‘ ‘
o zaro adovatidan xasrat chekib Momo Yerga aylangan onaizorning qirg in va
‘ ‘
qonxo rliklarga chiday olmay johillarga bergan beayov jazosi;
‘
Oy va quyosh tutilishi Momo Yerning azoblanishlariga chiday olmay
–
Oyning qora kiyim kiyishi, Quyosh ham avval qorayib, keyin butun borliqni
kuydirishga taraddud ko rishi sifatida talqin etiladi.
‘
Ushbu mifologik qarashlar oxirzamondan darak beruvchi belgilarni eslatadi.
Asar so ngida muallif voqealarning qay tariqa davom etishi bizning
‘ –
Odamzotning qo lida ekaninini ta kidlaydi: ... Olamning yasharishi, ona-
‘ ’ “
Yerimizning Quyosh tegrasida osuda, asoyishta aylanishi, daryolarning tinib-
tiniqib oqishi, dengizlarning sokin chalqib-chayqalib turishi Yer yuzidagi barcha
kishilarning, Siz bilan Bizning qo limizda, kelajak avlodlarimizning qo llarida,
‘ ‘
inon-ixtiyorlarida emish” 1
.
To ra Sulaymon ijodida birgina ertak uchraydi. Xarsang deb nomlangan
‘ “ ”
ushbu asar bir necha bor qayta nashr qilingan. 1994 yil ertak alohida kitobcha
shaklida chop etilgan. Asar she riy yo lda yozilgan bo lib, maishiy ertaklar
’ ‘ ‘
sirasiga kiradi.
Ertakda asosan aka-uka o rtasidagi munosabatlar tasvirlangan. Shoir ertakda
‘
quyidagi dolzarb ijtimoiy masalalarga e tibor qaratadi:
’
- oila to kisligida ayol kishining o rni;
‘ ‘

52
- farzand oila quvonchi, davlati ekani;
- qarindosh-urug larning o zaro hamjihatligi hikmati;‘ ‘
- adovat g am, sahovat baxt keltirishi.
‘
Asarda qarindosh-urug lar o rtasidagi munosabatlarda ayol kishining o rni
‘ ‘ ‘
muhim ekani tasvirlanadi:
Naql bordir: erni er,
Yer qilar ham xotindir.
Istasa qul, istasa
Sher qilar ham xotindir 2
.
Xalqda farzand davlatga qiyos etiladi. Ertakda ayoli oliyjanob, mehribon
bo lgan ukaning farzandlari ko p, davlatmand. Aka esa qalbi qora, xasadgo y
‘ ‘ ‘
xotinga yo liqqani tufayli farzandsiz. Muallif farzandsiz aka holatini shunday
‘
tasvirlaydi:
Qolmadi bosh urmagan,
Sig inmagan bir yeri.
‘
To g ri chiqmas barining
‘ ‘
Bashorati, ta biri.
’
Halol yurib, halol tur,
Ushalar orzung shunda.
Bir tangriga sig ingin,
‘
Gapning bari o shanda
‘ 1
.
Aka Yaratganga ibodatlar qilib bir majruh o g ilga bazo r yetishadi.
‘ ‘ ‘
Ertak medium qismida xasadgo y xotin akaning qalbiga shubha solib, ukaga
‘
nisbatan adovat uyg otadi (Diniy qarashlarga ko ra Qobil va Hobil o rtasidagi
‘ ‘ ‘
adovat, ilk qotillikka ham ayol kishi sabab bo lgan edi). Alam o tida yongan aka
‘ ‘
ukaning haqi bo lgan bug doyni o g irlaydi. Janr an analariga ko ra final
‘ ‘ ‘ ‘ ’ ‘ –
yakun ibratli adolat bilan nihoya topadi. Ukaning aka o g irlaganidan qolgan
‘ ‘
boyligi oltinga aylanib, uni yanada davlatmand qiladi, aka xasadgo y bo lgani
‘ ‘
tufayli bor boyligi toshga aylanib qoladi.

