Yolg’on xabar berishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26 - Huquqshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	98.9KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

201 Sotish

Yolg’on xabar berishning jinoiy-huquqiy xususiyatlari 26

Sotib olish

YOLG’ON XABAR BERISHNING JINOIY-HUQUQIY XUSUSIYATLARI
MUNDARIJA
KIRISH
I BOB. YOLG’ON XABAR BERISH TUSHUNCHASI VA UNING
HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Yolg‘on xabar berish tushunchasi va uning ahamiyati………………………..6
1.2. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida yolg‘on xabar berish bilan bog‘liq
normalar………………………………………………………………………….10
1.3. Xalqaro huquqiy tajriba va yolg‘on xabar tarqatishga qarshi kurash
II BOB. YOLG’ON XABAR BERISHNING OQIBATLARI VA OLDINI
OLISH CHORALARI
2.1. Yolg‘on xabar berishning huquqiy va ijtimoiy oqibatlari………………….29
2.2. Yolg‘on xabar berishning oldini olish bo‘yicha taklif va tavsiyalar………..33
2.3.Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on xabar tarqalishiga
qarshi kurash………………………………………………………………………40
XULOSA…………………………………………………………………………44
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….48

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi Hozirgi kunda axborot texnologiyalarining
rivojlanishi va ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi natijasida yolg‘on xabar
berish jinoyati dolzarb muammo sifatida ko‘ndalang bo‘lib turibdi. Yolg‘on
ma’lumot tarqatish huquqiy davlat tamoyillariga zid bo‘lib, fuqarolarning
xavfsizligiga, huquqni muhofaza qiluvchi organlarning ish faoliyatiga jiddiy zarar
yetkazishi mumkin.
O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida yolg‘on xabar tarqatish bilan bog‘liq
qoidalar aniq belgilangan bo‘lib, bu turdagi jinoyatlar huquqiy jihatdan qat’iy
tartibga solinadi. Xususan, huquqni muhofaza qiluvchi organlarni chalg‘itish,
jamoat tartibini buzish va fuqarolar orasida vahima keltirib chiqarish kabi oqibatlar
uchun jinoiy javobgarlik belgilangan. Shu bois, ushbu mavzuni ilmiy va amaliy
jihatdan o‘rganish dolzarb hisoblanadi.
O’zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bunday muammolarning oldini olish
maqsadida mazkur holat bo‘yicha qonun normalarida qanday tartiblar
o‘rnatilganligi haqida quyidagilarni ma’lum qildi:
“Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi qonunning 121-moddasi 2-qismiga muvofiq
veb-saytning va (yoki) veb-sayt sahifasining egasi, shu jumladan bloger hamma
erkin foydalanishi mumkin bo‘lgan axborot joylashtiriladigan Internet jahon
axborot tarmog‘idagi o‘z veb-saytiga va (yoki) veb-sayt sahifasiga hamma erkin
foydalanishi mumkin bo‘lgan axborotni joylashtirishdan avval uning to‘g‘riligini
tekshirishi, shuningdek, joylashtirilgan axborotning noto‘g‘riligi aniqlangan
taqdirda uni darhol o‘chirib tashlashi shart.
“Jurnalistlik faoliyatini himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunning 6-moddasida
jurnalistning majburiyatlari belgilangan bo‘lib, o‘z kasbiga doir faoliyatni amalga
oshirish chog‘ida jurnalist o‘zi tayyorlayotgan materiallarining to‘g‘ri yoki
noto‘g‘ri ekanligini tekshirishi va xolis axborot taqdim etishi shartligi ko‘rsatib
o‘tilgan.

