Tovushning turli muhitlarda tarqalishi 6-sinf - Физика - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	785.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	01 Март 2022
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	Физика

Tovushning turli muhitlarda tarqalishi 6-sinf

Купить

6-sinf fizika darsligi asosida 58-mavzu: Tovushning turli muhitlarda tarqalishi

Tovushning tarqalishini o‘rganish uchun 1660-yilda Robert Boyl shunday tajriba o‘tkazgan. Shisha qalpoq ostiga soatni qo‘ygan. Bunda soatning chi qillab yurgan ovozi bemalol eshitilib turgan (126- rasm). Shundan so‘ng qalpoq ichidagi havoni so‘rib ola boshlagan.

Soatning chiqillagan ovozi pasayib, oxirida bu tunlay eshitilmay qolgan. Demak, tovush tarqalishi uchun muhit kerak ekan. Vakuumda tebranishni tarqatuvchi hech narsa yo‘q. Umuman, tovush qanday tarqaladi?

Kamerton shoxchasi tebranganda uning yonidagi havoda siqilishlar va kengayishlar hosil bo‘ladi. So‘ngra siqilish va kengayish havo zarralari orqali atrofga tarqaladi.

1. Gazlarda tovushning tarqalishi . Stadionlarda o‘tkazilgan katta tadbirlarda turli uzoqlikda joylashgan radiokarnaylardan chiqqan bir xil ovozlarning bir vaqtda emas, balki oldinma-ketin eshitilganligiga e’tibor bergan bo‘lsangiz kerak.

Osmonga otilgan mushak larning oldin charaqlagani, keyin uning portlagan ovozini ham eshitgansiz. Momaqaldiroq vaqtida, chaqmoq chaqqanidan ancha keyin uning guldiragan ovozi keladi. Demak, tovushning havoda tarqalish tezligi yorug‘likning tarqalish tezligidan ancha kichik ekan.

Tovushning havoda tarqalish tezligini birinchi marta 1636-yilda fransuz olimi M. Mersen o‘lchagan. Tovushning 20°C dagi tezligi 343 m/s yoki 1235 km/soat ga teng. Bu kattalik miltiq o‘qining tezligidan taxminan ikki barobar kam.

Tovushning tezligi havo temperaturasi ko‘tarilishi bilan ortadi. Tovush tezligi 10°C da 337,3 m/s, 0°C da 331,5 m/s, 30°C da 348,9 m/s va 50°C da 360,3 m/s ga teng. Turli gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlar uchun 0°C dagi tovush tezligi 5-jadvalda keltirilgan.

2. Suyuqliklarda tovushning tarqalishi. Suyuq likda zarralar gazlarga nisbatan zichroq joylash ganligi tufayli ularda tovushning tarqalish tezligi kattaroq bo‘ladi.

Tovushning suvdagi tezligini birinchi marta 1826-yilda J. Kolladon va Ya. Shturm Shveysariyadagi Jeneva ko‘lida o‘lchashgan. 8°C li suvda o‘lchangan tezlik 1440 m/s ni tashkil etgan. Anhorlarda cho‘milganda suv tagida ikkita toshni urib ko‘rib, uning ovozini eshitgan o‘quvchilar bo‘lsa kerak.

Tashqarida turib suv ichida hosil qilingan ovozlarni nega eshitmaymiz? Shunga qarab baliqlar ovoz chiqarmaydi, degan xulosaga ham borganmiz. Rus tilidagi «Baliqdek soqov» degan ibora shundan qolgan. Aslida baliqlar ham, boshqa suv hayvonlari – kitlar, delfinlar ham ovoz chiqarib, bir-biri bilan muloqotda bo‘ladi.

Faqat suvda hosil qilingan ovozning 99,9% suv sathidan orqaga qaytib ketadi. Xuddi shunday, havoda hosil qilingan ovoz ham suv ichiga o‘tmaydi.

3. Qattiq jismlarda tovush tarqalishi. Buni o‘rganish uchun o‘yinchoq telefon yasaymiz. Yog‘ochdan yasalgan ikkita gugurt qutisini olib, uning donalarini chiqarib qo‘yamiz. Har birida bittadan cho‘pni qoldirib, belidan bitta ipning ikkita uchini gugurtga teshib kiritib cho‘plarga bog‘laymiz.

Qutilarni yopib ipni tarang qilib tortamiz. Telefon tayyor! O‘rtog‘ingizga birini berib, qulog‘iga tutishini so‘rang. O‘zingizdagi qutini tortib, ipni taranglashtirib qutiga gapirsangiz, o‘rtog‘ingiz bemalol eshitadi. Bunda tovush ip orqali uzatiladi.

Poyezd yo‘li relslariga quloq tutgan odam, poyezdni ko‘rmasa- da, uning kelayotganini eshitadi. Ba’zi filmlarda «hindu»larning yerga yotib otliqlar yoki hayvonlar to‘dasi yaqinlashayotganini bilib olganligini ko‘rgan bo‘lsangiz kerak. Qattiq jismlarda tovushning tarqalish tezligi eng katta ekanligi 5-jadvaldan ko‘rinib turibdi.

Купить