Transport vositasini olib qochishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26 - Huquqshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	89.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

201 Sotish

Transport vositasini olib qochishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26

Sotib olish

MAVZU: TRANSPORT VOSITASINI OLIB QOCHISHNING JINOIY-
HUQUQIY XUSUSIYATLARI
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................................................ 2
I BOB. TRANSPORT VOSITASINI OLIB QOCHISH JINOYATINING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI VA TARKIBI ............................................................... 6
1.1. Jinoyatning tushunchasi va obyekti .................................................................................................. 6
1.2. Jinoyatning subyektiv va obyektiv belgilari .......................................................................... 12
II BOB. TRANSPORT VOSITASINI OLIB QOCHISH JINOYATI UCHUN
JINOIY JAVOBGARLIK VA UNING KVALIFIKATSIYA MASALALARI
............................................................................................................................................................................................... 19
2.1. Jinoyatning kvalifikatsiyasi va javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlar ......... 19
2.2. Jinoyatning oldini olish choralari va amaliyotdagi muammolar ............................ 24
XULOSA ..................................................................................................................................................................... 30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ......................................................................................... 31
1

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi: Bugungi kunda jamiyatda mulkiy
munosabatlarning barqarorligi va fuqarolarning shaxsiy mulk daxlsizligini
ta’minlash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Transport vositalari zamonaviy
hayotning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, ularning iqtisodiy va ijtimoiy qiymati
tobora ortib bormoqda. Shu bilan birga, transport vositalarini g‘ayriqonuniy
ravishda egallash, ya’ni olib qochish jinoyati ham dolzarb muammolardan biri
bo‘lib qolmoqda. Ushbu jinoyat nafaqat mulkdorlarga moddiy zarar yetkazadi,
balki jamoat tartibiga, yo‘l harakati xavfsizligiga tahdid soladi va fuqarolarda
xavfsizlik hissini pasaytiradi. Jinoyatning ijtimoiy xavfliligi uning keng
tarqalganligi, tashkillashtirilgan jinoyatchilik bilan bog‘liqligi va ko‘pincha boshqa
og‘ir jinoyatlar (masalan, talonchilik, bosqinchilik, terrorchilik harakatlari) sodir
etish vositasi sifatida ishlatilishi bilan belgilanadi. O zbekiston Respublikasidaʼ
huquqiy davlat qurish va fuqarolarning huquq hamda erkinliklarini himoya qilish
ustuvor vazifa hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, transport vositasini olib qochish
jinoyatiga qarshi kurashish, uning oldini olish va sodir etilgan holatlarda adolatli
jazo tayinlash mexanizmlarini takomillashtirish zarurati yuzaga keladi. Jinoyat
qonunchiligining doimiy ravishda takomillashtirilishi, yangi ijtimoiy
munosabatlarga moslashishi va xalqaro standartlarga muvofiqlashtirilishi ushbu
masalaning dolzarbligini yanada oshiradi. Ushbu jinoyatning jinoiy-huquqiy
xususiyatlarini chuqur tahlil qilish, uning obyektiv va subyektiv belgilarini
aniqlash, kvalifikatsiya masalalarini o‘rganish hamda amaliyotda yuzaga keladigan
muammolarga yechim topish ilmiy va amaliy jihatdan muhimdir. Prezident Sh.M.
Mirziyoyev tomonidan ilgari surilgan adolat va qonun ustuvorligi tamoyillari
jamiyatda har bir shaxsning mulkiy huquqlarini himoya qilishni talab etadi.
Shuningdek, jinoyatchilikka qarshi kurashishda kompleks yondashuvni ta’minlash,
huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini samaradorligini oshirish bo‘yicha
olib borilayotgan islohotlar ham ushbu mavzuning dolzarbligini tasdiqlaydi. 1
2
1 Mirziyoyev Sh.M. Yangi O’zbekiston taraqqiyot strategiyasi. – Toshkent: O’zbekiston, 2022. – B. 45–
52
2 Toshkent Davlat Yuridik Universiteti. https://tsul.uz (accessed: 12.05.2024)
2

Kurs ishining maqsadi: Transport vositasini olib qochish jinoyatining
jinoiy-huquqiy xususiyatlarini har tomonlama tahlil qilish, uning tarkibiy
elementlarini aniqlash hamda jinoyat qonunchiligini takomillashtirish bo‘yicha
ilmiy asoslangan taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi: Transport vositasini olib qochish
jinoyati, umuman olganda, mulkiy jinoyatlar tizimida o‘ziga xos o‘rin tutadi va
huquqshunos olimlar tomonidan turli jihatlardan o‘rganilgan. O zbekistonʼ
Respublikasi Jinoyat kodeksining 267-moddasi bilan belgilangan ushbu
jinoyatning nazariy va amaliy masalalari mahalliy huquqshunos olimlar, jumladan,
M.X. Rustambayev, I. Tursunov, G.A. Abduxalikov, D.B. Qodirov kabi
tadqiqotchilarning ishlarida qisman yoritilgan. Ular o‘z asarlarida jinoyat
huquqining umumiy va maxsus qismiga oid masalalarni, mulkiy jinoyatlarning
tushunchasi, belgilari va kvalifikatsiya xususiyatlarini tahlil qilganlar. Xususan,
M.X. Rustambayevning "Jinoyat huquqi. Maxsus qism" darsligida mulkiy
jinoyatlarning umumiy tasnifi va ayrim turlari bo‘yicha chuqur tahlillar berilgan
bo‘lsa-da, transport vositasini olib qochish jinoyatining o‘ziga xos xususiyatlari,
uning boshqa mulkiy jinoyatlardan farqlanishi va kvalifikatsiya muammolari
alohida kompleks tadqiqot obyekti sifatida yetarlicha o‘rganilmagan. Shuningdek,
xorijiy mamlakatlar qonunchiligida ham transport vositalarini g‘ayriqonuniy
egallash masalalari ko‘plab olimlar tomonidan tadqiq etilgan, ammo ularning
natijalari O zbekistonning milliy huquq tizimiga moslashtirilgan holda chuqur
ʼ
tahlil qilinmagan. Amaliyotda yuzaga keladigan kvalifikatsiya muammolari,
jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilari bo‘yicha yagona yondashuvning
shakllanmaganligi ushbu mavzuni yanada chuqur va kompleks o‘rganish zaruratini
ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu kurs ishi transport vositasini olib qochish
jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini tizimli ravishda tahlil qilishga, mavjud
bo‘shliqlarni to‘ldirishga va amaliyot uchun muhim tavsiyalar berishga qaratilgan.
Kurs ishining vazifalari:
1. Transport vositasini olib qochish jinoyatining tushunchasi, ijtimoiy
xavfliligi va huquqiy mohiyatini aniqlash.
3

2. Ushbu jinoyatning obyektiv va subyektiv belgilarini, shuningdek, jinoyat
tarkibini atroflicha tahlil qilish. 3. Transport vositasini olib qochishni boshqa
mulkiy jinoyatlar, xususan, o‘g‘irlik, talonchilik va bosqinchilikdan farqlash
mezonlarini ishlab chiqish. 4. Xorijiy mamlakatlar jinoyat qonunchiligida transport
vositasini olib qochish uchun javobgarlikni belgilovchi normalarni o‘rganish va
ularning ijobiy tajribasini umumlashtirish. 5. O zbekiston Respublikasi Jinoyatʼ
kodeksining 267-moddasini takomillashtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan taklif va
tavsiyalar ishlab chiqish. 6. Sud-tergov amaliyotida yuzaga keladigan
kvalifikatsiya muammolariga yechim topish.
Kurs ishining obyekti: Jinoiy huquq normalari bilan himoyalanadigan
ijtimoiy munosabatlar, xususan, mulkchilik munosabatlari, yo‘l harakati xavfsizligi
va jamoat tartibi.
Kurs ishining predmeti: Transport vositasini olib qochish jinoyatining
jinoiy-huquqiy xususiyatlari, uning tarkibi, kvalifikatsiya masalalari, javobgarlikni
belgilovchi normalar va sud-tergov amaliyoti.
Kurs ishining tuzilishi: Ushbu kurs ishi O zbekiston Respublikasi Jinoyat
ʼ
kodeksi va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar, shuningdek, mahalliy va xorijiy
huquqshunos olimlarning ilmiy asarlari asosida tayyorlangan. Ishning nazariy
asosini M.X. Rustambayev, I. Tursunov kabi yetuk olimlarning jinoyat huquqi
nazariyasiga oid tadqiqotlari tashkil etadi. Kurs ishi ilmiy rahbar bilan kelishilgan
holda, mavzuning chuqur va har tomonlama o‘rganilishini ta’minlash maqsadida
tuzilgan bo‘lib, kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan
iborat. Har bir bobda mavzuga oid asosiy tushunchalar, nazariy yondashuvlar va
amaliyotdagi holatlar tahlil qilinadi. Ishning tuzilishi mavzuning mantiqiy
izchilligini va ilmiy asoslanganligini ta’minlashga qaratilgan bo‘lib, unda transport
vositasini olib qochish jinoyatining huquqiy tabiati, uning tarkibiy elementlari,
kvalifikatsiya masalalari va javobgarlikni belgilovchi normalar kompleks tarzda
4

yoritiladi. Shuningdek, sud-tergov amaliyotidagi muammolar va ularni hal etish
yo‘llari ham ko‘rib chiqiladi. 3
4
3 Rustambayev M.X. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar nashriyoti,
2024. – B. 87–95
4 O’zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi. Jinoyat statistikasi. https://prokuratura.uz/uz/statistika/
(murojaat qilingan sana: 12.03.2024)
5