Keltirib o‘tilgan normalar ma’lumotlarning to‘g‘riligini tekshirib, keyin e’lon
qilish axborot tarqatuvchi har qanday shaxs, shu jumladan, jurnalistlar va
blogerlarning ham majburiyatlaridan biri hisoblanadi
Shuningdek, “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi qonunning 6-
moddasida ommaviy axborot vositalaridan ayrim turdagi xatti-harakatlarni sodir
etishda foydalanishga yo‘l qo‘yilmasligi belgilangan bo‘lsa, “Axborotlashtirish
to‘g‘risida”gi qonunning 121-moddasida ham qanday axborot turlari internetda
tarqatilishi mumkin emasligi nomma-nom sanab o‘tilgan.
Shu bilan birga hozirgi kunda ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on ma’lumotlarni
reklama qilish holatlari ham ko‘p uchramoqda. 1998 yil
25 dekabrda qabul qilingan “Reklama to‘g‘risida”gi qonunda noto‘g‘ri va yashirin
reklama tushunchalarining mavjudligi yolg‘on reklamaga qarshi kurashish
bo‘yicha normativ asos mavjudligini anglatadi. Bunga misol qilib ijtimoiy
tarmoqlarda bir kunda boyib ketish va’da qilingan, aslida esa reklama mualliflari
tashkil qilgan guruh yoki kanalga a’zolar va obunachilarni yig‘ishni maqsad
qiluvchi reklamalarni misol qilib keltirish mumkin.
Shuningdek, shaxs haqida uni obro‘sizlantirish maqsadida o‘z asosini
topmagan axborot tarqatganlik uchun ham qonunchilikda javobgarlik belgilangan.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 40-moddasida hamda Jinoyat
kodeksining 139-moddasida tuhmat, ya’ni, bila turib boshqa shaxsni sharmanda
qiladigan uydirmalar tarqatganlik uchun javobgarlik mavjud.
Shuningdek, yolg‘on xabar tarqatganlik uchun qonunchilikda fuqaroviy
javobgarlik ham kelib chiqishi mumkin. Xususan, ma’naviy zarar shaxsning or-
nomusi, sha’ni va qadr-qimmati va ishchanlik obro‘sini haqoratlovchi
ma’lumotlarni tarqatish tufayli etkazilgan bo‘lsa, uni etkazuvchining aybidan qat’i
gazar qoplanishi lozimligi Fuqarolik kodeksining 1021-moddasida ko‘rsatib
o‘tilgan.
Shaxsning or-nomusi, qadr-qimmati va ishchanlik obro‘sini haqoratlovchi
ma’lumotlar ham yolg‘on uydirma bo‘lishi mumkinligini inobatga olsak, mazkur

holatda zarar qanday undirilishi mumkinligi to‘g‘risidagi normalar ham
qonunchiligimizda o‘z aksini topgan.
Yolg‘on xabarlar tarqalishining oldini olish va uni tarqatgan shaxslarni
javobgarlikka tortish maqsadida 2020 yil 25 dekabrda qabul qilingan O’zbekiston
Respublikasining 658-son qonuni bilan yolg‘on axborot tarqatganlik uchun
javobgarlik belgilandi.
Ya’ni, O’zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi
kodeksning 2022-moddasiga ko‘ra, jamoat tartibiga yoki xavfsizligiga tahdid
soluvchi yolg‘on axborotni tarqatish, shu jumladan ommaviy axborot vositalarida,
telekommunikatsiya tarmoqlarida yoki Internet jahon axborot tarmog‘ida tarqatish,
BHMning 50(11 mln 150 ming so‘m) baravaridan 100 (22 mln 300 ming so‘m)
baravarigacha miqdorda jarima solishga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, Jinoyat kodeksining 2446-moddasiga ko‘ra, jamoat tartibiga yoki
jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi yolg‘on axborotni tarqatish, shu jumladan
OAVda, telekommunikatsiya tarmoqlarida yoki internet tarmog‘ida tarqatish,
shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin sodir etilsa,
BHMning 200 baravarigacha (44 mln 600 ming so‘m) miqdorda jarima yoki 300
soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki 2
yilgacha ozodlikni cheklash bilan jazolanadi.
Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilari yuqoridagi qonun
normalarini bilib qo‘yishi foydadan xoli emas. Bu to‘g‘ri ma’lumot tarqatish
mas’uliyatini oshirish bilan birga, turli feyklardan himoyalanish vositasi hamdir.
Jurnalistlar va blogerlar ham olingan faktlarni e’lon qilishda ularning to‘g‘riligini
tekshirib ko‘rishi, aholi ishonchini suiiste’mol qilishdan ehtiyot bo‘lishi maqsadga
muvofiq.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Yolg‘on guvohlik berishning ayrim
jihatlari G’.Abdumajidov 1
, Yu.Karaketov, M.X.Rustambaev, M.Usmonaliev,
1
Абдумажидов Ғ. Право на судебную защиту интересов. Имплементация норм международного права в
законодательстве Республики Узбекистан. – Т.: УМЭД. – 1999. – С.15-18.

