Toshkent shahri, Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi “Quruvchilar” ko‘chasini ta’mirlash texnologik jarayonlarini ishlab chiqish va tashkil etish mavzusidagi - Транспорт - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	20000UZS
Размер	3.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Февраль 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Транспорт

Продавец

Aliberdiyev

Дата регистрации 19 Май 2025

2 Продаж

Toshkent shahri, Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi “Quruvchilar” ko‘chasini ta’mirlash texnologik jarayonlarini ishlab chiqish va tashkil etish mavzusidagi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TRANSPORT VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI
Himoya qilishga ruxsat berilsin
kafedra mudiri
_____ K.N.Musulmanov
“____” ______202 5 y
Kafedra: Shahar yo‘llari va ko‘chalari .
Toshkent shahri, Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi
“ Quruvchilar ” ko‘chasini ta’mirlash texnologik jarayonlarini ishlab chiqish
va tashkil etish mavzusidagi
DIPLOM LOYIHASI
Talaba: YMSH-4 guruh Qurbonboyev O‘.T
Asosiy maslahatch i : Karabayev A.M
Mehnatni muhofaza qilish
bo‘yicha maslahatchi : Karabayev A.M
Taqrizchi : Qo‘ldoshev F.T
Toshkent – 20 25
1

TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI
AVTOMOBIL YO LLARI MUʻ H ANDISLIGI FAKULTET I
SHAHAR YO‘LLARI VA KO‘CHALARI KAFEDRASI
“ Tasdiqlayman ”
Kafedra mudiri
__ _______PhD., dots. K.N. Musulmanov
«____»_______202 5 y
DIPLOM LOYIHASINI BAJARISH UCHUN
TOPSHIRIQ
60730800 – Yo‘l muhandisligi (Shahar yo‘llari va ko‘chalari) ta’lim yo nalishi
ʻ
YMSh-3 guruh talabasi Qurbonboyev O‘ktamjon To‘lqin o‘g‘li
1. Diplom loyihasi mavzusi : Toshkent shahri, Yashnabod tumanida joylashgan tuman
ahamiyatidagi “Quruvchilar” ko‘chasini ta’mirlash texnologik jarayonlarini ishlab
chiqish va tashkil etish .
Diplom loyihasi mavzusi unversitetning 03.04.2025 yildagi №286-T-sonli buyrug i bilan
ʻ
tasdiqlangan.
2. T ugallangan d iplom loyihasini topshirish muddati : “___” ____ 2025 y.
3. Diplom loyihasini bajarish uchun zarur ma ’ lumotlar : Yashnabod tumanida
joylashgan tuman ahamiyatidagi "Quruvchilar" ko‘chasining ishchi loyiha hujjatlari.
4. Tushuntirish qismining mazmuni :
Kirish.
I.bob. Shahar yo‘li ( ko‘cha s i) to‘g‘risida boshlang‘ich ma’lumotlar.
1.1. Shahar tabiiy-iqlim sharoiti.
1.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ning texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari.
1.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)dagi nuqsonlar qaydnomasi.
1.4. Shahar yo‘li (ko‘chasi) yo‘l to‘shamasi konstruksiya lar i.
II-bob. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashni tashkil etish.
2.1. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlash uchun zarur bo‘lgan yo‘l qurilish materiallari
sarfini aniqlash.
2.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning texnologik jarayonlari hisobi .
2.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning texnologik jarayonlari xaritasini tuzish .
2.4. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning chiziqli-kalendar grafigini qurish .
2.5. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlash ishlari sifatini nazorat qilishni tashkil qilish .
2 .6. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni jihozlash .
2. 7 . Diplom loyihasining detali.
III- bob . Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning iqtisodiy va tashkiliy qismi.
3.1. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning smeta xarajatlarini aniqlash.
2

3.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashda mehnat muxofazasi va texnika xavfsizligi.
3.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashda atrof-muhit muhofazasi.
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar.
Ilovalar: DL chizma qismi.
5. Bajarilishi shart bo lgan chizmalarning aniq nomlariʻ :
1. Shahar yo‘li (ko‘chasi) to‘g‘risida ma’lumotlar.
2. Shahar yo‘li (ko‘chasi) yo‘l to‘shamasi konstruksiyasi ko‘ndalang kesimi.
3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning texnologik jarayonlari xaritasi.
4. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning chiziqli-kalendar grafigi.
5. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni jihozlash chizmasi.
6. Loyiha detali chizmalari.
6 . Topshiriq berilgan sana : “___” ____ 2025 y.
Rahbar ______________ _____ ______________ ______ _
(imzo) (F.I.Sh)
Topshiri q bajarishga q abul etildi ______________ _____ ______________ ______ _
(imzo) (F.I.Sh)
3

MUNDARIJA
Kirish 5
I.bob. Shahar yo‘li ( ko‘cha s i) to‘g‘risida boshlang‘ich ma’lumotlar 7
1.1.
Shahar tabiiy-iqlim sharoiti 7
1.2.
Shahar yo‘li (ko‘chasi)ning texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari 10
1.3.
Shahar yo‘li (ko‘chasi)dagi nuqsonlar qaydnomasi 1 2
1.4.
Shahar yo‘li (ko‘chasi) yo‘l to‘shamasi konstruksiya lar i 1 8
II- bob . Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashni tashkil etish. 21
2.1. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlash uchun zarur bo‘lgan yo‘l
qurilish materiallari sarfini aniqlash. 21
2.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning texnologik jarayonlari
hisobi . 2 2
2.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning texnologik jarayonlari
xaritasini tuzish . 3 5
2.4. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning chiziqli-kalendar grafigini
qurish . 3 8
2.5. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlash ishlari sifatini nazorat qilishni
tashkil qilish . 3 9
2 .6. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni jihozlash . 4 3
2. 7 . Diplom loyihasining detali. 50
III- bob . Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning iqtisodiy va tashkiliy
qismi. 53
3.1. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning smeta xarajatlarini
aniqlash. 5 3
3.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashda mehnat muhofazasi va
texnika xavfsizligi. 66
3.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashda atrof-muhit muhofazasi. 73
Xulosa. 75
Foydalanilgan adabiyotlar 76
Ilovalar: DL chizma qismi. 77
4

KIRISH
So‘ngi yillarda mamlakatimizda avtomobillar sonining keskin ortishi
natijasida yo‘llarda turli xil muammolar yuzaga kelmoqda. Jumladan transport
vositalarining sini keskin ortishi va rivojlanishi natijasida yo‘llarda tirbandliklar
yuzaga kelishni boshladi va qoplamaning mustahkamligiga bo‘lgan talab ortdi. Shu
bois O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 9 dekabrdagi “O‘zbekiston
Respublikasi yo‘l xo‘jaligi tizimini chuqur isloh qilish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF–5890-son Farmoni qabul qilindi. Mazkur Farmon ijrosini
ta’minlash va yo‘l xo‘jaligi samaradorligini oshirish, yo‘l tarmog‘ining har
tomonlama va jadallik bilan rivojlanishini ta’minlash uchun shart-sharoitlar
yaratish, uni modernizatsiyalashning ustuvor yo‘nalishlarini amalga oshirish
hamda moliyalashtirishning yangi yo‘nalishini shakllantirish maqsadida: Yo‘l
xo‘jaligini boshqarishning zamonaviy tizimini yaratish va sohada sifat nazoratini
kuchaytirish va manfaatlar to‘qnashuvini oldini olish, xususiy sektor korxonalarini
keng jalb qilish uchun sharoit yaratish hamda budjet mablag‘laridan foydalanish
samaradorligini oshirish maqsadida 2023-yil 10-oktyabrda “Yo‘l xo‘jalik sohasini
yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-330 sonli qarori qabul
qilindi. Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 901-
sonli ”Avtomobil yo‘llarini qurish, rekonstruksiya qilish, ta`mirlash va ulardan
foydalanish ishlarini tashkil etish chora tadbirlari to‘g`risida” qarori qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra avtomobil yo‘llari, shaharlar va boshqa aholi punktlarining
ko‘chalari , xo‘jaliklararo avtomobil yo‘llarini qurish, rekonstruksiya qilish,
ta`mirlash va saqlash ishlarining turlari hamda tarkibini belgilash ishlarini tashkil
etish tartibini belgilash maqsad qilindi. Shu bois bu mavzuga chuqur qiziqish
bildirgan holda diplom loyiha ishimda Toshkent shahar Yashnabod tumanida
joylashgan tuman ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasini ta`mirlash ishini
yoritishga ahd qildim. Loyiha ishimda Toshkent shahri Yashnabod tumanidagi
“ Quruvchilar ” ko‘chasini ta ’ mirlashning texnologik jarayonlarini tashkil qil ishni
yoritdim.
5

Toshkent shahar Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi
Quruvchilar ko‘chasini ta`mirlashda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2019-yil 9-dekabrdagi PQ-4545-sonli “Yo‘l sohasini boshqarish tizimini yanada
takomillashtirishga oid chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qaror ida nazarda tutilgan
strategiyalarni qo‘lladim. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil
2023-yil 10-oktabrdagi PQ-330 sonli “Yo‘l xo‘jaligi sohasini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori da takidlangandek yo‘llar
davlatning iqtisodiyotida muhim ahamiyat kasb etishini inobatga olib, yo‘l
infratuzilmasini yaxshilash, haydovchi va yo‘lovchilar uchun harakat xavsizligini
ta`minlagan holda harakatni tashkil e`tib, aholiga qulay sharoit yaratish
maqsadida Toshkent shahri Yashnabod tumanida joylashgan tuman
ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasini ta`mirlash texnologik jarayonlarini ishlab
chiqdim.
Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2024-yil 2-apreldagi avtomobil yo‘llari
qurilishiga oid rejalar taqdimoti. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 24.12.2024 y. 880-son "Toshkent shahrining 2045 yilgacha
bo‘lgan davrga mo‘ljallangan bosh rejasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi qarori bugungi
kunda Toshkent shahrining yo‘llari rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu
bois bu mavzuga chuqur qiziqish bildirgan holda diplom loyiha ishimda Toshkent
shahar Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi Quruvchilar
ko‘chasini ta`mirlash ishini yoritishga ahd qildim. Loyiha ishimda Toshkent shahri
Yashnabod tumanidagi “ Quruvchilar ” ko‘chasini ta ’ mirlashning texnologik
jarayonlarini tashkil qil ishni yoritdim. Shu ishlarni bajarish orqali egallagan bilim
va ko‘nikmalarimni yanada mustahkamlab, kelajakda ishlab chiqarish korxonalari
va sohalarda o‘z bilim va ko‘nikmalarimni qo‘llab, shahrimiz yo‘llarining
ravonligi va xavfsizligiga albatta o‘z xissamni qo‘shaman.
6

I.BOB. SHAHAR YO‘LI ( KO‘CHA S I) TO‘G‘RISIDA BOSHLANG‘ICH
MA’LUMOTLAR.
1.1.Shahar tabiiy-iqlim sharoiti
Diplom loyiha ishida menga berilgan topshiriq q a asosan, mavjud Toshkent
shahri hududning iqlimi, yil davomida haroratning o‘zgarishi o‘rganib chiqdim va
grafigi tuzdim.
Qish juda yumshoq va manfiy harorat juda kamdan-kam bo‘ladi, ammo
keskin sovishi ham mumkin. Bunday paytlarda har doim zaxirada issiq narsalar
bo‘lishi kerak. Yaxshiyamki, bu tez-tez sodir bo‘lmaydi va agar shunday bo‘lsa
ham, ko‘pi bilan bir-ikki kunga cho‘ziladi.Yozda barqaror issiq bo‘ladi, uni vaqti-
vaqti bilan issiq garmsil buzib turishi mumkin. Toshkent shahrining iqlimi xuddi,
kontinentalniy. Qish - yumshoq. Yanvarda o rtacha harorat +0,2°, Past daraja —ʻ
25,8 °. Uzoq qor yog ish davomiy emas. Ba zi qishning kunlari kun issiq bo ladi.
ʻ ʼ ʻ
Yoz issiq. Iyulda o rtacha harorat +27,4°, Baland harorat +45,2°. Iyul oyida issiq
ʻ
shamol kuzatiladi asosan g arbiy qismida.
ʻ Qurilish muddatini yo‘lning Toshkent
shahridagi joylashuviga, tabiiy ob-havo sharoitiga, gidrogeologik, grunt yer osti
suvlari sharoitlariga va yo‘l qurilishi texnikasining imkoniyatlariga bog‘liq
ravishda aniqladim. Yo‘l poyini qurish ishlari bahorda havo harorati +5 0
C
dan,
kuzda +10 0
C
gacha bo‘lgan davrda olib boriladi.
1.1-rasm. Toshkent shahar xaritasi
8

Toshkent shahrining tabiiy-iqlim grafigi
1.1-jadval
Oylar Oylar
I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII
Harorat,
C⁰ -
1.7 1.5 7.9 16 22 27 30 28,6 24,4 16,7 8.7 0.7
1.2-rasm. Yo‘l iqlim grafigi.

Yo‘l iqlim grafigidan kelib chiqqan holda yo‘l ta ’ mirlash ishlari davridagi
kalendar kunlar sonini topdim va u quyidagi formula orqali topdim.
T
Q.K =(T
KK -T
DK -T
NK -T
MTK )∙n=190 kun.
b u yerda: T
KK - 244 kun, yo‘l to‘shamasini qurish davridagi kalendar kunlar soni ;
T
DK - 41 kun, y o‘lni ta’mirlash davridagi dam olish va bayram kunlari soni ;
T
NK - 10 kun, noqulay ish kunlar soni (7-10 kun);
T
MTK -3 kun ta’mirlashga muhtoj mashina-mexanizmlarni ishlamagan kunlari
(3-4 kun) ;
n- 1 smeanalar soni n =1 yoki n =2 b o‘ lishi mukin .
Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi Quruvchilar
ko‘chasining harakat jadalligi va tarkibini o‘rganib chiqdim va olingan natijalarni
quyidagi kabi diagrammada ifodaladim.
9 190 kun

Harakat miqdori (jadalligi) – yo lning biron bir ko ndalang kesimidan vaqtʻ ʻ
birligi ichida o tgan transport vositalarining soni (avt/sut yoki avt/soat) – bu
ʻ
ko rsatkich kuzatish va avtomatik usullar bilan o lchanishi mumkin.
ʻ ʻ
Harakat tarkibi – transport oqimida har xil transport vositalarining nisbatini
belgilovchi ko rsatkich bo lib, u foizda yoki ulushda o lchanadi. Bu ko rsatkich
ʻ ʻ ʻ ʻ
transport oqimining tezligiga va zichligiga katta ta'sir ko rsatadi.
ʻ Harakat
miqdorini aniqlash uchun o lchovlarni operativ hisobga olgan holda, ertalab va
ʻ
kechqurun shovqinli soatlarda (7 00
dan 10 00
gacha va 16 00
dan 19 00
soat gacha) va
kunduzi - har soat davomida haftaning o rtalarida (seshanba, Chorshanba yoki
ʻ
payshanba kunlarning birida), har soat davomida oyning ikkinchi uchinchi
haftasida o lchash tavsiya etiladi.
ʻ
Uzunligi 0 .9 km bo‘lgan Quruvchilar ko‘chasini o‘rganishlarim natijasida
harakat tarkibida transport ulushi % dan sonini aniqladim va bu qiymatlar
quydagicha ifodalanadi.
Toshkent shahar Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi
Quruvchilar ko‘chasining umumiy harakat jadalligi -6642 avto/sut
Yengil avtomashinalar: 96 % 6410 dona
Yuk avtomobillari: 3% 202 dona
Avtobuslar: 0.9% 21 dona
Velo-moto transport: 0.1% 9 dona
96%3% 0.9%Quruvchilar ko'chasining sutkalik harakat
miqdori
Yengil avt
Yuk avtomobil
Avtobuslar
Velomoto transport
1.3-rasm. Quruvchilar ko‘chasining sutkalik harakat jadalligi
10

1.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ning texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlari
Menga berilgan topshiriqga asos lanib , shahar yo‘llari va ko‘chalarining
texnik iqtisodiy ko‘rsatkichlarini me’yoriy hujjatlardan foydalan gan holda ,
ko‘ndalang kesimining asosiy o‘lchamlarini yo‘lning ahamiyatiga ko‘ra ShNQ
2.07.06-24 asosan belgilab oldim.
Past-baland va tog‘li joyning murakkab qismlari uchun 3-jadvalda
belgilangan hisobiy tezliklarni loyihalanayotgan yo‘lning har bir aniq qismi uchun
mahalliy sharoitni hisobga olgan tegishli texnik-iqtisodiy asoslash natijasida qabul
qilishga ruxsat etiladi.
Menga berilgan topshiriqga asosan, shahar ko‘chasining texnik-iqtisodiy
ko‘rsatgichlarini 1.2 -jadvalga muvofiq aniqladim va jadval ma’lumotlaridan
foydalanib, ko‘chaning ko‘ndalang kesimi chizdim .
Quruvchilar ko‘chasining texnik iqtisodiy ko‘rsatkichlari
1.2-jadval
№ Ko‘rsatkichlar Qiymati O‘lchov birligi
1 Ko‘chalar toifasi Tuman ahamiyatidagi ko‘cha
2 Harakat yo‘lagining eni, m 3,75 m
3 Harakat yo‘lagining soni 4 m
4 Qizil chiziqlarda gi eng katta eni, m 43.5 m
5 Yo‘l o‘qi bo‘ylab to‘siqlar o‘rnatilganda
markaziy ajratuvchi tasmaning e ng kam kengligi 0.3 m
6 Rejadagi egrilik radiuslari 125 m
7 Eng kata bo‘ylama nishablik 60 ‰
8 Tar h dagi egrilikning eng kichik radiusi, m 250 m
9 Vertikal egrilarning eng kichik radiuslari, m
qavariq
botiq 4000
1000 m
10 Harakat jadaligi 6642 avto /sut
11 Ko‘kalamzorlashtirilgan hudud kengligi 9 m
12 Piyodalar yo‘lkasining eni 3 m
13 Velosiped yo‘lkasinig eni 1 m
11