I BOB. TRANSPORT VOSITASINI OLIB QOCHISH JINOYATINING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI VA TARKIBI
1.1. Jinoyatning tushunchasi va obyekti
Jinoyat tushunchasi huquqshunoslikning, xususan, jinoiy huquqning
markaziy kategoriyalaridan biri bo‘lib, jamiyatda tartib va xavfsizlikni
ta’minlashda fundamental ahamiyatga ega. U ijtimoiy xavfli, g‘ayriqonuniy, aybli
va jazolanadigan qilmishni anglatadi. Jinoyatning mohiyatini chuqur anglash,
uning ijtimoiy xavflilik darajasini baholash va huquqiy oqibatlarini belgilash jinoiy
huquq nazariyasi va amaliyotining asosini tashkil etadi. Har bir davlatning jinoiy
qonunchiligi o‘zining ijtimoiy-siyosiy tuzumi, madaniy qadriyatlari va huquqiy
an’analaridan kelib chiqqan holda jinoyat tushunchasini shakllantiradi. Bu
tushuncha nafaqat huquqiy me’yorlarni, balki jamiyatning axloqiy va ijtimoiy
me’yorlarini ham aks ettiradi, chunki jinoyat deb topilgan har qanday harakat yoki
harakatsizlik jamiyat uchun salbiy oqibatlarga olib keladi va uning barqaror
rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Jinoyatning ijtimoiy xavfliligi uning eng muhim
belgisi bo‘lib, qilmishning jamiyatga, shaxsga, davlatga yoki mulkka yetkazadigan
zarari yoki zarar yetkazish xavfi bilan belgilanadi.
O’zbekiston Respublikasi jinoiy huquqida jinoyat tushunchasi qonuniy
asosda aniq belgilangan bo‘lib, u ijtimoiy xavfli qilmishning barcha asosiy
belgilarini o‘z ichiga oladi. Jinoyat deganda, qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy
xavfli, g‘ayrihuquqiy, aybli va jazolanadigan harakat yoki harakatsizlik
tushuniladi. Bu ta’rif jinoyatning to‘rtta asosiy belgisini o‘zida mujassam etadi:
ijtimoiy xavflilik, g‘ayrihuquqiylik (qonunga xiloflik), ayblilik va jazolanish.
Ijtimoiy xavflilik jinoyatning moddiy mazmunini tashkil etsa, qolgan uch belgi
uning huquqiy shaklini ifodalaydi. Jinoyatning ijtimoiy xavfliligi uning jamiyatga,
davlatga, shaxsga yoki mulkka yetkazadigan zarari bilan o‘lchanadi.
G’ayrihuquqiylik esa qilmishning jinoiy qonun bilan taqiqlanganligini bildiradi.
Ayblilik jinoyatni sodir etgan shaxsning ruhiy munosabatini (qasddan yoki
ehtiyotsizlikdan) anglatadi. Jazolanish esa jinoyat sodir etgan shaxsga nisbatan
jinoiy javobgarlik chorasi qo‘llanilishini nazarda tutadi. Bu belgilarning har biri
6

jinoyatni boshqa huquqbuzarliklardan, masalan, ma’muriy yoki fuqarolik
huquqbuzarliklaridan farqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Jinoyatning bu
kompleks ta’rifi huquqni qo‘llash amaliyotida qilmishga to‘g‘ri huquqiy baho
berish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. 5
Jinoyatning obyekti jinoiy huquqning eng muhim kategoriyalaridan biri
bo‘lib, u jinoiy qonun bilan himoya qilinadigan va jinoyat sodir etish natijasida
zarar yetkaziladigan yoki zarar yetkazish xavfi tug‘diriladigan ijtimoiy
munosabatlar yig‘indisini anglatadi. Jinoyat obyekti tushunchasi jinoyat
tarkibining asosiy elementlaridan biri hisoblanadi va qilmishni to‘g‘ri
kvalifikatsiya qilish, uni boshqa jinoyatlardan farqlash hamda jinoiy
javobgarlikning chegaralarini belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Jinoyat obyekti
huquqiy qadriyatlarni himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, bu qadriyatlar shaxsning
huquq va erkinliklari, mulk daxlsizligi, jamoat xavfsizligi, davlat suvereniteti va
boshqa ijtimoiy ahamiyatga molik manfaatlar bo‘lishi mumkin. Obyektni to‘g‘ri
aniqlash, jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini baholash va unga muvofiq jazo
tayinlash uchun zarurdir. Agar qilmish jinoiy qonun bilan himoya qilinadigan
obyektga zarar yetkazmasa yoki zarar yetkazish xavfini tug‘dirmasa, u jinoyat deb
hisoblanmaydi. Shu sababli, jinoyat obyekti jinoiy huquqiy munosabatlarning
boshlang‘ich nuqtasi bo‘lib, huquqiy himoyaning asosiy yo‘nalishini belgilaydi.
Obyekt turi Ta’rifi Misollar
Umumiy obyekt Jinoiy qonun bilan
himoya qilinadigan
barcha ijtimoiy
munosabatlar yig‘indisi. O’zbekiston
Respublikasining
konstitutsiyaviy tuzumi,
fuqarolarning huquq va
erkinliklari, mulk
daxlsizligi, jamoat
xavfsizligi.
Turdosh obyekt Jinoiy qonunning alohida
bo‘limi yoki bobida Mulkchilikka qarshi
jinoyatlar, shaxsga qarshi
5 Ismoilov I. Jinoyat huquqi: Maxsus qism. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2023. – B. 112–120
7

himoya qilinadigan bir
turdagi ijtimoiy
munosabatlar guruhi. jinoyatlar, jamoat
xavfsizligi va jamoat
tartibiga qarshi jinoyatlar.
Bevosita obyekt Muayyan jinoyat qasd
qilingan va zarar
yetkazilgan yoki zarar
yetkazish xavfi
tug‘dirilgan aniq ijtimoiy
munosabat. O’g‘irlikda mulkchilik
huquqi; qotillikda inson
hayoti; transport vositasini
olib qochishda transport
vositasidan foydalanish va
tasarruf etish huquqi.
Jinoyat obyektining turlari va ularning xususiyatlari
Jinoyat obyektini tasniflash jinoiy huquq nazariyasida muhim ahamiyatga
ega bo‘lib, u jinoyatlarni tizimlashtirish va ularning huquqiy mohiyatini chuqurroq
tushunish imkonini beradi. Obyektlar odatda uch turga bo‘linadi: umumiy obyekt,
turdosh obyekt va bevosita obyekt. Umumiy obyekt jinoiy qonun bilan himoya
qilinadigan barcha ijtimoiy munosabatlar yig‘indisini o‘z ichiga oladi. Bu obyekt
eng keng tushuncha bo‘lib, O’zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumi,
fuqarolarning huquq va erkinliklari, mulk daxlsizligi, jamoat xavfsizligi kabi
fundamental qadriyatlarni qamrab oladi. U jinoiy huquqning asosiy vazifasi
jamiyatni ijtimoiy xavfli tajovuzlardan himoya qilishni aks ettiradi. Umumiy
obyekt barcha jinoyatlar uchun yagona bo‘lib, jinoiy qonunning umumiy qismida
belgilangan prinsiplar va maqsadlar bilan chambarchas bog‘liqdir. Bu obyektning
mavjudligi jinoiy huquqning butun tizimini birlashtirib, uning yagona maqsadga
xizmat qilishini ta’minlaydi. Umumiy obyektni tushunish, jinoiy huquqning
falsafiy va ijtimoiy asoslarini anglash uchun muhimdir, chunki u jamiyatning qaysi
qadriyatlarni eng yuqori darajada himoya qilishga intilishini ko‘rsatadi.
Turdosh obyekt esa jinoiy qonunning alohida bo‘limi yoki bobida himoya
qilinadigan bir turdagi ijtimoiy munosabatlar guruhini ifodalaydi. Masalan,
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining “Mulkchilikka qarshi jinoyatlar”,
“Shaxsga qarshi jinoyatlar”, “Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga qarshi
8

jinoyatlar” kabi bo‘limlari o‘zining turdosh obyektlariga ega. Mulkchilikka qarshi
jinoyatlarning turdosh obyekti mulkchilik munosabatlari bo‘lsa, shaxsga qarshi
jinoyatlarning turdosh obyekti insonning hayoti, sog‘lig‘i, erkinligi va sha’ni kabi
qadriyatlardir. Turdosh obyekt jinoyatlarni guruhlash va ularni tizimlashtirish
imkonini beradi, bu esa qonunchilikni tuzish va huquqni qo‘llash amaliyotida
qulaylik yaratadi. Har bir turdosh obyekt o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, u
jinoyatning ijtimoiy xavflilik yo‘nalishini aniqroq belgilashga yordam beradi.
Turdosh obyektni aniqlash orqali, qonunchi ma’lum bir sohadagi ijtimoiy
munosabatlarni himoya qilishga qaratilgan huquqiy normalar majmuasini yaratadi.
Bu esa jinoyatlarning oldini olish va ularga qarshi kurashish strategiyalarini ishlab
chiqishda muhim ahamiyat kasb etadi. Turdosh obyekt, shuningdek, jinoyatning
bevosita obyektini aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, chunki bevosita
obyekt har doim turdosh obyektning bir qismi hisoblanadi. 6
Bevosita obyekt muayyan jinoyat qasd qilingan va zarar yetkazilgan yoki
zarar yetkazish xavfi tug‘dirilgan aniq ijtimoiy munosabatni anglatadi. Bu obyekt
jinoyat tarkibining eng muhim elementlaridan biri bo‘lib, jinoyatni boshqa
jinoyatlardan farqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Masalan, o‘g‘irlik jinoyatining
bevosita obyekti mulkchilik huquqi bo‘lsa, qotillik jinoyatining bevosita obyekti
inson hayotidir. Transport vositasini olib qochish jinoyatida esa bevosita obyekt
transport vositasidan foydalanish va tasarruf etish huquqi hisoblanadi. Bu yerda
mulkchilik huquqining o‘zi emas, balki mulkdorning o‘z mulkidan foydalanish va
uni tasarruf etish bo‘yicha huquqlari buziladi, chunki olib qochishda qilmish sodir
etuvchining maqsadi transport vositasini doimiy ravishda o‘zlashtirish emas, balki
undan vaqtincha foydalanishdir. Bevosita obyektni to‘g‘ri aniqlash jinoyatni
kvalifikatsiya qilishda xatoliklarning oldini oladi va jinoyatning ijtimoiy xavflilik
darajasini aniq baholashga yordam beradi. Har bir jinoyat o‘zining bevosita
obyektiga ega bo‘lib, bu obyekt jinoyatning xususiyatini va uning jamiyatga
yetkazadigan zararini aniq ko‘rsatib beradi. Bevosita obyektni tushunish, jinoiy
6 Abdullayev A.A. Jinoyat huquqida mulkka qarshi jinoyatlar kvalifikatsiyasi. Monografiya. – Toshkent:
Adolat, 2022. – B. 65–78
9