Z.H.G’ulomov, Q.R.Abdurasulova 2
va shuningdek, Rossiya va boshqa
mamlakatlarda I.S.Vlasov, S.S.Kuzmina 3
, I.M.Tyajkova, N.A.Sartaeva kabi
olimlarning asarlarida tadqiq qilingan.
Mustaqillikka erishganimizdan keyin amaldagi jinoyat qonuni bo‘yicha odil
sudlovga qarshi jinoyatlarning jinoyat-huquqiy tavsifi Z.X.Gulyamov tomonidan
doktorlik dissertatsiyasi va A.Toshpo‘latov tomonidan yolg‘on guvohlikning
jinoyat-huquqiy va kriminologik jihatlari nomzodlik dissertatsiyasi doirasida
tadqiq qilingan.
Maqsad va vazifalar
Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – yolg‘on xabar berishning jinoiy-huquqiy
jihatlarini tahlil qilish, mavjud qonunchilik normalarini o‘rganish va ushbu
jinoyatning oldini olish choralari bo‘yicha takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
 Yolg‘on xabar berish tushunchasi va uning huquqiy asosi haqida nazariy
tahlil o‘tkazish;
 O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida yolg‘on xabar berish bilan bog‘liq
normalarni o‘rganish;
 Ushbu jinoyatning ijtimoiy va huquqiy oqibatlarini tahlil qilish;
 Mazkur jinoyatning oldini olishga qaratilgan huquqiy mexanizmlarni
o‘rganish va baholash;
 Xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishi predmeti – yolg‘on xabar berish bilan bog‘liq jinoiy-huquqiy
normalar va amaliyot.
Kurs ishi obyekti – O’zbekiston Respublikasi huquqiy tizimida yolg‘on xabar
tarqatishga oid jinoiy-huquqiy munosabatlar.
2
Абдурасулова Қ.Р. Жиноятнинг махсус субъекти. Ўқув қўлланма. – Т.: ТДЮИ. – 2005. – 124 б.
3
Кузьмина С.С. Лжесвидетельство: уголовно-правовые и уголовно-процессуальные проблемы. – СПб., -
1995. – 64 с.

I BOB. YOLG’ON XABAR BERISH TUSHUNCHASI VA UNING
HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Yolg‘on xabar berish tushunchasi va uning ahamiyati
Yolg‘on xabar berish – ataylab noto‘g‘ri axborot tarqatish bo‘lib, u jamoat
xavfsizligiga tahdid solishi, davlat organlarini chalg‘itishi va fuqarolar orasida
vahima keltirib chiqarishi mumkin. Mazkur huquqbuzarlik ijtimoiy xavfli bo‘lib,
davlat va jamiyat manfaatlariga putur yetkazadi.
Ushbu jinoyatning asosiy turlari quyidagilardan iborat:
 Huquqni muhofaza qiluvchi organlarga yolg‘on ma’lumot yetkazish –
tergov yoki sud jarayonini chalg‘itish maqsadida noto‘g‘ri axborot berish;
 Jamoat tartibini buzish uchun yolg‘on axborot tarqatish – portlash,
zo‘ravonlik yoki boshqa favqulodda holatlar haqida haqiqatga zid xabar tarqatish;
 Ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on axborot tarqatish – internet orqali noto‘g‘ri
ma’lumotlarni ataylab ommaga yetkazish.
Jinoyat kodeksi va Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga yolg‘on
axborot tarqatganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi normalar kiritildi. Bu –
jamoatchilik, xususan ijtimoiy tarmoqlar faol foydalanuvchilarining xavotirlariga
sabab bo‘lmoqda.
Bu qonunning qabul qilinishi ayniqsa OAV va blogerlarni bir «silkitib» oldi,
desak yanglishmagan bo‘lamiz. Qonun so‘z erkinligini tahlika ostida qoldiradimi,
degan savol ham yetarlicha yangradi.
Xo‘sh, bu xavotirlar qanchalik asosli? Qonun bilan so‘z erkinligini bo‘g‘ish
maqsad qilinganmi yoki so‘z erkinligidan foydalanishda mas’uliyatli bo‘lishga
da’vat qilinmoqdami?
O’zi kodekslarga qanday yangilik kiritildi?
Qonunga ko‘ra, yolg‘on axborot tarqatganlik uchun tegishli kodekslarga
ma’muriy va jinoiy javobgarlikni nazarda tutuvchi normalar kiritildi.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga kiritilgan qo‘shimcha (202-2-
modda)ga ko‘ra:

 Shaxsning qadr-qimmati kamsitilishiga yoki uning obro‘sizlantirilishiga
olib keladigan yolg‘on axborotni tarqatish, shu jumladan OAVda,
telekommunikatsiya tarmoqlarida yoki internet tarmog‘ida tarqatish – BHMning
50 baravari (1 fevralgacha 11 mln 150 ming so‘m) miqdorda jarima solishga
sabab bo‘ladi.
 Jamoat tartibiga yoki jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi yolg‘on
axborotni tarqatish, shu jumladan OAVda, telekommunikatsiya tarmoqlarida yoki
internet tarmog‘ida tarqatish – BHMning 50–100 baravari miqdorida (22 mln
300 ming so‘m) jarima solishga sabab bo‘ladi.
Jinoyat kodeksiga kiritilgan qo‘shimcha (244-6-modda)ga ko‘ra:
 shaxsning qadr-qimmati kamsitilishiga yoki uning obro‘sizlantirilishiga
olib keladigan yolg‘on axborot tarqatganlik uchun ma’muriy javobgarlikka
tortilgan shaxs ushbu huquqbuzarlikka takroran yo‘l qo‘ysa, BHMning 150
baravarigacha (33 mln 450 ming so‘m) miqdorida jarima yoki 240 soatgacha
majburiy jamoat ishlari yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki 2 yilgacha
ozodlikni cheklash bilan jazolanadi.
 jamoat tartibiga yoki jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi yolg‘on
axborotni tarqatish, shu jumladan OAVda, telekommunikatsiya tarmoqlarida yoki
internet tarmog‘ida tarqatish, shunday harakatlar uchun ma’muriy jazo
qo‘llanilganidan keyin sodir etilsa, BHMning 200 baravarigacha (44 mln 600
ming so‘m) miqdorda jarima yoki 300 soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki 2
yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki 2 yilgacha ozodlikni cheklash bilan jazolanadi.
 Ushbu moddaning uchinchi va to‘rtinchi qismlarida yuqoridagi jinoyatlarni
javobgarlikni og‘irlashtiradigan holatlarda sodir etganlik uchun yana ham og‘irroq
jazo choralari (BHMning 400 baravarigacha (89 mln 200 ming so‘m) jarima yoki
uch yilgacha ozodlikni cheklash) belgilangan.
Yuqoridagi moddalarni o‘qigan aksariyat o‘quvchini mavhum tasavvurlar
qamrab olsa, ajab emas. Zero, huquqbuzarliklar ta’rifida bir qator umumiy
tushunchalarning qo‘llangani ularni tushunib olishni qiyinlashtirmoqda.
Qonun ijodkori va amaliyotchilar qanday fikrda?

Bizningcha, ushbu huquqbuzarliklarni aniq tushunib olish uchun quyidagi bir
qator savollarga javob izlashga to‘g‘ri keladi.
 Yolg‘on axborot natijasida shaxsning qadr-qimmati kamsitilishi yoki uning
obro‘sizlantirilishi bo‘yicha aniq chegara bormi yoki bunga har bir shaxs bo‘yicha
individual baho beriladimi?
 Yolg‘on axborot natijasida shaxsning obro‘sizlantirilishi deganda yuridik
shaxs ham tushuniladimi yoki faqat jismoniy shaxs nazarda tutilyaptimi?
 Qilmish yolg‘on axborot natijasida jamoat tartibiga yoki xavfsizligiga tahdid
solish deb baholanishi uchun biror bir minimal chegara bormi?
 Yolg‘on axborot tarqatish bir qarashda tuhmat qilishga o‘xshab ketadi,
ularni bir-biridan qanday farqlash mumkin?
Ushbu savollarga javob olish uchun qonunning bevosita muallifi – Oliy
Majlis Qonunchilik palatasi deputati Umidjon Jabborov bilan bog‘landik.
Deputatning aytishicha, ushbu qonun feyk-xabarlarni tarqatib, aholi orasida
vahima va sarosima tarqatadiganlarni tiyib turish uchun ishlab chiqilgan hamda
qonun shundoq ham asosli ma’lumotlarni beradigan ishonchli OAV va blogerlar
uchun hech qanday xavf tug‘dirmaydi.
Yolg‘on axborot oqibatida qadr-qimmatning kamsitilishi yoki obro‘sizlantirish
qanday aniqlanishi, kamsitishning chegarasi haqidagi savolimizga U.Jabborov
quyidagicha javob berdi:
«Bunda aniq bir chegara mavjud emas. Buni aniqlash uchun har bir holatda
individual yondashiladi. Shaxs yolg‘on axborot oqibatida o‘zini kamsitilgan deb
topsa va sudga berishni lozim topsa, ana shundagina ushbu modda ishga tushadi.
Sud esa ayblanayotgan shaxsning haqiqatda obro‘sizlantiruvchi so‘zlardan
foydalanganini isbotlashi lozim. Bu masala sudda lingvistik yoki psixolingvistik
ekspertiza tayinlash orqali aniqlanadi. Ekspertizada yolg‘on axborot to‘lig‘icha
tahlil qilib chiqiladi».
Shuningdek, deputat kamsitish va obro‘sizlantirish faqat jismoniy shaxslarga
nisbatan sodir etilishi va bu holat bo‘yicha sudga faqat jismoniy shaxslar ariza
berishi mumkinligini bildirdi.