1.4-rasm. Tuman ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasining ko‘ndalang kesim chizmasi
12

1.5-rasm. Tuman ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasining mavjud holati
1.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)dagi nuqsonlar qaydnomasi.
Quruvchilar ko‘chasining nuqsonlar qaydnomasi
1.3-jadval
Yo‘l
uchastkalari Shahar yo‘lini xolati Qabul qilinga
chora-tadbirlar Tavsiya
etilayotgan
ta`mir turi
PK0+00–
PK 3 +00 - Tishlashish koeffi t s iy enti – me’yor
bo‘yicha 0.40,
mavjud yo‘lda esa 0.41;
- Hisobiy tezlikning ta’minlanish
koeffi t si y enti – 0.55
ta`mirlash ;
- Nisbiy avariyalik koeffitsiyenti – 0. 91
xavfli Freza mashinasida
eski qoplmani qirqib
yangi qoplama
yotqizish.
Yo‘l chiziqi
chizadigan
mashinada yo‘l
chiziqlarini chizib,
eski yo‘l belgilarini
yangisiga
almashtirish Ta’mirlash
PK3+00-
6+00 - Tishlashish koeffitsiyenti – me’yor
bo‘yicha 0.40,
mavjud yo‘lda esa 0.40;
- Hisobiy tezlikning ta’minlanish
koeffi t si y enti – 0.61
ta`mirlash ; Freza mashinasida
eski qoplmani qirqib
yangi qoplama
yotqizish.
Yo‘l chiziqi
chizadigan Ta’mirlash
13

- Nisbiy avariyalik koeffitsiyenti – 0. 82
xavfli mashinada yo‘l
chiziqlarini chizib,
eski yo‘l belgilarini
yangisiga
almashtirish
PK 6 +00–
PK 9 +00 - Tishlashish koeffitsiyenti – me’yor
bo‘yicha 0.40,
mavjud yo‘lda esa 0.44;
- Hisobiy tezlikning ta’minlanish
koeffi t si y enti – 0.61
ta`mirlash ;
- Nisbiy avariyalik koeffitsiyenti – 0. 82
xavfli . Freza mashinasida
eski qoplmani qirqib
yangi qoplama
yotqizish.
Yo‘l chiziqi
chizadigan
mashinada yo‘l
chiziqlarini chizib,
eski yo‘l belgilarini
yangisiga
almashtirish Ta’mirlash
Toshkent shahar Yashnobod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi
Quruvchilar ko‘chasining transport-ekspluatatsion ko‘rsatgichlarini kompleks
baholash grafigi qurildi.
14

1.6-rasm. Quruvchilar ko‘chasining transport - ekspluatatsion ko‘rsatkichlarini kompleks baxolash grafigi
15

Shahar yo‘llarining transport- ekspluatatsion ko‘rsatkichlarini kompleks
baholashning ahamiyati shundan iboratki, yo‘lning bugungi holati va istiqbolda
qilinishi kerak bo‘lgan chora-tadbirlar ishlab chiqish imkonini beradi.
Mavjud 0,9 km uzunlikdagi yo‘lning:
PK 0+00 – PK 3+00 gacha
 Tishlashish koeffi t s iy enti – me’yor bo‘yicha 0.40, mavjud yo‘lda esa
0.41;
 Hisobiy tezlikning ta’minlanish koeffitsiyenti – 0.55 ta’mirlash;
 Nisbiy avariyalik koeffitsiyenti – 0.91 xavfli .
PK 3+00 – PK 6+00 gacha
 Tishlashish koeffitsiyenti – me’yor bo‘yicha 0.40, mavjud yo‘lda esa
0.40;
 Hisobiy tezlikning ta’minlanish koeffitsiyenti – 0.61 ta’mirlash;
 Nisbiy avariyalik koeffitsiyenti – 0.82 xavfli.
PK 6+00 – PK 9+00 gacha
 Tishlashish koeffitsiyenti – me’yor bo‘yicha 0.40, mavjud yo‘lda esa
0.44;
 Hisobiy tezlikning ta’minlanish koeffitsiyenti – 0.61 ta’mirlash;
 Nisbiy avariyalik koeffitsiyenti – 0.82 xavfli.
Olingan natijalarga ko‘ra Toshkent shahar Yashnabod tumanida joylashgan
tuman ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasining mustahkamligi ta’mir talab xolatga
kelib qolgan. Shuning uchun tuman ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasining 0-0,9
km barcha qismini ta’mirlaymiz va xarakat xavfsizligini ta’minlash uchun
jihozlash ishlarini olib boramiz.
Toshkent shahar Yashnobod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi
Quruvchilar ko‘chasining transport-ekspluatatsion ko‘rsatkichlarini
aniqlaganimdan keyin, ushbu ma’lumotlar asosida nuqsonlar qaydnomasi ishlab
chiqdim.
Men o‘zimga berilgan topshiriqga asosan Toshkent shahar Yashnobod
tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasining transport-
16

ekspluatatsion ko‘rsatkichlarini baholash grafigini ishlab chiqdim va yo‘lning
transport-ekspluatatsion sifatini oshirish uchun me’yoriy hujjatda ko‘rsatilgan
talabalardan kelib chiqib texnologik jarayonlarni turi belgilab oldim.
Toshkent shahri Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi
Quruvchilar ko‘chasining transport-ekspluatasion ko‘rsatkichlarni kompleks
baholash. Shahar ko‘chasining transport-ekspluatasion holatini baholash yo‘l
korxonalarining buyurtmasi asosida ilmiy-tadqiqot tashkilotlari tomonidan, yo‘l
korxonalarining muhandis-texnik xodimlari va bo‘lim boshliqlari ishtirokida
o‘tkaziladi. Ushbu diplom loyihamda avtomobil g‘ildiragi bilan qoplamani ilashish
koeffitsiyenti va harakat tezliklari o‘rganib chiqdim.
Yo‘lning transport–ekspluatasion holatini baholashda asosiy
ko‘rsatkichlardan biri bo‘lgan avtomobil g‘ildiragining qoplama bilan ilashish
koeffitsiyentlari transport vositalarining tezligiga va xavfsiz harakatlanishiga ta’sir
etganligi uchun tekshirilayotgan yo‘lni ko‘rib chiqilayotgan uchastkalarida
avtomobillarning harakat tezligini ham aniqladim.
Shahar ko‘chasining ekspluatatsiya davrida talab qilingan bo‘ylama ilashish koeffitsiyenti φ
tr
1.4- jadval
Harakat sharoiti Avtomobil larning harakat tezligi, k m / h
40 60 80 100
Yengil 0,45 0,35 0,26 0,23
Qiyin 0,50 0,40 0,28 0,25
Xavfli 0,55 0,45 0,30 0,28
Menga berilgan Toshkent shahar Yashnabod tumanida joylashgan
Quruvchilar ko‘chasining transport-ekspluatasion holatini baholashda asosiy
ko‘rsatkichlardan biri bo‘lgan avtomobil g’ildiragining qoplama bilan ilashish
koeffitsiyentini o‘rgandim va 1.5- jadvalga muvofiq baholadim.
17

Shahar yo‘llarining transport-foydalanish ko‘rsatgichlari jadvali
1.5-jadval
Ko‘rsatgichlar Yo‘l bo‘lagi, km
0-0.3 0.3-0.6 0.6-0.9
Tishlashish koeffitsiyenti 0,41 0,40 0,44
Oqimni harakat tezligi , V
haq ,
km / soat 33 37 38
YTH soni, 5yillik 10 9 9
Ushbu transport-foydalanish ko‘rsatkichlarini baholash orqali yo‘lni holati
aniqlanib, yo‘l bo‘lagini avariyalik koeffitsiyenti aniqlanadi. Nisbiy avariyalik
koeffisiyenti quyidagi formula orqali aniqladim.
K
a = Ζ ⋅ 1 0 6
365 ⋅ Ν ⋅ L
уч ⋅ n (1.1)
bu yerda: Z-YTHlarni soni, dona; Z
1 =10, Z
2 =9, Z
3 =9,
N-harakat jadalligi, avto/sutka 6642;
L
uch –uchastka uzunligi, 0,9 km;
n- yillar, n=5 yil
PK 0+00 – PK 3+00 gacha:
κ
a = Ζ ⋅ 1 0 6
365 ⋅ Ν ⋅ L
уч ⋅ n = (7*10 6
)/365*15066*1*5=0.91 xavfli
PK 3+00 – PK 6+00 gacha:
κ
a = Ζ ⋅ 1 0 6
365 ⋅ Ν ⋅ L
уч ⋅ n = (5*10 6
)/365*15066*1*5=0.82 xavfli
PK 6+00 – PK 9+00 gacha:
κ
a = Ζ ⋅ 1 0 6
365 ⋅ Ν ⋅ L
уч ⋅ n = (7*10 6
)/365*15066*1*5=0.82 xavfli
Nisbiy avariyalik koeffi t siyenti me’yorlari:
K
a < 0,40 xavfsiz; K
a - 0,40÷0,80 kam xavfsiz;
K
a -0,80 ÷1,2 xavfli; K
a >1,2 juda xavfli.
Hisobiy tezlikning ta’minlanish koeffisiyenti quyidagi formula yordamida
aniqlanadi:
18

K
x.k =V
haq ./V
his . (1.2)
bu yerda: V
haq – avtomobilning oqimdagi harakat tezligi;
V
his . – avtomobilning hisobiy tezligi.
0.5 – rekonstruksiya qilish;
0.5-0.75- tamirlash;
0.75-1.0-saqlash ishlarini olib borish;
K
x.k .1 =V
haq ./V
his . =33/60=0.55 ta’mirlash
K
x.k.2 =V
haq ./V
his .=37/60=0.61 ta’mirlash
K
x.k.3 =V
haq ./V
his .=38/60=0.63 ta’mirlash
1.4.Shahar yo‘li (ko‘chasi) yo‘l to‘shamasi konstruksiya lar i.
Harakat qulayligini ta’minlashga qarab yo‘l to‘shamalari takomillashgan
(kapital va yengillashtirilgan), o‘tuvchi va past turlarga bo‘linadi. Yo‘l
qoplamasini u yoki bu klassdagi qoplamaga kiritishda ularda deformatsiyalarning
to‘planish tezligi va avtomobillarning ta’minlanadigan harakat tezligi hal qiluvchi
omil hisoblanadi. Shahar yo‘llarini va ko‘chalarining yo‘l tushamasi
konstruksiyasini loyihalashda IQN 46-21 “Qattiq bo‘lmagan yo‘l qoplamalarini
loyihalash bo‘yicha yo‘riqnoma”ga asosan bajardim. Ya`ni bu hujjatning 6.42
bandiga ko‘ra 6.42 qatnov qismi bilan yo‘l poyini kengaytirmasdan yo’l
to’shamasinikuchaytirish kerak bo‘lsa mustahkamligi va muzlashga chidamliligi
yetarli bo‘ladigan qilib qalinlashtirishning o‘zi yetadi.
Shahar ko‘chasini shartli ravishda umumiy foydalanish yo‘li toifasiga o‘tkazish
1.6-jadval
№
t/r ShNQ 2.07.01- 2 3 bo‘yicha shahar yo‘llari va
ko‘chalari toifasi ShNQ 2.05.02-07
bo‘yicha shu toifaga
o‘xshagan umumiy
foydalaniladigan yo‘l
1 Magistral yo‘llar: tez harakat;
Tartibga solingan harakat. Umumshahar ahamiyatli magistral
ko‘chalar, to‘xtovsiz harakat tartibga solingan harakat I - II
19

№
t/r ShNQ 2.07.01- 2 3 bo‘yicha shahar yo‘llari va
ko‘chalari toifasi ShNQ 2.05.02-07
bo‘yicha shu toifaga
o‘xshagan umumiy
foydalaniladigan yo‘l
2 Tuman miqyosidagi magistral ko‘chalar II
3 Mahalliy miqyosdagi ko ‘ cha va yo ‘ llar : ko ‘ chalar uylarga
yaqin o ‘ tadi : ilmiy , sanoat zonalari va komminal
omborlardan yaqin o ‘ tadi III
4 Mahalliy miqyosdagi ko ‘ cha va yo ‘ llar : uylar oldidan o ‘ tadi
va piyodalar harakatlanadi , yo ‘ l chetida avtomobillar va
velosiped quyish joylari mavjud IV - V
Bitta o‘qqa tushadigan og`irlik shahar yo‘llarida va ko‘chalarida ShNQ
2.05.02-24 bo‘yicha IQN 46-21 ning 3-jadvalidagi shartli o‘tkazish orqali amalga
oshiriladi.
SHNQ 2.05.02-2 4 “Avtomobil yo‘llari. Loyihalash talablari”da yo‘l
to‘shamasi turlari, qoplamaning asosiy turlari va ularni qabul qilish doirasi
keltirilgan.
SHNK 2.05.02-24 da berilgan jadval bo‘yicha to‘shama uchun material va
qalinliklarni tanlab olamiz. Shu asosida berilgan Quruvchilar ko‘chasining yo‘l
to‘shamasi konstruksiyasini loyihalaymiz. Bunda vertikal qiyaliklarni ham berilgan
me’yor talabi doirasida amalga oshiramiz.
Qatnov qismi ( проезжая часть ):
– 3–30‰ oralig ‘ ida bo‘lishi mumkin (0.3% – 3.0%)
– Oddiy shahar ko‘chalarida: 15‰ (1.5%) — tavsiya etilgan qiyalik.
– Yo‘lda suv to‘planmasligi uchun eng kam qiyalik— 15‰.
Piyodalar yo‘lakchasi:
– 8–15‰ chegarasida — nogironlar, bolalar, va keksalar uchun mos.
Yashil hududlar:
– 20–30‰ gacha ruxsat etiladi.
20

– Xaddan ziyod qiya bo‘lmasligi zarur, chunki yo‘lning cho‘zilishi, tuproq
yuvilishi xavfi bor.
21

1.7-rasm. Quruvchilar ko‘chasining yo‘l to‘shamasi konstruksiyasi.
22

II-BOB. SHAHAR YO‘LI (KO‘CHASI)NI TA’MIRLASHNI TASHKIL
ETISH.
2.1. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlash uchun zarur bo‘lgan yo‘l qurilish
materiallari sarfini aniqlash.
Shahar yo‘lining ekspluatatsion holati – yo‘lning o‘zgar u vchan
ko‘rsatgichlari yani yo‘l to‘shamasi, mustahkamligi, yo‘l ustki yuzasi holati,
qatnov qismi va yo‘l cheti haqiqiy foydalanuv kengligi, qoplama ravonligi va
tishlashish sifati, yo‘l belgi chizig‘i, muhandislik jihozlari xolati transport
vositalari va meterologik sharoit tasiridan, hamda saqlash darajasiga bog‘liq
ravishda meyoriy talablarga muofiq kelish darajasi hisoblanadi.
Ta’mirlashning vazifasi -ta’mirlanayotgan yo‘l uchun belgilangan toifa
talablariga mos ravishda tasdiqlangan tex nik xujjatlar asosida yo‘l va yo‘l
inshootlari elementlari qurilmalaridagi geometrik o‘lchamlarni mustahkamlik va
boshqa texnik ko‘rsatkichlarni, emirilishlarni tiklashdan iborat. Mukammal
ta’mirlash-ta’mirlanayotgan yo‘lning butun uzunligi bo‘yicha inshootlar yoki
alohida elementlar majmuidan iborat.
Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlash uchun ishlov beriladigan qoplama
yuzasini topish. Umumiy ta’mirtalab yo‘l uzunligi L=0,9 km, qatnov qismi eni
b=16,3 m. Ishlov beriladigan qoplama yuzasi quyidagicha topiladi:
S= L ‧ B =900 16,3= 14670 m‧ 2
(2.1)
Yo‘l to‘shamasining har bir qatlami uchun kerakli materiallar miqdorini
aniqlashi kerak.
Kerakli materiallar hajmi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
V= B∗L∗h∗Kz∗K y
, m 3
(2.2)
bu y erda:
B - yo‘l eni, m;
L
- yo‘l uzunligi, m;
h
- qatlam qalinligi, m;
K
z - materialni zichlashish koeffitsiyenti, materialni turiga qarab olinadi;
K
y - materialni yo‘qotish (isrof bo‘lish) koeffitsiyenti, materialni turiga
qarab olinadi.
23