qonun normalarini to‘g‘ri talqin qilish va qo‘llash uchun fundamental ahamiyatga
ega.
Jinoyat obyekti va jinoyatning subyektiv tomoni (ayb, maqsad, motiv)
o‘rtasida chambarchas bog‘liqlik mavjud. Jinoyatning subyektiv tomoni jinoyat
obyekti bilan bog‘liq bo‘lgan shaxsning ruhiy munosabatini aks ettiradi. Masalan,
transport vositasini olib qochish jinoyatida, agar shaxsning maqsadi transport
vositasini doimiy ravishda o‘zlashtirish bo‘lsa, bu o‘g‘irlik yoki talonchilik kabi
boshqa mulkiy jinoyat sifatida kvalifikatsiya qilinishi mumkin. Ammo, agar
maqsad transport vositasidan vaqtincha foydalanish bo‘lsa, bu aynan olib qochish
jinoyatining bevosita obyekti foydalanish va tasarruf etish huquqiga tajovuzni
anglatadi. Shu sababli, jinoyatning obyekti jinoyatning subyektiv tomonini
aniqlashda va aksincha, subyektiv tomon obyektga qilingan tajovuzning
xususiyatini tushunishda o‘zaro ta’sir ko‘rsatadi. Bu o‘zaro bog‘liqlik jinoyat
tarkibining barcha elementlari bir-biri bilan uzviy bog‘liqligini va ularning har biri
jinoyatning to‘liq huquqiy bahosini berish uchun zarurligini ko‘rsatadi. Jinoyatning
obyekti va subyektiv tomoni o‘rtasidagi bu munosabatni tushunish, huquqni
qo‘llash amaliyotida qilmishga to‘g‘ri huquqiy baho berish va adolatli jazo
tayinlash uchun muhimdir.
Transport vositasini olib qochish jinoyatining o‘ziga xos jinoiy-huquqiy
xususiyatlari aynan uning obyekti bilan belgilanadi. Bu jinoyatning bevosita
obyekti mulkchilik huquqining o‘zi emas, balki transport vositasidan qonuniy
egasining ruxsatisiz vaqtincha foydalanish va tasarruf etish huquqidir. Bu
xususiyat uni o‘g‘irlik, talonchilik yoki bosqinchilik kabi mulkiy jinoyatlardan
ajratib turadi. O’g‘irlikda asosiy maqsad mulkni doimiy ravishda o‘zlashtirish va
mulkdorga mulkchilik huquqini butunlay yo‘qotishga olib kelish bo‘lsa, olib
qochishda bunday maqsad mavjud emas. Olib qochuvchi shaxs transport vositasini
vaqtincha ishlatish, undan foydalanish va keyinchalik uni tashlab ketish niyatida
bo‘ladi. Bu holat jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini va unga nisbatan
qo‘llaniladigan jazo choralarini belgilashda muhim ahamiyatga ega.
10

Jinoyatning obyekti uning kvalifikatsiyasini aniqlashda asosiy mezon bo‘lib
xizmat qiladi. Agar qilmishning obyekti noto‘g‘ri aniqlansa, bu jinoyatning
noto‘g‘ri kvalifikatsiya qilinishiga va adolatsiz jazo tayinlanishiga olib kelishi
mumkin. Shu sababli, transport vositasini olib qochish jinoyatining bevosita
obyektini aniq tushunish, uning huquqiy mohiyatini to‘liq anglash uchun zarurdir. 7
Jinoiy huquq nazariyasida obyekt tushunchasiga turli yondashuvlar mavjud
bo‘lib, ular jinoyatning mohiyatini turlicha talqin qilishga olib keladi. Ba’zi
nazariyotchilar obyektni faqat moddiy qadriyatlar bilan bog‘lasa, boshqalari uni
ijtimoiy munosabatlar majmuasi sifatida ko‘radi. Klassik jinoiy huquq maktabi
obyektni asosan huquqiy qadriyatlar, ya’ni qonun bilan himoya qilinadigan
huquqlar va erkinliklar bilan bog‘lagan. Zamonaviy yondashuvlar esa obyektni
kengroq tushunib, uni nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
qadriyatlar bilan ham bog‘laydi. Bu nazariy farqlar jinoyatning ijtimoiy xavfliligini
baholashda va jinoiy qonunchilikni takomillashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, transport vositasini olib qochish jinoyatida, obyektni faqat mulkdorning
huquqini buzish sifatida ko‘rish, uning jamoat xavfsizligiga tahdid solish
xususiyatini e’tibordan chetda qoldirishi mumkin. Shuning uchun, obyektga
kompleks yondashuv, uning barcha jihatlarini hisobga olish jinoyatning to‘liq
huquqiy bahosini berish uchun zarurdir. Obyektning nazariy asoslarini chuqur
o‘rganish, jinoiy huquqning rivojlanishiga va uning amaliyotini takomillashtirishga
xizmat qiladi. Bu, ayniqsa, yangi turdagi jinoyatlar paydo bo‘lganda yoki mavjud
jinoyatlarning ijtimoiy xavfliligi o‘zgarganda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Jinoyatning tushunchasi va obyekti jinoiy huquqning fundamental asoslarini
tashkil etadi. Jinoyatning ijtimoiy xavfliligi, g‘ayrihuquqiyligi, aybliligi va
jazolanishi kabi belgilari uni boshqa huquqbuzarliklardan ajratib turadi. Jinoyat
obyekti esa jinoiy qonun bilan himoya qilinadigan va jinoyat natijasida zarar
yetkaziladigan ijtimoiy munosabatlar majmuasini ifodalaydi. Umumiy, turdosh va
bevosita obyektlarga bo‘linishi jinoyatlarni tizimlashtirish va ularning huquqiy
mohiyatini chuqurroq anglash imkonini beradi. Transport vositasini olib qochish
7 Xolmatov A. Jinoyat huquqida transport vositalariga oid jinoyatlar. – Toshkent: Innovatsiya-Ziyo,
2023. – B. 30–45
11

jinoyati misolida, uning bevosita obyekti mulkchilik huquqining o‘zi emas, balki
transport vositasidan foydalanish va tasarruf etish huquqi ekanligi, bu jinoyatning
o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi va uni boshqa mulkiy jinoyatlardan farqlashga
xizmat qiladi. Jinoyatning obyekti va subyektiv tomoni o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni tushunish, qilmishga to‘g‘ri huquqiy baho berish va adolatli jazo
tayinlash uchun muhimdir. Ushbu tushunchalarni chuqur tahlil qilish, jinoiy huquq
nazariyasi va amaliyotining rivojlanishi uchun mustahkam asos yaratadi va jinoiy
adliya tizimining samaradorligini oshirishga yordam beradi. Kelgusi bo‘limlarda
transport vositasini olib qochish jinoyatining subyektiv va obyektiv tomonlari,
shuningdek, uning kvalifikatsiya masalalari batafsil ko‘rib chiqiladi. 8
1.2. Jinoyatning subyektiv va obyektiv belgilari
Jinoyat huquqida har qanday qilmishni jinoyat deb topish va unga huquqiy
baho berish uchun uning tarkibidagi obyektiv va subyektiv belgilarni chuqur tahlil
qilish zarur. Transport vositasini olib qochish jinoyati ham o‘ziga xos obyektiv va
subyektiv xususiyatlarga ega bo‘lib, ularni to‘g‘ri aniqlash qilmishni boshqa
turdosh jinoyatlardan, masalan, o‘g‘irlikdan farqlashda muhim ahamiyat kasb
etadi. Obyektiv belgilar jinoyatning tashqi ifodasini, ya ni qanday harakatlar sodirʼ
etilganini, qanday oqibatlarga olib kelganini va qanday sharoitlarda amalga
oshirilganini tavsiflasa, subyektiv belgilar jinoyatchining ichki munosabatini,
uning ayb shaklini, maqsadini va motivini ochib beradi. Bu ikki tomonlama tahlil
jinoyatning to‘liq huquqiy manzarasini yaratishga xizmat qiladi va adolatli jazo
tayinlash uchun asos bo‘ladi. 9
Transport vositasini olib qochish jinoyatining obyektiv belgilari qilmishning
tashqi tomonini ifodalaydi. Jinoyatning obyektiv tomoni deganda, qonunda
nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli qilmish, uning ijtimoiy xavfli oqibatlari, qilmish va
oqibat o‘rtasidagi sababiy bog‘lanish, shuningdek, jinoyat sodir etilgan vaqt, joy,
usul, qurol, vosita va vaziyat tushuniladi. Olib qochish jinoyatining asosiy
obyektiv belgisi bu transport vositasini egasining ruxsatisiz, g‘ayriqonuniy
8 Usmonov U.U. Jinoyat huquqi nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Yurist media markazi, 2024. – B.
140–155
9 G’aniyev A.A. Jinoyat huquqida ayb shakllari va ularning ahamiyati. – Toshkent: Sharq, 2022. – B. 50–
60
12

