Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 313.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Toshkent vohasi aholisi, xo‘jaligi va moddiy madaniyati

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI TARIX FAKULTETI FAYZULLAYEV FAXRIDDINNING ISHLAB CHIQARISH AMALIYOTI HISOBOTI MAVZU: TOSHKENT VOXASI AXOLISI VA XO‘JALIGI VA MODDIY MADANIYATI Amaliyot rahbari: ________________________ Toshkent – 2025 MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................... 3 I BOB. TOSHKENT VOHASINING QADIMIY AHOLISI VA ETNIK XUSUSIYATLARI ................................................................................................ 4 1.1.Toshkent vohasining qadimgi aholisi ................................................................ 5 1.2.Toshkent vohasi aholisining etnik xususiyatlari ............................................... 9 II BOB. TOSHKENT VOHASINING MODDIY MADANIYATI VA YODGORLIKLARI ............................................................................................ 14 2.1.Toshkent vohasining moddiy madaniyati ....................................................... 14 2.2.Toshkent vohasidagi qadimgi davr yodgorliklari ............................................ 23 XULOSA ............................................................................................................... 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ....................................... 34 ILOVALAR......................................................................................................... 2 Kirish Toshkent-Markaziy Osiyoning eng yirik qadimiy shaharlaridan biri O‘zbekiston Respublikasining poytaxtidir. Oʻrta Osiyoning yirik sanoat- transport chorraxasi va madaniyat markazlaridan biri. Mamlakatning shimoli-sharqiy qismida, Tyanshan togʻlari etaklarida, 440–480 m teppalikda, Chirchiq daryosi vodiysida joylashgan. Aholisi 2,340,900 kishini tashkil etadi. Shahar Qozog‘istonning chegarasiga yaqin joylashgan. Maydoni 327,9 km². 2007-yili Toshken Islom madaniyati markazi, deb eʼlon qilindi. Bunga sabab sifatida shaharda koʻplab tarixiy islomiy inshootlar va Toshkent Islom Universiteti borligi, shahar madaniy tarixi islomiy anʼanalar bilan bogʻlanganligidir. Toshkent vohasi Tyan Shanning g‘arbiy yonbag‘irlaridan boshlanib Sirdaryo etaklariga tushadigan keng tog‘oldi tekisligining bir qismida joylashgan. Sharqda u uchta-Ugom, Piskom va Chatqol tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan bo‘lib, bu tizmalarni shu nomlar bilan ataluvchi daryolar oqib o‘tuvchi daralar ajratib turadi. Bu daryolar qo‘shilib Chirchiq daryosini hosil kiladi. Chirchiq daryosi Chorvoq havzasining tor darasidan o‘tib, G‘azalkentdan quyiroqqa tushganda kengligi baʼzi joylarda 20 kmdan oshadigan qadimiy tekislik bo‘ylab oqadi. G‘arbda Chirchiq vodiysiga Qizilqumning qaynoq nafasi uriladi. Bu qayirning bir qismini Chirchiq daryosining hozirgi o‘zani egallagan. Janubiy qismida esa vodiyga kirib boruvchi Ohangaron daryosi yastangan 1 .Shosh (Toshkent) vohasi IX-XII asrlarda Movarounnahrdagina emas, balki musulmon olamida ham salohiyatli hisoblangan. Bu davrda Movarounnahrning iqtisodiy — ijtimoiy hayoti va aholi oʼrtasida sodir boʼlgan etnik jarayonlar Sirdaryo sohillari va mazkur daryoning shimolidagi hududlari bilan uzviy bogʼliq boʼlgan. Chunki tarixiy manbalarda turli davrlarda Choch, Shosh va Toshkent deb nomlangan voha Movarounnahrning Buxoro, Samarqand, shuningdek Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarini Yettisuv va Sharqiy Turkiston shaharlari bilan aloqalarida muhim oʼrinda turgan.Mumtoz sayyoh va geograf Istahriy (850-934) maʼlumoticha, IX-X asrlarda Shosh 1 Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. – Т.: Universitet. 2008. - 40 b. 3 Movarounnahrning yirik iqtisodiy va madaniy viloyatiga aylangan. Shosh shaharlari dasht va togʼ tumanlariga boriladigan tranzit yoʼllarda joylashgan edi. Bu karvon yoʼllari Buxoro va Samarqandni, Shosh va Iloq markazlarini Fargʼona vodiysi bilan bogʼlagan.Oʼrganilayotgan davrda vohaning qishloq aholisi asosan dehqonchilik bilan shugʼullanib kelgan. Shosh vohasi xoʼjaligida chorvachilik ham muhim ahamiyatga ega boʼlgan. Shaharlar va yirik qishloqlar aholisi hayotida hunarmandchilik asosiy oʼrinni egallagan. Toshkent vohasida qadimdan odamlar yashab, bronza davriga oid chorvador qabilalar tegishli kam sonli dafn inshootlari materiallari va tasodifiy topilmalar oʻrganilgan. Tadqiqotchilarning ishlarida aks etgan ushbu moddiy madaniyat yodgorliklari Y.E.Kuzmina tomonidan umumlashtirilib, Srub madaniyati va Andronovo madaniyati Fedorov bosqichlarga ajratilgan. Toshkent vohasining qadimiy aholisi va moddiy madaniyati hamda yodgorliklari masalasiga doir ma’lumotlarni tahlil qilish va o‘rganish. 4 I BOB. TOSHKENT VOHASINING QADIMIY AHOLISI VA ETNIK XUSUSIYATLARI. 1.1.Toshkent vohasining qadimgi aholisi. Toshkent vohasining tarixiga oid antropologik materiallarning eng qadimgisi er.av. 1 ming yillikning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Bundan qadimiyroq maʼlumotlarga hozircha aniqlanmagan. Shuning uchun bu davrlarda yashagan aholining antropologik xususiyatlari toʻgʻrisida Toshkent vohasiga qoʻshin va yaqin madaniy aloqada boʻlgan hududlardan topilgan materiallarga asoslanamiz. 3-4 ming yil ilgari Oʻrta Osiyo hududida yashovchi qabilalar antropologik jihatdan ikki katta guruhga boʻlinadi. Maʼlumki, har bir katta irq vakillari muhim antropologik belgilar asosida bir necha mayda irqiy guruhlarga yoki antropologik tiplarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoda yevropoyed irqi ikki katta guruh – shimoliy yevropoyid tipi (ilmiy asarlarda yevropoyid yoki andronova) va janubiy yevropoyid tipi (oʻrta yer dengizi)lariga boʻlinadi. Bunda Toshkent vohasining aholisi shimoliy guruh tarkibiga kirib, hududda andronova irq belgilarini oʻzida mujassamlashtirgan, degan fikr kelib chiqadi. Ular baland boʻyli, (erkaklar boʻyi oʻrtacha 170-172 sm, ayollar 163-165 sm atrofida), jismoniy jihatdan baquvvat boʻlganlar. Ularning bosh va yuz tuzilishlariga kelsak, boshlarining shakli choʻzinchoq; (dolixakran) keng peshonali qosh suyagi boʻrtmalari kuchli rivojlangan, betlar keng ammo baland emas. Burunlari esa qirra va bet sathidan ancha yuqori koʻtarilgan, lablari ingichka boʻlgan. Koʻrib turibmizki bu odamlarda yevropoyed irqiga xos barcha belgilar namoyon 2 . Janubiy yevropoyed irqi vakillari esa Oʻrta Osiyoning janubiy viloyatlari, shimoli-gʻarbiy Hindiston, Pokiston, Afgʻoniston, Kavkaz va Yaqin Sharqda keng tarqalgan. Shunday qilib Toshkent vohasida protoyevropoyed (andronova) tipiga xos odamlar bronza davrida yashagan, degan xulosaga kelish mumkin. Ular antropologik tipi jihatidan Sharqiy Yevropa, Qozogʻisto n, Gʻarbiy Sibr hududlari da yashagan Androno va, Yogʻochband madaniyatlari aholisi kabi antropologik qiyofaga ega. Antropologiya 2 Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – Т.: 2002. - 145 b. 5 fanida Oʻrta Osiyo xalqlarining shakillanish tarixida har xil tipdagi yevropoyed alomatlarni oʻzida saqlagan urugʻ va qabilalardan tashqari mongoloid irqiy xususiyatlariga ega boʻlgan qabilalar ham ishtirok etganligi toʻla isbotlangan. Millodiy birinchi asrlarda Toshkent vohasidagi ayrim qabrlardan olingan bosh suyaklarning birida yevropoid irqining taʼsiri kuchli boʻlgan. Yangiyul qoʻrgʻonidan olingan ikkita ayol bosh suyagi yevropoid irqining mezobraxikranli (urta yumalok bosh) turidagi kishilarniki bulgan. Shunga asoslanib T.K. Xodjayov “Toshkent vohasining mahalliy chorvador axolisining tarkibiga ehtimol, Oʻrta dengizi irqiiy tipi qatnashgan boʻlsa kerak”, deb taxmin qiladi. Toshkent yaqinidagi Buzsuv sohilnda hamda Niyozboshtepadan (hozirgi Yangiyul tumani xududida) olingan bosh suyaklari M.M. Gerasimov tomonidan oʻrganilgan va ular milodiy V asrga oid boʻlgan. Bu bosh suyaklarni qadimgi sohiblari broxikran turdagi Pomir-Fargʻona antropologik kishilari boʻlganligi aniqlanadi. Bu tipdagi kishilar vohannng maxalliy aholisi boʻlgan albatta. Bundan koʻrinadiki, vohada antik davrlardanoq ikki yevropeoyid antropologik guruhi (yevropeoyid irqining mezokran turi va Pomir- Fargʻona tipidagi broxikran turi) hukm surgan. Har ikkala guruh yevropeoyid antropologik tipdagi kishilar boʻlishi bilan birga ularning bosh suyaklarida mongoloid irqiy alomatlari borligi aniqlanadi. Bu Toshkent vohasiga antik davrlardanoq Markaziy Osiyoning shimol mintakalaridan mongoloid irqiga mansub etnik guruhlar kelib qoʻshilgan boʻlishi kerak, deb taxminiy xulosa qilishga imkon beradi 3 . Qovunchi madaniyati Sirdaryo oʻrta havzasi antik davri oʻtroq va chorvador qabilalari uchun xarakterlidir. Uning markaziy viloyatlari Toshkent vohasi va Janubiy Qozogʻistonning Chordara suv omboriga qadar boʻlgan hududlar boʻlib, uning taʼsiri Sharqda Yettisuv va Shimoliy Fargʻonagacha, gʻarbda Buxoro vohasi, janubda Qashkadaryo xavzalarigacha yoyilgan. Arxeologlar uning xronologik sana doirasini (miloddan avvalgi II-milodiy VI-asrigacha) aniqlaganlar. Qabrlarning tuzilishi ayvon va laxatli boʻlib, etnomadaniy rivojining soʻnggi boskichida 3 Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. – Т.: Universitet. 