Materiallar sarfi
2.1-jadval
№ Material
nomiQatlam qalinligi
Zichlanish
koeffitsiyenti
Kzu
Isrof bo‘lish
koeffitsiyenti
Kis
Hajm birligidagi massa
Yo‘l uzunligi, m
Yotqizish eni, m
Jami material hajmi,
m3
Jami material og‘irligi,
t
1 II-markali
mayda
donali
zich, issiq
a/b 0.04 1,25 1,01 2,4 900 16,3 740,83 1778
2 II-markali
yirik
donali
g‘ovak,
issiq a/b 0.06 1,2 5 1,01 2,2 900 16,3 1111,25
2444,75
3 Bitum (asos uchun=0,2; I va II qatlam
orasiga=0,5 l/m 2
) umumiy 0,7
l/m 2 900 16,3 7,335 7,48
2.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning texnologik jarayonlari hisobi.
Quruvchilar ko’chasini ta’mirlashning texnologik jarayonlari QR 06.03-23
“Avtomobil yo‘llari” va MShN 17-2005 “Avtomobil yo‘llarini qurishda sifat
nazoratini tashkil etish” me’yoriy hujjatiga asosan tashkil etildi.
Mavjud qoplamani frezalash:
Mavjud qoplamaning yuzasi noravonligini
bartarf etish maqsadida noravon joylar freza
yordamida kesib olinadi. Bunda Freza (mashina
markasini tanlaymiz) va tanlangan mashinani 4200
C Vario ni bir smenadagi ish unumdorligini
quyidagi formula orqali topamiz:
P
fr = V
ish.tez
⸱ b h ⸱
fr ⸱ K
sl ⸱ K
B ∙ K
T (2.3 .1 )
P
fr =1400 0.525 0.03 1.2 0.75 0.6=11.907m
⸱ ⸱ ⸱ ⸱ ⸱ 3
/soat
b u y erda: V
ish,tez – frezani ishchi tezligi, 1400 m/s ;
24

b – frezalash tasmasining eni , b = 0.525 m ;
h
fr – frezalash qatlam qalinligi, h
fr = 0.03 m ;
K
sl – frezaning ish unumdorligi kamayishini h isobga oluvchi koef fitsiyenti,
K
sl =1.2;
K
B - ichki smenalik vaqtidan foydalanish koeffitsiyenti Кв = 0,75;
K
T - texnik unumdorlikdan ekspluatasion unumdorlikka o‘tish koeffitsiyenti,
K
T = 0,6;
Kerak bo‘ladigan frezalar va smenalar soni:
P
fr s
=8 ∙ P
fr =8∙11.907=95.256 m 3
(2.3.2)
Qoplamani frezalashda qancha hajmdagi qoplama qayta ishlash maqsadida
olib ketiladigan mahsulotni hajmini aniqlaymiz.
V sm
=14670∙0.03=440,1 m 3
(2.3.3)
n= V sm
/P
fr =440,1/95.256 =4,62≈5 (2.3.4)
FIK quyidagi formula orqali hisoblab topiladi:
K
fik =n / ≈ n = 0.92 (2.3 .5 )
Ish vaqti quyidagi formula orqali hisoblab topiladi:
t= K
fik ∙ 8= 0.92∙8=7.39 soat (2.3 .6 )
Frezalangan asfaltni avtosamasvalda tashish:
Mavjud eski qoplamani frezada kesib
olinganini avtosamosvalda tashib ketiladi(Bunda
birinchi navbatda kesib olingan asfaltbeton
qoplamasining holatiga va ishlov berish
qobiliyatiga qaraladi. Agar kesib olingan namuna
ABZga oborib qayta ishlashga yoroqsiz deb
topilsa mazko‘r namuna ABZlarga tashilmaydi).
Frezalangan qoplamani ABZga tashib ketishda avtosamosval mashina si ning
Volvo A40D markasini tanlay miz .
Avtosamosvalning ish unumdorligi quyidagi formula orqali topiladi :
П
а / с = q
аs
ρ ∗
( 2 L
V + t
n + t
r ) ∗ K
B ∗ K
T
(2.4 .1 )
25

П
а / с = 19.425/4.312=4.5 m 3
/sm
bu yerda: qа/с - avtosamosvalning yuk ko‘tara olish qobiliyati 37 m 3
;
ρ
- gruntning zichligi 2.2 t/m 3
;
L – gruntni o‘rtacha tashish masofasi, 10 km ;
V – harakatlanish tezligi 40 km/s ;
t
n - gruntni avtosamosvalga yuklashga ketgan vaqt, 1.41 soat;
t
p - gruntni to‘kishga ketgan vaqt, 0,05 soat;
t
p = 0,05 soat К
в = 0,75 К
т = 0,70;
Avtosamosvalning bir smenadagi ish unumdorligi:
П
a/c s m
=8∙ П
a/c =36 m 3
(2.4 .2 )
Bir smenada talab etiladigan avtosamosvallar sonini aniqlaymiz :
n =Vfr/Pa/s = 13 ta (2.4.3)
Avtosamosvalning FIK ni aniqlaymiz
K
fik = n / ≈ n =0,94 t= K
fik *8= 7,52 soat (2.4.4)
Qoplamani butun yuzasini chang va loylardan tozalaymiz.
Buning uchun supirib tozalash
mashinasini (mashina markasini tanlaymiz)
PUM SEMAT A400 kerak bo‘ladi .
S upirib tozalash mashinasining ish unumdorligi quyidagicha topiladi :
П
пум = 1000 ∗ ( b − a ) ∗ V
p ∗ t
н
( 2 ∗ l
V + t
n + t
r ) ∗ n ∗ К
В ∗ К
Т , m 3
/ sm
(2.5.1)
П sup =63000/6.21=10144.9 m2/soat
bu yerda: b -tozalash eni; 2.2 m ;
a -keyingi o‘tishda izni egallash eni ; 0.2 m ;
26

V
p -ishchi tezlik; 20 km/s ;
L -tozalash masofasi; 2 km ;
V -transport tezligi; 40 km/s ;
t
n -bunker to‘lish vaqt; 3;tн= Q
¿¿
(2.5.2)
t=6/(50∙10 -6
∙ (2.2-0.2) ∙1000∙20)=6/2=3 soat
Og‘irligini hisoblaymiz G=S∙y=60000∙0.005=300 kg =0.3 t
bu yerda: S -Qoplama yuzasi;
S=4000∙15=60000
bu yerda: Q – bunker sig‘imi; 6 m 3
;
y – ifloslanganlik; (10-60 g/m 2
) . y=50g/m;
t
g – keyingi izga o‘tishga ketgan vaqt; 0.005 s ;
П sm
pum =8∙П
pum =8∙10144.9=81158.2 m 2
/smena (2.5.3)
Qoplama yuzasini tozalashda kerak bo‘ladigan PUM lar sonini aniqlaymiz:
N=S/P pum/sm = 14670/81158.2=0.18 ≈ 1 ta (2.5.4)
K
fik = n / ≈ n=0.18 fik (2.5.5)
ish soati t= K fik ∙8= 1,44 soat (2.5.6)
Qatlam ustiga bitum sepish .
27

Yangi yotqiziladigan asphalt qoplamani eski
qoplama bilan yaxshi yopishishini ta`minlash
maqsadida qatlamlar orasiga bitum sepamiz. Bu
ishni amalga oshirish uchun maxsus bitum
sepuvchi avtogudranatordan foydalanamiz.
Avtogudronator DC-142B ni smenadagi ish unumdorligi quyidagi formula
orqali topiladi:
П
a / г = q
a / г
2 ∗ l
V + t
n + t
r ∙ К
В ∙ К
Т , m 3
/ sm
(2.6.1)
Па/г=3,675/1,15=3,2
bu yerda: q
s –sisterna hajmi, q
s = 7 m 3
l – tashish masofasi, l=10 km
V – sepish tezligi, V= 20 km/soat
t
n – s isternani to‘ldirish vaqti , 0,15 s
t
p - sisternadagi bitumni sepishga ketgan vaqt, 0,00049 stр= qs
р∗(b− a)∗1000 ∗Vi
=0,00049 s
(2.6.2)
b u y erda : r – sarf me’yori , l = 0,2 l/m 2
b – ishlov berish tasmasi kengligi , b = 4,8 m
a – qo‘shni tasmalarni qoplash eni , (a=0,10 m );
V
i – ishchi tezlik , V
i =15 km / s K
V =0,75; K
T =0,70
Yuzasiga bitum sepish uchun kerak avtogudronator soni:
N=V sm
/P
a/g =7.335/3.2=2.2
≈ 3 ta (2.6.3)
K
fik =0,76 ish soati t= K
fik *8=6.11 soat (2.6.4)
Qoplamani ostki qatlamini yirik donali g‘ovak issiq asfaltbetondan qurish.
28

Yetakchi mexanizm qilib asfaltbeton
yotqizgichni tanlaymiz. Asfaltbeton
yotqizgichni (Super 2500) markalisi
tanlaymiz va uning ish unumdorligini
quyidagi formula orqali topamiz:
P
a/y =V
i ∙(b-a) ∙h
k ∙K
zu ∙K
qq ∙K
b ∙K
t (2. 7.1 )
P
a/y =V
i ∙(b-a) ∙h
k ∙K
zu ∙K
qq ∙K
b ∙K
t =325.6 m 3
/soat
bu yerda: V
i = 500 m/soat ; tezlik;
b = 30 m, qatlam eni;
a = 0,05 m (choklar orasini yopish);
K
zu = 1,3 zichlashish koeffitsiyenti,
h
k = 0,0 5 m, qatlam qalinligi;
K
q.q =0,85, qatlam qalinligini hisobga oluvchi koeffitsiyenti;
K
B =0.70 vaqtdan foydalanish koeffitsiyenti;
K
T =0.75 texnologik koeffitsiyenti;
Asfaltbeton yotqizgich bir smenadagi ish unumdorligi:
P sm
a / y = 8 ∙
P
a/y =2604.8 m 3
(2. 7.2 )
Smenalar soni quyidagicha topiladi :
n=Vy.d.ab
Pa/ysm = 1111.25/2604.8=0.42 ≈ 1 (2. 7.31 )
FIK va ish vaqti ni aniqlaymiz :
F= n
≈ n = 0.42
1 =0.42 (2. 7.4 )
t=F∙8=0.42∙8=3.36 soat (2. 7.5 )
Ish ko‘lami uzunligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
L= L / n 900/1=900 metr/smena ( 2. 7.6 )
Avtosamosvallar yordamida asfaltbeton qorishmasini tashib keltirish.
Avtosamosval markasi – VOLVO A40D. Avtosamosvalning ish unumdorligi
quyidagi formula orqali topiladi :
29

П
а / с = q
а/с
ρ ( 2 L
V + t
n + t
p ) ∗ К
в ∗ К
т ,
m 3
/soat (2.8.1)П а/с
=37∙0.70∙0.75/(2.2∙ (2∙12/40+0.22+0.05))=19.4/0.87=10.2
b u y erda : q
a/c = 37 t avtosamosvalning yuk ko‘tara olish qobiliyati;
ρ = 2.2 t/m 3
a/b.ning zichligi;
L = 12 km, a/b.ni o‘rtacha tashish masofasi,
V = 40 km/s, xarakatlanish tezligi;
t
n =0,22 soat, a/b.ni avtosamosvalga yuklashga ketgan vaqt;
t
p =0,05 soat, a/b.ni to‘kishga ketgan vaqt ;
K
m =0,75;
K
v =0,70;
Avtosamosvalning bir ish smenasidagi ish unumdorligi:
П а/ссм =8∙П а/с=¿
8∙10.2=81.7 m 3
/smena (2.8.2)
Bir smenada talab etiladigan avtosamosvallar sonini aniqlaymiz :
N = П
а / ёсм
П
а / ссм (2.8.3)
N= 2604.8 /81.7=31.8 ≈ 32
Avtosamosvalning FIK va ish vaqtini aniqlaymiz :
F = n
≈ n = ¿
31.8/32=0.99 (2.8.4)
t = 8 •F = 7.94 soat (2.8.5)
Yotqizilgan asfaltbeton qorishmasini zichlash.
Zichlash quyidagi katoklar og‘irligi ketma ketligi bo‘yicha boradi.
Yengil katoklar 6 t gacha
O‘rta katoklar 6-13 t
Og‘ir katoklar 14 t va undan yuqori
a) O‘rta katokda zichlash.
30

Katok markasi qilib– ( VIBROMAX W152 K )
ni tanlab olamiz va ish unumdorligi quyidagi formula
orqali topiladi. П к= (b− a)∙lpr∙hsl
( lpr
1000 ∙V p∙+tn)∙n
∙Kzu∙Kv∙Kt
m 3
/soat
(2. 9.1 )
П K
=4.19/0.168=24.91 m 3
/soat
bu yerda : b = 1.68 m; zichlanadigan qatlam kengligi;
a = 0.25 m; oldingi izni qoplash kengligi;
l
pr = 80 m; o‘tish uzunligi ;
h
sl = 0.05 m; zichlanadigan qatlam qalinligi ;
V
p = 5 km/soat; ishchi tezlik ;
K
z.u =1.3 zaxira zichlash koeffitsiyenti ;
K
v =0,75 ichki smenaviy koeffitsiyentdan foydalanish;
K
t =0,75 texnik samaradorlikdan eksp . sion samaradorlikka o‘tish koeff ;
t
n =0,005 soat;
n = 8 bir izdan o‘ tishlar soni ;
Katokning bir ish smenasidagi ish unumdorligi:
П
ксм
= 8 ∙ П
к = ¿ 8
∙ 24.91=199.28 m 3
/smena (2. 9.2 )
Katoklar sonini aniqlaymiz :

N = П а/ёсм
П ксм (2.9.3)
N= 2604.8 /199.28=13.07 ≈ 14 (2.9.4)
Katokning FIK va ish vaqtini aniqlaymiz:
F = n
≈ n =13.07/14=0.93 (2.9.5)
t = 8 • F = 7.46 soat (2.9.6)
b) Og‘ir katokda zichlash (pnegmatik).
31

Yengil va o‘rta vaznli katok bilan
zichlagandan so‘ng og`ir vaznli katok yordamida
zichlaymiz. Katok markasi qilib – Dynapac
markasini tanlab olamiz va katokning ish
unumdorligi quyidagi formula orqali topiladi:
П
к = ( b − a ) ∙ l
pr ∙ h
sl
( l
pr
1000 ∙ V p ∙ + t
n ) ∙ n ∙ K
zu ∙ K
v ∙ K
t
(2.10.1)
П
к =4,095/0,183= 15.99
bu yerda : b = 1.25 m; zichlanadigan qatlam kengligi ;
a = 0.25 m; oldin gi izni qoplash kengligi ;
l
pr = 80 m; o‘tish uzunligi ;
h
sl =0.05 m; zichlanadigan qatlam qalinligi ;
V
p = 6 km/soat; ishchi tezlik ;
K
z.u = 1.3 zaxira zichlash koeffitsiyenti ;
K
v = 0,75 ichki smenaviy koeffisientdan foydalanish;
K
t = 0,75 texnik samaradorlikdan eksp . sion samaradorlikka o‘tish koeff ;
t
n = 0,005 coat;
n = 10 bir izdan utishlar soni ;
Katokning bir ish smenasidagi ish unumdorligi:
П
ксм
= 8 ∙ П
к = ¿ 8∙ 15.99 = 127.89 m 3
/smena (2.10.2)
Katoklar sonini aniqlaymiz :
N = П а/ёсм
П ксм
(2.10.3)
N=2604.8 / 127.89 = 20.36 ≈ 21 ta
Katokning FIK va ish vaqtini aniqlaymiz:
F = n
≈ n = 0,96 fik (2.10.4)
t = 8 • F = 7.75 soat (2.10.5)
Qoplamani ustki qatlamini mayda donali issiq g‘ovak asfaltbeton
qorishmadan qurish.
32

Yetakchi mexanizm qilib
asfaltbeton yotqizgichni tanlaymiz.
Asfaltbeton yotqizgichni – ( Super 2500 )
markalisini tanlab olamiz va uni ish
unumdorligini quyidagi formula orqali
topiladi. П а/ё=Vi∙(b− a)∙hk∙Kzu∙Kq.q∙Kv∙Kt
(2.10.6)
П
а / ё = ¿
500 ∙
(22.5- 0.05) ∙
0.04 ∙
1.25 ∙
0.85 ∙
0.75 ∙
0.75=268.4 m 3
/soat
bu yerda : V
i = 500 m/soat ; tezlik ;
b = 30 m, qatlam eni;
a = 0.05 m (choklar orasini yopish);
k
zu = 1.25 zichlashish koeffitsiyenti;
h
k = 0.04 m, qatlam qalinligi;
K
q.q = 0,85, qatlam qalinligini hisobga oluvchi koeffitsiyenti;
K
B =0,75; vaqtdan foydalanish koeffitsiyenti;
K
T =0,75; texnologik koeffitsiyenti;
Asfaltbeton yotqizgichning bir smenadagi ish unumdorligi:
П а/ёсм =8∙П а/ё=¿
8 ∙
268.4=2146.8 m 3
(2.10.7)
Smenalar soni quyidagicha topiladi:
N=
Vm.d.ab
Pa/ysm = 740,83 /2146,8=0,34 ≈ 1 ta (2.10.8)
FIK va ish vaqtini aniqlaymiz:
F = n
≈ n = 0,34/1=0,34 (2.10.9)
t = 8 • F = 2,76 soat (2.10.10)
Uzunlik ko‘lami uzunligi quyidagi formula orqali topiladi:

l= L
N metr/smena (2.10.11)
l=900/1=900 metr/smena
2. Avtogudronator yordamida yuzaga bitum sepish
33