ravishda egallab olish va undan vaqtincha foydalanish harakatidir. Bu harakat
transport vositasini joyidan siljitish, ya ni harakatga keltirish orqali amalgaʼ
oshiriladi. Transport vositasini shunchaki egallab olish, lekin uni harakatga
keltirmaslik, odatda, olib qochish deb baholanmaydi, balki boshqa
huquqbuzarliklar, masalan, o‘zganing mulkiga tajovuz qilish sifatida ko‘rib
chiqilishi mumkin. Jinoyatning tugallanganlik momenti transport vositasi joyidan
siljitilgan paytdan boshlanadi, ya ni harakatga keltirilishi bilan jinoyat tugallangan
ʼ
hisoblanadi. Bu holat jinoyatning obyektiv tomonini aniqlashda muhim mezon
bo‘lib xizmat qiladi.
Jinoyatning bevosita obyekti bu transport vositasining egasiga tegishli
bo‘lgan mulk huquqi va undan foydalanish huquqidir. Jinoyatchi o‘z harakatlari
bilan mulkdorning o‘z transport vositasiga egalik qilish, undan foydalanish va uni
tasarruf etish huquqini buzadi. Jinoyat predmeti esa bu transport vositasidir.
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli moddasida “transport
ʼ
vositasi” tushunchasi keng ma noda talqin qilinadi. Bunga avtomobillar,
ʼ
mototsikllar, boshqa mexanik transport vositalari, shuningdek, traktorlar,
kombaynlar kabi qishloq xo‘jaligi texnikasi, temir yo‘l transporti, suv transporti va
havo transporti vositalari kiradi. Asosiy mezon bu vositaning harakatlanish uchun
mo‘ljallanganligi va mexanik dvigatelga ega ekanligidir. Velosipedlar, ot-aravalar
kabi mexanik bo‘lmagan transport vositalarini olib qochish, odatda, ushbu modda
bo‘yicha emas, balki boshqa moddalar, masalan, o‘g‘irlik sifatida kvalifikatsiya
qilinishi mumkin, chunki ularning ijtimoiy xavflilik darajasi va ularga nisbatan
qo‘llaniladigan huquqiy rejim farq qiladi. Jinoyatning obyektiv tomonini
tavsiflovchi usullar ham muhimdir. Transport vositasini olib qochish zo‘rlik
ishlatmasdan, ya ni kalitlarni o‘g‘irlash, eshikni ochish yoki hatto ochiq
ʼ
qoldirilgan avtomobilni egallab olish orqali sodir etilishi mumkin. Biroq, agar olib
qochish zo‘rlik ishlatib, hayot yoki sog‘liq uchun xavfli bo‘lgan usulda amalga
oshirilsa, bu holat jinoyatning kvalifikatsiyasini og‘irlashtiruvchi holat sifatida
baholanadi va boshqa moddalar bo‘yicha ham javobgarlikni keltirib chiqarishi
mumkin, masalan, talonchilik yoki bosqinchilik bilan bog‘liq bo‘lgan holatlarda.
13

Bu esa jinoyatning obyektiv tomonini yanada murakkablashtiradi va huquqiy
baholashda ehtiyotkorlikni talab qiladi. 10
Obyektiv belgi Tavsifi Olib qochishga
taalluqliligi
Jinoiy harakat Transport vositasini
egasining ruxsatisiz
g‘ayriqonuniy egallash va
harakatga keltirish. Asosiy harakat,
jinoyatning boshlanishi.
Jinoyat predmeti Mexanik transport
vositasi (avtomobil,
mototsikl, traktor va h.k.). Jinoyatning bevosita
nishoni.
Ijtimoiy xavfli oqibat Mulkdorning transport
vositasidan vaqtincha
foydalanish huquqidan
mahrum bo‘lishi. Jinoyatning asosiy
natijasi.
Sababiy bog‘lanish Harakat va oqibat
o‘rtasidagi bevosita
bog‘liqlik. Harakat oqibatni keltirib
chiqaradi.
Usul Zo‘rliksiz yoki zo‘rlik
ishlatib (og‘irlashtiruvchi
holatda). Kvalifikatsiyaga ta sirʼ
qiluvchi omil.
Transport vositasini olib qochish jinoyatining obyektiv belgilari
Jinoyatning subyektiv belgilari jinoyatchining ichki dunyosini, uning
qilmishga bo‘lgan ruhiy munosabatini ochib beradi. Transport vositasini olib
qochish jinoyati faqat to‘g‘ri qasd bilan sodir etilishi mumkin. To‘g‘ri qasd
deganda, shaxs o‘z qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglagan holda, uning
ijtimoiy xavfli oqibatlarini oldindan ko‘radi va ularning kelib chiqishini istaydi
yoki bunga ongli ravishda yo‘l qo‘yadi. Olib qochish holatida jinoyatchi o‘zganing
transport vositasini egasining ruxsatisiz g‘ayriqonuniy ravishda egallab
10 Raxmonov R.R. Mulkiy jinoyatlarning o’ziga xos xususiyatlari. – Toshkent: Fan, 2023. – B. 88–102
14

olayotganini va undan vaqtincha foydalanayotganini tushunadi. Uning maqsadi
transport vositasidan vaqtincha foydalanish, uni keyinchalik egasiga qaytarish yoki
tashlab ketish. Bu maqsad jinoyatni o‘g‘irlikdan farqlashda asosiy mezon
hisoblanadi. O g‘irlikda jinoyatchining maqsadi o‘zganing mulkini doimiyʼ
ravishda o‘zlashtirish, ya ni uni egasidan butunlay mahrum qilish bo‘lsa, olib
ʼ
qochishda bunday maqsad mavjud emas. Jinoyatchi transport vositasini o‘z
mulkiga aylantirishni niyat qilmaydi, balki undan ma lum bir muddat foydalanib,
ʼ
keyin uni tashlab ketish yoki egasiga qaytarishni ko‘zlaydi. Bu farq jinoyatning
huquqiy kvalifikatsiyasini belgilashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Jinoyatning motivi ham subyektiv belgilar tarkibiga kiradi. Transport
vositasini olib qochish motivlari turlicha bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha bu jinoyat
shaxsiy ehtiyojlar (masalan, bir joydan ikkinchi joyga borish), o‘yin-kulgi,
bezorilik, o‘zini ko‘rsatish, do‘stlariga ta sir o‘tkazish yoki shunchaki vaqtinchalik
ʼ
hayajon izlash kabi sabablar bilan sodir etiladi. Ba zan, jinoyatchilar transport
ʼ
vositasidan boshqa jinoyatni sodir etish uchun vosita sifatida foydalanish
maqsadida ham olib qochishlari mumkin, masalan, o‘g‘irlik, talonchilik yoki
boshqa og‘irroq jinoyatlarni sodir etish uchun. Bunday hollarda, olib qochish
harakati asosiy jinoyatning tarkibiga kiruvchi vosita sifatida baholanadi va
jinoyatning umumiy kvalifikatsiyasiga ta sir qiladi. Masalan, agar transport
ʼ
vositasi bankni talon-taroj qilish uchun olib qochilgan bo‘lsa, bu holatda olib
qochish alohida jinoyat sifatida emas, balki talonchilik jinoyatining bir qismi
sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin. Shuningdek, Prezident Sh.M. Mirziyoyev o‘z
asarlarida jinoyatchilikka qarshi kurashishda jinoyatlarning sabab va shart-
sharoitlarini chuqur o‘rganish, ularni bartaraf etishga qaratilgan kompleks chora-
tadbirlarni amalga oshirish muhimligini ta kidlagan. Bu yondashuv transport
ʼ
vositasini olib qochish kabi jinoyatlarning motivlarini tushunish va ularning oldini
olish strategiyalarini ishlab chiqishda muhimdir. 11
Jinoyat subyekti bu jinoyatni sodir etgan, jinoiy javobgarlikka tortilishi
mumkin bo‘lgan jismoniy shaxs. Transport vositasini olib qochish jinoyati uchun
11 Azimov A. Jinoyat huquqida jazo tushunchasi va turlari. – Toshkent: Huquqiy adabiyotlar, 2024. – B.
70–85
15

jinoiy javobgarlikka tortish yoshi O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksidaʼ
belgilangan umumiy qoidalar asosida aniqlanadi. Odatda, bu jinoyat uchun jinoiy
javobgarlik 16 yoshdan boshlanadi. Biroq, agar qilmish og‘irlashtiruvchi
holatlarda, masalan, zo‘rlik ishlatib yoki takroran sodir etilgan bo‘lsa, ayrim
hollarda 14 yoshdan ham javobgarlik kelib chiqishi mumkin. Jinoyat subyektining
yana bir muhim belgisi uning aqli rasoligi. Aqli raso shaxs o‘z harakatlarining
ijtimoiy xavfli xususiyatini anglay oladigan va o‘z harakatlarini boshqara oladigan
shaxsdir. Agar shaxs jinoyat sodir etish paytida aqli noraso holatda bo‘lgan bo‘lsa,
u jinoiy javobgarlikka tortilmaydi, balki unga nisbatan tibbiy tusdagi majburlov
choralari qo‘llanilishi mumkin. Jinoyat subyektining yoshi va aqli rasoligi
jinoyatning subyektiv tomonini to‘liq tushunish va unga huquqiy baho berish
uchun zarur shartlardir. Voyaga yetmaganlarning transport vositasini olib qochish
jinoyatlari alohida e tibor talab qiladi, chunki ularning psixologik xususiyatlari,
ʼ
ijtimoiy muhiti va tarbiyaviy omillari jinoyat motivlariga va qasd shakliga sezilarli
ta sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday holatlarda, nafaqat jazo tayinlash, balki
ʼ
profilaktik choralar va reabilitatsiya dasturlari ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Transport vositasini olib qochish jinoyatining obyektiv va subyektiv
belgilarini tahlil qilishda, uni boshqa turdosh jinoyatlardan, xususan, o‘g‘irlikdan
farqlash muhimdir. O g‘irlikda asosiy maqsad o‘zganing mulkini doimiy ravishda
ʼ
o‘zlashtirish, ya ni uni egasining egaligidan butunlay chiqarib yuborish bo‘lsa, olib
ʼ
qochishda bunday maqsad yo‘q. Jinoyatchi transport vositasidan faqat vaqtincha
foydalanishni niyat qiladi. Bu farq, jinoyatning subyektiv tomonidagi maqsad
elementiga asoslanadi va huquqiy amaliyotda qilmishni to‘g‘ri kvalifikatsiya qilish
uchun asosiy mezon hisoblanadi.
Agar jinoyatchi transport vositasini olib qochganidan so‘ng, uni sotish yoki
o‘z mulkiga aylantirish niyatida bo‘lsa, uning qilmishi olib qochishdan o‘g‘irlikka
qayta kvalifikatsiya qilinishi mumkin. Shuningdek, agar transport vositasini olib
qochish paytida zo‘rlik ishlatilgan bo‘lsa, bu holat talonchilik yoki bosqinchilik
kabi og‘irroq jinoyatlarning tarkibiga kirishi mumkin. Bunday hollarda, olib
qochish harakati asosiy jinoyatning bir qismi sifatida baholanadi va alohida
16

