Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 249.6KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Jismoniy tarbiya

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Transport logistikasida yuk tashish tizimlari. Yo‘lovchilar tashishning axborot – logistik texnologiyalari

Sotib olish
Transport logistikasida yuk tashish tizimlari. Yo lovchilar tashishningʻ axborot – logistik texnologiyalari. Reja: 1. Yo‘lovchilarni tashish texnologiyasida logistik yondashuv. 2. Shahar yo‘lovchi transportini ijtimoiy va mantiqiy tizimlarini munosabati. 3.Logistikada marshrutlashtirishni o‘rni. 4. Marshrutlashtirishda transport masalasi. 5. Eng qisqa bog‘lovchi yo‘l tarmog‘i boyicha marshrutlashtirish masalasi. 6. Xulosa 7. Foydalanilgan adabiyotlar Yo’lovchilarni tashish texnologiyasida logistik yondashuv Transport turlaridan qat‘iy nazar yo’lovchilar tashishni tashkil etishda ularga bir xil talablar qo’yilgan bo’lib, unda yo’lovchilarni qisqa vaqt ichida manzillariga yetkazib qo’yish, transport vositalarining butun marshrut davomida aniq harakati, transport vositalaridan yaxshi foydalanish, to’la xavfsizlik bilan tashishni tashkil etish, yo’lovchilarga yuqori madaniyat bilan xizmat etish, iloji boricha harajatlarni tejamli sarflash talablari qo’yiladi. Yo’lovchilarni ko’plab tashuvchi transportning boshqa turlariga nisbatan yo’lovchilar tashuvchi avtomobil transportining bir qancha afzalliklari bor. Bunday afzalliklarga eng avvalo, yo’lovchilar tashuvchi avtomobil transportining yuqori darajali manevrchanligi, ya‘ni yo’lovchilarni ish va yashash joylariga yaqinlashtirib yetkazib borish xususiyati, takomillashtirilgan va qattiq qoplamali yo’llarda yer usti yo’lovchilar tashuvchi boshqa transportlarga nisbatan yuqori harakat tezligiyu, zarur bo’lganda shahar ichi marshrutlarning bir qismini dam olish (shanba va yakshanba) kunlari shahar atrofi xordiq chiqarish joylariga boruvchi, shahardan tashqarilarini esa uning aksi, kerak bo’lganda shahar ichi va shahar atrofi marshrutlaridagi bir qism avtobuslarni ekspress harakatiga o’tkaza olinishi. Avtobuslarda yo’lovchilar tashishning yana bir asosiy afzalligi bu zarur bo’lganda yangi marshrutlarni tez ishga tushura olinishidir. Me’yordagi yo’l sharoitlari bor joylarda yangi avtobus marshrutlariga qo’shimcha ishlar qilinmasdan, masalan, yo’lg’iz inshoatlari, elektr podsantsiyasi (yordamchi elektr bekati), kontakt shahobchalari kabilarsiz ishga tushirish mumkin. Bunday qurilmalar tramvay va trolleybus marshrutlari uchungina zarurdir. Yangi ochilgan avtobus marshrutlariga qilingan katta xarajatlarni nisbatan qisqa davr ichida qoplanishi mumkin. Yo’lovchilar zichligi quvvatiga katta bo’lgan marshrutlarga ertalabki va kechki «tashish cho’qqisi» soatlarida 15 dan ko’p avtobuslar chiqarilishi lozim. Harakat chastotasi harakat intervali bog’lik bo’lib, u ma‘lum joy (bekatdan) qancha vaqt ichida navbatdagi avtobus o’tish vaqti minutda o’lchanadi. Harakat intervallari shahar marshrutlarida odatda 4-6 min. va kamdan- kam paytda 12-15 min. bo’ladi. Avtobuslar harkatini muntazam tashkil etish uchun ular harakat jadvallari va chizmalari bo’lishi zarur. Harakat chizmasi har bir