Avtogudronator (Mashina markasi – DC-142B) ish unumdorligi quyidagi
formula orqali topiladi.
П
ag = q
ag
2 ∙ L
V + t
n + t
r ∙ K
v ∙ K
t
m 3
/soat (2.11.1)
П
ag = 7 ∙ 0,70 ∙ 0,75
2 ∙ 10
20 + 0.15 + 0.2 = 3,675
1,35 =2.72 m 3
/soat
bu yerda : q
ag = 7 m 3
; - sisternaning sig‘imi ;
t
p = 0.15 soat , sisternaning to‘lish vaqti ;
V = 20 km/soat;Materialni tashish tezligi ;
L = 10 km;Tashish masofasi;
V
r = 15 km/soat; Ishchi tezlik;
p =0,0005 m 3
/ m 2
s arf me’yori;
b = 4.8 m ; Ishlov berish polosa kengligi;
a =0,1 m ; Qo‘shni tasmalarni qoplash eni;
K
v = 0,75;
K
t = 0,70 ;
Materialni sepish va q tini topamiz:
t
r = q
ag
p ∙ ( b − a ) ∙ 1000 ∙ V
r soat (2.11.2)
t
r =7/(0.0005 ∙
(4.8-0.1) ∙
1000 ∙
15=7/35.25=0.2
Avtogudronator bir smenadagi ish unumdorligini topamiz :
П агсм=8∙П аг m 3
/smena (2.11.3)
П агсм
=8 ∙
2.72=21.78 m 3
/smena
Smenalar sonini topamiz :

n= V
П агсм (2.11.4)
n= 7.335
21.78 =0.33 ≈ 1ta
FIK va i sh vaqtini aniqlaymiz :
F = n
≈ n F=0.33 fik (2.11.5)
34

t = 8 • F = 2.69 soat (2.11.6)
Avtosamosvallar yordamida asfaltbeton qorishmasini tashib keltirish.
Avtosamosval markasi qilib – VOLOVO A40D ni tanlab olamiz va uning
ish unumdorligi quyidagi formula orqali topiladi.
П
а / с = q
а/с
ρ ( 2L
V + t
n + t
p ) ⋅ К
в ⋅ К
т = ¿ 8.993
m 3
/soat (2.11.7)
bu yerda : qа/с = 37 t avtosamosvalning yuk ko‘tara olish qobiliyati;
ρ = 2.4 t/m 3
a/b.ning zichligi;
L = 12 km, a/b.ni o‘rtacha tashish masofasi,
V = 40 km/s, xarakatlanish tezligi;
t
n =0,25 soat, a/b.ni avtosamosvalga yuklashga ketgan vaqt;
t
p =0,05 soat, a/b.ni to‘kishga ketgan vaq ;
K
m =0,75;
K
v =0,70;
Avtosamosvalning bir ish smenasidagi ish unumdorligi:
П а/ссм =8∙П а/с=¿
71.944 m 3
(2.11.8)
Bir smenada talab etiladigan avtosamosvallar sonini aniqlaymiz :
n= П а/ёсм
П а/ссм
(2.11.9)
n=2146.8/71.944=29.8 ≈ 30 ta
Avtosamosvalning FIK va Ish vaqti ni aniqlaymiz :
F = n
≈ n =0.99 (2.11.10)
t = 8 • F =7.95 soat (2.11.11)
Yotqizilgan asfaltbeton qorishmasini zichlash.
Zichlash qo‘yidagi katoklar og‘irligi ketma ketligi bo‘yicha boradi.
Yengil katoklar 6 t gacha
O‘rta katoklar 6-13 t
Og‘ir katoklar 14t va undan yuqori
35

O‘rta katokda zichlash.
Katok markasini – BOMAG BW164 AC-2
markalisidan foydal ana miz. O‘rta katokning ish
unumdorligi quyidagi formula orqali topiladi:
П к= (b− a)∙lpr∙hsl
( lpr
1000 ∙V p∙+tn)∙n
∙Kzu∙Kv∙Kt (2.12.1)
П к
=3.159/0.104=30.375 m 3
/soat
bu yerda: b = 1.6 m; zichlanadigan qatlam kengligi,
a = 0.25 m; oldingi izni qoplash kengligi ;
l
pr = 80 m; o‘tish uzunligi ;
h
sl =0.04 m; zichlanadigan qatlam qalinligi ;
V
p =10 km/soat; ishchi tezlik ;
K
z.u = 1,30 zaxira zichlash koeffitsiyenti ;
K
v =0,75 ichki smenaviy koeffisientdan foydalanish;
K
t =0,75 texnik samaradorlikdan eksp . sion samaradorlikka o‘tish
koeffitsiyenti ;
t
n =0,005 coat;
n = 8 bir izdan o‘ tishlar soni ;
Katokning bir ish smenasidagi ish unumdorligi:
П
ксм
= 8 ∙ П
к = ¿ 243 m 3
/smena (2.12.2)
Katoklar sonini aniqlaymiz :
n= П а/ёсм
П ксм
(2.12.3)
n
=2146.8/243=8.83 ≈ 9 ta
Katokning FIK :
F = n
≈ n (2.12.4)
F=0,98 fik
ish vaqtini aniqlaymiz:
36

t = 8 • F = 7.85 soat (2.12.5)
Og‘ir katokda zichlash
(pnegmatik). Katokning Dynapac
CC501 markalisini tanlaymiz va uning
ish unumdorligi quyidagi formula orqali
topiladi :П к= (b− a)∙lpr∙hsl
( lpr
1000 ∙V p∙+tn)∙n
∙Kzu∙Kv∙Kt
(2.13.1)
П к
=2.3625/0.13=18.17 m 3
/soat
bu yerda : b = 1.25 m; zichlanadigan qatlam kengligi;
a = 0.20 m; oldingi izni qoplash kengligi;
l
pr = 80 m; o‘tish uzunligi ;
h
sl = 0.04 m; zichlanadigan qatlam qalinligi ;
V
p = 10 km/soat; ishchi tezlik ;
K
z.u = 1.25 zaxira zichlash koeffitsiyenti ;
K
v =0,75 ichki smenaviy koeffisientdan foydalanish;
K
t =0,75 texnik samaradorlikdan eksp luatats ion samaradorlikka o‘tish koeff ;
t
n =0,005 coat;
n = 10 bir izdan utishlar soni ;
Katokning bir ish smenasidagi ish unumdorligi:
П
ксм
= 8 ∙ П
к = 145.36 m 3
/smena (2.13.2)
Katoklar sonini aniqlaymiz :

n= П а/ёсм
П ксм (2.13.3)
n
=2146.8/145.36=14.7 ≈ 15 ta
Katokning FIK :
F = n
≈ n =0.98 (2.13.4)
ish vaqtini aniqlaymiz:
t = 8 • F = 7.87 soat (2.13.5)
37

Qoplama yuzasiga yo‘l chiziqlarini chizish .
Keyingi bosqich qoplama ustiga yol
chiziqlarini chizish. Yo‘l chiziqlarini chizadigan
MK-10 mashina markasini tanlab olamiz va uni bir
smenadagi ish unumdorligi quyidagi formula
orqali topiladi :
P
m =1000 ∙ V
p ∙ K
b ∙ K
T (2.14.1)
P
m =1000
∙ V
p ∙ K
b ∙ K
T = 337.5*8=2700 metr
Yo‘l chizig‘ini chizadigan mashinining bir ish smenasidagi ish unumdorligi :
Pmsm= 8∙Pm=¿
2700 ∙
8=21 600 m (2.14.2)
Qurilayotgan shahar yo‘lining ajratuvchi va yo‘l chetki chiziqlarini
chizamiz. Uning uzunligi:
V = L ∙
b = 1)900*4=3600 m
2)900*2=1800 m L
um =3600+1800=5400 m
Yo‘l chiziqlarini chizadigan MK-10 mashina ning i sh kunini aniqlaymiz:
N= L
u
P
m = 5400/21600=0,25 ≈ 1 smena (2.14.3)
FIK va ish vaqtini aniqlaymiz :
F = n
≈ n = 0.25/1=0.25 (2.14.4)
t=
∙ 8=2 soat (2.14.5)
2.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning texnologik jarayonlari xaritasini
tuzish.
Ushbu diplom-loyiha ishida berilgan yo‘l uchastkasida Quruvchilar
ko‘chasini ta`mirlash texnologik jarayonlarini belgilab, zarur mashina-
mexanizmlarning ish unumdorligi aniqlab, materillarga bo‘lgan talablarni hisoblab
chiqilgandan so‘ng, texnologik xarita tuzildi. Quruvchilar ko‘chasini
ta`mirlashning texnologik xaritani tuzishda mavjud normativlar talablari asosida
bajariladi.
38

Tanlangan mashina-mexanizmlarning ish ko‘lami etakchi mexanizm ish
unumdorligiga asoslanib hisoblab chiqdim.
Texnologik xaritada:
 oqim yo‘nalishi bandida tanlangan mashina-mexanizmlarning
yo‘nalishini yo‘naltirilgan strelka yordamida ko‘rsatiladi;
 texnologik bosqich va texnologik jarayonlar bandlarida jarayonlar
ketma-ketligi raqamlar yordamida ifodalanadi;
 texnologik jarayonlar nomlari bandida olib borilgan texnologik
jarayonlar algoritmi nomlari qayd qilinadi;
 mashina va mexanizmlar bandida berilgan mashina-
mexanizmlarning rusumi, ish unumdorli qiymatlari mexanizmlar soni, ish
smenalari soni kabi ko‘rsatkichlari ko‘rsatiladi.
39

2.1-rasm. Quruvchilar ko‘chasining ta`mirlash texnologik jarayonlari xaritasi
40

2.4. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning chiziqli-kalendar grafigini
qurish.
Chiziqli kalendar grafigi qurilayotgan yoki ta’mirlash, saqlash ishlari olib
borilayotgan mintaqaning iqlim sharoitlaridan kelib chiqqan holda tuziladi. Buning
uchun esa bu hududning iqlimi o‘rganilib, ShNQ-2.05.02-24 ga asosan iqlim
mintaqasi aniqlanib, yillik havo haroratining o‘zgarishi qiymatlariga asosan
hududning yo‘l-iqlim grafigi chiziladi va qurilish yoki ta’mirlash, saqlash ishlari
olib borish uchun qurilish kalendar kunlar aniqlab olinadi.
Bajariladigan barcha jarayonlar, ishtirok etuvchi mashina mexanizmlar
ko‘rsatil a di. Ordinata o‘qi bo‘yicha kun, oy va yil joylashtirdim, abssissa o‘qi
bo‘yicha esa piket va kilometrlarni ko‘rsatish lozim. Grafikning o‘ng tarafida
ishchi kuchi va mashina mexanizmlarga bo‘lgan talab epyurasini tasvirlab beriladi.
2.2-rasm. Quruvchilar ko‘chasini ta’mirlash jarayonlarining chiziqli kalendar grafigi
41

2.5. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlash ishlari sifatini nazorat qilishni tashkil
qilish .
QR 06.03-23 “Avtomobil yo`llari” qurilish reglamentida ko‘rsatilgan tayyor
asfaltbeton qoplamalar quyidagi talablarga javob berishi kerak:
- qoplama tekis bo‘lishi kerak;
-qoplamalar yuzasi bir jinsli tekis ko‘rinishli, bo‘shliqsiz va buzilishlarsiz,
ulanish choklari bilinmas, tekis va chetlari to‘g‘ri bo‘lishi, qoplamaning kengligi
loyihadagi ko‘rsatkichdan ±10 cm dan ko‘p farq qilmasligi kerak, qalinligi oddiy
mashinalar qo‘llanilganda ±5% dan ko‘p farq qilmasligi kerak.
Ko‘ndalang nishabliklar ruxsat etilgan o‘zgarishlar o‘lchami kamida 80% ni
tashkil qilishi lozim; oddiy kompleks mashinalar ishlatilganda ±10%ga o‘zgarishi
va nishabliklarning ruxsat etilgan chegarasi -0.20dan +0.03gacha oraliqdan chetga
chiqishi mumkin emas. Avtomat nazorat moslamaslik mashina qo‘llanilganda
ruxsat etilgani 0.005, chegara ko‘rsatkichidan 0.010 va 0.015 dan chetga
chiqmasligi lozim;
Qoplamalarning qatlamlari bir-biri bilan va asos bilan yaxshi yopishgan
bo‘lishi lozim, namunalar olinganda, har bir qatlam bilan mustahkam yopishgan
bo‘lishi kerak;
- issiq va issiq qorishmalardan qoplamalar yotqizilgandan 10 sutka
o‘tgandan so‘ng pastki qatlam zichlik koeffitsiyenti 0.98 dan, yuqori qatlamniki
esa 0.99dan; V, G va D turlari uchun 0.98 dan kam bo‘lmasligi kerak.
Avtomobil g‘ildiraklarining nam asfaltbeton qoplamasi bilan ish
yakunlanganda ilashish koeffitsiyenti 10.9-jadval talablariga javob berishi lozim.
Asfaltbeton qorishmalarini tayyorlash jarayonida quyidagilar nazorat
qilinadi; materiallar sifati, mineral materiallarning va bitumlarni me’yorlash
aniqligi; asfaltbeton qorishmasini va bitumlarni isitish tartibi; mineral
materiallarning bitum bilan qo‘shib aralashtirish vaqti; tayyor asfaltbeton
qorishmasining harorati; uning sifatining o‘rna-tilgan tartib va standart talabiga
javob berish.
42

Materiallar hususiyatida o‘zgarishlar sodir bo‘lsa, asfaltbeton
qorishmasining tarkibiga o‘zgarishlar kiritiladi.
Asfaltbeton qorishmasi uchun ishlatiladigan materiallar sifati mavjud
usullarda va standartlar bilan tekshiriladi. Bunda chaqirtosh va shag‘al
maydalanish, barabanda yoyilish va sovuqqa chidamlik talablariga javob berish
kerak.
Chaqirtosh sifati maydalangan formalari bo‘yicha (umalatilgan va
maydalanmagan zarralar), donalar tarkibi, mavjud changsimon va loyli zarralar
miqdori bilan baholanadi. Har bir fraksiyadan kamida bir marta besh kun
davomida va yangi chaqirtosh partiyasi keltilganda tekshirish uchun olinadi.
Ishonchsiz ko‘rsatkichlarda chaqirtosh markasi, bo‘sh va uvalangan donalar soni
aniqlanadi.
Asfalbeton mineral qismining g‘ovakligi, qoldiq g‘ovakligi va suvga
to‘yinishiga talablar (QR 06.03-23 bo’yicha)
2.2 - jadval
Asfaltbeton
qoplamasi
qatlami Asfaltbeton
turi Asfaltbetonni mineral
qismining g‘ovakligi, hajmga
nisbatdan % dan ko‘p emas Qoldiq
g‘ovakli
hajmga
nisbatdan
% Suvga
to‘yinish
hajmga
nisbatdan
% dan ko‘p
emas
Faolllashtirilgan mineral kukun bilan
ustki qumli mayda
zarrali 20
18 3.0-4.0
30.4-4.0 2.5
3.0
quyi mayda zarrali 19 3.0-4.5 3.5
Faolllashtirilgan mineral kukun bilan
ustki qumli mayda
zarrali 19
17 2.5-3.5
2.0-3.0 2.0
2.5
Quyi mayda zarrali 18 3.0-4.5 3.5
Bunda aniqlangan ko‘rsatkichlar amaldagi standartlar talabiga javob berishi
lozim.
43