53
To ra Sulaymon ertagi nafaqat bolalar, kattalar uchun ham tarbiyaviy‘
ahamiyatga ega.
Shoir folklorning yor-yor janrida ham mustaqil ijod qilgan. Uning S i zni
“
eslayman (1980) to plamiga kirgan yor-yori o z davri ruhini aks ettiradi.
” ‘ ‘
Paxtazorni oralab
Ishlashamiz, yor-yor, ishlashamiz,
Yor-yor aytib ko ngilni
‘
Xushlashamiz yor-yor, xushlashamiz 2
.
Bundan tashqari J a h ongashta ( T o lg anoy ) nomli dostonida shoir
“ ” “ ” ‘ ‘
to y voqealari tasvirini berish uchun xalq ijodiga mansub bo lgan yor-yordan
‘ ‘
foydalanadi.
To ra Sulaymonning ijodida alyor (aytishuv) janridagi asari mavjud. Bu asar
‘
dastlab shoirning ilk kitobida e lon qilingan. Keyinchalik Sizni eslayman
’ “ ”
(1980), Qorako zginam (1981) kitoblari va Istar ko ngil (1984) nomli
‘ ‘
saylanmasida qayta nashr etilgan. Ilk nashrda T o g qizlari deb nomlangan bu
“ ” ‘
asarga Hamid Olimjonning I s him bordir o sha ohuda... satri epigraf qilib
“ ” ‘
olingan. Keyingi nashrlarda u A l yor deb atalgan va epigraf ham tushirib
“ ”
qoldirilgan. Asar nashrdan-nashrga asar yangi satrlar bilan boyitilgan. Unda
shoirning qayin yurti qizlari bilan aytishuvi tasvirlanadi:
Pochchamizni bu kecha bazmda sinaymiz, deb,
Alyor-alyor aytishib, nazmda sinaymiz, deb,
Qayin yurtim qizlari meni ko rmoq istabdi,
‘
Bu ishga bosh bo ling, deb yangajonni qistabdi.
‘
Badiiy-publitsistik asarlar. To ra Sulaymon publitsistika sohasida ham
‘
izlanishlar olib borgan. Bu sohada e lon qilingan bir qator badiiy-publitsistik
’
asarlarida shoir o z davrining kishilari, hamyurtlari, hamqishloqlari taqdiridan
‘
hikoya qiladi. O z davrining faol kishisi sifatida shoir zamonasi qahramonlarini
‘
ta riflash bilan o z davriga ham ta rif beradi.
’ ‘ ’

54
Shoirning badiiy-publitsistik asarlari orasida bugungi kunda ham muhim
qiymatga ega bo lgan bir qator maqolalar mavjud. Bular shoira Zulfiyaga‘
bag ishlangan She riyatimiz malikasi , ustozi Mirtemirga atalgan O zbek
‘ “ ’ ” “ ‘
she riyatining Manasi , Ergash Jumanbulbul haqida Dostonchiligimizning
’ ” “
bulbuli , Chingiz Aytmatovga bag ishlangan Chingiz Aytmatov
” ‘ “ –
o zbekning o z yozuvchisi kabi maqolalalaridir.
‘ ‘ ”
Xulosa qilib aytganda, To ra Sulaymon ko p qirrali ijod sohibi sifatida
‘ ‘
badiiy adabiyot hamda publitsistika sohalarida ijod qildi. Uning asarlariga xos
asosiy xususiyat ularning tarkiban yozma hamda og zaki adabiyot oralig ida
‘ ‘
yaratilganligidadir.
XULOSA
O zbek adabiyoti tarixida Yassaviydan boshlangan xalqona tuyg ular
‘ ‘
tarannumi XX asr ikkinchi yarmi shoir Mirtemir ijodiy maktabi ta sirida yanada
’
rivojlandi. Aytish mumkinki, bu davr ijodkorlari asarlarida falsafiy
mushohadalarini xalqona yo sinda taqdim etish hollari ko p uchraydi.
‘ ‘
Shoir To ra Sulaymon XX asr ikkinchi yarmi o zbek adabiyotida ana shu
‘ ‘
tajribani o z ijodi misolida amalga oshirgan ijodkorlardan biridir. Baxshi shoir
‘
ijodini tadqiq etish davomida quyidagi xulosalarga kelindi:
Birinchidan, To ra Sulaymon badiiy ijod hamda publitsistika sohasida
‘
barakali ijodi bilan XX asr ikkinchi yarmi o zbek adabiyotida muhim o rin
‘ ‘
tutadi. Shoir asarlarining o ziga xos asosiy xususiyat ularning tarkiban yozma
‘
hamda og zaki adabiyot oralig ida yaratilganligidadir.
‘ ‘
Ikkinchidan, To ra Sulaymon ijodida qo llangan xalq og zaki ijodi
‘ ‘ ‘
namunalari g oyatda chuqur asosga ega. Shoir umr bo yi o zi yashagan
‘ ‘ ‘