Qonun normalarini tatbiq qilishda sud amaliyoti bilan qiziqib, Oliy sud
sudyasi Luqmon Qodirov bilan suhbatlashdik.
«Qonunchilikka ko‘ra, yolg‘on axborot deganda, haqiqatga to‘g‘ri bo‘lmagan
ma’lumotlar tushuniladi. Qonunchilikda yolg‘on axborot natijasida shaxsning
qadr-qimmati kamsitilishi yoki uning obro‘sizlantirilishi bo‘yicha aniq chegara
mavjud emas. Shaxsning sha’ni va qadr-qimmatining kamsitilishi va uning
obro‘sizlantirilishi uyatsiz shaklda ifodalangan bo‘lishi zarur. Uyatsiz shaklda
deganda, shaxsning kishilar o‘rtasidagi muomalalarida ifodalangan, umume’tirof
etilgan qoidalarga zid bo‘lgan salbiy xatti-harakatlari tushuniladi.
Shaxslarning sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik obro‘siga putur yetkazuvchi
ma’lumotlarni tarqatish deganda, ularni ommaviy axborot vositalarida chop etish,
xizmat ta’rifnomalarida bayon etish, ko‘pchilik oldida so‘zlaganda, mansabdor
shaxslar nomiga yozilgan arizalarda yoki boshqa, shu jumladan og‘zaki bo‘lsa ham
bir necha shaxsga yoxud bir kishiga xabar qilish tushuniladi.
Bunday ma’lumotlarni faqatgina o‘ziga aloqador shaxsning o‘ziga aytish, bu
ma’lumotlarni tarqatish deb qaralmaydi», – deydi Luqmon Qodirov.
Yolg‘on axborotning tuhmatdan farqi nimada?
Yolg‘on axborot tarqatishning tuhmat qilishga o‘xshash ekani, ularni bir-
biridan qanday farqlash mumkinligi haqidagi savolimizga L.Qodirovning javobi
quyidagicha bo‘ldi:
«Tuhmat qilish boshqa shaxsni obro‘sizlantiradigan yolg‘on, uydirmalarni
tarqatishda ifodalanadi. Tuhmat qilish maqsadida uydirmalar tarqatish deganda,
ularni hech bo‘lmaganda bir kishiga istalgan shaklda (og‘zaki, yozma ravishda,
telefon orqali, kompyuter va internet yordamida) yetkazishni tushunish zarur.
Uydirma deganda, amalda mavjud bo‘lmagan yoki uydirmachi tomonidan
soxtalashtirilgan hodisalarni tushunish kerak. Aybdor ilgaridan o‘zi tarqatayotgan
uydirmalarning yolg‘onligini bilishi muhim.
Yolg‘on axborot tarqatishda esa haqiqatga to‘g‘ri bo‘lmagan ma’lumotlar
tushuniladi».

