Toponimik manbalarning o’lka tarixini o’rganishdagi ahamiyati - История - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	721.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Март 2023
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	История

Toponimik manbalarning o’lka tarixini o’rganishdagi ahamiyati

Купить

TOPONIMIK MANBALARNING O’LKA TARIXINI O’RGANISHDAGI AHAMIYATI 1. Toponimika tushunchasi va uning maqsadi. Geografik joy nomlarini o’rganishda toponimikaning o’rni. 2. Toponimikaning fan sifatida shakllanishi. Toponimikaga oid asosiy ilmiy terminlar mazmuni. Toponimikaning ikki qismga: mikro va makro toponimlarga bo’linishi. Ularning farqli xususiyatlari. 3. O’zbekiston toponimi ka siga oid atamalarning yozma manbalarda qayd etilishi. O’zbekistonda toponimik tadqiqotlar tarixi.

 1917 yilga qadar toponimika mustaqil fan sifatida o’rganilmay, uning vazifasini tarixiy geografiya fani bajarib kelardi.Toponimika geografik nomlar , kishi ismlarini o’rganadigan fan sifatida maydonga keldi. Toponimikani «zamin tili», ya’ni yer tili deb atashadi. Toponimika atamsi lotin tilidan olingan bo’lib, «topos» - joy, «onom» - nom, umuman joy nomini o’rganadigan fan degan ma’noni bildiradi. Geografiy nomlar va zamin qarida o’rganilayotgan nomlar insonlarga qo’yiladigan ismlar toponimikaning manbai hisoblanadi. Toponimika ikki ob’yektdan: mikro va makro toponimlaridan iborat bo’lib, makrotoponimika - grammatik jihatda mayda ob’yektlarni - turdosh otlarni, mikrotoponimika esa atoqli otlar, ya’ni yirik ob’yektlarning nomlarini tadbiq qiladi.  Joy nomlari insoniyat tarixi va taqdiri

Shuning uchun ham joy nomlari davlat ahamiyatiga molik masala ekanligi qator rasmiy hujjatlarda qayd qilingan. O’zbekiston toponimikasi fani asrimizning 30- yillaridan boshlab rivojlangan. Uning rivojlanishiga toponimist olim H. Hasanovning xizmatlari katta. Vatanimiz joy nomlariga oid toponimik ma’lumotlar esa tarixiy ilmiy kitoblardan qadim-qadimdan beri naql qilinib kelmoqda. Shu sababli joy nomlari bo’yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlarida ancha qadimiy bo’lgan qo’lyozma manbalardagi materiallar ham e’tiborga olinmoqda. Bu holni hozirgi vaqtda amalga oshirilayotgan ilmay tadqiqot ishlarida aniq ko’rish mumkin. O’zbekiston toponimikasi fani Ona Vatanimiz hududidagi joy nomlarini yig’ish, to’plash, ma’lum bir ilmiy-nazariy tizimga solish bilan birga, ularga har tomonlama izohla

 Mamlakatimiz hududida Toshkent shahar , Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo, Buxoro, Xorazm, Navoiy, Namangan, Andijon, Farg’ona viloyatlari va Qoraqalpog’iston respublikasi joylashgan. Yuqorida sanab o’tilgan shahar, viloyatlar, respublikasiga ma’lumotlarni bu fan yig’ib to’plash jamlab beradi.  Har bir hudud uchun toponimik qonuniyatlar takrorlanmas ko’rinishli holatga egaligini V.A.Juchkevich ham o’z monografiyasida alohida qayd qilib o’tganligini e’tiborga oladigan bo’lsak, har bir viloyat, har bir shahar, har bir voha , har bir tuman o’ziga xos toponimlar (majmui) jamiga - toponimiyasiga ega. Ularni o’rganish va ular to’g’risida maxsus maqola, monografiyalar va hatto, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish zarur. Chunki vaqt o’tishi bilan joy nomlari unu