kvalifikatsiya qilinmaydi. Jinoyat huquqida har bir elementning aniq chegaralarini
belgilash va ularni amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash jinoyatchilikka qarshi kurashish
samaradorligini oshirishga xizmat qiladi va adolat tamoyillariga rioya etilishini
ta minlaydi.ʼ
Xulosa qilib aytganda, transport vositasini olib qochish jinoyatining
obyektiv belgilari qilmishning tashqi ko‘rinishini, ya ni transport vositasini
ʼ
g‘ayriqonuniy egallash va harakatga keltirish harakatini, uning predmetini
(mexanik transport vositasi) va ijtimoiy xavfli oqibatini (mulkdorning foydalanish
huquqidan mahrum bo‘lishi) o‘z ichiga oladi. Jinoyatning subyektiv belgilari esa
jinoyatchining ichki munosabatini, ya ni to‘g‘ri qasd shaklini, vaqtincha
ʼ
foydalanish maqsadini va turli motivlarni (bezorilik, shaxsiy ehtiyoj, boshqa
jinoyatni sodir etish vositasi) qamrab oladi. Bu belgilarning har biri jinoyatning
huquqiy mohiyatini aniqlashda va uni boshqa jinoyatlardan farqlashda o‘ziga xos
ahamiyatga ega. Jinoyatning obyektiv va subyektiv tomonlarini har tomonlama va
chuqur tahlil qilish huquqni qo‘llash amaliyotida xatoliklarning oldini olishga,
jinoyatchilikka qarshi kurashishda samarali choralarni ishlab chiqishga va adolatli
jazo tayinlashga zamin yaratadi. Bu tahlil, shuningdek, jinoyatning ijtimoiy
xavflilik darajasini aniqlash va unga nisbatan adekvat huquqiy baho berish
imkonini beradi, bu esa huquqiy davlat qurilishining asosiy tamoyillaridan biridir.
17

II BOB. TRANSPORT VOSITASINI OLIB QOCHISH JINOYATI UCHUN
JINOIY JAVOBGARLIK VA UNING KVALIFIKATSIYA MASALALARI
2.1. Jinoyatning kvalifikatsiyasi va javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlar
Jinoyat huquqida har qanday qilmishning huquqiy bahosi, ya’ni
kvalifikatsiyasi, uning ijtimoiy xavflilik darajasi va qonunda belgilangan belgilarga
muvofiqligini aniqlashni anglatadi. Transport vositasini olib qochish jinoyati ham
o‘ziga xos kvalifikatsiya xususiyatlariga ega bo‘lib, bu jinoyatning to‘g‘ri huquqiy
baholanishi adolatli jazo tayinlash va jinoyat-huquqiy siyosatning samaradorligini
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu jinoyatning kvalifikatsiyasi
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 267-moddasi normalarigaʼ
asoslanadi. Bu modda transport vositasini g‘ayriqonuniy ravishda egallab olishning
turli shakllarini va javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlarni belgilaydi.
Kvalifikatsiya jarayonida jinoyatning obyekti, obyektiv va subyektiv tomonlari,
shuningdek, subyekti chuqur tahlil qilinishi lozim. Jinoyatning to‘g‘ri
kvalifikatsiyasi huquqni qo‘llovchi organlar uchun nafaqat qonuniylikni
ta’minlash, balki jinoyatchilikka qarshi kurashda samarali choralarni ishlab chiqish
uchun ham asos bo‘ladi. Bu jarayon har bir holatning o‘ziga xos xususiyatlarini
inobatga olgan holda, qonun normalarini aniq va izchil qo‘llashni talab etadi.
Jinoyatning tarkibiy elementlarini to‘g‘ri aniqlash, xususan, transport vositasini
olib qochishda qasdning mavjudligi va maqsadning vaqtincha foydalanish ekanligi,
uni boshqa mulkiy jinoyatlardan farqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. 12
Transport vositasini olib qochish jinoyatining obyekti bevosita transport
vositalaridan xavfsiz foydalanish tartibi va jamoat xavfsizligi hisoblanadi.
Qo‘shimcha obyekt sifatida mulk huquqi ham ko‘rib chiqilishi mumkin, chunki
transport vositasini egallab olish mulkdorning mulkiga bo‘lgan huquqlarini buzadi.
Obyektiv tomon jinoyatning tashqi ifodasini o‘z ichiga oladi va transport vositasini
egallab olish harakatida namoyon bo‘ladi. Bu harakat zo‘rlik ishlatmasdan, ya’ni
mulkdor yoki boshqa shaxsning irodasiga qarshi bo‘lmagan holda, lekin ularning
ruxsatisiz amalga oshiriladi. Jinoyatning tugallanganlik momenti transport vositasi
12 Qodirov R.R. Jinoyat obyekti va predmeti: nazariy va amaliy masalalar. – Toshkent: Adolat, 2022. – B.
40–55
18

jinoyatchining g‘ayriqonuniy egaligiga o‘tgan paytdan boshlab hisoblanadi, ya’ni
jinoyatchi uni boshqarish imkoniyatiga ega bo‘lgan vaqtda. Bu yerda transport
vositasini harakatga keltirish shart emas, balki uni egallab olishning o‘zi kifoya.
Masalan, avtomobilni garajdan chiqarib, uni o‘z ixtiyoriga olgan paytda jinoyat
tugallangan hisoblanadi. Jinoyatning obyektiv tomonini tahlil qilishda, transport
vositasining turi (avtomobil, mototsikl, boshqa mexanik transport vositasi) ham
ahamiyatga ega bo‘lib, bu Jinoyat kodeksining 267-moddasida aniq ko‘rsatilgan.
Shuningdek, transport vositasini egallab olish usuli ham kvalifikatsiyada
muhimdir. Agar egallab olish zo‘rlik ishlatish bilan bog‘liq bo‘lsa, bu holat
jinoyatning og‘irlashtiruvchi holati sifatida baholanishi yoki hatto boshqa jinoyat
tarkibiga kirishi mumkin. Obyektiv tomonni aniq belgilash, jinoyatning boshqa
turdosh jinoyatlardan, masalan, o‘g‘irlikdan farqlanishiga yordam beradi, chunki
o‘g‘irlikda mulkni yashirin ravishda talon-taroj qilish maqsadi ustun turadi. 13
Jinoyatning subyektiv tomoni aybning shakli, motivi va maqsadini o‘z ichiga
oladi. Transport vositasini olib qochish jinoyati faqat to‘g‘ri qasd bilan sodir
etilishi mumkin. Ya’ni, jinoyatchi o‘z harakatlarining ijtimoiy xavfliligini anglaydi
va transport vositasini g‘ayriqonuniy ravishda egallab olishni xohlaydi. Bu
jinoyatning asosiy xususiyati shundaki, jinoyatchining maqsadi transport vositasini
doimiy ravishda o‘zlashtirish emas, balki undan vaqtincha foydalanish yoki boshqa
maqsadlarda foydalanib, keyin uni tashlab ketishdir. Agar jinoyatchining maqsadi
transport vositasini o‘zlashtirish yoki sotish bo‘lsa, bu holatda qilmish o‘g‘irlik,
talonchilik yoki bosqinchilik sifatida kvalifikatsiya qilinishi mumkin. Motivlar
turlicha bo‘lishi mumkin: shaxsiy manfaatlardan tortib, boshqa jinoyatlarni sodir
etish uchun transport vositasidan foydalanishga qadar. Masalan, jinoyatchi boshqa
bir jinoyat joyidan qochish uchun transport vositasini olib qochishi mumkin.
Subyekt esa, jinoyat sodir etgan aqli raso, jinoiy javobgarlikka tortish yoshiga
yetgan shaxsdir. O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 267-moddasiʼ
bo‘yicha javobgarlik 16 yoshdan boshlab keladi, ammo ayrim og‘irlashtiruvchi
holatlarda bu yosh 14 yoshdan boshlab belgilanishi mumkin. Subyektiv tomonni
13 Sobirov S.S. Transport vositasini olib qochish jinoyatining jinoiy-huquqiy tahlili. – Toshkent: Yuridik
adabiyotlar, 2023. – B. 25–38
19