marshrutdagi avtobus uchun alohida tuziladi. Bunday chizmalarni tuzilishlikda marshrut, avtobus va haydovchilarning ish rejimlari asos qilib olinadi. Harakat chizmalarini belgilashda sutka ichi soatlaridagi, hafta kunlaridagi va yil fasllaridagi yo’lovchilar oqimining o’zgarishini hisobga olishlik zarur. Bir guruh marshrutlar uchun harakat chizmalarini tuzishda, marshrutlarning har birining alohida xarakteri hisobga olinadi. Bunda turli marshrutlardagi yo’lovchilar zichligi o’zgarishi hisobga olinib bir marshrutdan boshqasiga ayrim miqdordagi avtobuslarni o’tkazishlik imkoniyatlari ko’rsatilgan bo’lishi kerak. Bunday o’tkazishlarda, avtobuslar kamaytirilayotgan marshrutdagi yo’lovchilar tashish ishi jiddiy susaymaydigan bo’lishi nazarda tutilishi lozim. Bundan tashqari, iqtisodiyotni nazarda tutib, o’tkaziluvchi avtobuslar qatnovini oshirib yubormaslikka ham e‘tibor berilishi lozim. Harakat chizmalari asosida harakat jadvali tuziladi. Tuzilgan jadvallar esa aholiga eng yaxshi xizmat ko’rsatish bilan birga avtobusdan oqilona foydalanishlikni hisobga olgan bo’lishi zarur. Jadvalda oxirgi punktlaridan jo’nash va ularga kelish hamda yo’lovchilar oboroti ko’p bo’lgan uzellardan o’tish vaqtlari ko’rsatilgan bo’ladi. Bunday jadvallarni tuzishda sutka soatlari ichi ekspluatatsion harkat tezliklarini hisob qilishni belgilanishi maqsadga muvofiq va bu narsa yo’llarning yuklanganligiga, avtobuslarni to’lganligi va boshqa sharoitlar bilan bog’liqdir. Yengil avtomobillarda yo’lovchilar tashish a) taksi avtomobillarda passajirlarni tashish Yengil avtomobillarda yo’lovchilarni tashish avtobuslar bilan tashishga nisbatan foydalanilayotgan transport vositalari va tashish ishlarni tashkil etish tamoyillarga ko’ra tubdan farqlanadi. Yengil avtomobillarda yo’lovchilarni tashish asosan quyidagilarga bo’linadi: maxsus taksi avtomombillarda yo’lovchilarni tashish; xizmat yuzasidan yo’lovchilarni yengil avtomobillarda tashish. Keyingi tashishlar qatoriga aholi buyurtmasiga binoan tantanalarga xizmat etuvchi yengil avtomobillar ishlari ham kiradi. Bundan tashqari aholining shaxsiy mulklari bo’lgan yengil avtomobillarda tashishlar ham bordir. Yengil avtomobillarda yo’lovchilar tashish ishlarining aksariyati yengil taksi va shaxsiy mulk egalari avtomobillari zimmasidadir. Taksi yengil avtomobillarda shahardagi yo’lovchilarni eng qulay tashish turlariga kiradi. Ammo, taksi yengil avtomobillardagi yo’lovchilarni tashish shahar marshrut transporti almashtirolmay, ularga qo’shimcha transport turi bo’lib, aksariyat hollarda vaqti ziq bo’lgan yo’lovchilarni tashishlarda, yo’lovchining talabiga binoan u aytgan «yeshikdan-yeshikgacha» bo’lgan tashishlarda, yukli yo’lovchilar qatnovida, shahar yo’lovchilar transportning boshqa turi bo’lmagan hududlardagi tashishlarda yoki shahar yo’lovchilar transporti ishlamaydigan tungi soatlardagi tashishlarda ishlovchi yo’lovchilar transporti hisoblanadi. Ayrim hollarda yengil avtomombillardan shahar atrofi, qishloq joylardagi va shaharlararo yo’lovchilar tashishda ham foydalaniladi. Yengil taksi avtomobillarni ishlatishlikda ulardan jadal foydalanish xarakterlidir. Sutka davomida bunday avtomobillar 13-14 soat ishda