Qumlarning sifati, ularning donalar tarkibi, kattalik moduli, chang va loy
zarralari borligini standartlarga binoan aniqlanadi. Tajriba uchun kamida uch marta
yoki yangi qum partiyasi keltirilganda tekshiriladi.
Mineral kukunlarning sifati har bir yangi partiyasi bo‘yicha standart
talablariga binoan aniqlanadi.
- issiq va iliq asfaltbeton qorishmalarining haroratini yotqizishga kelayotgan
har bir avtomobildagi;
- asfaltbeton qorishmasini bir tekis yoyish va tekislash va yotqizilgan
qatlamning zichlanish koeffitsiyenti hisobga olingan holyaagi kdlinligi va 16.91
band talablariga asosan;
- ko‘ndalang va bo‘ylamya nishab, qoplama qurishdagi doimiy paytda
tekisligi;
- ulanishlarni sinchkovlik bilan bajarilishi;
Qurilgan qoplamada: zichlik koeffitsiyenti va qatlam qalinligi; qatlamlarning
bir biri va asos bilan mustaxkam etishishi; asfaltbetonning xususiyatlarining
ko‘rsatkichlarini texnik talablarga javob berishi;- qoplamaning g‘adir-budirligi
o‘lchovlari, avtomobil g‘ildiragining qoplama bilan tirkashuvini nazorat qilinadi.
Joriy tekshirish bo‘yicha uch-besh kunda kamida bir marta mineral
kukunlarning namlik darajasi, donalari tarkibi va bir hilligi aniqlanadi.
Bitum sifati har bir yangi partiyasi bo‘yicha standart talablariga binoan
tekshiriladi. Joriy tekshirishda 25 0
C haroratda ignaning kirish chuqurligi
aniqlanadi. Buning uchun tajribaga har bir ishchi qozondan, uzu-luksiz bitum
qurilmadan har smenada bir marta tekshiruv partiyasi olinadi.
Agar bitumga YuFM qo‘shilsa ABZ uning me’yorini va bir hilda
qo‘shilishini tekshiriladi.
ABZ ga keltirilgan qurilish materiallaridan,qabul qilish va joriy standart
qoidalariga muvofiq tekshirish uchun olinadi.
Mineral materiallarni va bitumlarni me’yorlab o‘lchash nazorati o‘z ichiga:
44

a) me’yorlovchi qo‘llanmalar ishini nazorati (kamida oyiga 1 marta) va
mineral materiallar, bitumlar, YuFM va faollashtirgichlarni nazorati (oyiga 2
marta);
b) asfaltbeton qorishmalarida bitum miqdorini tezlashgan ekstrigirlash usuli
bilan 3-4 sida bir marta, qorishmani ko‘rinishi o‘zgar-ganda aniqlanadi;
v) bitum ekstrigirlash qilingandan so‘ng asfaltbeton qorishmalaridagi
mineral qismining zarralari tarkibi aniqlanadi, yoki chaqirtosh, qum va mineral
kukunlarning zarra tarkibidagi ko‘rsatkichlarga asoslanib qorishmani hisoblash
(uch smenada 1 marta). Agar mineral materiallarning Tarkibida ozroq ( 10%
atrofida o‘zgarish aniqlansa, ularning nisbatlariga o‘zgarish kiritiladi.
Agar o‘zgarishlar ko‘rsatilgan chegaralar katta bo‘lsa, asfaltbeton yangi
qorishmasi tarkibi tanlanadi: chaqiq toshning qorishma tarkibidagi miqdorini
bitum ekstrigirlash qilingandan so‘ng tezkor usul bilan smenada bir marta
aniqlanadi.
Asfaltbeton qorishmalari va bitumlarini tayyorlashda harorat tizimini nazorat
qilishda o‘lchanadi: asfaltbeton qorishmalarining hamda qozonlardagi bitumning
haroratini va 2-3 soatda. Bitumning haroratini termobug‘ orqali kuzatiladi, agar
termobug‘ bo‘lmagan taqdirda cho‘mich bilan olingan 2-4 l bitumda o‘lchanadi.
Doimo ishlab turuvchi bitum erituvchi qo‘llanmada bitum harorati termometr
bilan tayyor bitum bo‘liimda o‘lchanadi. Asfaltbeton qorishmasining haroratini
termometr bilan har bir avtomobilga to‘kilgan tayyor qorishmada o‘lchanadi.
Asfaltbeton qorishmalar tayyorlash jarayonida smenada 2-3 marta mineral
materiallar bilan bitumni aralashtirishni ko‘rsatilgandek vaqtda bajarilayotganini
nazorat qilinadi (agar qorishtirgich avtomat boshqaruviga ega bo‘lmasa).
Agar asfaltbeton qorishmalarining fizik-mexanik xosiyatlari, doimo
tanlashdagi olingan ko‘rsatgichlardan (xususiyatlardan) farq qilsa, unda hamma
materiallarning fizik-mexanik xossalari, qorishma tarkibi va uni tayyorlashdagi
texnologik jarayon tekshiriladi.
Qoplama qurishda va uning dastlabki shakllanish paytida quyidagilar
tekshiriladi:
45

- asosning tekisligi, zichligi va tozaligi, yonbag‘ir tirgaklardan
foydalanilganda ularni o‘rnatilganligi har smena boshlanishida, ish jarayonida;
- ko‘ndalang va bo‘ylama nishabligi, ish jarayonida muntazam ravishda
qoplama tekisligi;
- ulanishlarni sinchkovlik bilan bajarilishi;
Qurilgan qoplamada: zichlik koeffitsiyenti va qatlam qalinligi;
qatlamlarning bir-biri va asos bilan mustahkam yopishishi; asfaltbetonning
xususiyatlarining ko‘rsatkichlari texnik talablarga javob berishi; qoplamaning
g‘adir-budirligi o‘lchovlari, avtomobil g‘ildiragining qoplama bilan ilashishini
nazorat qilinadi.
Asfaltbetonning sifatini nazorat qilish uchun qoplamadan kernlar yoki
bo‘laklar olinib, qoplamaning zichlanish koeffitsiyentini aniqlash, hamda
asfaltbetonning xususiyatlari standart talablariga javob berishni, ularni
shakllantirib yoki shakllantirmasdan sinaladi.
Issiq va issiq qorishmadan bo‘lgan qoplamadan, yotqizilgandan 10 sutka
o‘tgandan so‘ng namunalar olinadi.
Ustki qatlam qalinligi 3 cm dan kambo‘lgan taqdirda kernlar va bo‘laklar
quyi qatlam bilan qo‘shib olinadi.
Sinashdan oldin ustki qatlam quyi qatlamdan asta ajratib olinadi.
Kern va bo‘laklar faqat harakat tasmasi o‘rtasidan olinmasdan, qoplamalar
etarli darajada harakatlar bilan zichlanmagan joylardan, hamda ikki qatnov qismi
yoki harakat tasmasi birlashishi yaqinidan ham olinadi.
Namunalar: qoplama keng bo‘lmagan joyda uchta 1 km.da; qoplama eni 7 m
dan keng bo‘lsa har bir 7000m 2
maydon 3 ta namuna hisobidan olinadi.
Namuna olish davrida qatlamlarning qalinligi o‘lchab olinadi, bir biri va
asos bilan yopishish mustahkamligi ko‘z chamalash orqali baholanadi.
Issiq va issiq asfaltbeton qorishmadan qurilgan qoplamaning zichligi
zichlanish koeffitsiyenti K
z bilan baholanib, standart talablariga binoan aniqlanadi.
2 .6. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni jihozlash .
46

Shahar yo‘l lari va ko‘chalar ini texnik boshqaruv vositalari bilan jihozlash,
yo‘ldagi avtomobillar harakatini xavfsiz bo‘lishini ta’minlash maqsadida amalga
oshiriladi. Bunda haydovchi ham, yo‘lovchi ham xavfsiz, tez,qulay o‘z manziliga
yetib olishi nazarda tutiladi. Shahar yo‘llari va ko’chalarini texnik boshqaruv
vositalari bilan jihozlashda har bir yo‘l belgisi va yo‘l chiziqlari o‘z o‘rnida
o‘rnatilishi va chizilishi harakat havfsizligini to‘liq ta’minlanishiga yordam beradi.
Yuqoridagi ishlarni bajarishda yo‘lda joylashgan sun’iy inshootlar aniq
ko‘rsatilishi harakat ishtirokchisiga qulaylik yaratadi.
Shahar yo‘llarini jihozlashning asosiy maqsadi va vazifalari quyidagilardan
iborat:
 transport vositalarini h arakat tartibini belgilash va ta’minlash;
 avtomobillarni yuqori samaradorlik bilan ishlashini ta’minlash;
 harakat qulayligini va xavfsizligini ta’minlash;
 atrof muhitga ta’sirini kamaytirish uchun xizmat qiladi.
Shahar yo‘llarini texnik boshqaruv vositalari bilan jihozlash loyi h asini
amalga oshirishda O'z DSt 3283:2019 “Знаки дорожные. Технические условия”, O’z
DSt 3305:2018 “Avtomobil yo‘llarini loyixalash, qurish va ta’mirlashda atrof muhitga
ta’sir ko‘rsatishni baholash”, O‘zMSt 348:2024 “Yo‘l belgi chiziqlari”, ShNQ 2.05.02-
23. “Avtomobilyo‘llari. Loyihalashtalablari” kabi me’yoriy h ujjatlarga asoslanib
bajarilishi lozim.
Yo‘l belgilari va ularni o‘rnatishga qo‘yilgan umumiy talablar . Yo‘l
belgilari, yo‘ldagi avtomobillar harakatini xavfsizligini ta’minlovchi texnik vosita
bo‘lib, avtomobil yo‘lining hamma bo‘laklarida va aholi yashash joylarida
qo‘llanilishi lozim. Yo‘l belgilari yo‘ldagi shart sharoitlar, harakat yo’nalishlari,
avtobus bekatlari, dam olish maydonchalari va servis xizmat ko‘rsatish
shahobchalari haqida ma’lumot beradi. Yo‘l belgilarini alomatlariga qarab
q u yidagicha tasniflash mumkin: axborot-ma’no yoritish; boshqarish; o‘rnatish.
Vazirlar Mahkamasining 12.04.2022 yildagi 172-sonli “Yo‘l harakati qoidalarini
tasdiqlash to’g’risidagi nizom”ga ko’ra 7 xil yo‘l belgilaridan foydalaniladi.
1. Ogohlantiruvchi.
47

2. Imtiyoz.
3. Taqiqlovchi.
4. Buyuruvchi.
5. Axborot-ko‘rsatuvchi.
6. Servis.
7. Qo‘shimcha axborot.
Yo‘l belgilari o‘rnatilishiga qarab vaqtinchalik va doimiy bo‘ladi. Yo‘l
belgilarini joylashtirish ishlari bir necha bosqichda olib boriladi. Yo‘l belgilarini
joylashtirishda haydovchiga harakat yo‘nalishi, bosib o‘tilgan yo‘l, aholi yashash
joylari, harakatga xizmat ko’rsatish servis shahobchalari haqida ma’lumotlar berib
boriladi. Yo‘lning xarakterli bo‘lgan bo‘laklarini ajratib, bu bo‘laklarda bulayotgan
kecha-kunduzdagi har xil noqulay sharoitlar borasida ma’lumot berib boriladi va
kerak bo‘lganda ogohlantiruvchi, taqiqlovchi va buyuruvchi belgilari o‘rnatiladi.
Avtomobillarning harakatlanishi uchun noqulay bulgan joylarda xarakat
xavfsizligini ta’minlash maqsadida imtiyozli belgilar o‘rnatiladi. Avtomobillar
xarakati uchun xavfli bulaklarda taqiqlovchi yo‘l belgilarini o‘rnatish.
Yo‘l belgilarini har xil yo‘l sharoitlarida qo‘llash. Ogohlantiruvchi yo‘l
belgilari xaydovchiga yo‘lning oldingi bo‘laklarida qanday xavfli joylar borligi
xaqida ko‘rsatma beradi. Ogohlantiruvchi yo‘l belgilari (1.3.1-1.4.6, 1.31.1-1.31.3
belgilaridan tashqari) aholi yashamaydigan joylarda xavfli bo‘lakgacha 150-300 m
masofada o‘rnatilishi kerak, aholi yashaydigan joylarda esa, 50-100 m masofada
o‘rnatilishi kerak bo‘ladi. Qo‘yida xar xil yo‘l sharoitlarida ogohlantiruvchi yo‘l
belgilaridan foydalanish xaqida ko‘rsatma beramiz.
«Xavfli burilish» 1.11.1-1.11.2 belgilari rejadagi egrilik radiusiga va burilish
burchagiga bog‘liq ravishda o‘rnatiladi. Xavfli burilish deb qachonki 7-jadval
o‘rinli bo‘lsa xisoblanadi:
«Xavfli burilishlar» 1.12.1-1.12.2 belgilari ikkita va undan ortiq bir biridan
keyin keladigan rejadagi egriliklardan oldin (agarda ularning orasidagi masofa 300
m dan kam bo‘lsa) o‘rnatilishi kerak.
2.3 -jadval
48

Nishablik, % 30 40 50 60 70 80
Nishablik uzunligi, m 600 450 350 300 270 250
“Tik nishablik” 1.13 va “Tik qiyalik” 1.14 yo‘l belgilari 7-jadvaldagi
nishablik uzunligidan katta bo‘lgan xollarda o‘rnatiladi.
“Yo‘lning torayishi” 1.18.1-1.18.3 belgilari aholi yashamaydigan joylarda
yo‘lni qatnov qismi 0,5 m ortiqga qisqarsa, aholi yashaydigan joylarda bitta va
undan ko‘p xarakat tasmasiga kamaysa shu yo‘l bo‘laklaridan oldin o‘rnatiladi.
Shuningdek, axoli yashamaydigan joylarda bu belgilar ko‘priklar, yo‘l
o‘tkazgichlar, estakadalar, tonellar va boshqa sun’iy inshootlar oldidan, agarda bu
inshootlar chegarasidagi yo‘l qatnov qismini eni ulardan oldingi yo‘l qatnov
qismiga teng yoki kichik bo‘lsa, aholi yashaydigan punktlarda esa bu ko‘rsatkich
faqat kichik bo‘lsa o‘rnatiladi.
Imtiyoz belgilari chorrahalardan, qatnov qismlari kesishmalaridan yoki
yo‘lning tor bo‘laklaridan o‘tish navbatini belgilashda ishlatiladi. «Asosiy yo‘l
belgisi yo‘lni boshlanishida va aholi yashaydigan joylarda xar bir chorraxadan
oldin o‘rnatiladi. “Ikkinchi darajali yo‘l bilan kesishuv” 2.3.1 va “Ikkinchi darajali
yo‘lni tutashuvi” 2.3.2.-2.3.3 belgisi aholi yashamaydigan joylarda 2.1 belgisi
bilan belgilangan yo‘llarda xaydovchilarga imtiyoz berish uchun ishlatilib, ularni
chorraxadan oldin 150-300 m masofada o‘rnatiladi.
Taqiqlovchi yo‘l belgilari xarakatga muayyan cheklovlar kiritishda yoki
ularni bekor qilishda foydalaniladi.
Buyuruvchi yo‘l belgilari transport vositalarining biron bir yo‘nalishida
mavxum tartibda va rejimda o‘tishini belgilaydi. Ularni yo‘nalish va rejim
o‘zgarishi kerak bo‘lgan uchastkalar oldida o‘rnatiladi.
Axborot-ko‘rsatuvchi belgilar xarakatga muyayan rejimlar kiritishda yoki
bekor qilishda, shuningdek axoli yashaydigan joylar va boshqa ob’ektlarning
joylashishi xaqida axborot berishda ishlatiladi.
49

Servis belgilari tegishli ob’ektlar qaerda joylashganligi haqida axborot
berishda foydalaniladi.
Qo’shimcha axborot tablichkalar ular bilan qo‘llanilgan belgilarning
ta’sirini aniqlashda yoki cheklashda ishlatiladi.
Yo‘l belgilarin o‘rnatish . Avtomobil yo‘llarida yo‘l belgilari quyidagi
ketma-ketlikda o‘rnatilishi kerak: ko‘rsatuvchi (axborot-ko‘rsatuvchi, imtiyoz,
servis va tablichkalar); ogohlantiruvchi; taqiqlovchi; buyuruvchi.
O‘rnatilgan yo‘l belgilarini soni yo‘lda iloji boricha kam bo‘lishi kerak. Har
bir o‘rnatilayotgan ogohlantiruvchi yoki taqiqlovchi yo‘l belgilari asoslangan
bo‘lishi shart va yo‘l sharoitini yomonlashganligi oqibatida ko‘rilgan majburiy
chora deb tushunish kerak.
Quruvchilar ko‘chasini jihozlashda qo‘llanilgan yo‘l belgilari va yo‘l belgi
chiziqlari 2.4–jadvalda keltirilgan.
2.4-jadval
T/r Yo‘l belgi nomi Yo‘l belgisining
ko‘rinishi Yo‘l belgisining
raqami O‘rnatilgan
yo‘l belgisining
soni
1 Asosiy yo‘l 2.1 2
2 Yo‘l bering 2.4 2
3 Yuqori tezlik cheklangan 3.24 4
4 To‘xtash taqiqlangan 3.27 4
5 To‘siqni o‘ngda chetlab
o‘tish 4.2.1 2
6 Aylanma harakatlanish 4.3 1
7 Piyodalar va
velosipedchilarning
harakatialohida tashkil
etilgan yo‘lak 4.6.3 5
50

8 Avtobus va (yoki)
trolleybus to‘xtash joyi 5.12 4
9 Piyodalar o‘tish joyi 4.16.2 2
Shahar yo‘llari va ko‘chalarida yo‘l chiziqlari ham harakatni tashkil etish va
harakat xavfsizligini ta`minlovchi vosita hisoblanadi. Vazirlar Mahkamasining
12.04.2022 yildagi 172-sonli “Yo‘l harakati qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risidagi
nizom”ga ko‘ra yo‘l chiziqlari 2 guruhga bo‘linadi. Ular tik va yotiq yo‘l
chiziqlaridir. Men O‘zMSt 348:2024 “Yo‘l belgi chiziqlari” talablariga ko‘ra Toshkent
shahar Yashnabod tumanida joylashgan tuman ahamiyatidagi Quruvchilar ko‘chasida
harakat xavfsizligini ta’minlash maqsadida 2.5-jadvalda keltirilgan yotiq yo‘l
chiziqlaridan foydalandim.
2.5-jadval
T/r Yo‘l belgi nomi Yo‘l belgisining
ko‘rinishi Yo‘l belgisining
raqami
1 Harakatlanish bo‘lagi chegarasini
bildiradi 1.1
2 To‘rt va undan ortiq tasmali yo‘llarda
qarama-qarshi harakatlanish bo‘lakini
ajratish uchun qo‘llaniladi 1.3
3 To‘xtash taqiqlangan joy ma`nosini
bildiradi. 3.27 yo‘l belgisi bilan teng
ahamiyatga ega 1.4
4 Uzuq shtrix chiziq 1:3 nisbatta 1.5
5 Yaqinlashish chizig`i 1.6
6 Yakka shtrix chiziq 1:1 nisbatta 1.10
7 To‘xtash chizig`i(STOP) 1.12
8 Piyodalar yo‘lni kesib o‘tish joyi 1.14.1
51