Oliy sud sudyasining ma’lum qilishicha, yuqoridagi moddalar amaliyotda
turlicha qo‘llanilishining oldini olish bo‘yicha tushuntirish berilishi
rejalashtirilmoqda.
1.2. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida yolg‘on xabar berish bilan
bog‘liq normalar
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishli moddalari yolg‘on
xabar berish jinoyatini tartibga soladi. Xususan:
 Jinoyat kodeksi 237-moddasi – bila turib yolg‘on guvohlik berish yoki
soxta ma’lumot tarqatish;
 Jinoyat kodeksi 241-moddasi – jamoat xavfsizligini buzuvchi yolg‘on
xabar berish (masalan, portlash yoki terrorchilik tahdidi haqida noto‘g‘ri ma’lumot
yetkazish).
“Gazeta.uz”ning yozishicha , Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksga
kiritilgan o‘zgartirishlarga ko‘ra, shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini qasddan
kamsitishga olib kelgan yolg‘on axborot uchun BMHning 50 barobari miqdorida
jarima belgilanadi, jamoat tartibi yoki xavfsizligiga xavf tug‘diradigan yolg‘on
ma’lumotlarni tarqatganlik uchun BHMning 50 barobaridan 100 barobarigacha
jarima belgilanishi kutilmoqda.
Taklif etilayotgan loyihada shaxs shunday harakatlari uchun muqaddam
ma’muriy javobgarlikka tortilganidan keyin 1 yil davomida takroran sodir etsagina
jinoiy javobgarlikka tortilishi belgilanmoqda. Unga ko‘ra, shaxsning sha’ni va
qadr-qimmatini kamsitadigan yolg‘on axborotni tarqatganlik uchun BMHning 150
barobari miqdorida jarima yoki 240 soatgacha jamoat ishlariga yoki 2 yilgacha
axloq tuzatish ishlariga jalb etish yoki 2 yilgacha ozodlikdan cheklash nazarda
tutilgan.
Bundan tashqari, jamoat tartibiga xavf tug‘diradigan yolg‘on ma’lumotlarni
tarqatganlik uchun BHMning 200 barobarigacha jarima belgilash yoki 300
soatgacha jamoat ishlariga yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlariga jalb etish yoki 2
yil ozodlikda cheklash taklif etilmoqda.

Bu kabi xatti-harakatlar katta miqdorda zarar yetkazsa, jarima miqdori 200 dan
4000 barobargacha belgilanishi yoki 2 yildan 3 yilgacha ozodlikdan cheklanishi
mumkin. Ommaviy tadbirlar yoki favqulodda vaziyatlarda sodir bo‘lsa — 3 yildan
5 yilgacha ozodlikdan cheklanishi yoki 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum
etilishi mumkin.
Avvalroq O’zbekiston Jinoyat kodeksidan tuhmat va haqorat qilganlik uchun
ozodlikdan mahrum qilish jazosi olib tashlanishi kutilayotgani to‘g‘risida xabar
berilgandi .
2021-yil 14-aprel kuni Farg‘ona viloyati Toshloq tumani Toshloq mahallasida
yashovchi 39 yoshli D.Mansurjon Farg‘ona viloyat IIBga «102» qisqa raqami
orqali murojaat qilgan. Unda shu kuni soat 09:00 larda uyining oldida qoldirgan
davlat raqami bo‘lmagan qora rangli «Gentra» rusumli avtomashinasini noma’lum
shaxslar tomonidan olib qochilganligini ma’lum qilgan.
Olib borilgan tezkor-qidiruv harakatlari davomida D.Mansurjonning
avtomashinasi olib qochib ketilmaganligi, balki u fuqaro I.Boburdan «Gentra»
rusumli avtomashinasini sotib olib, nomiga rasmiylashtirib, avtomashinani shu
kunga qadar I.Boburdan o‘zining egaligiga ololmayotganligi tufayli,
avtomashinani boshqa yo‘llar bilan olish maqsadida IIBga yolg‘on xabar
berganligi aniqlangan va I.Boburdan «Gentra» rusumli avtomashina ashyoviy dalil
tariqasida rasmiylashtirib olingan.
Mazkur holat yuzasidan Toshloq tuman IIB huzuridagi Tergov bo‘limi
tomonidan D.Mansurjonga nisbatan O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
237-moddasi 1-qismi (Yolg‘on xabar berish) bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan, deya
xabar berdi O’zbekiston Respublikasi IIV huzuridagi Tergov departamenti.
Hozirda tergov harakatlari olib borilmoqda.
Ta’kidlash joizki, bu turdagi jinoyatlar uchun Jinoyat kodeksi normalariga
ko‘ra, bazaviy hisoblash miqdorining 50 baravaridan 75 baravarigacha miqdorda
jarima yoki 2 yildan 5 yilgacha ozodlikni cheklash yoxud 5 yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish jazosi belgilangan