aniq belgilash, jinoyatning mohiyatini tushunish va uning ijtimoiy xavflilik
darajasini to‘g‘ri baholash uchun fundamental ahamiyatga ega. Qasdning
mavjudligi va maqsadning vaqtincha foydalanish ekanligi, ushbu jinoyatni boshqa
mulkiy jinoyatlardan ajratib turuvchi asosiy mezon hisoblanadi. Bu jihatlar sud-
tergov amaliyotida ko‘pincha murakkabliklarni keltirib chiqaradi va har bir holatni
individual tahlil qilishni talab qiladi. 14
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 267-moddasi ikkinchi vaʼ
uchinchi qismlarida javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlar belgilangan. Bularga
takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan sodir etilishi, bir guruh shaxslar
tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilishi, hayot yoki sog‘liq uchun xavfli
bo‘lmagan zo‘rlik ishlatib yoki shunday zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitib sodir
etilishi, shuningdek, o‘ta xavfli retsidivist tomonidan yoki uyushgan guruh
tomonidan yoxud uning manfaatlarini ko‘zlab sodir etilishi kiradi. Har bir
og‘irlashtiruvchi holat jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiradi va jazo
choralarini kuchaytirishga asos bo‘ladi. Masalan, "takroran" deyilganda, shaxs
ilgari xuddi shunday jinoyatni sodir etgan va buning uchun sudlangan bo‘lsa
tushuniladi. Bu holat jinoyatchining ijtimoiy xavflilik darajasi yuqoriligini va
uning jinoyat yo‘liga qat’iy kirganligini ko‘rsatadi. "Bir guruh shaxslar tomonidan
oldindan til biriktirib" degan tushuncha esa, ikki yoki undan ortiq shaxsning
jinoyatni sodir etishdan oldin kelishib olganligini anglatadi. Bu holat jinoyatning
tashkiliy darajasi yuqoriligini va uni fosh etish murakkabligini ko‘rsatadi. Zo‘rlik
ishlatish yoki shunday zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitish holati, garchi hayot yoki
sog‘liq uchun xavfli bo‘lmasa ham, jabrlanuvchining irodasiga ta’sir o‘tkazish
orqali jinoyatning og‘irligini oshiradi.
Bu holatlar jinoyatning nafaqat mulkiy, balki shaxsga qarshi xavflilik
elementlarini ham o‘z ichiga olganligini ko‘rsatadi, bu esa jazo tayinlashda alohida
e’tibor talab qiladi. 15
14 Norboyev N. Jinoyat huquqida obyekt tushunchasining rivojlanishi. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2024. – B. 90–105
15 Saidov S.S. Mulkchilik huquqini himoya qilishning jinoiy-huquqiy mexanizmlari. – Toshkent: Iqtisod-
Moliya, 2022. – B. 110–125
20

Jinoyat kodeksining 267-moddasi uchinchi qismida belgilangan "o‘ta xavfli
retsidivist tomonidan yoki uyushgan guruh tomonidan yoxud uning manfaatlarini
ko‘zlab sodir etilishi" holatlari jinoyatning eng og‘ir shakllaridan birini tashkil
etadi. O ta xavfli retsidiv jinoyatchilikning yuqori darajada xavfliligini ifodalaydi,ʼ
chunki shaxs ilgari og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyatlar uchun sudlangan bo‘ladi va bu
uning jamiyat uchun doimiy tahdid ekanligini ko‘rsatadi. Uyushgan guruh
tomonidan sodir etilgan jinoyatlar esa, jinoyatchilikning tashkiliy shakllari bilan
bog‘liq bo‘lib, bu guruhlarning tuzilishi, rejalashtirilganligi va ko‘pincha bir
nechta jinoyatlarni sodir etishga yo‘naltirilganligi bilan ajralib turadi. Bunday
guruhlar ko‘pincha jinoyatni sodir etish uchun maxsus vositalardan foydalanadi va
jinoyatni fosh etishni qiyinlashtiradi. Bu holatlar jinoyatning ijtimoiy xavflilik
darajasini keskin oshiradi va jazo choralarini yanada kuchaytiradi. Shuningdek,
transport vositasini olib qochishni boshqa jinoyatlardan, masalan, o‘g‘irlikdan
farqlash muhimdir. O g‘irlikda jinoyatchining maqsadi mulkni doimiy ravishda
ʼ
o‘zlashtirish bo‘lsa, olib qochishda vaqtincha foydalanish maqsadi mavjud. Bu
farq kvalifikatsiyada hal qiluvchi ahamiyatga ega, chunki har bir jinoyatning
o‘ziga xos huquqiy oqibatlari mavjud. Jinoyatning og‘irlashtiruvchi holatlarini
to‘g‘ri aniqlash, sud amaliyotida adolatli va mutanosib jazo tayinlash uchun asos
bo‘ladi, bu esa jinoyat-huquqiy siyosatning asosiy tamoyillaridan biridir. 16
Jinoyat kvalifikatsiyasining nazariy asoslari jinoyat huquqi fanida chuqur
o‘rganilgan bo‘lib, har bir jinoyatning tarkibiy elementlarini aniq belgilashga
qaratilgan. Transport vositasini olib qochish misolida, jinoyatning obyekti,
obyektiv tomoni, subyekti va subyektiv tomoni o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
tushunish amaliyotda to‘g‘ri huquqiy baho berish uchun zarurdir. Masalan, "zo‘rlik
ishlatish" tushunchasining mazmuni va uning darajasi kvalifikatsiyaga bevosita
ta’sir qiladi. Agar zo‘rlik hayot yoki sog‘liq uchun xavfli bo‘lsa, qilmish boshqa
moddalar, masalan, bosqinchilik (JK 164-modda) bilan kvalifikatsiya qilinishi
mumkin. Bu esa, jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini to‘g‘ri baholashni talab
qiladi. Shuningdek, jinoyat subyektining yoshi va aqli rasoligi ham
16 Yusupov Yu. Jinoyat huquqida mulkiy jinoyatlarni farqlash muammolari. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2023. – B. 75–89
21

kvalifikatsiyada muhim rol o‘ynaydi. Jinoyat huquqi nazariyasida jinoyatning
tarkibiy elementlarining har biri alohida tahlil qilinadi va ularning o‘zaro
bog‘liqligi jinoyatning to‘liq huquqiy bahosini berish imkonini beradi. Bu jihatlar
jinoyat huquqi nazariyasi va amaliyotining o‘zaro uyg‘unligini ko‘rsatadi, chunki
nazariy bilimlar amaliyotda yuzaga keladigan murakkab masalalarni hal etishda
asos bo‘lib xizmat qiladi. Jinoyatning har bir elementini chuqur o‘rganish,
jinoyatning mohiyatini to‘liq tushunishga va unga nisbatan adolatli huquqiy
choralarni qo‘llashga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, jinoyat-huquqiy
siyosatning insonparvarlik va adolat tamoyillariga muvofiq amalga oshirilishini
ta’minlaydi. 17
Transport vositalarini olib qochish jinoyatlarining oldini olish va ularga
qarshi kurashish O zbekiston Respublikasining jinoyat-huquqiy siyosatiningʼ
muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu borada Prezident Sh.M. Mirziyoyev tomonidan
ilgari surilgan huquqiy islohotlar va jinoyat qonunchiligini liberallashtirish
tamoyillari ham muhim ahamiyatga ega. Jinoyat kodeksidagi o‘zgarishlar va
qo‘shimchalar jinoyatlarning oldini olish, ularni fosh etish va aybdorlarga adolatli
jazo tayinlashga qaratilgan. Jinoyatning kvalifikatsiyasi va javobgarlikni
og‘irlashtiruvchi holatlarni aniq belgilash jinoyatchilikka qarshi kurashda huquqni
muhofaza qiluvchi organlar faoliyatining samaradorligini oshiradi. Bu esa, o‘z
navbatida, fuqarolarning mulk huquqlarini himoya qilish va jamiyatda huquq-
tartibotni mustahkamlashga xizmat qiladi. Jinoyatning har bir elementi va
og‘irlashtiruvchi holatining chuqur tahlili sud-tergov amaliyotida yuzaga keladigan
murakkab masalalarni hal etishda asos bo‘ladi. Jinoyat huquqining doimiy
rivojlanishi va takomillashuvi, jamiyatdagi o‘zgarishlarga moslashishi,
jinoyatchilikning yangi shakllariga qarshi samarali kurashish imkonini beradi. Shu
nuqtai nazardan, transport vositasini olib qochish jinoyatining kvalifikatsiya
masalalarini doimiy ravishda o‘rganish va amaliyotni tahlil qilish, jinoyat-huquqiy
normalarni yanada takomillashtirish uchun zamin yaratadi. Bu esa, pirovardida,
17 Olimov O.O. Zo’rlik ishlatib sodir etilgan jinoyatlarning kvalifikatsiyasi. – Toshkent: O’zbekiston,
2024. – B. 130–145
22

huquqiy davlat qurish va fuqarolarning huquqiy ongi va madaniyatini oshirishga
xizmat qiladi. 18
2.2. Jinoyatning oldini olish choralari va amaliyotdagi muammolar
Transport vositasini olib qochish jinoyatining oldini olish nafaqat huquqni
muhofaza qiluvchi organlarning vazifasi, balki jamiyatning har bir a’zosi, davlat
organlari va fuqarolik jamiyati institutlarining birgalikdagi sa’y-harakatlarini talab
qiladigan murakkab jarayondir. Jinoyatga qarshi kurashishda faqatgina jazo
choralarini qo‘llash bilan cheklanib qolmasdan, balki uning sabablari va sodir
etilishiga imkon beruvchi shart-sharoitlarni bartaraf etishga qaratilgan profilaktik
chora-tadbirlar tizimini yaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu jinoyatning
ijtimoiy xavfliligi, jabrlanuvchiga yetkaziladigan moddiy va ma’naviy zarar,
shuningdek, uning takrorlanishining oldini olish zarurati bilan belgilanadi.
Profilaktika choralari umumiy va maxsus turlarga bo‘linib, har biri o‘ziga xos
maqsad va vazifalarga ega. Umumiy profilaktika jinoyatchilikning umumiy
darajasini pasaytirishga qaratilgan bo‘lsa, maxsus profilaktika aynan transport
vositalarini olib qochishga oid jinoyatlarning oldini olishga yo‘naltirilgan aniq
chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Ushbu yondashuv jinoyatchilikka qarshi
kurashishda kompleks va tizimli harakat qilish zarurligini ta’kidlaydi.
Jinoyatning oldini olishning umumiy choralari ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy-
ma’rifiy va huquqiy yo‘nalishlarni qamrab oladi. Ijtimoiy-iqtisodiy choralar
aholining turmush darajasini oshirish, ishsizlikni kamaytirish, yoshlarning
bandligini ta’minlash orqali jinoyatga moyil shaxslar sonini qisqartirishga xizmat
qiladi. Ma’naviy-ma’rifiy choralar esa jamiyatda huquqiy ong va madaniyatni
yuksaltirish, yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ularda qonunga
hurmat tuyg‘usini shakllantirishga qaratilgan. Bu borada ta’lim muassasalari,
ommaviy axborot vositalari va jamoat tashkilotlarining roli beqiyosdir. Huquqiy
choralar jinoyat qonunchiligini takomillashtirish, jazo muqarrarligi prinsipini
ta’minlash va huquqni qo‘llash amaliyotini samarali tashkil etishni o‘z ichiga
oladi. Bu choralar jinoyat sodir etish istagida bo‘lgan shaxslarni to‘xtatishga va
18 Ergashev E. Jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlarning jinoiy-huquqiy jihatlari. – Toshkent: Adolat,
2022. – B. 60–72
23