2008. - 170 b. 6 mozorqoʻrgʻonlar bilan birga oilaviy xilxonalar (novuslar) ham uchraydi. Qadimgi davr mozor-qoʻrgʻonlari Ohangaron vohasida, ayniqsa, uning yuqori qismida koʻp uchraydi. Mozor qoʻrgʻonlarni arxeologik jixatdan oʻrganish oʻtgan asrning 30yillaridanoq boshlangan. Dastlabki kazishmalar Tuytepa, Pskent tumanlarida olib borildi. Oʻtgan asrning 50-yillarida Tuyabugʻiz, Mingtepa novuslari oʻrganildi. Birok, ularni qazish jarayonida olingan xraniologik materiallar oʻrganilmay yuqolgan. Soʻnggi bronza va ilk temir davri materiallari ham yetarli emas. U davr aholisini braxikefal yevropoid va dolixokefal yevropoidlar deb taxmin qilish mumkin. Milodiy I asrga tegishli kalla suyaklar orasida Sharqiy Oʻrta yer dengizi tipi, andronoid va moʻgʻul bashara odam suyaklari uchraydi. Antik davrga oid kalla suyaklar Boʻzsuv boʻylari, Niyozboshi (Yangiyul) qabristonidan topilgan. Ular deformatsiyali braxikefal bosh chanoqlardan iborat. Umuman olganda, Toshkent vohasining ham oʻtroq, ham chorvador aholisi orasida turli tip vakillari uchraydi. Ayniqsa, vohaning chorvador aholisi suyaklari Qozogʻiston choʻllarining sak va usun qabilalari seriyalariga va Buxoro vohasi braxikefal yevropeoidlari bilan koʻproq oʻxshashlikka ega. Oʻtgan asrning 70- yillarida “Toshkent dengizi" tevarak-atrofidan Qovunchi madaniyatiga tegishli yirik kabriston ochib oʻrganildi. Xraniologik materiallar milodiy I-II asrlarga oid. Bosh suyaklardagi irqiy belgilar braxikran yevropoid tipli boʻlib, ularda moʻgʻuliy irqiy belgilar ham bor. Milodiy I -II asrlarga tegishli 30 dan ortiq qabrlar ochiddi. Ularning barchasi yevropeoid va mongoloidga xos irqiy belgilar bilan xarakterlanadi 4 . 1977-yilda qadimgi Tunket shahar xarobalari yaqinidan milodiy I asrlarga tegishli Qulota qabristoni oʻrganilgan. Uning xranologik seriyasi braxikran, bosh chanoqning orqa qismi ezilgan, kalla suyaklarda moʻgʻuliy irqiy belgilar kuchli. Kallalar orasida bitta dolixokefal yevropoid uchraydi. Qulota xraniologik seriyasida oʻtroq xayotga oʻtayotgan braxikefal yevropoidlar kuzatiladi. 4 Аҳмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари (қадимги ва ўрта асрлар) – Т.: 1992. - 130 б. 7 Bunday seriyalar Toshkent vohasining Qovunchi madaniyati aholisiga xarakterli tip boʻlib, bu tip Tuyabugiz, Yangiyul, Vrevsk, Kavardan kraniologik materiallarida yaxshi kuzatiladi. Markaziy Osiyoda moʻgʻul bashara irqiy belgilarning boshlanishi ilk temir davridan boshlangan uning koʻrinishida Qovunchi madaniyati ahxolisida yaqqol koʻzga tashlanadi. Yukoridagilar tahlilidan kelib chiqib aytish mumkinki. Toshkent vohasi nafaqat madaniy balki antropologik rejada ham qoʻshni Fargʻona vodiysiga, ayniqsa uning shimoliy mintaqalariga koʻp taʼsir qilganligi extimoldan oʻzoq emas. 8 1.2.Toshkent vohasi aholisining etnik xususiyatlari Shosh (Toshkent) vohasi IX-XII asrlarda Movarounnahrdagina emas, balki musulmon olamida ham salohiyatli hisoblangan. Bu davrda Movarounnahrning iqtisodiy – ijtimoiy hayoti va aholi o‘rtasida sodir bo‘lgan etnik jarayonlar Sirdaryo sohillari va mazkur daryoning shimolidagi hududlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan. Chunki tarixiy manbalarda turli davrlarda Choch, Shosh va Toshkent deb nomlangan voha Movarounnahrning Buxoro, Samarqand, shuningdek Qashqadaryo va Surxondaryo vohalarini Yettisuv va Sharqiy Turkiston shaharlari bilan aloqalarida muhim o‘rinda turgan. Mumtoz sayyoh va geograf Istahriy (850-934) ma’lumoticha, IX-X asrlarda Shosh Movarounnahrning yirik iqtisodiy va madaniy viloyatiga aylangan. Shosh shaharlari dasht va tog‘ tumanlariga boriladigan tranzit yo‘llarda joylashgan edi. Bu karvon yo‘llari Buxoro va Samarqandni, Shosh va Iloq markazlarini Farg‘ona vodiysi bilan bog‘lagan 5 . O‘rganilayotgan davrda vohaning qishloq aholisi asosan dehqonchilik bilan shug‘ullanib kelgan. Shosh vohasi xo‘jaligida chorvachilik ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Shaharlar va yirik qishloqlar aholisi hayotida hunarmandchilik asosiy o‘rinni egallagan. Shosh va Iloq vohalarida qadimdan hunarmandchilik birmuncha rivojlangan edi. O‘rta asrlar davomida hunarmandchilikning turli sohalari (kulolchilik, temirchilik, zargarlik va boshqalar) keng taraqqiy etgan. Hunarmandchilikka kerakli xomashyolarning ko‘pchiligi Shosh va Iloq vohalarining o‘zida mavjud bo‘lgan. Bu davrda Shosh vohasida tashqi savdoning rivoj topishida Buyuk Ipak yo‘lining ahamiyati juda katta bo‘lgan. Ipak yo‘lining tarmoqlari Shosh va Iloq vohalaridan o‘tgan. Bu yo‘l orqali mahalliy aholi sharqda Xitoy bilan, shimoli – g‘arbda Sirdaryoning quyi oqimlari, Orol dengizi va Volga bo‘ylaridagi xalqlar bilan, g‘arbda esa Movarounnahr orqali Afg‘oniston, Hindiston, Eron va Old Osiyodagi barcha yirik mamlakatlar bilan doimiy aloqada bo‘lishgan. 5 Набиев А. Тарихий ўлкашунослик. – Т.: 1996. - 110 б. 9 Manbalarda Shosh viloyatida 30 ga yaqin, Iloqda 13 ta yirik shahar mavjudligi qayd etilgan. Arab geograflari Shoshda 25 yoki 27 ta, Iloqda 13 ta shahar mavjudligi haqida ma’lumot berishgan. Istahriy Shoshda 27 ta, Iloqda 14 ta shahar borligini qayd etgan. Arab geografi Al- Muqaddasiy (940-1000) esa Shoshda 34 ta, Iloqda 14 ta shahar mavjudligini ta’kidlagan. Vohaning qulay geografik va xalqaro savdo yo‘llari kesishgan hududda joylashganligi uning iqtisodiy-madaniy jihatdan gullab- yashnashiga yordam bergan. IX-XII-asrdagi yuksalish keng miqyosdagi savdo-iqtisodiy va madaniy taraqqiyotga yo‘l ochgan. X-asr oxiri – XII asr o‘rtalarida Shosh Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. Bu davrdan boshlab Shoshda turkiy tilning mavqyei ancha oshgan. XI asrdan boshlab shahar yana bir yangi nom bilan – Toshkent deb atalgan. Shahriston va arkka ega bo‘lgan bu shahar IX- XII asrlarda nafaqat vohaning ma’muriy markazi, shu bilan birga Movarounnahrning savdo – hunarmandchilik va madaniy markazlaridan biri sifatida ham nom qozongan edi. 1214-1215 yillarda Muhammad Xorazmshoh Shoshni Qoraxoniylardan tortib oladi. Qoraxitoylar qo‘shini hamda naymanlar xoni Kuchuk bilan jang qiladi. Shaharni dushman qo‘liga o‘tib ketmasligi uchun aholini ko‘chiradi va shaharga o‘t qo‘ydiradi. 1220 yilda Chingizxon qo‘shinlari ko‘chmanchi qabilalar va Xorazmshoh qo‘shinlaridan ancha xarobazorga aylangan Shoshni qarshiliksiz istilo qilishadi. Voha aholisining etnik xususiyatlariga to‘xtaladigan bo‘lsak, ilk o‘rta asrlarda Choch vohasiga turkiy etnik qabilalarning kelishi, ayniqsa Chochning Turk hoqonligi tarkibida bo‘lishi, uning madaniyati rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Bu jarayon ushbu makonda turk-sug‘diy etnomadaniy hududning shakllanishiga olib kelgan. Choch eroniy tilli aholining turkiylashish jarayoni jadal kechgan maskanga aylanadi. Bu jarayonlar ayniqsa arxeologik materiallarda yaxshi kuzatiladi va yozma manbalar orqali ham tasdiqlanadi. 