Zamon rivojlangani sari kishilar o‘rtasida muloqot vositalarining turlari ham
ortib bormoqda. Internet atalmish jahon axborot tarmog‘ida suzib yurgan son-
sanoqsiz ma’lumotlarning biri to‘g‘ri, biri qing‘ir maqsadni ko‘zlagan bo‘lsa, yana
biri kimnidir sha’ni va qadr-qimmatini kamsitishga, badnom qilishga “xizmat
qiladi”.
So‘nggi vaqtlarda ijtimoiy tarmoqlar orqali bir shaxsga nisbatan boshqa shaxs
yoki guruhlar tomonidan tuhmat qilish holatlari tez-tez uchrab turibdi.
Xo‘sh, tuhmat o‘zi nima, unga qonunlarimizda qanday jazo belgilangan?
Ushbu maqolada bular haqida qisqacha to‘xtalamiz.
Tuhmat nima?
Bila turib boshqa shaxsni sharmanda qiladigan uydirmalar tarqatish, sha’ni,
qadr-qimmatini kamsitilishiga olib keluvchi yolg‘on ma’lumotlar berish tuhmat
hisoblanadi.
Tuhmat deya atash uchun quyidagi uch belgi bo‘lishi lozim:
• tuhmat qilayotgan shaxs o‘zining tarqatayotgan ma’lumoti yolg‘on
ekanligini oldindan biladi;
• ma’lumot boshqa jismoniy va yuridik shaxsga nisbatan qaratilgan bo‘ladi;
• tarqatilayotgan bu ma’lumotlarda shaxsni yoki tashkilotni sharmanda
qilish ehtimoli mavjud bo‘ladi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudning plenum qaroriga ko‘ra, tuhmat
deganda yuridik yoki jismoniy shaxslarning sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik
obro‘sini pastga uruvchi ma’lumotlarni ommaviy axborot vositalarida, xizmat
ta’rifnomalarida, ko‘pchilik oldida so‘zlaganda, mansabdor shaxslar nomiga
yozilgan arizalarda yoki boshqa, shu jumladan og‘zaki bo‘lsa ham bir necha
shaxsga yoxud bir kishiga xabar qilish tushuniladi.
Bunday ma’lumotlarni shaxsning o‘ziga aytish – ma’lumot tarqatish deya
hisoblanmaydi. Badnom etuvchi deya, sha’ni, qadr-qimmati va ishchanlik
obro‘sini oyoqosti qiluvchi, obro‘ni to‘kuvchi ma’lumotlar deya belgilangan.
Ishdagi kamchiliklarni, jamoat va ish joylaridagi, turmushdagi fe’l-atvorini
tanqid qiluvchi, haqiqatga to‘g‘ri keladigan ma’lumotlarga shaxsni badnom

qiluvchi ma’lumotlar deb hisoblanmaydi . Tarqatilayotgan ma’lumot rost bo‘lsa,
bu tuhmat hisoblanmaydi.
Tuhmat uchun javobgarlik qanday?
Amaldagi qonun hujjatlarida tuhmat qilgan shaxsga nisbatan uning og‘irlik
darajasiga qarab ikki xil – ma’muriy va jinoiy javobgarlik belgilangan.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 40-moddasiga ko‘ra, tuhmat
qilganlik, ya’ni bila turib yolg‘on, boshqa bir shaxsni sharmanda qiluvchi
uydirmalarni tarqatganlik uchun eng kam ish haqining yigirma baravaridan
oltmish baravarigacha miqdorda jarima belgilanishi mumkin. Tuhmatga oid
ishlar bo‘yicha surishtiruv huquqni muhofaza qiluvchi organlar tomonidan ko‘rib
chiqiladi. Tuhmat qilgan shaxsga nisbatan jazo esa tegishli ma’muriy sudning
qaroriga muvofiq qo‘llaniladi.
Ma’muriy sudning qaroriga asosan tuhmat qilganlikda ifodalanuvchi
ma’muriy huquqbuzarlikni sodir etgan deb topilgan shaxs bir yil ichida ushbu
harakatni takror sodir etsa, unga nisbatan jinoyat ishi qo‘zg‘atilishi mumkin.
Jinoyat kodeksining 139-moddasi birinchi qismiga ko‘ra, tuhmat u uchun
ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin bir yil ichida takroran sodir etilsa, jinoiy
qilmish deya baholanadi. Buning uchun eng kam oylik ish haqining ikki yuz
baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yuz soatgacha majburiy jamoat ishlari
yoxud ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan bog‘liq jazo qo‘llanilishi mumkin.
Agar tuhmat qilish nashr qilish yoki boshqacha usulda ko‘paytirilgan matnda
yoxud ommaviy axborot vositalari orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, bu qilmishni va
uning uchun javobgarlikni yanada og‘irlashtiradi. Bunday holatda bir yilgacha
bo‘lgan muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan qo‘llanilishi mumkin.
Bordiyu, shaxs og‘ir yoki o‘ta og‘ir jinoyat sodir etishda ayblab yoki og‘ir
oqibatlar kelib chiqishiga sabab bo‘lgan holda yoxud xavfli retsidivist tomonidan
yoki g‘arazgo‘ylik yoki boshqa past niyatlarda tuhmat qilinsa, uch yilgacha
ozodlikdan mahrum qilinishi mumkin.