jamiyatda huquqiy tartibotni mustahkamlashga yordam beradi. Jumladan,
jinoyatning oldini olishda aholining huquqiy savodxonligini oshirish, ularni
jinoyatchilikka qarshi kurashishga jalb etish muhim ahamiyatga ega. Bu borada
davlat va jamoat tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish zarur. 19
Maxsus profilaktika choralari transport vositalarini olib qochishning
bevosita oldini olishga qaratilgan bo‘lib, texnik, tashkiliy va huquqiy jihatlarni o‘z
ichiga oladi. Texnik choralar zamonaviy signalizatsiya tizimlari, immobilayzerlar,
GPS-trekerlar, avtomobilni masofadan o‘chirish qurilmalari kabi himoya
vositalarini keng joriy etishni nazarda tutadi. Avtomobil egalarining o‘zlari ham
transport vositalarini xavfsiz joylarda saqlash, qo‘shimcha qulflash
mexanizmlaridan foydalanish orqali jinoyatning oldini olishga hissa qo‘shishlari
mumkin. Tashkiliy choralar avtoturargohlar va garaj kooperativlarida qo‘riqlashni
kuchaytirish, videokuzatuv tizimlarini o‘rnatish, shuningdek, huquqni muhofaza
qiluvchi organlar tomonidan patrul xizmatini jadallashtirishni o‘z ichiga oladi.
Huquqiy choralar esa transport vositalarini ro‘yxatga olish va qayta ro‘yxatdan
o‘tkazish tartibini takomillashtirish, avtomobil savdosi bilan bog‘liq
shartnomalarning shaffofligini ta’minlash va soxta hujjatlar bilan bog‘liq
jinoyatlarga qarshi kurashishni o‘z ichiga oladi. Bu chora-tadbirlar jinoyatchilar
uchun transport vositasini olib qochishni qiyinlashtirish va ularning qo‘lga tushish
xavfini oshirishga qaratilgan.
Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning, xususan, ichki ishlar organlari va
yo‘l harakati xavfsizligi xizmatlarining transport vositasini olib qochish
jinoyatining oldini olishdagi roli markaziy ahamiyatga ega. Ular nafaqat sodir
etilgan jinoyatlarni fosh etish va aybdorlarni javobgarlikka tortish bilan
shug‘ullanadi, balki profilaktik ishlarni ham faol olib boradi. Bu patrul xizmatini
kuchaytirish, avtomobil egalari o‘rtasida tushuntirish ishlarini olib borish,
xavfsizlik choralariga rioya qilishga chaqirish, shuningdek, avtomobil bozorlari va
ehtiyot qismlari savdosi bilan bog‘liq joylarda nazoratni kuchaytirish orqali amalga
oshiriladi. Tergov bo‘linmalari esa olib qochish jinoyatlarining tahlilini o‘tkazib,
19 Xudoyberdiyev X. Jinoyat predmeti va uning jinoyat tarkibidagi o’rni. – Toshkent: Yuridik adabiyotlar
nashriyoti, 2023. – B. 45–58
24

ularning sodir etilish sabablari va shart-sharoitlarini aniqlaydi, bu ma’lumotlar
profilaktik choralarni yanada samarali rejalashtirish uchun asos bo‘lib xizmat
qiladi. Jinoyatchilikka qarshi kurashishda huquqni muhofaza qiluvchi organlarning
tezkorligi va samaradorligi jinoyatning oldini olishda muhim omil hisoblanadi.
Shuningdek, ular aholi bilan yaqin hamkorlikda ishlashi, fuqarolardan kelgan
xabarlarga tezkor munosabat bildirishlari lozim. 20
Jamoatchilik va fuqarolik jamiyati institutlarining transport vositasini olib
qochish jinoyatining oldini olishdagi ishtiroki ham muhim ahamiyatga ega.
Mahalla fuqarolar yig‘inlari, profilaktika inspektorlari bilan hamkorlikda, aholi
o‘rtasida huquqiy targ‘ibot ishlarini olib boradi, shubhali shaxslar va holatlar
haqida huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar berishni tashkil etadi.
Qo‘shnichilik nazorati, o‘zaro yordam va mas’uliyat tuyg‘usini shakllantirish
orqali mahalla darajasida xavfsiz muhit yaratiladi. Ko‘ngillilar harakati va nodavlat
notijorat tashkilotlari ham bu borada turli loyihalar va aksiyalar o‘tkazishi,
aholining xabardorligini oshirishga hissa qo‘shishi mumkin. Fuqarolarning o‘zlari
ham o‘z mulkiga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishlari, xavfsizlik choralariga
rioya qilishlari va shubhali holatlarni zudlik bilan tegishli organlarga xabar
berishlari lozim. Bu, ayniqsa, avtomobilni qarovsiz qoldirmaslik, kalitlarni ochiq
joyda qoldirmaslik kabi oddiy, ammo samarali choralarni o‘z ichiga oladi.
Jamoatchilikning faol ishtirokisiz jinoyatchilikka qarshi kurashishda to‘liq
samaraga erishish qiyin.
Amaliyotdagi muammolar transport vositasini olib qochish jinoyatining
oldini olish samaradorligini pasaytiruvchi omillardan biridir. Texnik kamchiliklar
zamonaviy himoya tizimlarining yuqori narxi, ularning barcha avtomobil egalari
uchun qulay emasligi, shuningdek, jinoyatchilarning texnik vositalarni aylanib
o‘tish bo‘yicha doimiy ravishda yangi usullarni o‘zlashtirishi bilan bog‘liq. Ba’zi
signalizatsiya tizimlari osonlikcha buzilishi yoki o‘chirib qo‘yilishi mumkin, bu
esa avtomobil egalarining o‘z mulki xavfsizligiga bo‘lgan ishonchini pasaytiradi.
Tashkiliy muammolar esa huquqni muhofaza qiluvchi organlar o‘rtasidagi o‘zaro
20 Davlatov D. Transport vositalarining huquqiy maqomi va ularga nisbatan sodir etiladigan jinoyatlar. –
Toshkent: Fan, 2024. – B. 95–110
25

hamkorlikning yetarli darajada emasligi, ma’lumot almashinuvining sekinligi,
shuningdek, profilaktik ishlarni olib borishda resurslarning cheklanganligi bilan
bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ba’zi hollarda, avtomobilni olib qochishda ishtirok etgan
shaxslarni aniqlash va ularni javobgarlikka tortishda qiyinchiliklar yuzaga keladi,
ayniqsa, uyushgan jinoiy guruhlar faoliyat yuritganda. Bu muammolar profilaktika
strategiyalarini doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqish va takomillashtirish
zarurligini ko‘rsatadi.
Huquqiy va ijtimoiy omillar ham profilaktika amaliyotida jiddiy
muammolarni keltirib chiqaradi. Qonunchilikdagi ba’zi bo‘shliqlar yoki
noaniqliklar jinoyatchilar tomonidan suiiste’mol qilinishi mumkin. Masalan,
transport vositasini olib qochish va uni qismlarga ajratib sotish bilan bog‘liq
jinoyatlarni fosh etishda huquqiy mexanizmlarning yetarli emasligi kuzatilishi
mumkin. Ijtimoiy muammolar qatoriga aholining huquqiy madaniyatining pastligi,
o‘z mulkiga nisbatan beparvolik, shuningdek, jinoyat sodir etishga undovchi
ijtimoiy-iqtisodiy sabablar (masalan, kambag‘allik, ishsizlik) kiradi. Ba’zi shaxslar
uchun transport vositasini olib qochish tezkor boyish yoki o‘z ehtiyojlarini
qondirish vositasi bo‘lib ko‘rinishi mumkin. Uyushgan jinoyatchilikning
mavjudligi ham profilaktika ishlarini murakkablashtiradi, chunki bunday guruhlar
ko‘pincha yaxshi tashkil etilgan bo‘lib, ularni aniqlash va faoliyatiga chek qo‘yish
katta resurslarni talab qiladi. Bu omillar jinoyatning ildiz sabablariga chuqur kirib
borish va ularni bartaraf etishga qaratilgan kompleks yechimlarni talab qiladi. 21
O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 267-moddasi transportʼ
vositasini olib qochish uchun javobgarlikni belgilaydi, ammo qonunchilikni
takomillashtirish bo‘yicha bir qator yo‘nalishlar mavjud. Masalan, transport
vositasini olib qochishga tayyorgarlik ko‘rish yoki unga suiqasd qilish uchun
javobgarlikni kuchaytirish, shuningdek, ushbu jinoyatni sodir etishda
foydalanilgan texnik vositalarni musodara qilish tartibini aniqlashtirish mumkin.
Jinoyatni sodir etishda uyushgan guruhning ishtiroki yoki takroran sodir etish kabi
og‘irlashtiruvchi holatlar uchun jazo choralarini yanada qat’iylashtirish maqsadga
21 Karimova K. Jinoyat huquqida jinoyatning tushunchasi va uning tarkibiy elementlari. – Toshkent:
Innovatsiya-Ziyo, 2023. – B. 35–48
26