10 Movarounnahr va unga tutash mintaqalarda mahalliy sug‘diy va turkiy (xu, di, rung, hunn, turo qabilalari) aholidan tashqari VI-VIII asrlarda kelib o‘rnashgan turkiy etnik guruhlar shunchalar ko‘p ediki, ularning nomlari yozma manbalarda az, uz, arg‘un, tuxsi, yag‘mo, dug‘lat, qarluq, chig‘il, xalach, turkash, qang‘li, qipchoq, o‘g‘uz va boshqalar ko‘rsatilgan. Ularga qadar ham, masalan, xiyoniylar bilan birga hunn, az, uz, tuxsi, turk, kaltatoy, musobozori kabi turkiy qabilalar kirib kelishgan. Ularning aksariyati O‘rta Osiyoning Amudaryogacha bo‘lgan hududlariga joylashib, mahalliy aholi bilan aralashib yashashgan. Arablarning O‘rta Osiyoga kirib kelishi turkiy qavmlarning mintaqa ichki tumanlariga jadal kirib kelishini vaqtincha to‘xtatgan. Natijada ungacha bu yerga kirib kelgan turkiy qavmlarning mahalliy aholi bilan aralashuvi kuchaydi. Ayniqsa bu jarayon Movarounnahrning shimoliy va sharqiy mintaqalarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bu hududda VIII-IX asrlarda turkiy nomdagi shaharlar barpo etilgan. Masalan, Shosh vohasining Angren daryosi havzasida Abrliq, Namudliq kabi kon sanoati shaharlari qad ko‘targan. Ila va Sirdaryo oralig‘idagi mintaqalarning eng qadimgi aholisi xun, usun, qang‘ar (qang‘li), pecheng va boshqalardan iborat bo‘lgan. Bularning keyingi avlodlari qarluqlar davrida ham (qang‘ar (qang‘li), uyshun, pecheneg) saqlanib qolgan edi. VI-VIII asrlarda Sirdaryoning o‘rta va quyi oqimlarida qang‘lilar bilan bijanaklar ham yashashib, ular bilan qabila ittifoqiga kirgan edi. Shu davrda o‘g‘uz, qarluq, chig‘il, xalach, yag‘mo qabilalari, IX-X asrlarda esa qipchoqlar va uyg‘urlar kelib joylashishgan 6 . IX-XII asrlarda Shosh vohasi qishloq va shahar aholisi tili jihatidan turk yoki tojiklarga mansubligi haqida aniq ma’lumotlar uchramaydi. Lekin Sirdaryoning o‘rta oqimida qadimdan qang‘arlar – qirg‘izlar, xunlar, usunlar kabi turkiy xalqlar, etnik guruhlar yashab kelishgan. Ko‘rinadiki, Shosh va Iloq vohalari aholisining aksariyat qismi turkiy tilli xalqlardan iborat bo‘lgan deyish mumkin. Tabiiyki Chirchiq va Iloq daryolari vodiylarida sug‘diylar ham istiqomat qilishgan. 6 Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. – Т.: Universitet. 2008. - 65 b. 11 Shosh va Iloq vodiylari atroflaridagi tog‘ va cho‘llarda o‘troq va yarim ko‘chmanchi turk qabilalari o‘rnashgan. Istahriy Iloq (Ohangaron) daryosi Turkistondan boshlanishini qayd etgan. Ibn Havqal (vaf.976) ham bu daryoni Turkiston yerlaridan oqib kelishi haqida ma’lumot bergan. Iloq daryosining yuqori qismlari Qurama va Chotqol tog‘larining tutashgan hududlaridan boshlangan. Demak, Qurama tog‘ining yuqorisidan Chotqol tog‘ining o‘rta qismlarigacha bo‘lgan hududlar turkiy qabilalarga qarashli bo‘lgan. Muarrix Tabariyning (863-923) ma’lumotiga ko‘ra VII-VIII asrlarda Shosh vohasi aholisining asosiy qismini turkiy qabilalar tashkil etgan. Chirchiq (Paroq) daryosining bir o‘zani Biskam (Piskam) dan, ikkinchi tarmog‘i Chitgil (Chaqal), Jidgil, ya’ni Chotqoldan iborat edi. Chotqol tog‘i nomini turklarning chigil qabilasi nomidan olingan deb ham faraz qilinadi. “Hudud al-olam”da (982) Paroq (Chirchiq) daryosining yuqori qismi Qarluq tog‘idan boshlanadi, deyilgan. Ma’lumki, chig‘illar Qarluq ittifoqidagi qabilalardan birining nomidir. Manbalardagi ma’lumotlar Tangritog‘ (Tyanshan) ning ma’lum qismi Qarluq, Chotqol tog‘i esa Chig‘il deb atalgan bo‘lishi kerak. Bu tog‘larning eng yuqori qismida Hazlajiya turklari yashashgan. Arab manbalarida qarluqlar ko‘pincha “Xarauj”, “Xarluj” tarzida berilgan 7 . Ko‘rinib turibdiki, Ibn Xavqal va “Hudud al-olam” ma’lumotlari bir- birini to‘ldiradi. Chirchiq daryosi irmog‘idan boshlangan tog‘ni Qarluq nomi bilan atalishiga shubha qilmaydi. YUqorida ta’kidlanganidek “Hudud al-olamda” Paroq (Chirchiq) daryosi Qarluq tog‘idan boshlanishiga asoslanib, shuni ta’kidlash joizki, Qurama – Chotqol – Pskom tizma tog‘idan Tangritog‘ (Tyanshan) ning shimoli va g‘arbiy qismlari va turkiy tilli qarluq va chig‘il qabilalarining ma’lum qismi yashagan vohaning Piskent, Parkent tumanlarida ham qarluqlar ko‘pchilikni tashkil etishgan. IX asrda Keles cho‘lida, Ohangaron va Chirchiq vodiylarida, Chotqol va Ugom tog‘lari bag‘irlarida o‘g‘uzlarning ayrim guruhlari hamda qarluq qabilalari 7 Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – Т.: 2002. - 45 b. 12 istiqomat qilishgan. Bu etnik guruhlar islom dinini qabul qilishgach, Somoniy hukmdorlari ruxsati bilan vodiyga kelib o‘rnashishgan. O‘g‘uzlar VIII – IX asrlarda Sirdaryo bo‘ylarida yashashgan. IX asr oxiri -X asr boshlarida hududda birinchi O‘g‘uz davlati vujudga kelgan. O‘g‘uzlarning ayrim guruhlari Keles cho‘li, Angren va Chirchiq daryolari vodiylarida, Chotqol va Ugom tog‘ oldi tumanlarida istiqomat qilishgan. Ularning musulmon dinini qabul qilgan qismi Shosh viloyatining qishloq va shaharlarida turishgan. Masalan, o‘g‘uzlar Biskent (Piskent) da qarluqlar bilan birgalikda yashashgan. O‘g‘uz va qarluq guruhlarining vodiyga kelishi bilan bu hududda turkiy tilli aholining soni birmuncha oshgan. K. Shoniyozovning yozishicha, qarluqlarning ba’zi guruhlari Shosh vohasiga VIII asr boshlaridayoq kelishgan. Qarluqlarning bu qismi allaqachon o‘troqlashib, Shosh vohasidagi turkiy tilli aholining qadimiy qatlamlari bilan aralashib ketgan. Sirdaryoning o‘ng qirg‘og‘i quyi havzasida yashovchi arg‘unlarning ayrim guruhlari VIII-XII asrlarda Shosh – Toshkent vohasiga ko‘chib kelib, mahalliy aholi bilan aralashgan va aksariyat qismi o‘troqlashgan. Shuningdek, Shosh vohasiga turkeshlar va uyg‘urlar ham kelib o‘rnashishgan. IX-X asrlarda mahalliy hokimiyat forsiyzabon Somoniylar qo‘lida bo‘lsa ham, Movarounnahrning shimoliy, shimoli-sharqiy va shimoli- g‘arbiy hududlarida, jumladan Shosh vohasida o‘zbek elatining turkiy asosi shakllangan edi. Bu davrda o‘g‘uzlar bilan bir vaqtda kelgan guruhlar islom dinini qabul qilishgan bo‘lishsada, lekin o‘zlarining etnik xususiyatlarini saqlab qolishgan edi. Chingizxon imperiyasi tanazzulga uchrab, Chig‘atoy davlati vujudga kelgach, uni harbiy jihatdan himoya qilish uchun har biri ming uyli turk-mo‘g‘ullar qabilalari O‘rta Osiyo hududlariga kelishgan. Ular barlos, jaloyir, qovchin va orlot qabilalari edi. Jumladan, jaloyirlar Toshkent vohasining Angren havzasiga kelib o‘rnashishgan. Xullas, IX-XII asrlarda Movarounnahrda iqtisodiy va madaniy jihatdan taraqqiy etgan Shosh, Toshkent vohasida o‘ziga xos, nihoyatda qizg‘in etnik 13 jarayonlar sodir bo‘lib, turkiy tilli va forsiyzabon turg‘un aholi o‘troq, yarim o‘troq va ko‘chmanchi tarzda yashab, o‘zbek elatining shakllanishiga o‘zlarining salmoqli hissalarini qo‘shib, o‘zbek xalqining etnik tarkibidagi eng asosiy komponentlar sifatida salohiyatli o‘ringa ega bo‘lishgan. II BOB. TOSHKENT VOHASINING MODDIY MADANIYATI VA YODGORLIKLARI. 2.1.Toshkent vohasining moddiy madaniyati. Toshkent vohasining ilk temir davri moddiy madaniyati Burgulik madaniyati misolida yaxshi o'rganilgan. Bu madaniyatga oid dastlabki moddiy topilmalar 1940 yili A.I.Terenojkin tomonidan Ohangaron daryosining o'rta oqimida Burguliksoy yoqasidan topib o'rganilgan. Hozirgacha bu madaniyatga oid 20 dan ortiq manzilgohlar 50 ga yaqin uy-joylari ma'lum. Bu madaniyat xronologik davri A.I.Terenojkindan keyin dastlab H.Duke tomonidan o'z ilmiy tadqiqotlari natijalariga asosida mil.avv. IX-VII asrlar doirasida belgilangan. Keyinchalik Yu.F.Buryakov va Dadaboevlar tomonidan Chirchiq vohasining o'rta oqimi hududlaridagi ayrim yodgorliklarda, xususan, Shoshtepaning quyi qismidagi erto'la uy-joylar asoslanib ushbu madaniyatning mil.avv. IV asrga qadar davom etganligi qayd etilib, ikki bosqichga ajratishgan 8 : Burgulik 1 mil.avv. IX-VII asrlar, Burugulik 2 mil.avv. VI-IV asrlar. M.I.Filanovich esa Shoshtepadagi Burgulik madaniyatiga oid erto'la uylarni mil.avv. IX-VIII asrlarga qadimiylashtirgan. S.R.Baratov mil.avv. XIII asrga qadimiylashtiradi. Burgulik madaniyati sohiblarining manzilgohlari liman sugorish usuli uchun qulay bo'lgan kichik soylarning yuqorisidagi tekislik (terassa) larning soyga nishablagan qismida joylashgan. Bu madaniyatga oid manzilgohlaridan biri hozirgi Tuyaboqiz suv ambori hududida, Ohangaron daryosining ikkala soxilida joylashgan 8 Набиев