 Toponimik ma’lumotlar to’plash uslublari.  Toponimikani o’rganish ma’lumot to’plashdan boshlanadi. Bu ish odatda o’lkashunoslik bo’yicha tadqiqot olib borilayotgan mikrorayon qishloq, ovul, kolxoz-sovxoz hududlarida, keyinchalik ma’muriy rayon hamda viloyat va nihoyat jonajon o’lka miqyosida amalga oshiriladi.  Toponimik ma’lumot yig’ish ishini boshlashdan avval ma’lumotlarni qanday va qayerlardan to’plash hamda kimlar bilan qanday mavzuda suhbatlar o’tkazishning hech bo’lmaganda taxminan ish rejasi va dasturi ishlab chiqilishi shart. Mana shu reja va dastur asosida puxta tayyorgarlik ishlari olib boriladi, so’ng dala tadqiqot ishlariga o’quvchi va studentlar jalb qilinadi. Dalada tadqiqot ishlarini amalga oshirish jarayonida aholidan eshitgan hikoya, afsona va o’tmish haqidagi suhbatl

Shundan so’ng surishtirish va suhbat natijasida olingan ma’lumotlarni tadqiq qilishda toponimik toifalar bo’yicha maxsus kartotekalar tuziladi. Keyin shu asosda lug’atlar tuziladi. Keyinchalik tadqiqotchilarning fikrini hisobga olgan holda bir tipdagi ommaviy toponimlarni sinchiklab o’rganish katta aholisiga ega. Tadqiq qilingan va to’plangan toponimik ma’lumotlar o’lkashunoslik muzeylarida aniqlanadi. Shuningdek, bu ma’lumotlar maxsus kutubxonalarda alohida bo’lim qilib saqlanadi. Toponimik ma’lumotlar to’plash ko’pincha shu o’lka tarixini o’rganish ishi bilan parallel holda olib boriladi. Turistik sayohatlarda va poxodlarda , ilmiy safarlarda qatnashgan, shuningdek, muzeylar, arxeologik yodgorliklar, tarixiy obidalar va arxitektura yodgorliklariga borgan o’lkashunoslar arxeologik, etnog

O’zbekiston toponimikasida quyidagilar toponimik ob’yektlarga bo’linadi: 1) gidronimlar; 2) oykonimlar; 3) agroonimlar; 4) muqaddaslashtirilgan joy nomlari; 5) oronimlar; 6) drononimlar; 7) tarixiy yodgorliklarning nomlari ; 8) paragonimlar (tashkilot, idora, muassasalarning nomlari); 9) g’orlarning hamda yerosti ko’llarning nomlari. T.Nafasovning «Janubiy O’zbekiston toponimiyasining etnolingvistik analizi» (Toshkent, 1985, 84-bet) nomli monografiyasida mamlakatimiz janubidagi joy nomlari etnolingvistik jihatidan tahlili berilgan. Z.Do’simov «Xorazm toponimlari» (Toshkent, «Fan», 1985, 104-bet) deb nomlangan monografiyasida alohida voha hisoblangan Xorazm hududi joy nomlariga xos eng xarakterli xususiyatlar birma-bir bayon qilingan. N. Oxunovning «Til va joy nomlari» (Toshkent, «O’zbekis

 Shuning uchun toponimlar tadqiqiga oid har bir tadqiqot ishlariga oldingilaridan farqlanadigan xususiyatga ega bo’lishi kerak. Shundagina bunday tadqiqotlar ilmiy ishlar sifatida ilmiy jamoatchilik tomonidan tan olinadi. Joy nomlari to’g’risida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlarni ko’zdan kechirgan holda O’zbekiston toponomikasining kelajagi oldiga quyidagi eng muhim masalalarni qo’yish mumkin.  1. O’zbekiston Respublikasi joy nomlarining toponomik kartotekasini tuzishga tayyorgarlik ko’rish hamda uni tuzishni boshlab yuborish.  2. Ona Vatanimiz toponimlarini faqat izohlabgina qolmasdan, endi ularning etimologik taxlilini ham boshlash onlari keldi.  3. Mavjud tarixiy tadrijilikni buzmagan holda yangi shakllanayotgan joylarga ham qo’yishning ilmiy-nazariy prinsip hamda me’yorlarini is