muvofiqdir. Bundan tashqari, olib qochilgan transport vositalarini qonuniy
aylanishga qaytarish mexanizmlarini takomillashtirish, masalan, avtomobilni
qidiruvga berish va topish jarayonlarini tezlashtirish uchun yagona ma’lumotlar
bazasini yaratish zarur. Qonunchilikdagi bo‘shliqlarni bartaraf etish jinoyatchilar
uchun qonundan qochish imkoniyatlarini cheklaydi va profilaktika choralarining
samaradorligini oshiradi. Bu, shuningdek, sud-tergov amaliyotida bir xillikni
ta’minlashga yordam beradi va jinoyatning oldini olishda huquqiy asosni
mustahkamlaydi.
Xalqaro tajriba transport vositasini olib qochish jinoyatining oldini olishda
innovatsion yechimlarni taklif etadi. Ko‘plab rivojlangan mamlakatlarda avtomobil
ishlab chiqaruvchilari tomonidan o‘rnatiladigan standart xavfsizlik tizimlari juda
yuqori darajada bo‘lib, ular immobilayzerlar, kuzatuv tizimlari va masofaviy
boshqaruv funksiyalarini o‘z ichiga oladi. Ba’zi mamlakatlarda avtomobilni
ro‘yxatga olishda uning xavfsizlik tizimlari haqida ma’lumotlarni kiritish majburiy
hisoblanadi. Shuningdek, politsiya va sug‘urta kompaniyalari o‘rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish, o‘g‘irlangan avtomobillarni topish va egalariga qaytarish
jarayonini tezlashtirishga yordam beradi. Masalan, Buyuk Britaniyada avtomobil
o‘g‘irlanishining oldini olish bo‘yicha maxsus kampaniyalar o‘tkaziladi, AQShda
esa avtomobilni qidirishda jamoatchilikni jalb etish uchun "Amber Alert" tizimiga
o‘xshash mexanizmlar qo‘llaniladi. Ushbu tajribalarni O zbekiston sharoitlarigaʼ
moslashtirish orqali profilaktika choralarining samaradorligini sezilarli darajada
oshirish mumkin. Xususan, ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, xalqaro
standartlarga muvofiq qonunchilikni takomillashtirish va xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish muhimdir.
Transport vositasini olib qochish jinoyatining oldini olish samaradorligini
oshirish uchun kompleks yondashuv zarur. Birinchidan, aholining huquqiy ongi va
madaniyatini yuksaltirish, ularni o‘z mulkiga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga
o‘rgatish bo‘yicha keng ko‘lamli targ‘ibot-tashviqot ishlarini olib borish lozim.
Ikkinchidan, zamonaviy texnologiyalarni, jumladan, sun’iy intellektga asoslangan
kuzatuv tizimlari va biometrik identifikatsiya usullarini joriy etish orqali transport
27

vositalarining himoyasini kuchaytirish kerak. Uchinchidan, huquqni muhofaza
qiluvchi organlar o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni, ma’lumot almashinuvini
jadallashtirish va profilaktika inspektorlarining faoliyatini yanada samarali tashkil
etish zarur. To‘rtinchidan, qonunchilikni doimiy ravishda tahlil qilib, undagi
bo‘shliqlarni bartaraf etish, jazo choralarini jinoyatning ijtimoiy xavflilik
darajasiga mutanosib ravishda belgilash lozim. Beshinchidan, uyushgan jinoiy
guruhlarga qarshi kurashishda xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va tajriba
almashish muhim ahamiyatga ega. Bu choralar jinoyatning oldini olish tizimini
mustahkamlab, jamiyatda xavfsizlik va barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Umumiy va maxsus profilaktika choralarini uyg‘unlashtirish orqali transport
vositasini olib qochish jinoyatlarining sonini sezilarli darajada kamaytirish
mumkin.
28

XULOSA
Transport vositasini olib qochish jinoyatining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini
chuqur tahlil qilish, ushbu qilmishning jamiyat uchun ijtimoiy xavflilik darajasini,
uning obyektiv va subyektiv belgilarini aniq belgilash orqali huquqni qo‘llash
amaliyotida yuzaga keladigan muammolarni hal etishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Ushbu jinoyat mulkdorning transport vositasiga egalik qilish, undan
foydalanish va uni tasarruf etish huquqlariga tajovuz qiluvchi, shuningdek, jamoat
xavfsizligiga tahdid soluvchi harakat sifatida baholanadi. Jinoyatning to‘g‘ri
kvalifikatsiyasi adolatli jazo tayinlash va jinoyat-huquqiy siyosatning
samaradorligini ta minlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.ʼ 22
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, transport vositasini olib qochish jinoyatining
obyektiv tomoni transport vositasini egasining ruxsatisiz g‘ayriqonuniy egallab
olish va undan vaqtincha foydalanish harakatini o‘z ichiga oladi, subyektiv tomoni
esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri qasd va mulkni talon-taroj qilish maqsadining yo‘qligi bilan
xarakterlanadi. Javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holatlar, masalan, takroran sodir
etish, bir guruh shaxslar tomonidan sodir etish yoki zo‘rlik ishlatish kabi omillar
jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini oshiradi va jazo choralarini kuchaytiradi.
Bu holatlar qilmishga huquqiy baho berishda har tomonlama inobatga olinishi
lozim. 23
Jinoyatning oldini olish choralari nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi
organlarning faoliyatini, balki texnik himoya vositalarini keng joriy etish,
aholining huquqiy savodxonligini oshirish va yoshlar orasida profilaktik ishlarni
kuchaytirishni ham talab qiladi. Kelgusida ushbu turdagi jinoyatlarga qarshi
kurashishda qonunchilikni yanada takomillashtirish, huquqni qo‘llash amaliyotini
unifikatsiya qilish va xalqaro tajribani o‘rganish muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
22 O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudi. https://www.supcourt.uz (accessed: 10.05.2024)
23 O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. https://www.adliya.uz (accessed: 11.05.2024)
29

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O zbekiston taraqqiyot strategiyasi. Toshkent:ʼ
O zbekiston, 2022. B. 45–52
ʼ
2. Toshkent Davlat Yuridik Universiteti. https://tsul.uz (accessed: 12.05.2024)
3. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. Toshkent: Adolat, 2023
4. O zbekiston Respublikasi Oliy Sudi. Jinoyat ishlari bo‘yicha Plenum qarorlari.
ʼ
https://oliysud.uz/uz/pages/plenum-qarorlari (murojaat qilingan sana:
10.03.2024)
5. Rustambayev M.X. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Toshkent: Yuridik
adabiyotlar nashriyoti, 2024. B. 87–95
6. O zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi. Jinoyat statistikasi.
ʼ
https://prokuratura.uz/uz/statistika/ (murojaat qilingan sana: 12.03.2024)
7. Ismoilov I. Jinoyat huquqi: Maxsus qism. Toshkent: Fan va texnologiya, 2023.
B. 112–120
8. Abdullayev A.A. Jinoyat huquqida mulkka qarshi jinoyatlar kvalifikatsiyasi.
Monografiya. Toshkent: Adolat, 2022. B. 65–78
9. Xolmatov A. Jinoyat huquqida transport vositalariga oid jinoyatlar. Toshkent:
Innovatsiya-Ziyo, 2023. B. 30–45
10. Usmonov U.U. Jinoyat huquqi nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Yurist media
markazi, 2024. B. 140–155
Rahbariy (normativ-huquqiy) adabiyotlar
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O’zbekiston, 2023.
2. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2025.
3. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2025.
4. O’zbekiston Respublikasining “Yo‘l harakati xavfsizligi to‘g‘risida”gi Qonuni. 2013-yil
10-aprel, O’RQ-348.
5. O’zbekiston Respublikasining “Ichki ishlar organlari to‘g‘risida”gi Qonuni. 2016-yil 16-
sentabr, O’RQ-407.
30

Ilmiy adabiyotlar
6. Rustamboyev M.X. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU, 2021.
7. Rustamboyev M.X. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga sharh. – Toshkent:
Yuridik adabiyotlar publish, 2022.
8. Kabulov R., Otajonov S., Krivoruchko A. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent:
Adolat, 2020.
9. Zaripov Z.S. Jinoyat huquqi. Maxsus qism. – Toshkent: TDYU, 2019.
10. Kruglikov L.L. Уголовное право России. Особенная часть. – Moskva: Prospekt, 2022.
Ilmiy maqolalar
11. Rustamboyev M.X. Transport vositasini olib qochish jinoyatining yuridik tavsifi. //
Davlat va huquq. 2022. №3.
12. Abdurasulov B. Avtotransport vositalarini noqonuniy egallash bilan bog‘liq jinoyatlarni
kvalifikatsiya qilish masalalari. // Yuridik fanlar axborotnomasi. 2021. №4.
13. Yuldashev D. Transport vositasini olib qochish va o‘g‘rilik jinoyatlarining o‘zaro
farqlari. // Huquq va burch. 2023. №2.
14. Axmedov A. Transport vositalari bilan bog‘liq jinoyatlar uchun javobgarlikning ayrim
masalalari. // O’zbekiston qonunchiligi tahlili. 2022. №1.
15. Egamov J. Avtotransport vositalarini olib qochish jinoyatlarining kriminologik tavsifi. //
Yurisprudensiya. 2024. №2.
Internet manbalari (veb-saytlar)
1. O’zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi:
https://lex.uz
2. O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi:
https://sud.uz
3. O’zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi:
https://iiv.uz
4. O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi:
https://adliya.uz
5. Toshkent davlat yuridik universiteti:
https://tsul.uz
31

Sotib olish