А. Тарихий ўлкашунослик. – Т.: 1996. - 105 б. 14 30 ga erto'la uy-joylardan iborat. Keyinchilik Ohangaron va Chirchiq vohalaridagi ko'pgina manzilgohlarning quyi qatlamlaridan Burgulik madaniyatiga oid erto'la uylar aniqlandi. Shunday uylar Kanka, Shoshtepa, va boshqa yodgorliklarning quyi qatlamlarida uchrab, ushbu manzilgohlar ularning ustida shakllangan. Burgulik madaniyatiga oid o'y-joylar hajmiga ko'ra yirik, o'rtacha va kichik uy-joylar o'lchamdagilari ajralib turadi. Yiriklari xom gishtdan ko'tarilgan loy devor orqali xonalarga ajratilgan. Ular aylana yoki cho'ziq shaklidagi erto'lalardan iborat. Uylarning eshigi daryo tomonga qaratib qurilgan. Sun’iy sugorishning sodda usullari uchun qulay bo’lgan joylarida dehqonchilik bilan shugullangan. Sugorishda liman usuldan foydanishgan. Dehqonchilikda bugdoy, arpa ekishgan. Vohaning keng dashtlari va togoldi hududlari chorva uchun yaylov vazifasini o'tagan. Qaydab boqiladigan chorvochilik mavjud bo'lib, yirik va kichik tuyoqli chorva mollari boqilgan. Toshkent vohasining Chotqol-Qurama tog tizmalari turli ma'danlaga boyligi bilan boshqa hududlardan ajralib turadi. Xojalikning boshqa bir turi metallarga ishlov berish va ulardan mehnat qurollari, uyro'zgor buyumlari, qurol yaroglar yasash va zargarlik yaxshi rivojlangan. Hunarmandchilikning boshqa bir turi toqimachilik bo'lgan. Sopol idishlarning bir qismi mato qolipda ishlangan bo'lib, ularning ichki tomonida matoning izlari saqlanib qolgan. Bu yerda bronzadan yasalgan mehnat qurollari va qurol-yaroglari, oroq, pichoq, igna, bigiz, qoshiq, sovut, kamon oqi uchlaridan iborat. Bunday buyumlar shaklida ko'ra O'rta Osiyoning shimol hududlarida bir paytda rivojlangan madaniyatlariniki bilan oxshash. Sopol buyumlari qolda yasalgan tasmasimon va mato qoliplarda yasalgan. Sopollarining tagi dumoloq, qisman, ya'ni bir foizi jigar rangdagi naqshlar bilan bezatiladi. Sopol buyumlari xumlar, qozonlar, garshoksimon idishlar, kosalar, piyolalardan iborat. Ayrim qozonlarida tarnovsimon jumraklar uchraydi. Sopol buyumlari orasida chogdonlar ham uchraydi. Qayroqum madaniyati (mil.avv. II ming yillikning oxirgi choragi). Fargonaning janubi-garbi, Tojikiston shimoliy va Toshkent vohasining janubisharqiy chekka 15 hududlarilarida tarqalgan madaniyat. Kichik hajimdagi manzilgohlar bir necha cho'ziq shaklli uylardan iborat. Aholi chorvachilik hamda dehqonchilik bilan shugullanganlar. Xojalikda metall quyish ishlari muhim ahamiyatga ega bo'lgan. Kulolchilik buyumlari yassi taglik bo'lib, o'yiq chiziqli naqshli bezaklar bilan bezatilgan. Bu madaniyatda Tozabogyob va Andronov madaniyatlarining ta'siri ko'rinadi. Ular Chust va janubdagi otroq dehqonchilik madaniyatlari bilan ham aloqada bo'lishganlar. Toshkent vohasidagi antik davrga oid yodgorliklarda o‘rganilgan moddiy ashyolarda antik va ilk o‘rta asrlarda kirib kelgan qabilalar moddiy va ma’naviy madaniyatiga mansub xususiyatlar kuzatiladi. Shahar aholisi gavjumlashib hunarmandchilik va savdo-sotiq rivoj topgan. Bu paytda O‘rta Sirdaryo bo‘yi mintaqasida mahalliy an’analar asosida tayyorlangan ashyoviy manbalarda sifat o‘zgarishlari kuzatilib, ko‘chmanchilarga xos xususiyatlar, ba’zan esa to‘liq ko‘chmanchilarga ta’lluqli buyumlar uchray boshlaydi. Buni o‘lka xalqlari uy ro‘zg‘or buyumlaridan tortib, dafn udumlarigacha bo‘lgan barcha sohalarda kuzatish mumkin. Bu holat, Qovunchi madaniyatining Toshkent vohasi xalqlari moddiy va ma’naviy madaniyatidan keng o‘rin egallaganligini ko‘rsatadi. Toshkent vohasini arxeologik o‘rganish tarixida arxeolog olim Y.F. Buryakovning xizmatlari katta. Ushbu olim tomonidan Ohangaron vodiysining qadimgi shahar va qishloqlari, mozorqo‘rg‘onlari, qadimgi ruda konchiligi va uni eritish bilan bog‘liq yodgorliklar ilmiy o‘rganilgan. Ushbu olim 1962 yilda Lashkarakda arxeologik qazishmalar olib boradi va bu yerda qadimgi ruda eritish qo‘ralari mavjudligi ni aniqlaydi. Qo‘shbulo q, Tog‘berdi va Guldura ma punktlaridagi ruda konlarini va ularning xususiyatlarni o‘rganadi. Y.F. Buryakov Burchmulla mozorqo‘rg‘onlarini ham o‘rganib ularni, mil.avv. VII-IV asrlar bilan belgilagan. Yuqori Ohangaron hududida yuqorida tavsiflagan ma’dan konlaridan tashqari yana Go‘shtsoy, Kendirsoy, Qizilolmasoy, Samarchuk, Ko‘kral va Namudlig‘da qadimda o‘zlashtirilgan metall ishlab chiqarish punktlari topilgan. Ularda ruda eritish qo‘ralari, yon-atrofida toshqol uyumlari hamda 16 metallurgiya ustaxonalari izlari topilgan ushbu hudud yaqin atrofidan terib olingan ko‘tarma sopol idish materiallari tahliliga qaraganda, ularning aksariyati so‘nggi antik davri va ilk o‘rta asrlarga oid bo‘lib, bu holat mazkur punktlar faoliyati shu davrlardan boshlanganligidan dalolat beradi 9 . Yuqori va O‘rta Ohangaron vodiysining qadimgi va o‘rta asrlarga oid qabr qo‘rg‘onlarini o‘rganishda T. Agzamxo‘jaevning 10 ham hissasi kattadir. Uning ishlarida Ohangaronning yuqori qismida joylashgan Apartak qabr-qo‘rg‘onlari tosh uyumi ostida to‘g‘ri to‘rtburchak shakldagi yer osti kameralari bo‘lganligi, ular gumbazsimon shiftli, kameraga uzun tor yer osti yo‘laklari orqali kirilganligi, qabrga marhumlar bilan birga sopol buyumlar, bronza, shisha va oltin munchoq hamda boshqa ashyolar qo‘yilganligi aniqlangan . Bu topilmalar arxeologik tahlilga ko‘ra, ilk o‘rta asrlar davriga tegishli ekanligi aniqlangan. Ohangaron vodiysining yuqori va o‘rta oqimiarxeologik yodgorliklari keyingi paytlarda B.I. Isabekov 11 tomonidan izchil ravishda o‘rganilmoqda. Shu bilan birga Toshkent vohasi tarixi va madaniyati, arxeologik yodgorliklari asosida D. Normurodov 12 , tomonidan ilmiy tadqiqot va qazishma ishlari olib borilgan. Umuman, Ohangaronning yuqori qismida olib borilgan ko‘pgina arxeologik izlanishlar dastlabki qidiruv xarakterida bo‘lib, ro‘yxatga olingan yodgorliklarda keng ko‘lamli arxeologik qazishmalar olib borilgan. Yodgorliklarni arxeologik o‘rganilishi yangicha ilmiy qarashlarga ham sabab bo‘lmoqda. Unga ko‘ra Eloq vohasining poytaxti Tunkat emas, O‘ralitepa o‘rnida bo‘lgan degan qarashlar asoslanmoqda. M.I.Filanovich 13 tomonidan Toshkent vohasida shahar madaniyatinig paydo bo‘lishi borasida ko‘plab tadqiqotlar olib boirlgan. Ko‘p yillik ilmiy izlanishlari 9 Буряков Ю.Ф. Горное дело и металлургия средневекового Илака. – М., 1974. С. 28. 10 Агзамхожаев Т. Погребальные сооружения Чирчик-Ангренской долины I-VIII вв. н. э. Автореф. канд. дисс. Ташкент, 1966. С. 17. 11 Исабеков Б.И. Юқори Оҳангарон водийси кончилик соҳасининг археологик ўрганилиши // Музей ўтмиш ва келажак ўртасидаги кўприк. Илмий-амалий анжумани материаллари. – Ангрен. 2020. Б. 109. 12 Нормурадов Д.Р.Тошкент воҳасининг қадимги ва ўрта асрлар даври моддий маданияти (милоддан аввалги XIII-милодий XIII аср бошлари) Дис... тарих фани бўйича фалсафа доктори (PhD) – Тошкент, 2020. 13 Филанович. М.И.Ташкент зарождение и развитие города и городской культуры. Ташкент, 1983. С. 38-44 17 natijasida vohaning qadimgi moddiy madaniyatini o‘zida jamlagan Burganlik madaniyatiga taalluqli Shoshtepa yodgorligi qatlamlaridagi o‘zgarishlarni aniqlagan. Ularga tayanib, Qovunchi madaniyatining paydo bo‘lishi haqida muhim ma’lumotlar beradi. Unda, Burganlik madaniyatidan Qovunchi madaniyatiga o‘tish bosqichlar aniqlangan. Shoshtepa-2 bosqichi, mil. avv. III-II asr boshlari bilan davrlanib, uning materiallarida mahalliy madaniyat ichida o‘zgarish bo‘lgan (sifat o‘zgarmagan)ligi ta’kidlanadi. Burganlik madaniyatidan Qovunchi madaniyatiga o‘tishdagi yakuniy bosqich esa Shoshtepaning-3 etapi bo‘lib, shu paytdan mahalliy madaniyat namunalarida ko‘chmanchilarga xos o‘zgarishlar paydo bo‘lishi, olima tomonidan Qovunchi madaniyatining vujudga kelishi bilan bog‘lanadi. Shoshtepa yodgorligidagi o‘zgarishlarga tayanib Toshkent vohasida yangi ko‘rinishdagi madaniyatning shakllanib boshlashini mil. avv. II-I asrlar bilan belgilaydi 14 . Bu holat qo‘shni Farg‘ona vodiysidagi moddiy madaniyat namunalarida ham kuzatiladi. Bu paytda, Kug‘ay-Qorabuloq madaniyati shakllanib boshlaydi va keyinchalik u bir-biridan farq qiluvchi uch bosqichni o‘zida namoyon qiladi. Bu madaniyatga oid arxeologik materiallarda maxalliy an’analar bilan birgalikda, chorvadorlar, ayniqsa, O‘rta Sirdaryo bo‘yi hududi orqali siljigan qabilalar, shuningdek, yuechji qabilalarning ta’siri ham seziladi. Toshkent vohasida kuzatilgan bu madaniy ta’sir Ustrushona va Sug‘d hududlarida ham seziladi. Vohadagi Shoshtepa, Yangi yo‘l, Qovunchitepa, Vrevskiy, Tuyabo‘g‘uz, Yangiyo‘l qabrlaridan mozorqo‘rg‘onlarida o‘rganilgan buyumlarda bir-biriga o‘xshash xususiyatlar kuzatiladi. Mozorqo‘rg‘onlarning deyarli barchasida uy ro‘zg‘or (ular ko‘pchiligi sopol idishlar), zeb-ziynat, jang qurollari va hayvonlar suyaklari qo‘yish keng tarqalganl igini ko‘rish mumkin. O‘rganilg an mozorqo‘rg‘onlarga tegishli moddiy-madaniyat namunalarining aksariyati bizning davrimizgacha o‘g‘irlanmasdan yetib kelgan. Mozorqo‘rg‘onlardagi kulolchilik idishlari asosan jasad bosh tomoni va yoniga qo‘yilgan bo‘lib, ularning asosiy 14 Филанович. М.