55
hududdagi og izdan-og izga o tib kelayotgan folklor materiallarini to playdi‘ ‘ ‘ ‘
hamda ulardan ijodiy foydalanish bilan o z ijodini ham boyitadi.
‘
Uchinchidan, Uning xalq dostonlari yo lida bitgan dostonlari mazmunan
‘
shoir yashagan davr voqealaridan hikoya qilsa-da, ifodada folklor an anadan
’
foydalanilgani doston badiiyatini yanada oshirganligi aniqlandi.
To rtinchidan,
’ Shoir asarlari tasniflanganida uning folklor janrlarini yozma
adabiyotga o zlashtirib novator ijodkor sifatida baxshiyona termalar ijod etgani
‘
kuzatildi.
Beshinchidan, To ra Sulaymon asarlari tadqiqi davomida shoirning 200 dan
‘
ziyod xalq maqollaridan foydalanganligi aniqlandi. Ushbu maqollarning
ko pchiligi originalligi, boshqa ijodkorlar asarlarida, hatto folklorshunoslar
‘
tomonidan to plangan xalq maqollari nashrlarida ham uchramasligi kuzatildi. Bu
‘
shoir asarlarining qimmatini yanada oshiradi.
Oltinchidan, Shoirning Zulfiyaga bag ishlangan SHe riyatimiz
‘ “ ’
malikasi , ustozi Mirtemirga atalgan O zbek she riyatining Manasi , Ergash
” “ ‘ ’ ”
Jumanbulbul haqida D o stonchiligimizning bulbuli , Chingiz Aytmatovga
“ ”
bag ishlangan Chingiz Aytmatov o zbekning o z yozuvchisi kabilarga
‘ “ – ‘ ‘ ”
bag ishlangan asosan xotiralardan iborat maqolalari adabiyot tarixi uchun ham
‘
muhim manbalar taqdim etadi. Bu To ra Sulaymonning adabiyotshunoslik sohasi
‘
rivojiga qo shgan hissasidir.
‘ Shoir ijodida folklorizm sintezi masalasi shoir
asarlarini keng qamrovda tadqiq etish masalasini qo yadi. To ra Sulaymon ijodi
‘ ‘
4 yo nalish bo yicha tadqiqotlar amalga oshirish uchun ma lumotlar taqdim eta
‘ ‘ ’
oladi:
1.Adabiyotshunoslik sohasi uchun shoir asarlari badiiyati, so z va
‘
obrazlarining individualligi hamda o ziga xosliklarini o rganish imkoniyatini
‘ ‘
beradi. Bu yo nalishdagi dastlabki urinishlar amalga oshirilgan bo lsa-da, To ra
‘ ‘ ‘
Sulaymon ijodi navbatdagi sohalar vakillari uchun hali ochilmagan qo riqdir.
‘
2.Folklorshunoslik yo nalishida To ra Sulaymon ijodidagi
‘ ‘
folklorizmlarning o ziga xosligi, ijodkor asarlari tarkibida ko p uchraydigan
‘ ‘

56
paremiyalarning originalligi, xalq og zaki ijodi orqali o zlashtirilgan janr, motiv‘ ‘
hamda obrazlarning folkloristik ildizlarini tadqiq etish soha rivojiga muhim hissa
bo lib qo shilishi mumkin.
‘ ‘
3.Madaniyatshunoslik uchun shoir dostonlarida tasvirlangan xalq hayoti, urf-
odatlari va tutumlari, to y-marosimlari bilan bog liq go zal tasvirlar Sirdaryo
‘ ‘ ‘
vohasi urf-odatlari, an analari to g risida ensiklopedik ma lumotlarni taqdim
’ ‘ ‘ ’
etadi.
4. Dialektologiya sohasi shoir asarlaridagi tilimizda hozirgi kunda kam
qo llaniluvchi, yo qolib ketish xavfi ostida turgan so zlar manbai sifatida
‘ ‘ ‘
o rganilish ehtiyoji mavjud.
‘
To ra Sulaymonning Intizor nomli kitobiga shoir Sirojiddin Sayyid
‘ “ ”
tomonidan bitilgan to rtlikni uchratdik. To rtlikda shoirga berilgan juda o rinli
‘ ‘ ‘
ta rifni biz ham xulosa sifatida ishimizga kiritdik:
’
Bo ynimdagi ming satrning qarzin to layman bitta,
‘ ‘
To ralar ko p bu tuproqda, To ra Sulaymon bitta!
‘ ‘ ‘
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati
’
1. Karimov I.A. Istiqlol va ma naviyat. Toshkent: O zbekiston, 1994.
’ – ‘ –
B.7.
2. Karimov I.A. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent:
’ – –
Ma naviyat, 2008.
’
3. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. 1-jild. Epos. T.: Fan, 1991.
–
4. Adabiy turlar va janrlar. Uch jildlik. 2-jild. Lirika.. Toshkent: Fan, 1992.
–
5. Alaviya M. O zbek xalq marosim qo shiqlari. Toshkent: Fan, 1974.
‘ ‘ –
6. Alpomish. O zbek xalq qahramonlik dostoni. T.: Sharq, 1998.
‘ –
7. Ergashev A. Maktab yaratgan shoir. Jizzax: Sangzor, 2010.
–