Buxoro - qadimiy, tarixiy yodgorliklarga boy shahar. Narshahiy Buxoroning Numijkat, Bumiskat, Madikat us-sufriya, «Mis shahar», Madinat ut-tujjor, ya’ni «Savdogarlar shahri» degan nomlari borligini aytadi. Xalqda Buxoro-Bog’ora degan rivoyat ham bor. Buxoro so’zining etimologiyasi aniq emas. Buxoro - sanksritcha «vixara» so’zidan olingan bo’lib, «ibodatxona»ma’nosini bildiradi , degan fikr bor. Buxorodagi toponimlar izohi. Yangi bozor - Buxoro viloyati Buxoro rayonidagi qishloq. Bu nomni o’rganishda o’sha joyda yashab xizmat qilayotgan o’qituvchilarga, keksalarga va arxiv hujjatlariga murojaat qilinadi. Qishloqni nima uchun Yangi bozor deb atashgan? Bunga sabab, Yangi bozor qishlog’idagi bir oz naridagi qishloqda boshqa kichik bir bozor bo’lgan, bu bozordagi turli tomondan kishilar kelib

Sarikunda - Romiton rayonidan 15 km naridagi qishloq. Urganch cho’li etaklarida joylashgan. Keksalarning aytishlaricha, o’rta asrlarda qishloq nihoyatda obod bo’lgan. Maydoni keng, bog’-chorbog’i ko’p bo’lgan. Shu yerda kunda boshi, ya’ni suv boshi bo’lgani uchun ham qishloqning nomini shunday deb ataganlar. «Sari» - tojikcha, «kunda» - suv, suv taqsimlanadigan to’g’on boshi demakdir. Vaqt o’tishi bilan xususiy boylik uchun olib borilgan kurashlar natijasida qishloq harobaga aylangan. 1920 yilda qishloqda jami 6 xo’jalik istiqomat qilgan. Qishloq aholisining ko’pchiligi tojiklar. Keyingi yillarda qishloq tanib bo’lmas darajada o’zgardi. Dastlab 10 gektar maydonda omoch bilan dehqonchilik qilgan sarikundaliklar bugungi kunda 300 gektardan ortiq yerga ekin ekib, farovon hayot kechirmoqdalar.

Toqi sarrofon - Buxoro shahridagi bozor. Toq so’zi qadimiy me’morchilik atamalaridan biri bo’lib, «arkli bino» ma’nosini anglatadi. Buxoro xonligida usti yopilgan bozor toq deyilgan. Masalan, toqi telpakfurushon - telpak sotuvchilar, toqi saroffon ham shunday bozorlardan biridir. Sarrof - pul «maydalovchi» demakdir. O’rta asrlarda Buxoroning Kesh (Shahrisabz) darvozasi yaqinidagi bir mahalla Rasattoq (arabcha «ark boshi») deb atalgan. Bu mahalla qadimda ana shu yerda bo’lgan gumbazli bozor nomi bilan atalgan bo’lsa kerak deydi tarixchi O.I.Smernova. Shohrud - shahar arig’i, Buxoro shahrini suv bilan ta’minlaydigan ariq. Dastlab Rudi zar deb atalgan. Arab geograflari asarlarida «Nauri zar» shaklida qayd qilingan. Shayx Bonarziyning vaqf hujjatlarida «Rudi shao’ri Buxoro» deb atalgan. Keying

 Qarshi Qashqadaryo viloyatining ma’muriy markazi. Qarshi O’zbekistonning eng ko’hna shaharlaridan biri. U grek - Baqtriya davlati davridan beri mavjud. Shahar XIV asrgacha Nahshab deb atalgan. Arablar bu mahalliy nomni buzib , Nasaf deb ishlatgan bo’lsa kerak. Hozirgi Qarshi XIV asrning birinchi yarmida Voqa o’rtasida Samarqand, Buxoro, Afg’oniston, Hindiston va Sharqdagi boshqa qo’shni  mamlakatlardan keladigan yo’llar ustida ko’rilgan. Chig’atoy nasmidan bo’lgan Kepakjon Qashqadaryo vodiysiga o’xshagan eski Nahshabdan ikki farsax narida o’ziga saroy qurgan. Saroy mug’ul tilida Qarshi deb ataladi. Qarshi «Shoh qal’asi» degan ma’noni ham anglatadi, deyishadi.  Yakkabog’ - Qashqadaryo viloyati Yakkabog’ rayonidagi shu nomdagi aholisi yashaydigan joy nomi. Aytishlaricha, dastlabki vaqtl