И.Ташкент зарождение и развитие города и городской культуры... –С 132., Филанович. М.И. К интерпретации погребений в нижнем горизонте Шоштепы в Ташкенте // ИМКУ – Ташкент: 1991. –№ 25. – С.138. 18 qismini ko‘proq ko‘chmanchilar dashtlarida uchraydigan, qo‘lda yasalgan sopol idishlar tashkil etadi. Yuqorida sanab o‘tilgan kulolchilik mahsulotlarida Qovunchi madaniyatining ta’siri kuchli seziladi. Toshkent vohasida gi Vorux va Qoram ozor mozorqo‘rg‘onlarida boshqa yodgorliklardan farqli ravishda metalldan ishlangan jang qurollari ko‘pchilikni tashkil etadi 15 . Xanjarlar tutqichida yog‘och dasta izlari saqlanib qolgan. Xanjarlar shakli bir –biriga o‘xshash bo‘lib, tig‘i uchiga tomon keskin qisqarib borgan. Dastasining bir qismi saqlanib qolgan, unda tig‘ni mustahkamlashda ishlatilgan mixchalar ham qayd etildi. Xullas, Toshkent vohasida olib borilgan arxeologik izlanishlar natijasida antik davrda ko‘chmanchi chorvador qabilalarning dehqonchilik vohalari tomon yoppasiga kirib kelishi natijasida yana ham kuchayganligi aniqlangan. Natijada, Toshkent vohasida Qovunchi madaniyatiga xos moddiy madaniyat namunalari keng yoyiladi. Ko‘plab aholining kirib kelishi birlamchi ahamiyat kasb etmasada, mahalliy madaniyat namunalaridagi sifat o‘zgarishlariga katta ta’sir o‘tkazgan. Ayni paytda, dashtdan kirib kelgan aholining sekin-asta o‘troqlashib, mahalliy aholi bilan qorishib borishi, vohada etnik va ijtimoiy siyosiy hayotning yanada jonlanishiga sabab bo‘lgan. Maʼlum hududda tarqalgan yodgorlik yoki madaniyatning aniq davri va sanasini belgilash arxeologiya fani sohasida muhim vazifalardan biri sanaladi. Shunga koʻra Oʻrta Osiyoning janubiy qismi bilan shimolini bogʻlab turgan, faol aloqa mintaqasini tashkil etgan Sirdaryo orti yerlari, xususan, Toshkent vohasining qadimgi davr tarixi bosqichlari va xronologiyasi masalalariga qayta koʻrib chiqish zarurati tugʻiladi. Maʼlumki, Toshkent vohasida qadimdan odamlar yashab, bronza davriga oid chorvador qabilalar tegishli kam sonli dafn inshootlari materiallari va tasodifiy topilmalar oʻrganilgan. Tadqiqotchilarning ishlarida aks etgan ushbu moddiy 15 Литвинский Б.А. Орудия труда и из могильников Западной Ферганы. – М.: Наука, 1978. –С. 19. Таб.1,3. 19 madaniyat yodgorliklari Y.E.Kuzmina tomonidan umumlashtirilib, Srub madaniyati va Andronovo madaniyati Fedorov bosqichlarga ajratilgan. Oʻlkada yashagan boshqa bir turdagi xalqlar Burgulik madaniyatida oʻz aksini topgan. Burgulik madaniyati A.I.Terenojkin, Yu.F.Buryakov, X.Duke, M.I.Filanovichning ilmiy tadqiqotlarida batafsil oʻrganilgan. Bu madaniyatga tegishli materiallar dastlab 1934-yilda G.V.Grigoryev tomonidan Chirchiq daryosi havzasidagi Qovunchitepa yodgorligining pastki qatlamlaridan topilgan3 . 1940-yili A.I.Terenojkin tomonidan Ohangaron daryosining oʻrta oqimida Burguliksoy yoqasidan topib oʻrganilgan. Bu madaniyat Terenojkin tomonidan mil.avv. III-I asrlar4 bilan keyingi tadqiqotlarida mil.avv. IV-III asrlar bilan sanalagan. Hozirgacha bu madaniyatga oid 20 dan ortiq manzilgohlar va 50 ga yaqin uy-joylar maʼlum. Oradan oʻttiz yillar Y.F.Buryakov Chirchiq vohasining oʻrta oqimi hududlaridagi Quloqchintep a, Niyozboshtep a, Chongtepa, Shoshtepa manzilgohlarining quyi materiallariga asoslananib, Burgulik madaniyatining ikki bosqichini ajrab koʻrsatgan: Burgulik I mil. avv. IX- VII asrlar, Buruglik II mil. avv. VI-IV asrlar. Tuyaboʻgʻiz suv obori hududidagi yertoʻla uy-joylardan iborat manzilgohni oʻrgangan X.Duke mil. avv. VIII-VII asrlar bilan sanalib, shakllanayotgan shahar sifatida eʼtirof etgan. M.I.Filanovich esa keyinchalik Shoshtepa yodgorligining quyi qismidagi Burgulik madaniyatiga oid yertoʻla uylarni mil.avv. IX-VIII asrlarga qadimiylashtirgan. S.R.Baratov Oʻrta Osiyoning oʻtroq dehqonchilik madaniyatlari xronologiyasi bilan qiyoslab, Burgulik madaniyatining ilk bosqichini mil. avv. XIII-IX asrlar bilan davrlashtirgan 16 . Yuqorida tadqiqotchi olimlar tomonidan Toshkent vohasi hududida tarqalgan Burgulik madaniyatining xronologiyasi boʻyicha taklif qilingan sanalarini jamlab umumiy xulosa qilinganda bu madaniyatning davri XIII-III asrlarga doirasida chegaralashini koʻrish mumkin. Bu bevosita Oʻrta Osiyoning janubiy oʻtroq dehqonchilik oʻlkalarining yangi xronologiyasi (Yoztepa stratigrafiyasi) bilan 16 Mavlanov О‘. Markaziy Osiyoning qadimgi yo‘llari. – Т.: 2008. - 205 b. 20 tenglashadi. Toshkent vohasidan topib oʻrganilgan yertoʻla uy- joylaradan tashkil topgan manzilgohlarning bitta qurilish davriga oidligidan kelib chiqilsa, Burgulik madaniya tiga xronologi yasi mos kelmaydi. Shuning uchun Burgulik madaniyatinining ilk bosqichi Oʻrta Osiyoning janubiy hududlarida tarqalgan Yoz I majmuasi bilan bir davrga oid, deb hisoblagan holda keyingi mil. avv. VIII/VII-IV asrlar davri bosqichini alohida majmua sifatida fanga kiritish mumkin. Antik davri yozma manbalarida keltirilgan sak qabilalarining yashaganligi inobatga olib, Burgulik madaniyatining ikkinchi bosqichini hozircha aniq arxeologik materiallar taqdim etilmasada, chorvador qabilalarga oid majmua sifatida aniqrogʻi saklar davri sifatida qabul qilish mumkin. Shuni alohida taʼkidlash joizki, koʻchmanchi chorvador qabilalarining mazkur davrga oid moddiy madaniyat namunalari aniqlanmagan. Fikrimizcha Burgulik madaniyati jamoasi liman usulli sugʻorishga asoslangan dehqonchilik xoʻjaligining rentabelsizligi tufayli taraqqiyotining ikkinchi bosqichida chorvachilik xoʻjaligi yetakchi oʻringa chiqib, nomadlar qabilasi shakllangan. Bu bevosita antik davri yunon-rim manbalarida qayd etilgan sak qabilalari boʻlgan. Shunga koʻra Burgulik madaniyatining ikkinchi bosqichini burguliksak davri sifatida qabul qilish maqsadga muvofiq boʻladi. Toshkent vohasiga mil. avv. IV ming yillikning oxirgi choragida Soʻgʻd hududidan kelgan madaniy taʼsir haqida fikr bildirish mumkin. Janubiy Qozogʻistonning Chimkent shahri yaqinidagi qoʻhna shaharning quyi qatlamidan Soʻgʻdning mil. avv. V-IV asrlarga oid sopollarini aynan takrorlaydigan sopol buyumlari namunasi topib oʻrganilgan.1 Mazkur holat Aleksandr Makedonskiy qoʻshinlari mil. avv. 329-yilning kuzida Zarafshoning oʻrta oqimini ishgʻol qilgan paytda Sirdaryo ortiga qochgan mahalliy aholi vakillarining Chimkent hududiga kelib joylashishi bilan bogʻlash mumkin. Aniq arxeologik maʼlumotlar hozirgacha aniqlanmagan boʻlsada, Toshkent vohasi hududiga ham yunon qoʻshinlarining hujumidan qochgan aholi kelib joylashib, oʻzlarining manzilgohlariga asos solganligi, tabiiy. Mil. avv. IV asrning oxiri- III asrning boshlarida Selevkiylar 21 sarkardasining Yaksart ortiga oʻtib, harbiy tayanch qalʼasi barpo qilingan davrdan boshlab, Soʻgʻd madaniyatining taʼsiri yanada kuchayadi 17 . Toshkent vohasining antik davri Qovunchi madaniyati faoliyat yuritgan.Qovunchi madaniyati xronologiyasi A.I.Terenojkin, S.P.Tolstov T.N.Knipovich, B.I.Vaynberg, L.M.Levina, Y.F.Buryakov, M.I.Filanovich ilmiy ishlarida tahlil qilingan. Qovunchi madaniyatining shakllanishi L.M. Levina tamonidan mil. av. I asr, Yu.F.Buryakov tomonidan esa mil. av. II asr bilan davrlashtirgan. Lekin oʻtgan asrning oxirgi oʻn yilligida Oʻrta Osiyoning barcha hududlarida