bo’lib, o’rtacha bosib o’tish masofasi 200-250 km.ni tashkil etadi. Aksariyat hollarda yengil taksi avtomobillardan foydalanuvchi yo’lovchilar yuk bilan qatnovchi yo’lovchilardir. Shuning uchun ham taksidan foydalaniladigan avtomobillarga texnik jihatdan yuqori darajada ishonchli, dinamik sifati yuqori, yo’lovchilarni o’tirish va ular yuklarini joylashtirish qulay bo’lishi talablari qo’yiladi. Barcha yengil taksi avtomobillarida kira haqini o’lchab boruvchi asbob- taksometr hamda chiroqli signal qurilmalari bo’lishi lozim. Bunda ko’k chiroqli signal taksi bo’shligini, qizil chiroqli signal uning aksi, ya‘ni bandligini ko’rsatadi. Taksometrning bir necha xil kira haqini hisoblovchilari bo’lib, avtomobil harakatiga uzatmalar qutisi orqali ishlaydi, agar buyurtmachi talabiga binoan kutib turilsa yoki harakat tezligi 15 km/soatdan kichik bo’lsa, asbob ichiga o’rnatilgan soat mexanizm bilan avtomobildan foydalanish haqi hisoblanib boriladi. Taksometr asbobi Davlat standarti talabiga binoan va avtomobil spidometri (harakat tezligi ko’rsatuvchi asbob) kabi plombalanishi shart. Shahar yo lovchi transportini ijtimoiy va mantiqiy tizimlarini munosabatiʻ Shahar mikrotumanlari yoki yo’lovchilar oqimi ko’p bo’lgan yirik uzellardagi korrespondentlar (ya‘ni yo’lovchilar) tashuvchi yo’llarni yoki marshrutlarni tashkil etish asoslari bo’lib, ularning yig’indisi shahar transport shohobchalarini tashkil etadi. Aytilgan shahobchalarni shahar xududlariga oqilona joylashtirish va turli xildagi shahar transportlari orasida yo’lovchilar tashish ishini muvofiqlashtirishda marshrutlarni iloji boricha yo’lovchilar qatnovi uchun zarur bo’lgan vaqtni tejash, ya‘ni uni minimal bo’lishi, harakat muntazamligi va tekisligini hisobga olib, marshrutlarni to’g’ri chiziqli bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Bunday talablarni bajarishlik uchun harakatni eng qisqa yo’nalish bo’yicha (amalda bor yo’l va ko’chalarni hisobga olib), aholi zich yashaydigan va markazni chetki tumanlar bilan birlashtiruvchi hamda turli xil, eng avvalo bor metropoliten transportlari bilan (agar bunday transport bo’lsa) tutashuvchi marshrutlar tashkil etilishi tavsiya etiladi. Marshrutlar yo’nalishi va transport shohobchalarining joylashuvi (konfiguratsiyasi) yo’lovchilar hosil etuvchi va yo’lovchilarni ko’plab qabul etuvchi uzellar shahar xududidagi joylashuvigi bog’liq bo’lmay, shaharning transport harakatlari kommunikatsiyalarini joylashuvi (planirovkasi), ko’chalarning alohida xususiyatlari, ulardagi harakat zichligi va jadalligi kabilarga ham bog’liqdir. Amalda bor yirik shaharlardagi yo’lovchilarga xizmat etish shahar transporti turlari (metro, tramvay, trolleybus va avtobus) ichida eng ko’p tarqalgani avtobus transportidir. Avtobus transporti ko’pchilik kichik va o’rta shaharlarda yagona yo’lovchilar tashuvchi transport turidir. Trolleybus Boshlang’ich kapital xarajatlarni kamligi (ammo avtobusdan ko p),ʻ harakatning tinchligi, jadal tezlana olishligi, aloqa tezligining kattaligi, havodagi kontakt-sim qurilmalarining murakkabligi (ayniqsa kesishish joylari, strelkasi), manevrchanligini avtobusga nisbatan kamligi sababli) Tramvay - Tashish qobiliyatining