 Bulardan biri Nug’alidir. Nug’aylilar haqida aytilgan ayrim gaplar hozir ham xalq o’rtasida mavjud. Ikkinchi qishloq - Qatag’on (quvilganlar), uchinchi qishloq Uchtepa.Surxondaryo - tojik tilidan olingan bo’lib, «surx» - qizil, ya’ni Qizil daryo demakdir. Surxondaryo bosh oladigan tog’ tizmalari, daralar, tog’ jinslarida qizil ranglar mavjud. Suv bu jinslarni o’zi bilan oqizib kelganligi sababli qizil tusli  tuyuladi. Shuning uchun yerli xalq - qizil daryoni tojik tilida «Surxondaryo» deb atashgan.Sariosiyo - bunday deb atalishiga sabab, kishilarning aytishlariga qaraganda, bir vaqtlar shu yerda bir kishi tegirmon qurgan (o’rniga) va uning atrofiga kelib, uy-joy qurib o’rnasha boshlaganlar. Asta-sekin bu yer qishloqqa aylangan, aholisining ko’pchiligi tojiklardan iborat bo’lganligi saba

 Samarqand.  Jom qishlog’i - Samarqand viloyatining Nurobod tumanidagi qishloqning nomi. Bu so’z fors tilidan olingan bo’lib, qadah metalldan yoki sopoldan yasalgan idish demakdir. Chunki qishloqning hamma tomoni tog’ bilan o’ralgan bo’lib, huddi jomga, ya’ni kosaga o’xshaydi. Jom deyildashining boisi ham ana shu o’xshashliklar kelib chiqqan.  Hilboshi - Samarqand viloyati Xatirchi tumanidagi qishloq nomi «Xil» so’zining bir necha ma’nosi bor: nav, tur, zot va hokazo. Bu so’z avlod, toifa, urug’, irsiyat ma’nolarida ham qo’llaniladi. Masalan, qabristonda bir ajdoddan tarqalgan kishilar dafn qilinadi. Joy xilxona deyiladi. Tojik, fors, pushtu tillaridan xil so’zi xil shaklida talaffuz qilinadi. Xilboshi yoki xeylboshi ham bo’lishi mumkin. Chunki Nizomulmulkning «Siyosatnoma» asarida ham

 Farg’ona.  Chuvalachi - Farg’ona viloyati Bog’dod rayonidagi qishloq. Toshkent shahridagi ko’cha nomi. Tojikcha «Katta qon» ma’nosidagi juvol so’zidan kelib chiqqan degan fikr bor.  Qaqir - Andijon viloyati Xunsaobod rayonidagi hamda Farg’ona viloyati Quva rayonidagi qishloqlar nomi. Qaqir suv yetib bormaydigan, qahrab yotgan yer degan ma’noni bildiradi.  Qo’sh ko’pir - rayoni Xorazm viloyatining yirik rayonlaridan biri. Hozirgi kunda rayonda 9ta qishloq bo’lib, bu qishloqlar nomlarining kelib chiqishi juda qiziq. Quyida biz bu haqda fikr yuritamiz.  Kenagas - bu qishloq mahalliy xalq orasida Kanayas deb yuritiladi, chunki hududdan Kanayas arig’i oqib o’tadi. Qishloqning markaziy qismiga Karaman qal’asi deyishadi. Karaman Xorazmda o’suvchi ulkan daraxt. Qariyalarning so’zlariga qarag

 Do’rmon - Do’rmon, Do’rmoncha, Yuqori Do’rmon degan nomlar Toshkent vohasida juda ko’p uchraydi. Bu so’z mug’ul urug’laridan birining nomi bo’lib, ma’nosi mug’ul tilida «to’rt» demakdir. Bu so’zni ba’zi kishilarning, olimlarning afsonaviy qahramon Do’rmon Bahodir nomidan olingan deyishlari to’g’ri emasdir .  Birchimulla - Toshkent viloyati , Bo’stonliq tumanidagi qishloq. Ba’zi birovlar Ko’ksuv bilan Chotqol suvlari qo’shilgan burchakda bir mulla o’tirgan ekan, shuning uchun ham Burchimulla, ya’ni mullaning burchi deb atalgan, deyishadi. Aslida bu nomning «mulla» so’ziga hech qanday aloqasi yo’q. Ikkala so’z - mulla, burch so’zlari ham minora degan ma’noni anglatadi.  Iskandar - bu Chirchiqdan birinchi suv oluvchi kanalning nomi, 1889 yilda bu kanal o’rnida kichik bir «sart» arig’i bo

Купить