zamonaviy ilmiy usullar va metodologik yondashuv asosida maʼlum madaniyatlarning sanasini qadimiylashtirish jarayoni kechgan. L.M.Levina Sirdaryoning quyi oqimi oʻzanlariga mil.av. III-II asrlarda butunlay suv bormay, bu yerda faoliyat yuritgan madaniyatlar uchrab, aholi turli tomonlarga koʻchishga majbur boʻlgan. Mazkur holat M.I.Filanovichning Toshkent vohasida Qovunchi madaniyatining qadimiylashtirish va shahar shakllanishini mil.av. II asr bilan belgilashga asos boʻlib xizmat qilgan. Qovun chi madaniyat i va Qangʻ davlatinin g shakllanis hida muhim aloqadorlikni eʼtiborga olish kerak. Xitoy manbalari maʼlumotiga asoslanib, Qangʻ davlatining shakllanishini mil. av. II asr bilan belgilash anʼanaga aylangan. K.Sh.Shoniyozov esa Qangʻ davlatini mil. av. III asr boshlarida mahalliy koʻchmanchi aholining salavkiylar sulolasiga qarshi kurashi natijasida asr oʻrtalarida vujudga kelgan, deb hisoblaydi. Maʼlumki, mil. av. 250-yilda Shimoliy Parfiya va Baqtriyada vujudga kelgan siyosiy inqiroz davrida Toshkent vohasida ham vaziyatning oʻzgarishi tabiiy edi. Sirdaryoning quyi oqimidan koʻchib kelib, Qovunchi madaniyatining shakllanishiga asos boʻlgan qabilalar migratsiyasi taxminan mazkur davrda sodir boʻlgan boʻlishi mumkin. 17 Saidov Sh. J. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodiy VII–VIII asrlargacha). O‘quv qo‘llanma. – T.: ToshDSHI. 2010. - 104 b. 22 Ushbu holatlardan kelib chiqib, Qovunchi madaniyatining shakllanish davrini mil.avv. III asrning ikkinchi yarmi bilan sanalashtirish maqsadga muvofiq boʻladi. Umuman Toshkent vohasining qadimgi davri tarixini davrlashtirish boʻyicha ilgaridan ayrim takliflarni bildirishga toʻgʻri keladi. Bu birinchidan Burgulik madaniyatining ikkinchi bosqichi va undan keyin antik davrida Zarafshonninn oʻrta oqimidan kelgan aholining Soʻgʻd madaniyati anʼanalarini tarqatishi hamda oʻlkada Qovunchi madaniyatining shakllangan davri masalalaridan iborat. Muzkur masalalar kelajakda muammoni atroflicha oʻrganib, chuqur ilmiy tahlil qilish va maʼlum tizimini yaratishni talab etadi. 2.2. Toshkent vohasidagi qadimgi davr yodgorliklari. Obirahmat yodgorligi: Yodgorlik Ya.G’.G’ulomov rahbarligida Burchmulla qishlog’i atrofidagi Tyanshanning janubi-g’arbiy tizmalari va Chorvoq suv ombori hududlarini o’rganish jarayonida ochilgan. G’or Toshkent shahridan 100 km sharqda joylashgan. Obiraxmat g’ori yumaloq shaklli ohaktosh qoyasida shakllangan ayvon bo’lib, og’zi janubga qaragan: eni 20 m, chuqurligi 9 m, shiftining maksimal balandligi 11,8 m. Qatlamlarining qalinligi 10 m va ular 21 ta litologik qatlamga ajratilgan. Qatlamlarning paleolit davriga oid qalin madaniy qoldiqlarga egaligi qadimgi odamlarning bir necha o’n ming yilliklar davomida moddiy-madaniy jihatdan dinamik evolyusiyasini kuzatish imkonini beradi. Yodgorlik arxeolog, olimlar X.K.Nasriddinov, M.M.Gerasimov, A.R.Muxamadjonov (1963 y.), hamda R.H.Sulaymanovlar tomonidan o’rganilgan (1964-1965y.) keyingi yillarda yodgorlik T.Omonjulov va K.A.Kraxmallar tomonidan ahyon-ahyonda (1966-1986 y.) tadqiq qilingan. R.H.Sulaymanovning Obiraxmatdagi ilmiy faoliyati 1964-1965 yillarga to’g’ri keladi. Tadqiqotchi g’ordagi qazishmalar jarayonida tosh buyumlarni texnik-tipologik tadqiq qilar ekan, Obiraxmat g’or makoni industriyasining mohiyatini tushuntirib bera oldi. Shuningdek, R.H.Sulaymanov tomonidan Obiraxmat g’orida 10 m qalinlikda joylashgan 21 ta buzilmagan kul rangli yoki to’q jigar rangli madaniy qatlamlar mavjudligi aniqlandi. Ushbu madaniy qatlamlarning 23 bir qismi o’rta asrlarda qilingan yer osti handaq tufayli buzilgan edi. Madaniy yotqiziqlarning quyi qismi (15-21 qatlamlar) cheklangan maydonda ochilgan. Qatlamlardan yig’ib olingan tosh industriya gomogen xarakterda bo’lib, bu ularning o’n ming yillar davomida o’zining texnik an’analarini saqlab qolgan yagona paleolit davri industriyasi ekanligi ma’lum bo’ldi. Obiraxmat g’ori arxeologik materiallarini ilmiy ishlov berishda matematik-statistik uslub muvaffaqiyat bilan qo’llanilgan 18 . Ma’lum qilinishicha, Obiraxmatning industriyasi Yaqin Sharq va Markaziy Osiyoning gardishsimon hamda levallua texnikasi aralashgan plastinasimon industriyalari qatoriga kiradi. Obiraxmat makoni industriyasi qurollari uchun retushlangan plastinalar, uzunchoq paykonlar, kesgichlar xarakterlidir. Shuningdek, uchlari yo’nilgan plastinalar ham ko’pchilikni tashkil qilib, ular yog’ochga ishlov beradigan tosh randalar (скобели и стругии) deb talqin qilingan. Bundan tashqari, to’plamda qirg’ichlar, kam sonli yo’nilg’i uchlarida shakllantirilgan va yirik qirg’ichchalar ham mavjud. Ammo, eng muhimi bu yerdagi 10 m qalinlikdagi qatlamlarda tosh inventarlar qatlamdan qatlamga asta-sekin rivojlanib, o’zgarib boradi. Uchirindilar olishga mo’ljallangan nukleuslar soni sistematik ravishda kamayib boradi va prizmatik plastinalar chaqmoqlanadigan o’zaklar soni oshib boradi. Qirg’ichlar va retushlangan uchirindilar nisbati kamayadi hamda so’ngi paleolit davri uchun xos tosh qurollar soni ortadi, shu jumladan, kombinasiyalashgan tosh qurollar ham. Obiraxmat g’orining industriyasi quyidan yuqoriga qarab 5 ta ketmaket xronologik kompleksga ajratilgan. Quyi kompleks (A) o’rta paleolitning finali; ikkinchi (B) – o’rtadan so’ngi paleolitga o’tish davri, deb tasniflangan; yuqori – V, G va D komplekslari esa Obiraxmat g’orining so’ngi paleolit davri bosqichi, deb tasniflangan. Texnik-tipologik ko’rsatgichlariga ko’ra Obiraxmatning industriyasi 18 Mavlanov О‘. Markaziy Osiyoning qadimgi yo‘llari. – Т.: 2008. - 95 b. 24 Teshiktosh, Xo’jakent, Janubi-G’arbiy Farg’ona materiallariga o’xshash deb topilib, yagona Obiraxmat madaniyatiga birlashtirilgan 19 . O’rta va so’ngi paleolitga oid tosh qurollar hamda uchirindilar va plastinalar nisbatini hisoblab chiqish natijasida yuqorida tilga olingan Obiraxmat madaniyati yodgorliklarida ularning foiz nisbati turlichaligi aniqlandi. Bu holat ularning davriy ketma-ketligini aniqlash imkonini berdi. Ulardan eng arxaigi Teshiktosh, so’ngra Janubiy Farg’ona, Xo’jakent va eng taraqqiy etgan kompleks esa Obiraxmat g’ori industriyasi ekanligi aniqlandi. Obiraxmat industriyasining barcha qatlamlarida kuzatiladigan asosiy xususiyati o’rta hamda so’ngi paleolit davriga xos texnologik va tipologik belgilarning birga kelishidadir. To’plamning yetakchi o’rin tutadigan nukleuslari orasida so’ngi paleolitga oidlari, avvalombor, ensiz o’zaklar , nukleus-kesgichlar, prizmasimonlar va uchirindilardan yoki yirik plastinalardan ishlangan turli xil mikronukleuslar egallaydi. Biroq, o’rta paleolitga xos yo’nilg’ilarni yuza bo’ylab chaqmoqlash strategiyasi saqlanib qoladi. Levallua tipidagi o’zaklar kam sonli bo’lib, aksariyat hollarda ular so’ngra plastinalar yoki plastinkalar olishga mo’ljallangan so’ngi paleolitga xos ensiz nukleuslarga aylantirib yuborilgan. Obiraxmat industriyasi yo’nilg’ilari orasida plastinalar muhim o’rin tutadi va asosiy tosh qurollar ham ulardan ishlangan. Yodgorlikning ko’pgina qatlamlarida plastinalar nisbati 50 % dan oshiqni tashkil qiladi. Yodgorlikning tosh qurollari deyarli bir xil shaklli. Eng ko’p sonni paykonsimon qurollar (retushlangan paykonlar, uchli plastinalar), retushlangan plastinalar, kesgichlar (ko’pincha yonlama tipdagi) tashkil etadi. Tosh qurollarning sezilarli qismini tashkil qiladigan qirg’ichchalar tipologik jihatdan unchalik yorqin emas. Levallua shakllar kam sonli va ular asosan, uzunchoq ko’rinishda. Qirg’ichlar yodgorlikning barcha qatlamlarida mavjud bo’lib, asosan plastinasimon yo’nilg’ilardan ishlangan, ko’pincha ularni retushlangan plastinalardan ajratish 19 Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik o'quv qo’llanma – Т.: “Donishmand ziyosi” MCHJ. 2020. - 90 b. 25 qiyin. To’plamda tipologik jihatdan yorqin kichik hajmli muste tipidagi paykonlar katta o’rin egallaydi. Obiraxmatda olib borilgan tadqiqotlar natijasida ushbu hududlarga o’rta paleolit davri odamlarining migrasiyasi haqidagi g’oya ilgari surildi. Bu so’ngi paleolit davriga o’tish davrini o’zida aks ettirgan, umumiy asosga ega bo’lgan va konvergent rivojlangan