9 Avtobus va marshrutlat to‘xtash joyi 1.17
10 Bo‘laklar bo‘yicha harakatlanish
yo‘nalishini bildiradi 1.18
52

2.3 -rasm. Quruvchilar ko‘chasini yo'l belgilari va yo'l belgi chiziqlari bilan jihozlash sxemasi.
53

2. 7 . Diplom loyihasining detali.
Avtoturorgohlarni loyihalashda avtomobillarni joylashtirishning usullarini
qo‘llash ShNQ 2.05.07-24 “Avtoturorgohlar” me`yoriy hujjatga ko‘ra amalga
oshiriladi. Haydovchilar ishtirokida-panduslar, rampalar yoki yuk liftlari
yordamida, haydovchilar ishtirokisiz-mexanizatsiyalashgan qurilmalar yordamida
tashkil qilinadi. Avtoturorgoh maydonida yo‘l chiziqlari bo‘lishi shart.
Avtoturorgohlarda avyomobillarni mazkur ShNQ ning 2-ilovasida keltirilgandek
to‘siq va konstruksiyalarga nisbatan parallel, perpendikulyar va qiya 45 , 60 , 70⁰ ⁰ ⁰
burchak ostida joylashtirishimiz lozim. Mazkur ShNQ nning 20-bandiga ko‘ra
avtomobillarni joylashtirishga xalaqt qiluvchi to‘siqlar, konstruksiyalar va
yetarlicha maydon bo‘lmagan hollarda mototransport vositalarini saqlashga ruxsat
beriladi. Velosipedlar va motosikllar uchun saqlash joylari maxsus belgilar
yordamida belgilanishi shart. ShNQ ning 22-bandiga ko‘ra avtoturogohlarni
loyihalashda quyidagilarga yo‘l qo‘yiladi:
-navbatchi xodimlar xonasi
-nazorat va kassa punktlari
-lift
-sanitariya uzellari
-nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun maxsus joylar
Ularning tarkibi va maydonlarining o‘lchamlari loyihalash topshiriqqa
muvofiq belgilanadi. Savdo xonalari, do‘konlar, kiosklar, rastalarni
avtoturorgohlarga bevosita joylashtirish taqiqlanadi. Elektromobillar va gibrid
avtomobillarni quvvatlantirish stansiyalari o‘rnatilgan avtomobil o‘rinlariga ega
yopiq avtoturargohlar maydonidan qat`I nazar avtomatik yong`in o‘cherish
qurilmasi (AYO‘Q) bilan jihozlanishi kerak. Avtoturargohlarning tomlari va
yondosh hududlaridan yomg‘ir va qor suvlarini ketkazish uchun jala suvlarini
oqizish tizimi loyihalanishi lozim.
Mazkur ShNQ ning 261-bandiga ko‘ra 100 tadan ko‘p avtomobillar
turargohlarida oqib keladigan jala suvlarini tozalash inshoatalri bo‘lishi kerak.
54

2.4-rasm. Diplom loyihasi detali chizmasi
55

2.5-rasm. Diplom loyiha detalining yon va old ko‘rinishi
56

III-BOB. SHAHAR YO‘LI (KO‘CHASI)NI TA’MIRLASHNING
IQTISODIY VA TASHKILIY QISMI.
3.1. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashning smeta xarajatlarini aniqlash.
3.1-jadval
QURILISH NOMI: Quruvchilar ko‘chasini ta`mirlash texnologik jarayoni
OBYEKT NOMI: Quruvchilar ko‘chasi
LOKAL RESURS SMETA № 01
BEVOSITA
XARAJATLAR 2 505 987
362 so‘m
Shu
jumladan
ISH
HAQQI 259 943
400 so‘m
MASHINA VA MEXANIZMLARGA
SARF 350 926
180 so‘m
QURILISH MATERIALLARI
XARAJATI 1 895 117
782 so‘m
TASHISH
0 so‘m
USKUNA
LAR
0 so‘m
АСОС:
№ RESURS ASOS RESURS NOMI O‘LCH
OV
BIRLI
GI MIQD
OR NARX SO‘M
MA
1 2 3 4 5 6 7 8
MEHNAT RESURSLARI
1 000001 QURUVCHI-
ISHCHILARNING
MЕHNAT
XARAJATI ODAM-
S 2079,54
72 125
000,00 259
943
400
JAMI 259 943
400

57

QURILISH MASHINA VA MEXANIZMLARI
1 000108 С212-
101 AVTOGUDRANAT
ORLAR 3500 L MASH-
S 2,1692 484
942,00 1 051
936
2 000162 С240-
51 AVTOMOBIL-
SAMOSVAL YUK
LAYOQATI 7 T MASH-
S 266,994 73
068,00 19 508
718
3 000163 AVTOMOBIL-
SAMOSVAL YUK
LAYOQATI 10 T
GACHA MASH-
S 478,454
546 73
068,00 34 959
717
4 000464 С212-
500 GUDRANATOR
QO‘LLANMA MASH-
S 51,0516 5 000,00 255
258
5 000621 С212-
906 YO‘L
KATOKLARI
O‘ZIYURAR
SILLIQ 8 T MASH-
S 101,809
8 284
196,00 28 933
938
6 000623 С212-
907 YO‘L
KATOKLARI
O‘ZIYURAR
SILLIQ 13 T MASH-
S 296,334 300
774,00 89 129
563
7 000762 С202-
1141 KRANLAR
AVTOMOBIL
HARAKATLI
BOSHQA
KO‘RINISHDAGI
QURILISH
ISHLARIGA
(MAGISTRAL
QUVURO‘TKAZG
ICHDAN
TASHQARI) 10 Т MASH-
S 0,4401 150
368,00 66 177
8 001115 С212-
1400 MARKALOVCHI
MASHINALAR MASH-
S 0,909 29
535,00 26 847
9 001135 С212-
1601 MASHINA SUV
SEPIB MASH- 279,363 171 47 821
58

TOZALOVCHI
6000 L S 6 179,00 182
10 001955 С212-
2000 ASFALTBETON
YOYUVCHI MASH-
S 82,152 623
095,00 51 188
500
11 002509 С240-1 AVTOMOBILLAR
BORTLI YUK
LAYOQATI 5 T MASH-
S 0,7335 59
245,00 43 456
12 003195 USKUNA SOVUQ
FREZERLASHGA
BARABAN ENI
1000 MM MASH-
S 266,994 291
920,00 77 940
888
JAMI
SO‘M 350 926
180
QURILISH MATERIALLARI VA INSHOOTLARI
3.2-jadval
MAHALLIY MATERIALLAR VA INSHOOTLARI
1 02346
9 SUV
М3 469,44 1 000,00 469 440
2 03013
5 С111-
9010 BITUM
Т 8,10342
4 4 473 581,00 36 251 324
3 03179
4 С1113-
245 EMAL PF-133
TO‘Q KULRANG Т 0,0378 17 760
000,00 671 328
4 03250
1 С111-782 QUYMALAR
KVADRAT
TAYYORLANMA
LI MASSASI 1,8
KG Т 0,18190
8 380 400,00 69 198
5 03602
5 С112-25 YOG ' OCH
MAT Е RIALLARI
IGNABARGLI
JINSLARIDAN .
BRUSLAR
TILINGAN М3 2,2005 2 853 310,00 6 278 709
59

UZUNLIGI 4-6,5
M , ENI 75-150
MM , QALINLIGI
40-75 MM III
NAV
6 04377
7 BURAMA
POLIAMID
SHNUR,
DIAMETRI 2
MM Т 0,00072 7 800 000,00 5 616
7 04505
9 ASFALTBETON
ARALASHMASI Т 3454,78
5 500 000,00 1 727 392
500
JAMI
SO‘M 1 771 138
114
TRANSPORT
XARAJATLARI SO‘M 5 88 556 906
XARID QILISH
VA SAQLASH
XARAJATLARI SO‘M 2 35 422 762
JAMI
SO‘M 1 895 117
782
MATERIALLA
R TO‘PLAMI SO‘M 1 895 117
782

JAMI SO‘M 2 505 987
362
QQS 15%
SO‘M 375 898 104

JAMI SO‘M 2 881 885
466
LOKAL RESURS BAYONOTI № 01
3.3-jadval
№
№ ASO
S ISH VA
RESURSLAR NOMI O‘LCH
OV
BIRLIG MIQDOR NAR
X SUMM
AO‘LCHO
V
BIRLIGI LOYIHA
BO‘YIC
60

I BO‘YIC
HA HA
1 2 3 4 5 6 7 8
1 E27-
3-9-1
100m 2
146,7 1 424
822,7
4 207 653
548
1.1 0000
01 QURUVCHI-
ISHCHILARNING
MЕHNAT XARAJATI ODAM-S 3,49 511,983 125
000,0
0 63 997
875
1.2 0000
03 MASHINISTLAR
MEHNAT XARAJATI ODAM-S 5,46 800,982 0,00 0
1.3 0001
62 AVTOMOBIL-
SAMOSVAL YUK
LAYOQATI 7 T MASH-S 1,82 266,994 73
068,0
0 19 508
718
1.4 0011
35 MASHINA SUV SEPIB
TOZALOVCHI 6000 L MASH-S 1,82 266,994 171
179,0
0 45 703
766
1.5 0031
95 USKUNA SOVUQ
FREZERLASHGA
BARABAN ENI 1000
MM MASH-S 1,82 266,994 291
920,0
0 77 940
888
1.6 0234
69 SUV М 3
3,2 469,44 1
000,0
0 469
440
1.7 TRANSPORT
XARAJATLARI SO‘M 23 472
1.7 QO‘SHIMCHA VA
SAQLASH
XARAJATLARI SO‘M 9 389
2 С310
-1010 Т 800,99 7
686,7
5 6 157
013
2.1 0000
03 MASHINISTLAR
MEHNAT XARAJATI ODAM-S 0,1052 84,26414
8 0,00 0
2.2 0001 AVTOMOBIL- MASH-S 0,1052 84,26414 73 6 157
61

63 SAMOSVAL YUK
LAYOQATI 10 T
GACHA 8 068,0
0 013
3 E47-
1-1-4 100М 2
146,7 488
750,0
0 71 699
625
3.1 0000
01 QURUVCHI-
ISHCHILARNING
MЕHNAT XARAJATI ODAM-S 3,91 573,597 125
000,0
0 71 699
625
4 E27-
6-26-
1 Т 7,48 5 668
136,1
8 37 930
832
4.1 0000
03 MASHINISTLAR
MEHNAT XARAJATI ODAM-S 0,58 4,3384 0,00 0
4.2 0001
08 AVTOGUDRANATOR
LAR 3500 L MASH-S 0,29 2,1692 484
942,0
0 1 051
936
4.3 0301
35 BITUM Т 1,03 7,7044 4 473
581,0
0 34 466
257
4.4 TRANSPORT
XARAJATLARI SO‘M 1 723
313
4.4 QO‘SHIMCHA VA
SAQLASH
XARAJATLARI SO‘M 689
325
5 E27-
6-20-
6 1000М 2
14,67 72
243
320,0
8 874 107
785
5.1 0000
01 QURUVCHI-
ISHCHILARNING
MЕHNAT XARAJATI ODAM-S 33,6 492,912 125
000,0
0 61 614
000
5.2 0000
03 MASHINISTLAR
MEHNAT XARAJATI ODAM-S 16,77 246,0159 0,00 0
5.3 0004 GUDRANATOR MASH-S 1,4 20,538 5 102
62

64 QO‘LLANMA 000,0
0 690
5.4 0006
21 YO‘L KATOKLARI
O‘ZIYURAR SILLIQ 8
T MASH-S 3,47 50,9049 284
196,0
0 14 466
969
5.5 0006
23 YO‘L KATOKLARI
O‘ZIYURAR SILLIQ
13 T MASH-S 10,1 148,167 300
774,0
0 44 564
781
5.6 0011
35 MASHINA SUV SEPIB
TOZALOVCHI 6000 L MASH-S 0,39 5,7213 171
179,0
0 979
366
5.7 0019
55 ASFALTBETON
YOYUVCHI MASH-S 2,8 41,076 623
095,0
0 25 594
250
5.8 0025
09 AVTOMOBILLAR
BORTLI YUK
LAYOQATI 5 T MASH-S 0,01 0,1467 59
245,0
0 8 691
5.9 0301
35 BITUM Т 0,0108 0,158436 4 473
581,0
0 708
776
5.1
0 0325
01 QUYMALAR
KVADRAT
TAYYORLANMALI
MASSASI 1,8 KG Т 0,0062 0,090954 380
400,0
0 34 599
5.1
1 0450
59 ASFALTBETON
ARALASHMASI Т 92,5 1356,975 500
000,0
0 678
487
500
5.1
2 TRANSPORT
XARAJATLARI SO‘M 33 961
544
5.1
2 QO‘SHIMCHA VA
SAQLASH
XARAJATLARI SO‘M 13 584
618
6 E27-
6-21-
6 1000М 2
14,67 31
248
934,9 365 271
348
63

К=4 2
6.1 0000
01 QURUVCHI-
ISHCHILARNING
MЕHNAT XARAJATI ODAM-S 0,36 5,2812 125
000,0
0 660
150
6.2 0004
64 GUDRANATOR
QO‘LLANMA MASH-S 0,68 9,9756 5
000,0
0 49 878
6.3 0301
35 BITUM Т 0,0056 0,082152 4 473
581,0
0 367
514
6.4 0450
59 ASFALTBETON
ARALASHMASI Т 46,4 680,688 500
000,0
0 340
344
000
6.5 TRANSPORT
XARAJATLARI SO‘M 17 035
576
6.5 QO‘SHIMCHA VA
SAQLASH
XARAJATLARI SO‘M 6 814
230
7 С310
-1012 Т 2037,66 8
337,0
6 16 988
091
7.1 0000
03 MASHINISTLAR
MEHNAT XARAJATI ODAM-S 0,1141 232,4970
06 0,00 0
7.2 0001
63 AVTOMOBIL-
SAMOSVAL YUK
LAYOQATI 10 T
GACHA MASH-S 0,1141 232,4970
06 73
068,0
0 16 988
091
8 E27-
6-20-
1 1000М 2
14,67 75
578
548,9
8 913 096
898
8.1 0000
01 QURUVCHI-
ISHCHILARNING
MЕHNAT XARAJATI ODAM-S 33,6 492,912 125
000,0
0 61 614
000
8.2 0000 MASHINISTLAR ODAM-S 16,83 246,8961 0,00 0
64

03 MEHNAT XARAJATI
8.3 0004
64 GUDRANATOR
QO‘LLANMA MASH-S 1,4 20,538 5
000,0
0 102
690
8.4 0006
21 YO‘L KATOKLARI
O‘ZIYURAR SILLIQ 8
T MASH-S 3,47 50,9049 284
196,0
0 14 466
969
8.5 0006
23 YO‘L KATOKLARI
O‘ZIYURAR SILLIQ
13 T MASH-S 10,1 148,167 300
774,0
0 44 564
781
8.6 0007
62 KRANLAR
AVTOMOBIL
HARAKATLI
BOSHQA
KO‘RINISHDAGI
QURILISH
ISHLARIGA
(MAGISTRAL
QUVURO‘TKAZGICH
DAN TASHQARI) 10 Т MASH-S 0,03 0,4401 150
368,0
0 66 177
8.7 0011
35 MASHINA SUV SEPIB
TOZALOVCHI 6000 L MASH-S 0,39 5,7213 171
179,0
0 979
366
8.8 0019
55 ASFALTBETON
YOYUVCHI MASH-S 2,8 41,076 623
095,0
0 25 594
250
8.9 0025
09 AVTOMOBILLAR
BORTLI YUK
LAYOQATI 5 T MASH-S 0,04 0,5868 59
245,0
0 34 765
8.1
0 0301
35 BITUM Т 0,0108 0,158436 4 473
581,0
0 708
776
8.1
1 0325
01 QUYMALAR
KVADRAT
TAYYORLANMALI Т 0,0062 0,090954 380
400,0 34 599
65

MASSASI 1,8 KG 0
8.1
2 0360
25 YOG ' OCH
MAT Е RIALLARI
IGNABARGLI
JINSLARIDAN .
BRUSLAR TILINGAN
UZUNLIGI 4-6,5 M ,
ENI 75-150 MM ,
QALINLIGI 40-75
MM III NAV М 3
0,15 2,2005 2 853
310,0
0 6 278
709
8.1
3 0450
59 ASFALTBETON
ARALASHMASI Т 96,6 1417,122 500
000,0
0 708
561
000
8.1
4 TRANSPORT
XARAJATLARI SO‘M 35 779
154
8.1
4 QO‘SHIMCHA VA
SAQLASH
XARAJATLARI SO‘M 14 311
662
9 С310
-1012 Т 1417,12 8
337,0
6 11 814
613
9.1 0000
03 MASHINISTLAR
MEHNAT XARAJATI ODAM-S 0,1141 161,6933
92 0,00 0
9.2 0001
63 AVTOMOBIL-
SAMOSVAL YUK
LAYOQATI 10 T
GACHA MASH-S 0,1141 161,6933
92 73
068,0
0 11 814
613
10 E27-
9-16-
1 КМ 0,9 1 406
951,6
0 1 267
610
10.
1 0000
01 QURUVCHI-
ISHCHILARNING
MЕHNAT XARAJATI ODAM-S 3,18 2,862 125
000,0
0 357
750
66