kattaligi - Yo’lovchilar oqimi ko’p bo’lganda joylarda tashish tannarxining arzonligi - Boshqarishni soddaligi - Manevrchanlikning kamligi - Harakatdagi shovqinni ko’pligi - Boshlang’ich kapital harajatlarning juda kattaligi Metro - Tashish qobiliyatining eng kattaligi - Aloqa tezligining eng kattaligi - Harakat muntazamligining yuqoriligi (to’siqlar yo’qligi) harakat xavsizligining eng kattaligi - Boshlang’ich kapital xarajatlarning juda kattaligi Texnik-ekspluatatsion ko’rsatgichlariga binoan yo’lovchilar transportning har bir turining eng oqilona ishlatish joylari bor. Logistikada marshrutlashtirishni o rniʻ Zamonaviy iqtisodiy matematik uslublar va modellarni, hamda hisoblash texnikasini keng qo’llamay turib, logistik tizimni ishlab chiqish va amalga oshirish mumkin emas. Bunday tasdiq shunga asoslanadiki, logistik tizim tashkil bo’lishi, faoliyat yuritishi axborat va moddiy oqimlarni boshqarishda talab qilinadigan g’oyat kaTta miqdordagi hisob-kitob operatsiyalari ,hamda ko’p variantli hisob-kitoblar bilan bog’liq. Logistik tizimning asosiy maqsadi tovar harakati bilan bog’liq xarajatlarni kamaytirish bo’lganligi sababli logistik tizim elementlari, xususan ta‘minotchilar, iste‘molchilar va transport tashkilotlari o’rtasidagi eng ma‘qul xo’jalik aloqalarini o’rnatish bo’ladi. Har qanday logistik tizimlarni boshqarishning samaradorligini miqdoriy baholash uchun tizimdagi jarayonlaniing matematik modeli ishlab chiqish kerak. Bugungi kunda logistik jarayonlarniing (shu jumladan tashish jarayonlarining) matematik modellarini shartli ravishda ikki turga analitik va statistik modellarga ajratish mumkin. Bunda matematik modellar asosida marshrutlashtirishga to’xtalamiz. Ayni paytda mazkur masalaga oid qator xususiyatlar masalan yuk oluvchi (yoki jo’natuvchi) tutashma manzilni tashish hajmiga bo’lgan ehtiyojining texnologik xarakteri, mazkur ehtiyojni qondirilishi marshrutlar yo’nalishlarida unga jo’natuvchilardan olib kirilayotgan (yoki undan olib chiqilayotgan) yuk oqimlariga bog’liqligi va bu oqimlar esa avtokorxona avtotransport vositalari(AV)ni yo’nalishlarga samarali taqsimlash asosida logistik boshqarilishi mumkinligi, yo’nalishlarga taqsimlanayotgan AV soni ularning yuk jo’natish (yoki qabul qilish) imkoniyatlaridan to’la foydalanish va tashish harajatlarini minimallashtirish mezonlariga muvofiq aniqlanishi lozimligi va shu kabi muhim holatlar hisobga olinmagan. Marshrutlashtirish topografiya metodida, seyfdan yoki dispetcher tablosidan foydalanish kabi texnik usullar yordamida amalga oshirilish mumkin. Topografiya usulida yuk tashiladigan rayonning sxemasi bo’lib, unda hamma yuk jo’natuvchi manzillar, avtokorxona va ularni bog’lovchi yo’l seti beriladi. Bu sxemaga ko’shimcha tarzda manzillararo masofalar jadvali ham kiritiladi. Berilgan buyurtmalar asosida yuk tashish kunlik rejasi tuziladi va bu reja bo’yicha bajarilishi lozim bo’lgan yuk oqimlari kalka qog’oziga chizib olinadi. Buning uchun yuk tashish rayoni sxemasi ustiga kalka qog’ozini qo’yib, real manzillararo bajarilishi lozim bo’lgan yuk oqimlari strelkalar tarzida chizib olinadi (1-rasmga qarang). Tashiladigan yuk miqdori strelkalar ustida