57
8. Kelinoy qo shiqlari. Xalq qo shiqlari va termalar. T.: G .G ulom,‘ ‘ – ‘ ‘
1981.
9. Madaev O. O zbek xalq og zaki ijodi. T.: MUMTOZ SO Z, 2010.
‘ ‘ – ‘
10. Mallayev N. Navoiy ijodiyotining xalqchil negizi. Toshkent: O qituvchi,
– ‘
1980.
11. Mirzayev T. O zbek xalq og zaki ijodi. T.: O qituvchi, 1990.
‘ ‘ – ‘
12. Quronov D., Mamajonov Z., Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug ati.
‘ –
T.: Akademnashr, 2010.
13. Qur oni karim. www.ziyouz.com kutubxonasi.
’
14. Razzoqov H., Mirzayev T., Sobirov O., Imomov K. O zbek xalq og zaki
‘ ‘
poetik ijodi. T.: O qituvchi, 1980.
– ‘
15. Sarimsoqov B. Folklorizm tipologiyasiga doir // O zbek tili va adabiyoti,
‘
1980, №4.
16. Siyoyev S. She’riyatimiz to‘rasi // Oila va jamiyat, 2012 , № 6.
17. Sulaymonov T. Alhazar (satirik she’rlar, hajviyalar). – T.: Mushtum
kutubxonasi, 1976.
18. Sulaymonov T. Gul bir yon, chaman bir yon (she’rlar). – T.: Cho‘lpon,
1996.
19. Sulaymonov T. Gul ko chat (she rlar). T.: Yosh gvardiya, 1967.
‘ ’ –
20. Sulaymonov T. Gulshan (she rlar, dostonlar). T.: G afur G ulom,
’ – ‘ ‘
1988.
21. Sulaymonov T. Hamqishloqlarim (ocherklar, hikoyalar). T.: Yosh
–
gvardiya 1973.
22. Sulaymonov T. Iltijo (she rlar). T.: G afur G ulom, 1976.
’ – ‘ ‘
23. Sulaymonov T. Intizor (she rlar, dostonlar). T.: G afur G ulom, 1973.
’ – ‘ ‘
24. Sulaymonov T. Istar ko ngil (saylanma). T.: G afur G ulom, 1984.
‘ – ‘ ‘
25. Sulaymonov T. Istar ko ngil. T.: O zadabiynashr, 1962.
‘ – ‘
26. Sulaymonov T. Jahongashta (doston). T.: G afur G ulom, 1970.
– ‘ ‘

58
27. Sulaymonov T. Jahonnoma (dostonlar, rivoyatlar). T.: G afur G ulom,– ‘ ‘
1996.
28. Sulaymonov T. Men qayga borar bo lsam. T.: Yosh gvardiya, 1965.
‘ –
29. Sulaymonov T. Qorako zginam (she rlar). T.: Yosh gvardiya, 1981.
‘ ’ –
30. Sulaymonov T. Qorasoch. T.: 1965.
–
31. Sulaymonov T. Sarvinoz (she rlar). T.: Yosh gvardiya, 1989.
’ –
32. Sulaymonov T. Sayxon (she rlar, dostonlar). T.: Sharq, 2003.
’ –
33. Sulaymonov T. Sirdaryo qo shiqlari (she rlar). T.: Yosh gvardiya,
‘ ’ –
1974.
34. Sulaymonov T. To yboshi (hikoya, ocherk, publitsistik maqola). T.:
‘ –
G afur G ulom, 1977.
‘ ‘
35. Sulaymonov T. Xarsang (ertak, rivoyat). T.: Cho lpon, 1994.
– ‘
36. Sulaymonov T. Yov qochdi (dostonlar). T.: Yozuvchi, 1998.
–
37. Sulaymonov T.Sizni eslayman (she rlar). T.: G afur G ulom, 1980.
’ – ‘ ‘
38. Yo ldoshev Q. Yoniq so z. - T.: Yangi asr avlodi, 2006.
‘ ‘
39. O zbek adabiyotida janrlar tipologiyasi va uslublar rang-barangligi. - T.:
‘
Fan, 1983.
40. O zbek folklori ocherklari. Uch tomlik.
‘ Birinchi tom. T.: Fan, 1988. –
41. Shabanov Djumali. Oshiq Veysal ijodi va turk folklori T., 2009.
42. Sharipova L. XX asrning 70-80 yillari o zbek she riyatida folklorizm.
‘ ’ –
T.: Fan, 2011.

Купить