10.
2 0000
03 MASHINISTLAR
MEHNAT XARAJATI ODAM-S 2,04 1,836 0,00 0
10.
3 0011
15 MARKALOVCHI
MASHINALAR MASH-S 1,01 0,909 29
535,0
0 26 847
10.
4 0011
35 MASHINA SUV SEPIB
TOZALOVCHI 6000 L MASH-S 1,03 0,927 171
179,0
0 158
683
10.
5 0317
94 EMAL PF-133 TO‘Q
KULRANG Т 0,042 0,0378 17
760
000,0
0 671
328
10.
6 0437
77 BURAMA POLIAMID
SHNUR, DIAMETRI 2
MM Т 0,0008 0,00072 7 800
000,0
0 5 616
10.
7 ТРАНСПОРТНЫЕ
РАСХОДЫ SO‘M 33 847
10.
7 ЗАГОТОВИТЕЛЬНО-
СКЛАДСКИЕ
РАСХОДЫ SO‘M 13 539
JAMI
XARAJATLAR :
ISHCHILAR
MEHNATI
XARAJATI ODAM-
S 2 080
OYLIK MAOSH SO‘M 259 943
400
MASHINA-
MEXANIZMLAR
EKSPLUATATSIYA
QILISH SO‘M 350 926
180
QURILISH
MATERIALLARI SO‘M 1 771
138 114
TRANSPORT SO‘M 88 556
67

XARAJATLARI 906
QO‘SHIMCHA-
SAQLASH
XARAJATLARI SO‘M 35 422
762
JAMI SO‘M 2 505
987 362
USKUNALAR
BILAN JAMI SO‘M 2 505
987 362

QQS 15% SO‘M 375 898
104
JAMI SO‘M 2 881
885 466
OBYEKT BO‘YICHA SHARTNOMA ASOSIDAGI AMALDAGI JORIY
NARXLARDAGI BOSHLANG‘ICH QURILISH QIYMATI:
3.4-jadval
№ TO‘LOVLAR NOMLANISHI QIYMAT
( ming.so‘m )
1 Uskunalar , mebel va invertar uchun xarajatlar , transport
hamda tayyorlov va ombor xarajatlari hisobga olingan holda 0,000
2 Qurilish materiallari , mahsulotlar va konstruksiyalar uchun
xarajatlar , transport va ombor xarajatlari bilan hisoblangan 1 895 117,782
3 Asosiy ish haqqi uchun xarajatlar , ijtimoiy sug ‘ urta
to ‘ lovlarini hisobga olgan holda 259 943,400
4 Mashina-mexanizmlardan foydalanish(operatorlarning ish
haqqini ham hisobga olgan) va yuk tashish xarajatlari 350 926,180
5 To‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarning umumiy narxi 2 505 987,362
6 Ishlab chiqarishdagi boshqa xarajatlar 0% 0,000
7 Pudaratchining boshqa xarajatlari va chiqimlari 0% 0,000
8 Qurilish obyektlarini sug ‘ irta qilish xarajatlari 0,4%( K =0,8) 0,000
9 Risk koeffitsienti uchun xarajatlari ( narxlar o ‘ sish indeksidan
kelib chiqib )0% 0,000
68

10 Jami qurilish qiymatining amaldagi QQS siz narxi 2 505 987,362
Q QS 15% 375 898,104
11 Jami qurilish qiymatining amaldagi QQS 15% bilan joriy
narxi 2 881 885,467
Buyurtmachining boshqa xarajatlari 0,000
12 Jami qurilish qiymatining hozirgi QQS bilan va
buyurtmachini boshqa xarajatlari bilan narxi
2 881 885,467
3.2. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashda mehnat muhofazasi va texnika
xavfsizligi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 7- noyabr 1994-yildagi
538-sonli qaroriga asosan korxonalarda mehnatni muhofaza qilish davlat
boshqaruviga o‘tkazildi va bи masalada bosh mutasaddi qilib Mehnat vazirligi
tayinlandi. Keyinchalik Vazirlar Mahkamasining 16-fevral 1995-yildagi 58- son
qarori bilan Mehnat vazirligi qoshida «Mehnatni muhofaza qilish boshqarmasi»
tuzildi. Bu boshqarmaning vazifasi respublikamizdagi korxona va muassasalarda
mehnat xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq bo‘lgan barcha tashkiliy va
texnikaviy muammolarni o‘z vaqtida yechilishini nazorat qilish hamda xavfsizlik
mezonlarini muhokama etish va tasdiqlash jarayonida ishtirok etishdan iboratdir.
Mehnat xavfsizligi xizmatini bevosita tashkilotning bosh rahbari boshqaradi. Unga
amalda bu xizmatni tashkil etish uchun uning yordamchisi va asosiy mutasaddi
shaxs sifatida texnika xavfsizligi muhandisi tayinlanadi va unga 25 hamkorlik
uchun ko‘р yillik ish tajribasiga ega bo‘lgan muhandis hamda texnik xodimlar,
mehnat jamoalari va kasaba uyushmasi qo‘mitasi tomonidan mehnatni muhofaza
qilish bo‘yicha o‘zlari saylagan vakillari jalb etiladi. Mehnat xavfsizligi
xizmatining asosiy vazifasi ishlab chiqarishda sodir bo‘ladigan jarohatlanish va
boshqa baxtsizliklarni keltirib chiqaradigan sabablarni bartaraf qilish va tashkilot
ma’muriyatining ishchi-xizmatchilarga ish sharoitini yaxshilab borishi ustidan
69

nazorat qilib turish, fan va texnika yutuqlarini joriy etish asosida mehnat
xavfsizligi va himoya vositalarini muttasil takomillashtirish, mehnat madaniyatini
oshirish, baxtsizliklarni oldini olishga qaratilgan tashkiliy va texnik hamda
sanitariya tadbirlarini ishlab chiqish va ularni joriy qilishdan iboratdir. Mehnat
xavfsizligini boshqarish tizimining birdan bir maqsadi, mehnat muhofazasi qonun-
qoidalariga ishchi va xizmatchilarning e’tiborini oshirish, sog‘lom va xavfsiz ish
sharoitini yaratishni yagona, to‘g‘ri yechimini aniqlash hamda uni ishlab
chiqarishda tatbiq etishga tavsiya qilishdir. Mehnat xavfsizligini boshqarish – bu
bir qator, tashkiliy, texnikaviy va sanitar-gigiyenik hamda iqtisodiy tadbirlar
tizimini tayyorlash va joriy qilish asosida amalga oshiriladi. Baxtsiz hodisalar
tufayli yuzaga keluvchi umumiy iqtisodiy zararni hisoblash. Ishlab chiqarishda
mehnat muhofazasi tadbirlarining o‘z vaqtida uzluksiz amalga oshirilib borilishi,
sog‘lom va xavfsiz mehnat sharoitini yaratishga, ishchilarning ish unumdorligini
oshishiga va natijada bir ishchi hisobiga ishlab chiqariladigan mahsulot miqdorini
ko‘payishiga olib keladi. Aksincha, ishlab chiqarishda mehnat sharoitiga yetarli
e’tibor bermaslik ish unumdorligini pasayib ketishiga, xavfli va zararli omillar 29
ta’sirining kuchayishiga, natijada turli xil jarohatlanishlar va kasb kasalliklarini
kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. ining me’-yoriy muddati haftasiga 40 soatdan oshiq
bo‘lishi mumkin emas. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida 18 yoshga
to‘lmagan xodimlar uchun ish vaqtining qisqartirilgan muddati quyidagicha
belgilangan: – 16 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan xodimlarga haftasiga ko‘pi bilan
36 soat; – 15 yoshdan 16 уоshgachа bo‘lgan xodimlarga, shuningdek, ta’til vaqtida
ishlayotgan 14 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan o‘quvchilarga haftasiga ko‘pi bilan
24 soat. Mehnat sharoitlari zararli bo‘lgan ishlarda band bo‘lgan xodimlar uchun
haftasiga ko‘pi bilan 36 soatdan iborat ish vaqtining qisqartirilgan muddati
belgilangandir. Xodimlar uchun ikki kun dam olinadigan besh kunlik ish haftasi
belgilangan. Mehnat qonunlarida ko‘rsatilishicha ishlab chiqarish xususiyati va ish
sharoitiga ko‘ га besh kunlik ish haftasi joriy qilish maqsadga muvofiq bo‘lmagan
korxonalarda, muassasalarda, tashkilotlarda bir kun dam olinadigan olti kunlik ish
haftasi belgilanadi. Ish haftasi olti kunlik 38 bo‘lganida haftalik ish vaqti me’yori
70

40 soat bo‘lgani holda har kungi ish muddati 7 soatdan oshmasligi, haftalik ish
vaqti me’yori 36 soat bo‘lganda 6 soatdan oshmasligi va haftalik ish vaqti me’yori
24 soat bo‘lganida har kungi ish muddati 4 soatdan oshmasligi kerak. Dam olish
kunlari arafasida ish haftasi olti kunlik bo‘lganida ish muddati 6 soatdan ortiq
bo‘lishi mumkin emas. Belgilangan ish vaqti muddatidan ortiqcha ishlash ish
vaqtidan ortiqcha ish deb hisoblanadi.
Ish vaqtidan ortiq ishlashga, odatda, yo‘l qo‘ у ilmaydi. Qonunga muvofiq
ma’muriyat faqat quyidagi alohida hollardagina ish vaqtidan ortiq ishlata olishi
mumkin:
1. Mamlakat mudofaasi uchun zarur ishlarni bajarish, tabiiy ofat va ishlab
chiqarish avariyasining oldini olish yoki tugatish yoxud ularning oqibatlarini
darhol bartaraf etish uchun.
2. Suv ta’minoti, gaz, pochta-telegraf va telefon aloqalari bo‘yicha jamiyat
uchun zarur ishlarni bajarish, ularning to‘g‘ri ishlab turishini buzadigan tasodifiy
yoki kutilmagan vaziyatlarning oldini olish uchun.
3. Boshlangan ishni oxiriga yetkazish zarurati tug‘ilganda, b а -sharti bu
ishlab chiqarishning texnik sharoitlariga ko‘ га tasodifan yoki kutilmagan holda
to‘xtab qolganligi natijasida me’yoriy ish soatlari mobaynida tamomlangan bo‘lsa,
agar unda boshlangan ishning to‘xtab qolishi tufayli davlat yoki jamoat mulki
nobud bo‘lsa yoki buzilsa.
4. Mexanizm va inshootlarni ta’mirlash va tiklash uchun muvaqqat
qilinganda, basharti mexanizm va inshootlarning buzilishi anchagina xodimlarning
ishlarini to‘xtab qolishiga sabab bo‘lsa.
5. Ishni to‘xtatib bo‘lmasa, ishga kelmagan ishchining o‘rnida ishlash uchun.
Bu holda ma’muriyat ishchini boshqa xodim bilan almashtirish choralarini ko‘rishi
lozim. Ish vaqtidan ortiq ishlash har bir xodim uchun surunkasiga ikki kun
davomida to‘rt soatdan va yiliga 120 soatdan oshiq bo‘lmasligi lozim.
Quyidagilar ish vaqtidan ortiq ishlashga jalb qilinmaydilar:
1. Homilador ayollar, shuningdek, uch yoshga to‘lmagan b о lasi bor ayollar.
2. O‘n sakkiz yoshga yetmagan xodimlar.
71

3. Faol formadagi sil kasallar.
4. Amaldagi qonunlarga muvofiq boshqa toifadagi xodimlar.
O‘n yoshdan to‘rt yoshgacha bo‘lgan bolasi bor (o‘n yoshgacha nogiron
bolasi bor) ayollar, shuningdek, nogironlar faqat o‘z roziliklari bilangina ish
vaqtidan ortiq ishlatilishlari mumkin, basharti nogironlarga bunday ish tibbiyot
muassasalari tavsiyalari bilan taqiqlanmagan bo‘lsa. Dam olish, ovqatlanish uchun
tanaffus. Xodimlarga dam olish va ovqatlanish uchun ko‘pi bilan ikki soat tanaffus
beriladi. Bu tanaffus ish vaqtiga kirmaydi. Tanaffus, odatda, ish boshlangandan
keyin, uzog‘i bilan to‘rt soatdan so‘ng beriladi, tanaffus muddati va uni berish
ichki mehnat tartib qoidalari bilan belgilanadi. Xodim tanaffusdan o‘z ixtiyoriga
ko‘ra foydalanadi va bu vaqt ichida ish joyidan chiqib ketishi mumkin. IshIab
chiqarish sharoitiga ko‘ га tanaffus berish mumkin bo‘lmagan ishlarda xodimlarga
ish vaqti davomida ovqatlanib olish uchun imkoniyat berilishi lozim. Dam olish
kunlari. Besh kunlik ish haftasi sharoitida xodimlarga haftada ikki dam olish kuni
beriladi, olti kunlik ish haftasi sharoitida esa bir dam olish kuni beriladi. 40
Haftalik uzluksiz dam olish muddati 42 soatdan kam bo‘lmasligi kerak. Dam olish
kunida ishlaganlik boshqa dam olish kuni berish bilan yoki tomonlarning
kelishuviga muvofiq pul shaklida, lekin kamida ikki hissa haq tarzida qoplanadi.
Yillik mehnat ta’tillari. Barcha xodimlarga ish joyi (vazifasi) va o‘rtacha ish haqi
saqlangan holda har yili mehnat ta’tili berib turiladi. Mehnat ta’tili muddati.
Xodimlarga yillik haq to‘lanadigan ta’til olti kunlik ish haftasi hisobidan olganda
kamida 15 ish kuni miqdorida beriladi. Yillik haq to‘lanadigan ta’tilning muddatini
hisoblash tartibi qonunlar bilan belgilanadi. 18 yoshga to‘lmagan xodimlarga har
yili bir kalendar oy muddati bilan mehnat ta’tili beriladi. Yillik mehnat ta’tilini
ma’muriyat tomonidan kelasi yilga ko‘chirish, odatda, taqiqlanadi. Joriy yilda
ishlab chiqarish xususiyati sabablariga ko‘ га xodimga mehnat ta’tili b е rish
mumkin bo‘lmay qolsa, alohida holatlardagina ta’til xodimning roziligi bilan,
korxona, muassasa tashkilot kasaba uyushasi qo‘mitasi bilan kelishib, kelgusi yilga
ko‘chirish va ko‘chirilgan ta’tilni kelasi yilga qo‘shib berish mumkin. Ikki
yillikdan ko‘ р mehnat ta’tilini birga qo‘shib berishga у o‘l qo‘yilmaydi. 18 yoshga
72

to‘lmagan shaxslarga, shuningdek, zararli mehnat sharoitlarida ishlayotganlarga
beriladigan qo‘shimcha ta’tillarning ikki yilligini qo‘shish taqiqlanadi. Ish haqi
saqlanmagan holda ta’til berish. Oilaviy va boshqa uzrli sabablarga ko‘ra,
xodimning arizasiga binoan, ma’muriyat unga ish haqi saqlanmagan holda qisqa
muddatli ta’til berishi mumkin. Zarur hollarda tomonlarning kelishuvi bilan bu
ta’til ishlab chiqarish sharoitlariga va 41 imkoniyatlariga qarab xodim tomonidan
keyinchalik ishlab berilishi mumkin. Insonning hayotiy-faoliyatida doimiy yoki
vaqtincha xavfli omillar yuzaga keladigan joy xavfli zonalar d е b ataladi. Insonga,
xavfli omillar bevosita u bilan muloqotda bo‘lish orqali yoki belgilangan
masofadan kam masofada yaqinlashilganda ta’sir etishi mumkin. Xavfli zonalar
mashinalarning harakatlanuvchi va aylanuvchi mexanizmlari atrofida, yuk
ko‘tarish-tushirish mashinalarining ishlash vaqtida ko‘tarilgan yuk atrofida yuzaga
kelishi mumkin. Ayniqsa, katta tezlikda aylanuvchi yoki harakatlanuvchi
mexanizmlar ish kiyimini yoki sochni o‘rab ketishi ehtimoli mavjud joylar xavfli
hisoblanadi. Xavfli zonalar o‘lchami doimiy yoki o‘zgaruvchan bo‘ladi. Shu
sababli xavfli omillardan himoyalanish tadbirlarini ishlab chiqishda xavfli zonalar
o‘lchamini aniqlash va hisobga olish talab etiladi. Yuqoridagilarga mos holda
barcha mashina va mexanizmlarning loyihasiga ularning bajarishi lozim bo‘lgan
vazifalarini hisobga olgan holda xavfsizlik talablari o‘rnatiladi. Umumiy holda
mashina va mexanizmlar loyihasiga qo‘yilgan xavfsizlik talablariga quyidagilarni
kiritish mumkin: mashina va mexanizmlarning barcha harakatlanuvchi va
aylanuvchi mexanizmlariga himoya to‘siqlari o‘rnatilgan bo‘lishi; mexanizm yoki
detallar yuzalari o‘tkir qirrali, notekis bo‘lmasligi (texnologik jarayon talabi
bo‘yicha tayyorlangan detallar bundan mustasno); mashinaning o‘lchamlari
xavfsiz va qulay transport holatini ta’minlashi; boshqarish azolari qulay bo‘lishi;
kabinalarda ishchi uchun qulay va komfort sharoit bo‘lishi; tegishli yoritilganlik
jihozlari bilan ta’minlanishi; tegishli nazorat asboblari, ishonchli tormoz
qurilmalari, signalizatsiya tizimi bo‘lishi va b. Shuningdek, mashina va
mexanizmlarning ayrim mexanizmlariga ham alohida texnik talablar o‘rnatiladi.
111 4.3. Xavfsizlikni ta’minlovchi texnik vositalar Ishlab chiqarishda xavfsizlikni
73