ko’rsatiladi. Keyin esa yuk oqimlari marshrutlarga taqsimlanadi. Bunda tashiladigan yukning xili va qo’llaniladigan harakatlanuvchi sostav turlari hisobga olinadi. Kalkada ko’rsatilgan yuk tashishni grafik ko’rinishdagi reja topogramma deyiladi va u marshrut tuzishni ancha osonlashtiradi. Aylanma marshrutlar tuzganda, bu marshrutlarda harakatlanuvchi sostavni mumkin qadar yuqori ish unumdorligiga erishishini ta‘minlash kerak bo’ladi. Agar tuzilgan aylanma marshrutlarda yo’ldan foydalanish koeffitsiyenti 0,5 dan kichik bo’ladigan bo’lsa, unda yuk tashishni mayatnik marshrutlarda tashkil etish lozim. Marshrutlashtirishni boshqa texnik usulida o’zaro teng yacheykalarga bo’lingan shkaf (seyf) bo’ladi. Bu seyfga yuk tashiladigan rayon kartasi yoki sxemasi joylashtiriladi. Sxema yoki karta ham teng kvadratlarga bo’lingan bo’ladi. Kvadratlarni razmeri yuk tashiladigan rayonda punktlarning zichligiga bog’liq bo’lib, ular bir tomondan harflar bilan (A,B,V,..), ikkinchi tomondan esa raqamlar bilan (1,2,3,..) nomerlanadi. Har bir kvadratda tirqish bo’lib, u maxsus kartochkalarni qistirib quyishiga mo’ljallangan. Ha bir tashiladigan yuk uchun maxsus kartochka to’ldiriladi. Bu kartochkada yuk ortish, tushirish manzillari va miqdori yukning nomi ko’rsatiladi. Keyin kartochkalar mos tirqishlariga qistirib chiqiladi (rasm.2.) Marshrutlar tuzish quyidagicha bajariladi. Biror yacheykadan kartochka olinadi va yukni qayerga olib borish kerakligi aniqlanadi. Shu yuk olib boriladigan yacheykadagi kartochkadan qaysi yo’nalishlarda tashiladigan yuk borligi aniqlanadi. Agar shu yacheykadan tashiladigan yuklar bo’lmasa, uni atrofidagi qo’shni yacheykalardagi kartochkalar tekshiriladi. Birinchi marshrut tuzilgadan keyin ikkinchi va hokazo marshrutlar belgilanadi. Har safar tuzilgan marshrutlarda tashiladigan yuk miqdori kartochkalardan kamaytiriladi, agar biror kartochkadagi yuk butunlay tashiladigan bo’lsa, bu kartochka seyfdan olib quyiladi. Bu jarayonni avtomatlashtirish ham mumkin. Maxsus avtomobillar talab qiladigan yuklar uchun boshqa seyflarda foydalaniladi. Seyf usulining boshqacha ko’rinishi-dispetcher tablosidan foydalanib marshrutlashtirishdir. Tablo ikkita gorizontal va vertikal qismlardan iborat bo’lib, vertikal qismga yuk tashiladigan rayon kartasi yopishtiriladi. Bu qismlar har birining yuzi 1 kv. km teng kvadratlarga bo’linadi. Kvadratlar harf va raqamlar vositasida belgilanadi. Kartada hamma yuk jo’natadigan va qabul qiladigan manzillar ko’rsatiladi. Har bir yacheykada ikkita teshik bo’lib, unga mixchalar tiqish mumkin. Mixchalar ikki xil rangda bo’yaladi va yuk punktlarini o’rnini ko’rsatadi: qizil mih jo’natuvchi, ko’k esa yuk qabul qiluvchipunktlarni ko’rsatadi. Tablo komplektida yana har xil uzunlikdagi rezina shnurlar bo’ladi (rasm 3). Tabloning gorizontal qismida ham huddi vertikal qismidagidek kvadrat yacheykalarga mavjud bo’lib, ularga yuk tashish buyurtmalari solinadi. Dispetcher gorizontal yacheykalardan biridagi buyurtmani olib, yukning qayerga olib borilishini aniqlayda va bu yuk tashish sxemasini mihchalarga rezina shnur tortib belgilab qo’yadi. Keyin shu yuk borgan mikrorayondan yoki uni atrofidan teskari