Yaqin Sharq, O’rta Osiyo va Oltoy industriyalarining o’xshashliklariga asoslangan edi. Ta’kidlanishicha, madaniyatlar evolyusion o’zgarishlarining konvergentligi umumiy asoslaridan tashqari, o’xshash paleoekologik sharoitlar bilan ham xarakterlanadi. Shu ma’noda, Levant, Oltoy hamda O’rta Osiyo qadimgi aholisi tog’larda va tog’oldi hududlarida yashagan bo’lib, bu joylarda tabiat o’zining murakkab tuzilishi va juda turli-tumanligi bilan ajralib turadi. Birgina, vodiyda bir vaqtning o’zida igna va yapoloq bargli o’rmonlar, mayda bargli tayga o’simliklari, quruq dasht va o’tloq dashtli assosasiyalar hukm surgan. Bu holat ibtidoiy odamlarga turli fasllarga qarab o’zlari uchun qulay ekologik muhitni tanlash imkonini bergan. Shunday qilib, Yaqin Sharqdan migrasiya qilgan guruhlar aholisining madaniy evolyusiyasi o’xshash ekologik sharoitlarda sodir bo’lgan va bu (populyasiyalarning filogenetik va madaniy yaqinligidan tashqari) so’ngi paleolit davri madaniyatlarining shakllanishidagi umumiy adaptasion jarayondir degan xulosaga kelindi. Ko’lbuloq yodgorligi: Ilk paleolit davriga oid yodgorlik. Toshkent viloyati hududida Chotqol tog‘ tizmasi yonbag‘rida, Ohangaron daryosining o‘ng qirg‘og‘ida, “Geolog” shaharchasidan 2 km shimoli- g‘arbda joylashgan 20 . Ko‘lbuloq makoni Qizilolmasoyning Jarsoy o‘zani sohilidagi Ko‘lbuloq yaqinida (1962) topilgan. M.R.Qosimov (1963–83) keng tadqiqot ishlari olib borgan. 600 kv. metrdan ziyod maydon ochib o‘rganildi va 49 ta madaniy qatlam aniqlandi. Bu qatlamlardan 3 tasi so‘nggi paleolit, 21 tasi o‘rta va 23 tasi ilk paleolit davriga xos deb topildi. Ilk paleolit qatlamlaridan 3000 dan ziyod tosh qurollar, hayvon suyak qoldiqlari topildi. Yodgorlikning o‘rta paleolit davriga oid 20 Saidov Sh. J. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodiy VII–VIII asrlargacha). O‘quv qo‘llanma. – T.: ToshDSHI. 2010. - 100 b. 26 qatlamlaridan qirg‘ichlar, paykonlar, retushli plastinalar, tosh bigizlar, shuningdek quyon va sug‘ur suyaklari topilgan. Ko‘lbuloq makoni odamlari bu davrda arxar, it, jayron, sug‘ur, quyon, cho‘chqa, ot, tur, tog‘ echkini ov qilgan. Shuningdek, bo‘ri, sirtlon, tulki, shoqol, ko‘rshapalak, kaklik suyaklari aniqlandi. Ko‘lbuloq makoni odamlari ovchilik bilan bir qatorda yovvoyi o‘simliklar, boshoqlar, mevalar, yong‘oqlar, ildizlarni ham terib eyishgan. Buni Ko‘lbuloq makonidan topilgan tosh yorg‘uchoqlar isbotlaydi. Ko‘lbuloq makoni odamlari taom tayyorlashda olovdan keng foydalanishgan. Muste davridagi neandertallar teridan kiyimlar tayyorlab kiygan. Tosh qurollarga berilgan ishlov texnikasiga ko‘ra, Ko‘lbuloq tosh “industriyasi” o‘ziga xos sifatlarga ega bo‘lib, olimlar tomonidan Ko‘lbuloq makonustaxonasi maqomini olgan. Ko‘lbuloq makonining yuqori qatlamlari 1,5-2 m qalinlikda so‘nggi paleolit davriga oid bo‘lib, u 600 m.kv. maydonda o‘rganilgan. Qazishma chuqurlashgan sari uning maydoni qisqarib borgan. Ko‘lbuloq makonining yaqin 11 metr qalinlikdagi o‘rta qatlamlari muste davriga oid bo‘lib, uning ostidan 0,7-0,8 m qalinlikdagi toza qumli loy qatlami topilgan. Uning ostidan esa 5 m qalinlikdagi ashel davriga tegishli quyi qatlam ochilgan. Tadqiqotchilar fikriga qaraganda, Ko‘lbuloq makonida, ajdodlar hayoti quyi sheystosining so‘nggi bosqichidan to yuqori pleystotsenning oxirigacha davom etgan, ya’ni Ko‘lbuloqda hayot bundan rosa 600-700 ming yil avval boshlanib, to mil.av.40-ming yillikkacha davom etgan. Ko‘lbuloq makonining har bir davr qatlamlaridan juda boy tosh qurollar va tegishli hayvon suyaklari topilgan. Muste va yuqori paleolit qatlamlaridan esa o’choq qoldiqdari, kuygan hayvon suyaklarining parchalari topilgan. Ko‘lbuloq va uning shimoliy tomonidagi Qizilolma arxeologik maskanlarida O‘zbekistonlik olimlar ilmiy-tadqiqot ishlari olib bormoqdalar. Qazuv ishlarida Rossiya, Yponiya, Belgiya, Xitoy, Germaniya, Qozog‘iston va boshqa davlatlardan kelgan mutaxassislar ham ishtirok etayotir. Ularning fikricha, bu erdan topilayotgan tosh qurollarning yoshi 26-27 ming yil ilgari hukm surgan yuqori ashel va must’er davrlari bilan bog‘liq. 27 Ko‘lbuloq manzilgohiga dastavval arxeolog K.A.Amanjo‘lov tomonidan arxeologik yodgorlik sifatida ilmiy tus berildi va uning qatlamlarini davr- lashtirish ishlari 1961 yilda G.F.Tetyuxin, M.X.Godin va D.I.Husanboevlar tomonidan amalga oshirildi. Professor Isomiddin YOrmatovning yozishicha, ushbu maskan 1972, 1975 va 1981 yillarda M.R.Qosimov rahbarligidagi paleontologik otryad tomonidan, 1980 yilda esa geomineralog X.A.To‘ychiev tomonidan paleomagnit usuli bilan qayta o‘rganildi. Bunday izlanishlar 2000 yilda akademik Yu.F.Buryakov tomonidan davom ettirildi, Angrendagi sobiq Toshkent viloyat davlat pedagogika instituti tarix fakulteti o‘qituvchisi K.A.Kraxmal boshchiligidagi arxeologik otryadlar ham 2003-2009 yillarda ish olib borib yangidan-yangi ilmiy xulosalarni qo‘lga kiritdilar. 1961 yilda qazish mazkur maydonning shimoliy chekkasidan boshlangan. Bo‘yiga 10-12 metr, eniga 5-6 metr, chuqurligi hozirgi kunda 7 metr bo‘lgan bu maskanning to‘rtta quyi qismi ashel, beshta o‘rta qismi muste, uchta ustki qismi esa yuqori paleolit davriga mansub. Olimlarning fikricha, Ko‘lbuloq manzilgohi o‘ralgan panjara bilan Qizilolma oltin koniga olib boradigan tosh yo‘l oralig‘ida ikkita qadimiy mug‘xona mavjud. I.Yormatov shu o‘rinda 2006 yilning 6 aprel kuni akademik Yu.F.Buryakov va arxeolog K.A.Kraxmallar bilan birga mazkur mug‘xonalar ziyoratida bo‘lgani haqida yozadi. Mug‘xona – islomgacha bo‘lgan dafn inshoati. Ma’jusiylik davrida bir necha mayitlar bir mug‘xonaga yonma-yon ko‘milgan. Zardushtiylik davrida esa marhumning suyaklari sopoldan yasalgan qopqoqli maxsus idish – ostadon (assuariy)ga solib ko‘milgan. Yu.F.Buryakovning o‘sha kuni aniqlashicha, Ko‘lbuloq yonidagi bo‘yi 2,28 m., eni 2,10 m., chuqurligi 1,85 m. bo‘lgan, chekkalari tosh qalab ko‘tarilgan bir mug‘xona qurilishi jihatidan IV–V asrlarda yashagan sak qavmiga mansub. U kishining aytishlaricha, bu qadimiy yodgorlik arxeologlarga tariximizning juda ko‘p qorong‘i nuqtalarini oydinlashtirib berishi mumkin. Buning uchun hozirgi shag‘al yo‘lni zudlik bilan Qizilolmasoyning o‘ng qirg‘og‘iga o‘tkazish lozim. 28 Ko‘lbuloqdan sizib chiqayotgan muzday shaffof suv tarkibida rodon mavjud. Buloqdan taxminan o‘n besh-yigirma metr shimolda joylashgan, hozirda tashlandiq holga kelib qolgan, toomi shiferli bino X.A.To‘ychiev tomonidan mamlakatimizdagi buloqlar va boshqa suv manbalarini paleomagnit usuli bilan o‘rganish maqsadida qurilgan 21 ta inshootning biri. Suv bo‘yida yaqin-yaqingacha bahaybat terak hayqirib o‘sar, tanasiga ikki-uch odamning qulochi etmaydigan bu azim daraxt kim tomonidan va qachon ekilganini keksalarimiz aytib berolmasdi. Qizilolmalisoy yodgorligi: Ko‘lbuloqdan taxminan uch yuz metr shimoldagi “Qizilolma” oltin koni atrofida ajdodlarimizga tegishli yana bir qo‘hna manzilgoh mavjud. Olimlarimiz noyob Qizilolma arxeologik topilmasi deb atayotgan bu manzilgohda dastavval kramanon va neandertal odamlar, keyinchalik, eramizning IV asridan boshlab, oltin ishlab chiqaruvchi kaloniyalarning konchilari istiqomat qilganlar 21 . Arxeologlarning ilmiy kuzatishlariga tayanib, mazkur ko‘hna istiqomatgohni quyidagicha tasavvur qilish mumkin. Qadimgi oltinpazlar turar joylarni yarusli (qiyalik bo‘ylab zinasimon) qurib, Qizilolmasoy suviga iloji boricha yaqin yashashga harakat qilganlar. Ular bolachaqasi bilan shu yaqin atrofdagi kondan qazib olingan ma’danni maydalab tuyib, Qizilolmasoy suvida yuvishgan. Ma’dan tarkibidan tillani ajratib olishda ikkinchi ibtidoiy usul - handaq (katakomba)dan ham keng foydalanilgan. Bu usulga ko‘ra qazilgan o‘raning bir chekkasidan shamol kirishi uchun sopol quvur o‘rnatilgan va archaning shox va g‘o‘lalari ustiga metalli qotishmalar terilib, usti teri va tuproq bilan yopilgan. Archa g‘o‘lalarining yonishidan chiqqan katta harorat ta’sirida tabiiy qotishma erib, tilla kul orasiga ajralib chiqqan. Qizilolma manzilgohida ko‘p odam yashagan. Bunday deyishga sabab, vafot etganlar shu erning o‘ziga emas, 300 metrcha quyidagi Ko‘lbuloq atrofiga olib borilib, ma’jusiylik e’tiqodi an’analariga binoan mug‘xona usulida dafn etilgan. 