ta’minlash asosan quyidagi tadbirlar yordamida amalga oshiriladi: а ) texnikalarni
xavfsizlik talablari asosida loyihalash va tayyor- lash; b) xavfdan
himoyalanishning muhandis-texnik vositalaridan foydalanish; d) xavfsiz
texnologik jarayonlarni tatbiq etish; e) ishchilarni xavfsizlik texnikasi bo‘yicha
malakali o‘qitish; f) xavfsiz ish joyi va ish sharoitini tashkillashtirish. Yuqorida
ta’kidlangan tadbirlar amalda birgalikda qo‘llanilg а nd а gin а ijobiy natijalarga
to‘liqroq erishiladi. Vaholanki, ushbu tadbirlarni ishlab chiqish, birinchi navbatda
xavfning turini, uning kelib chiqish sabablarini o‘rganishni talab etadi Xavfning
turi va kelib chiqish sabablariga bog‘liq holda xavfli faktorlardan himoyalanish
usullari ikki xil: faol va passiv turlarga bo‘linadi. Faol himoya xavfli faktorlarni
hosil bo‘lishini yoki uning ta’sir darajasini kamaytirishga у o‘naltirilgan bo‘ladi.
Passiv himoya xavfli faktorlarni insonga ta’sirini bartaraf etishga qaratilgan
tadbirlar majmuidan iborat bo‘lib, u ishni tashkil etish, shaxsiy himoya
vositalaridan foydalanish, xavfsizlikni ta’minlovchi texnik vositalardan
foydalanish у o‘ll а ri orqali amalga oshiriladi. Xavfsizlikni ta’minlovchi texnik
vositalar jumlasiga to‘siqlar, saqlash qurilmalari, blokirovkalash moslamalari,
signalizatsiya, masofadan boshqarish jihozlari va tormoz qurilmalari kiradi. Т o‘siq
qurilmalari. Т o‘siq qurilmalari o‘zining tuzilishi jihatidan soddaligi va
ishonchliligi sababli mashina 112 va m еха nizmlarning xavfli zonalaridan
himoyalashda keng qo‘llaniladi. Ular xavfli faktor bilan inson orasida ishonchli
to‘siq hosil qilib, ishchi harakatining to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri bo‘lishiga qaramasdan
jarohatlanishdan saqlaydi. Bundan tashqari to‘siqlar ish jarayonida qo‘qqisdan
otilib k е tg а n metall zarralari, detal qismlari va ish jihozlaridan, ish joyini
changlanish va gazlanishdan ham saqlaydi. Т o‘siqlar konstruktiv tuzilishiga va
ishlatilish funksiyasiga ko‘r а doimiy yoki vaqtinchalik bo‘lishi mumkin. Doimiy
to‘siqlar mashina yoki mexanizmlarning ajralmas qismi hisoblanadi. Masalan,
uzatmalar qutisi, tishlashish muftasi va tormoz qurilmalarining korpuslari doimiy
to‘siqlar tarkibiga kiradi. Bundan tashqari, doimiy to‘siqlar qo‘zg‘aluvchan va
qo‘zg‘almas ko‘rinishda ham bo‘ladi. Qo‘zg‘almas to‘siqlar ish vaqtida ishchini
xavfli faktorlardan ishonchli himoya qiladi, ular faqatgina mashinani ta’mirlash
74

yoki unga texnik xizmat ko‘rsatish vaqtlaridagina, ya’ni mashina ishlamayotgan,
xavf у o‘q bo‘lgan paytlardagina yechib olinishi mumkin. Bunday to‘siqlar
o‘rnatilgan mashina va mexanizmlarda texnologik jar ауо n borishini kuzatish
mumkin emasligi а sosi у kamchilik hisoblanadi. Qo‘zg‘aluvchan to‘siqlarni esa
qo‘shimcha jarayonlarni, jumladan, ish asboblarini almashtirish, ishlov beriladigan
buyumni o‘lchash, rostlash ishlarini bajarishda yengil yechib olish yoki boshqa
tomonga surib qo‘yish mumkin bo‘ladi. Vaqtinchalik to‘siqlar asosan nostatsionar
ishlarni bajarishda ishlatiladi. Qo‘zg‘aluvchan to‘siqlarga ko‘chma to‘siqlar,
pardalar va ekranlarni misol qilish mumkin: Bunday to‘siqlarga elektr
payvandchining ish joyi to‘siqlari, quduqlar, o‘ralar, chuqurliklar oldiga
o‘rnatilgan to‘siqlar misol bo‘lishi mumkin. 113 Т o‘siqlarning tuzilishi va
materiali o‘rnatiladigan mexanizmning konstruktiv xususiyatlari hamda texnologik
jarayon talablariga bog‘liq holda tanlanadi. Ular quyma yoki payvand shaklda,
ра nj а r а yoki to‘r shaklida bo‘lishi mumkin. Texnologik jarayon borishini kuzatish
talab etilmaydigan xavfli zonalarga o‘rnatiluvchi to‘siqlar metalldan,
plastmassadan yoki yog‘ochdan tayyorlanadi. Agar texnologik jarayon talabi
bo‘yicha xavfli zonada bajariladigan ishni doimiy ko‘z bilan kuzatish talab etilsa, и
holda u yerga o‘rnatiladigan to‘siqlar panjarasimon, to‘rsimon shaklda yoki shaffof
material-lardan (organik oyna, tripleks, pleksiglas va b.) tayyorlanadi.
Blokirovkalash qurilmalari. Mashina va mexanizmlarning o‘ta xavfli zonalarida
xavfsizlikni oshirish maqsadida to‘siqlar bilan birgalikda blokirovkalash
qurilmalaridan ham foydalaniladi. Blokirovka – bu mashinalar qismini muayyan
holatda ushlab tu- ruvchi vositalar va uslublar majmui hisoblanadi. К o‘pgina
mashina va mexanizmlarda xavfsizlikning texnik vositalari kompleks holda
ishlatilsada, xavfsizlik to‘liq ta’min-lanmaydi. Chunki, ko‘pgina baxtsiz hodisalar
ishchining e’tiborsizligi yoki xavfsizlik qoidalariga amal qilmasligi sababli kelib
chiqadi. Masalan, har qanday mashina yoki traktorni o‘t oldirishdan oldin
uzatmalar qutisi ajratilgan holda bo‘lishi shart, aks holda turli ko‘rinishdagi baxtsiz
hodisalar sodir bo‘lishi mumkin. Yoki mashinalarning aylanuvchi yoxud boshqa
xavfli zonalariga o‘rnatilgan to‘siqlar ta’mirlashdan so‘ng ishchining loqaydligi
75

tufayli o‘rnatilmay qolishi natijasida ish vaqtida xavtli vaziyatlar yuzaga kelishi
mumkin. Blokirovka qurilmalari ana shunday holatlarning oldini olish maqsadida
ishlatiladi va mashina yoki mexanizmdan foydalanish xavfsizligini oshiradi.
Masalan, mashina korpusining himoya 114 to‘sig‘i o‘rnatiladigan joyiga maxsus
kontaktlar o‘rnatiladi. Himoya kojuxi yechib olinganda kontaktlar elektr
ta’minotini uzadi, natijada mashina boshqarish pulti orqali qo‘shilganda ishga
tushmaydi. Faqatgina, himoya to‘sig‘i o‘rnatil-gach, kontakt qo‘shiladi va elektr
ta’minoti ulanadi. Shuningdek, mashina va traktorlarga shunday maxsus moslama
o‘rnatish mumkinki, natijada uzatmalar qutisi qo‘shilgan vaqtda mashina o‘t
olmaydi.
3.3. Shahar yo‘li (ko‘chasi)ni ta’mirlashda atrof-muhit muhofazasi.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Dunyo xamjamiyatining turgun rivojlanish
tamoyillarini e’lon kilgan va unda insonlarning xujalik faoliyati inobatga olingan.
Ular ga kuyidagilar kiritilgan:
- insonlar tuxtovsiz tarakkiyot markazida bulib, ular sog‘lom unumli yashash
xukukida tabiat bilan xamoxang bulishlari kerak;
- tarakkiyot xukukini ta’minlashda atrof-muxitni xozirgi va kelajak avlod
uchun saklash;
- atrof-muxit muxofozasi tarakkiyot jarayonining ajralmas kismini tashkil
etishi kerak. Transport kurilishida yuqorida keltirilgan tamoyillarga asosan
ekologik tizim yondashuvi ishlab chikilgan va u ushbu fanning shakllanayotgan bir
kismidir. Transport ekologiyasi fanida transportning tabiat bilan uzaro ta’siri,
atrof-muxitni injenerlik ximoyalash usullari, biosferada tuxtatib bulmas
jarayonlarning xosil bulishini oldini olish masalalari urganiladi. Shu yondashuvga
binoan tabiat-texnik tizim (TTT) va uning transport tizim bulagi (TTTT)
tushunchalari kiritilgan. Birinchisi insonlar xujalik faoliyati natijasini aks ettiradi,
ikkinchi esa uning bir bulagidir. Asosiy yondashuv bu transport ob’ekta loyihalash,
qurish, foydalanish va qayta qurish davrida ob’ektning xavfsizligini ta’minlashni
boshqaruvchi usul yaratishdir. Bunday usulni tatbik etishda xar bir avtomobil yul
76

loyixasi buyi cha atrof-muxit ximoyasi tadbirlari ishlab chikiladi. Tadbir- larda
atrof-muxitga etkazilishi mumkin bulgan zararni oldini olish yoki uni tiklash
usullari amalga oshiriladi. Ekologik zararni oldini olishda texnik echimlarning
ekolo gik eng xavfsizini tanlashga va tiklash usuli TTTTni xafli ta’sirlash omiliga
turgunligini oshirishga karatilgan. Avtomobil yul-transporti qurilishida kelib
chiqadigan ekologik muammolarni kuyidagi qurilish yechimlari buyicha guruxlash
mumkin:
- erdan foydalanish;
- arxitekturali rejalashtirish;
-konstruktiv;
- texnologik.
Avtomobil yo‘l quruvchilari yerdan foydalanuvchilardan bulib, unga davlat
fondidan er maydoni ajratiladi. Amaldagi konunchilikka binoan, zaruriyat uchun
vaktinchalik ajratilgan er maydonlaridan foydalanuvchilar uz mablaglari xisobidan
rekultivastiya - erni tabiatga tiklab kaytarish buyicha ishlar bajarishga
majburdirlar. Rekultivastiyani kurilish davrida, buni imkoni bulmaganda esa, ishlar
tugatilgandan sung bir yil davomida bajaradilar. Unumdor tuprok katlamining
buzilishi bilan boglik ishlarda katlam yuzadan kuchiriladi, uyum xolatda
saklaniladi, agar lozim bulsa, uyumga kerakli suv va ugitlar bilan parvarish
kilinadi. Unumdor tuprok katlami uz maksadi buyicha kayta ishlatiladi. Erning
rekultivastiya ishlari texnik xujjatlarning bir kismi bulib, er uchastkasini ajratishni
rasmiylashtirish uchun kerakli organlarga takdim etiladi. Avtomobil yullari
kurilishida avtomobil yuli uning atrofidagi inshootlar bilan bir katorda grunt
rezervida, karerlarida er maydonlari ishlaniladi. Bunday maydonlar ish
tugatilgandan sung tekislanib, unumdor tuprok bilan kop- lanib, kishlok xujalik
uchun yarokli xolga keltirilishi kerak. Karer urnida suv xavzalari xosil kilinganda,
uning kirgoklari kuchki xosil bulmasligi uchun atrofida obodonlashtirish ishlari
bajariladi. Parmalash-portlatish ishlari bajarilganda, portlash ener- giyasini atrof-
muxitga ta’sirini kamaytirish uchun bir vaktda portlatiladigan zaryadlar massasiga
cheklovlar kuyiladi, zaryadlarni portlatish vakti oraligi kupaytiriladi. Uloqtiruvchi
77

xususiyatga ega bulgan portlatuvchi moddalar urniga yumshatuvchi portlatish
moddalarini ishlatish va sungra yumshatilgan tog jinsini yer qazuvchi mashinalar
bilan qazish ishlarini bajarish kerak.

78

XULOSA
Men diplom loyiha ishini bajarishda ta’mirlash ishlarini qurilish ishlab
chiqarish me’yorlari va qoidalariga, standartlariga, texnik adabiyot va me’yoriy
texnik xujjatlarga rioya qilgan holda amalga oshirdim.
Yo‘lni ta’mirlash ishlari qurilish ishlab chiqarish me’yorlari va qoidalariga,
standartlar va boshqa me’yoriy xujjatlarga, shuningdek qurilish ishlariga
tayyorgarlik ko‘rish, hamda amalga oshirish, moddiy texnikaviy transport
ta’minotini tashkil qilish, ishlarni mexanizatsiyalash, mehnatni tashkil qilish,
tezkor rejalashtirish, dispetcher xizmatini uyushtirish kabilarga rioya qilgan holda
amalga oshirilishi lozim.
Ushbu diplom loyiha ishida Quruvchilar ko‘chasining belgilangan 0,9 km
uzunlikdagi uchastkasida yo‘lning transport-foydalanish ko‘rsatkichlarni kompleks
baholadim, nuqsonlar qaydnomasini tuzdim, yo‘lning transport-foydalanish
holatini yaxshilash bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqdim. Baholash ishlari
natijalariga ko‘ra mavjud yo‘lning 0-0,9 km uchastkasida ta’mirlash ishlarini olib
bordim. Shuningdek, mazkur Quruvchilar ko‘chasining ta’mirlash texnologik
jarayonlarini hisoblash ishlarini bajardim va texnologik jarayonlar xaritasini hamda
chiziqli kalendar grafigini tuzdim.
Men uchun diplom loyiha ishini bajarish davrida o‘rgangan bilimlarim
kelajakda o‘z sohamni yetuk mutaxassisi bo‘lib yetishishim uchun zamin bo‘lib
xizmat qiladi va bu olgan bilimlarimni kelajakda ishlab chiqarishda tadbiq etib
mamlakatimizni yo‘l sohasini rivojlantirishga o‘z xissamni qo‘shaman. Bu yo‘lda
olgan barcha bilimlarimni ishga solib, yurtimiz shahar yo‘llarini dunyo shahar
yo‘llaridan kam bo‘lmagan, sifatli, qulay tarzda loyixalash va qurishga harakat
qilaman.
79

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 9-dekabrdagi PQ-4545-
sonli “Yo‘l sohasini boshqarish tizimini yanada takomillashtirishga oid
chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 2023-yil 10-oktabrdagi
PQ-330 sonli “Yo‘l xo‘jaligi sohasini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
2. Prezident Shavkat Mirziyoyevning 2024-yil 2-apreldagi avtomobil yo‘llari
qurilishiga oid rejalar taqdimoti
3. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 24.12.2024 y. 880-son
“Toshkent shahrining 2045 yilgacha bo‘lgan davrga mo‘ljallangan bosh
rejasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Qarori
4. O ‘ z DSt 3283:2019 Знаки дорожные. Технические условия
5. O ‘ z DSt 3305:2018 Avtomobil yo ‘ llarini loyixalash , qurish va ta ’ mirlashda
atrof muhitga ta ’ sir ko ‘ rsatishni baholash
6. O‘zMSt 348:2024 Yo‘l belgi chiziqlari
7. ShNQ 2.05.02-24. Avtomobil yo‘llari. Loyihalash talablari
8. ShNQ 2.07.06-24 « Ы hahar ko‘cha-yo‘llari. Loyihalash talablari»
9. MShN 05-2005 Avtomobil yo‘llari holatini tashxis qilish va baholash.
Toshkent 2005y.
10. IQN 46-21 Qattiq bo‘lmagan yo‘l tushamalarini loyihalash bo‘yicha
yo‘riqnoma
11. Sadikov I.S., Urakov A.X, Musulmanov K.N, Ergasheva M. “Shahar yo‘llari
va ko‘chalarini ekspluatatsiya qilish”. T TDTrU 2023. 256b
12. I.S.Sodiqov, Q.H.Azizov, A.X.O‘roqov. Avtomobil yo‘llarini
obodonlashtirish va jihozlash. T. TAYLQEI. XT “Rizaev M.X.”. 2019.
348b.
13. A.X.O‘roqov. Avtomobil yo‘llarini ta’mirlash va saqlash texnologiyalari. T .
TAYLQEI . XT “ Rizaev M . X .”. 2019.264 b .
80

14. Уроков А.Х. Современные технологии ремонт и содержания
автомобилных орог и аеродромов. Учебное пособие, ТАДИ: 2013. 265 с
ILOVALAR: DL CHIZMA QISMI.
81

Купить