yo’nalishda tashilishi lozim bo’lgan yuk axtariladi. Shu tarzda hamma buyurtmalar tekshirilib chiqiladi va ratsional marshrutlar tanlab olinadi. Shu ta‘qidlash lozimki, yuqorida ko’rib chiqilgan usullar yuk jo’natuvchi va oluvchi punktlar unchalik ko’p bo’lmaganda samarali natijalar beradi. Bunda tuzilgan marshrutlar sifati dispetcherning tajribasiga ko’p jihatdan bog’liqdir. Manzillar soni ancha ko’p bo’lganda bu usullar bilan samarali marshrutlar tuzish qiyinlashadi. Chunki bunda tuzish mumkin bo’lgan marshrutlar varianti nihoyatda ko’p bo’lib, ular orasida optimal marshrutlar sistemasini topish mushkuldir. Bunday hollarda marshrutlashtirish matematik metodlar va EHM vositasida amalga oshiriladi. Marshrutlashtirishda transport masalasi Yirik partiyali yuk tashishni marshrutlashtirishda bir-biridan farqli ikki yo’nalish mavjud. Birinchi yo’nalishda marshrutlashtirish transport masalasiga keltirib yechiladi, ikkinchi sida esa u chiziqli programmalashtirishning umumiy masalasiga keltiriladi. Birinchi yo’nalish metodlarini ko’rib chiqamiz. Chiziqli programmalashtirishning transport masalasi birmuncha sodda yechish metodikasiga ega bo’lib, marshrutlashtirish masalasi ilk bor ilmiy tahlil etilgan paytlardayoq shu masalaga keltirib yechilgan edi. Marshrutlashtirish masalasini bir necha holda quyish mumkin: - avtotransport korxonalarining (ATK) joylashishini hisobga olmasdan berilgan rayondagi yuk tashishni marshrutlashtirish, keyin esa topilgan marshrutlarni korxonalarga birkitish (yagona ATK uchun marshrutlar tuzganda masalani bu ko’rinishda qo’yish mumkin); Xulosa Xulosa o rnida shuni aytish kerakki, o’quv qo llanmada logistika, jumladan uningʻ ʻ turlaridan biri bo lgan transport logistikasining korxonalarning tadbirkorlik ʻ faoliyatini ta’minlashdagi roli, yuklar va yuk tashishlarning transportining xususiyatlari tasnifi, uning optimal joylashtirish masalalari, transport makrosistemalarini tashkil qilish va boshqarishning transport-logistik xususiyatlari, transport logistikasi mmarshrutlari va boshqarish, transport lgistikasida transport va yuk ishlarini tashkil etish, transport logistikasida xalqaro transport operatsiyalari, yuklarni tashishda transport tashkilotlarining majburiyatlari, qabul qiluvchilar, yuk tashish ta’riflari, transport logistikasining axborot bilan ta’minlash, transport logistikasi tizimlarini davlat tomonidan tartibga solish va qo llab-quvvatlash kabi masalalar qarab chiqildi. Shuningdek, transportʻ logistikasining turli masalalarini hal qilishga doir amaliy masalalar qaralgan, masalalarni yechish usullari, qaralgan mavzularga mos tushunchalarni amaliy mustahkamlashga qaratilgan Foydalanilgan va tavsiya etilgan adabiyotlar 1. N.G. Filonov, L.V. Kovalenko, S.K. Dashinskaya. Analiz struktura 2. Smexov A.A. Osnovы transportnoy logistiki. -M.:Transport, 1995. 3. Gadjinskiy A.M. Logistika: Uchebnik «Marketing», 4. Gadjinskiy A.M. Praktikum po logistike / A.M.Gadjinskiy. – 4-ye izd.,– M.: IVS «Marketing», 5. Molokovich, A. D. Transportnaya logistika: uchebnik–Minsk: Visheyshaya shkola,

Transport logistikasida yuk tashish tizimlari. Yo‘lovchilar tashishning axborot – logistik texnologiyalari

Sotib olish