21 Аҳмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари (қадимги ва ўрта асрлар) – Т.: 1992. - 90 б. 29 Qizilolma va Ko‘lbuloq manzilgohlari 2007, 2008 va 2009 yillarning iyulavgust oylarida Rossiya Fanlar akademiyasi Novosibirsk filialiga qarashli Arxeologiya va etnografiya institutining katta ilmiy xodimi, tarix fanlari nomzodi Kseniya Anatolevna Kolobuva boshchiligidagi xalqaro arxeologik ekspeditsiya tomonidan zamonaviy qazuv metodlari asosida sinchiklab o‘rganildi 22 . 2007 yilgi ekspeditsiya tarkibida Belgiya Qirollik muzeyining ilmiy xodimi V. Damyan, shuningdek, Eron, Qozog‘iston, Yaponiya, Qirg‘iziston, Germaniya va boshqa davlatlardan kelgan mutaxassislar faoliyat ko‘rsatgan bo‘lsa, 2008 va 2009 yillarda K.A.Kolobuva va V.Damyandan tashqari Italiya, Fransiya, Germaniya, Ispaniya, Xitoy, Janubiy Koreya va Qirg‘iziston arxeologlari qazuv ishlarida ishtirok etdilar. I.Yormatovning yozishicha, ekspeditsiya rahbari K.A.Kolobuvaning qazish natijalari bo‘yicha Yevropa davlatlari va AQSH ilmiy jurnallarida e’lon qilingan xulosalariga juda ko‘p davlatlardagi mutaxassislar qiziqib, unga xat yozmoqdalar va Ohangaron tumaniga kelib ishlash istagini bildirmoqdalar. K.A.Kolobuvaning gaplariga qaraganda, uning ekspeditsiyasi xarajatlari uchun Rossiya Fanlar akademiyasi o‘n ming dollar, Belgiya Qirollik muzeyi o‘n ming evro ajratgan. Konchilarning qadimiy qo‘rg‘onidan g‘arb tomonga - Qizilolmasoyning o‘ng qirg‘og‘iga yana 300 metrcha ko‘tarilsangiz, Ohangaron vohasidagi eng qadimiy maskan – must’er davrida odamlar yashagan arxeologik makonga duch kelasiz. Ilgari shunday edi. Ammo hozir u erga kimdir mol boqish uchun 50-60 sotix maydonni devor o‘rab turar-joy va molxona qurib olgan. Must’er va paleolit davri obidasi shu tariqa buzilgan, tuproqlari molxonaga loy qilib ishlatilgan. 22 Saidov Sh. J. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodiy VII–VIII asrlargacha). O‘quv qo‘llanma. – T.: ToshDSHI. 2010. - 80 b. 30 XULOSA Xulosa qilib shuni aytish mumkinki Toshkent vohasining tarixiga oid antropologik materiallarning eng qadimgisi er.av. 1 ming yillikning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Bundan qadimiyroq maʼlumotlarga hozircha aniqlanmagan. Shuning uchun bu davrlarda yashagan aholining antropologik xususiyatlari toʻgʻrisida Toshkent vohasiga qoʻshin va yaqin madaniy aloqada boʻlgan hududlardan topilgan materiallarga asoslanamiz. 3-4 ming yil ilgari Oʻrta Osiyo hududida yashovchi qabilalar antropologik jihatdan ikki katta guruhga boʻlinadi. Maʼlumki, har bir katta irq vakillari muhim antropologik belgilar asosida bir necha mayda irqiy guruhlarga yoki antropologik tiplarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoda yevropoyed irqi ikki katta guruh shimoliy yevropoyid tipi (ilmiy asarlarda yevropoyid yoki andronova) va janubiy yevropoyid tipi (oʻrta yer dengizi)lariga boʻlinadi. O‘rganilayotgan davrda vohaning qishloq aholisi asosan dehqonchilik bilan shug‘ullanib kelgan. Shosh vohasi xo‘jaligida chorvachilik ham muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Shaharlar va yirik qishloqlar aholisi hayotida hunarmandchilik asosiy o‘rinni egallagan. Shosh va Iloq vohalarida qadimdan hunarmandchilik birmuncha rivojlangan edi. O‘rta asrlar davomida hunarmandchilikning turli sohalari (kulolchilik, temirchilik, zargarlik va boshqalar) keng taraqqiy etgan. Hunarmandchilikka kerakli xomashyolarning ko‘pchiligi Shosh va Iloq vohalarining o‘zida mavjud bo‘lgan. Bu davrda Shosh vohasida tashqi savdoning rivoj topishida Buyuk Ipak yo‘lining ahamiyati juda katta bo‘lgan. Ipak yo‘lining tarmoqlari Shosh va Iloq vohalaridan o‘tgan. Bu yo‘l orqali mahalliy aholi sharqda Xitoy bilan, shimoli – g‘arbda Sirdaryoning quyi oqimlari, Orol dengizi va Volga bo‘ylaridagi xalqlar bilan, g‘arbda esa Movarounnahr orqali Afg‘oniston, Hindiston, Eron va Old Osiyodagi barcha yirik mamlakatlar bilan doimiy aloqada bo‘lishgan.Manbalarda Shosh viloyatida 30 ga yaqin, Iloqda 13 ta yirik shahar mavjudligi qayd etilgan. Arab geograflari Shoshda 25 yoki 27 ta, Iloqda 13 ta shahar mavjudligi haqida ma’lumot berishgan. Istahriy Shoshda 27 ta, Iloqda 14 ta shahar borligini qayd etgan. Arab 31 geografi Al-Muqaddasiy (940-1000) esa Shoshda 34 ta, Iloqda 14 ta shahar mavjudligini ta’kidlagan. Toshkent vohasida olib borilgan arxeologik izlanishlar natijasida antik davrda ko‘chmanchi chorvador qabilalarning dehqonchilik vohalari tomon yoppasiga kirib kelishi natijasida yana ham kuchayganligi aniqlangan. Natijada, Toshkent vohasida Qovunchi madaniyatiga xos moddiy madaniyat namunalari keng yoyiladi. Ko‘plab aholining kirib kelishi birlamchi ahamiyat kasb etmasada, mahalliy madaniyat namunalaridagi sifat o‘zgarishlariga katta ta’sir o‘tkazgan. Ayni paytda, dashtdan kirib kelgan aholining sekin-asta o‘troqlashib, mahalliy aholi bilan qorishib borishi, vohada etnik va ijtimoiy siyosiy hayotning yanada jonlanishiga sabab bo‘lgan. Maʼlum hududda tarqalgan yodgorlik yoki madaniyatning aniq davri va sanasini belgilash arxeologiya fani sohasida muhim vazifalardan biri sanaladi. Shunga koʻra Oʻrta Osiyoning janubiy qismi bilan shimolini bogʻlab turgan, faol aloqa mintaqasini tashkil etgan Sirdaryo orti yerlari, xususan, Toshkent vohasining qadimgi davr tarixi bosqichlari va xronologiyasi masalalariga qayta koʻrib chiqish zarurati tugʻiladi.Maʼlumki, Toshkent vohasida qadimdan odamlar yashab, bronza davriga oid chorvador qabilalar tegishli kam sonli dafn inshootlari materiallari va tasodifiy topilmalar oʻrganilgan. Tadqiqotchilarning ishlarida aks etgan ushbu moddiy madaniyat yodgorliklari Y.E.Kuzmina tomonidan umumlashtirilib, Srub madaniyati va Andronovo madaniyati Fedorov bosqichlarga ajratilgan. Oʻlkada yashagan boshqa bir turdagi xalqlar Burgulik madaniyatida oʻz aksini topgan. Burgulik madaniyati A.I.Terenojk in, Yu.F.Buryak ov, X.Duke, M.I.Filanovichning ilmiy tadqiqotlarida batafsil oʻrganilgan.2 Bu madaniyatga tegishli materiallar dastlab 1934-yilda G.V.Grigoryev tomonidan Chirchiq daryosi havzasidagi Qovunchitepa yodgorligining pastki qatlamlaridan topilgan3 . 1940-yili A.I.Terenojkin tomonidan Ohangaron daryosining oʻrta oqimida Burguliksoy yoqasidan topib oʻrganilgan. Bu madaniyat Terenojkin tomonidan mil.avv. III-I asrlar4 bilan keyingi tadqiqotlarida mil.avv. IV- III asrlar bilan sanalagan. 32 Hozirgacha bu madaniyatga oid 20 dan ortiq manzilgohlar va 50 ga yaqin uy-joylar maʼlum. 33 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI I.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari 1. Mirziyoyev Sh. M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Т.: “O‘zbekiston” nashriyoti. 2021. - 464 b. II.Ilmiy adabiyotlar 2. Tillaboyev S., Zamonov A. O‘zbekiston tarixi – T.: 2010. 22-bet 3. Mavlanov О‘. Markaziy Osiyoning qadimgi yo‘llari. – Т.: 2008. - 295 b. 4. Sagdullayev A.S. Qadimgi O‘rta Osiyo tarixi. – Т.: 2002. - 345 b. 5. Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik. – Т.: Universitet. 2008. - 270 b. 6. Набиев А. Тарихий ўлкашунослик. – Т.: 1996. - 310 б. 7. Ochildiyev F.B. Tarixiy o‘lkashunoslik o'quv qo’llanma – Т.: “Donishmand ziyosi” MCHJ. 2020. - 200 b. 8. Eshov B.J. O‘rta Osiyoning qadimgi shaharlari tarixi. – Т.: 2008. - 320 b. 9. Saidov Sh. J. Markaziy Osiyo xalqlari tarixi (Eng qadimgi davrlardan milodiy VII–VIII asrlargacha). O‘quv qo‘llanma. – T.: ToshDSHI. 2010. - 280 b. 10. Аҳмедов Б. Ўзбекистон халқлари тарихи манбалари (қадимги ва ўрта асрлар) – Т.: 1992. - 230 б. III.Internet manbalar 11. https:/ 12. https:/ 13. https:/ 14. https:/ 34

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TOSHKENT VOHASINING QADIMIY AHOLISI VA ETNIK XUSUSIYATLARI

1.1.Toshkent vohasining qadimgi aholisi

1.2.Toshkent vohasi aholisining etnik xususiyatlari

II BOB. TOSHKENT VOHASINING MODDIY MADANIYATI VA YODGORLIKLARI

2.1.Toshkent vohasining moddiy madaniyati

2.2.Toshkent vohasidagi qadimgi davr yodgorliklari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

ILOVALAR

Купить