Agar shaxs tuhmatda ayblanayotgan bo‘lsa, buni surishtiruvchi, tergovchi,
prokuror tomonidan aybi isbotlanishi lozim va bunga sud baho beradi. Bajarilgan
xatti-harakatning tuhmat ekanligini isbotlash esa ma’lum vaqt talab qiladi.
1.3. Huquqiy tajriba va yolg‘on xabar tarqatishga qarshi kurash
Fikr erkinligi – инсенснинг асозий huquqlaridan biri. O’z nuqtai nazarini
ifoda ethish va erkin gapirish jamiyatdagi o‘zgarishlar uchun muhimdir. So‘z
erkinligisiz hech qanday huquqlarga eriishish mumkin emas. Аммо bu kabi
holatlar fikr erkinligiga kirmaydi, soxta va uydirma ma’lumot to‘qib, o‘zgani
haqoratlashdan boshqasi emas.
Hozirgi kunda ommaviy axborot vositalarining xolis va adolatli, tezkor va
aniq bo‘lishi uchun qat’iy qidalar mavjud. Мисол uchun Konstitutsiyasida so‘z
erkinligiga bo‘lgan huquqni quiidagi hollarda istisno qiladi: odobsizlik, ustidentan
kulish (buling), tuhmat (uydyrma, bo‘xton), bolalar pornografiyasi, yolg‘on guvoh 4
Иджтимой tarmoqlar asrida tarmoq faydalanuvchisi qarshisida haqqoniy
axborotni yolg‘onidan ajratish masalasi dolzarb bo‘lib turibdi. Gap faqat noaniq
fakt va ma’lumotlar to ‘g‘risida emas, balki avval boshdan biron maqsadni ko‘zlab
to‘qilgan yolg‘on xabarlar, ya’ni feyklar haqida bormoqda.
Фейклар ихки ва таши сиёсатга та ’ сир о ’ тказади , xususan, mamlakatlaro
ziddayatlarni kuchaytiiradi, Saylovchilarni va davlat miqyosida m qarorlar qarorlar
qabul qiluvchi shaxslarni chalg‘itadi
Фикримизов isbotiga quiidagi ikki misolni keltiramiz:
1- ключи . Вашингтонда otishma. 2016 yil Xilari Klinton сонимининг yesh
bolarni jinsiy ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotga aloqadorligi haqidagi yolg‘on
xabarga ishongan 28 yashar shaxs Комета Пинг Понг питсириясига Яксшики ,
бунда - хеч ким джиддий zararlanmadi 5
.
2-keys. 2016 yilning dekabrida Pokiston mudofaa vaziri Xavoja Asif o‘zining
Twitter sahifasida «Isroil Islomobodga yadro quroli bilan po‘pisa qildi, ammo Tel-
Aviv Pokistonda ham yadro quroli borligini unutmasin» degan mazmunda tvit
4
https://www.norma.uz 25.06.2020 yildagi O`RQ-658 –son Qonuniga asosan
5
https://www.nytimes.com/ “The New York Times’’ By Cecilia Kang and Adam Goldman Dec. 5, 2016

yozib qoldirdi. Vazir AWD News saytida e’lon qilingan feyk xabarga ishonib bu
tvitni yozgan edi. Isroil mazkur xabar yolg‘on ekanini isbotlash uchun ancha ovora
bo‘ldi. Birgina yolg‘on xabar mamlakatlararo siyosiy inqirozga sabab bo‘layozdi 6
.
Ko‘rinib turganidek, yolg‘on xabarlarga hokimiyatda katta vakolat va kuchga
ega insonlar, saylovchilar, kasallarni davolovchi vrachlar, umuman, muhim
qarorlar qabul qiluvchi insonlar ishonib qo‘yishlari mumkin. Bu esa juda jiddiy
oqibatlarga olib kelishini taxmin qilish qiyin emas.Bugungi kunda feyklardan
kelayotgan xavf ko‘lamini to‘g‘ri baholab, ularga qarshi davlat miqyosida
kurashish tendensiyasi dunyo davlatlari orasida tobora rivojlanib borayotganini
ko‘rish mumkin.
Ayniqsa, «deep-fakes» (sun’iy aql ishtirokida soxta axborot, foto va
videomateriallarni tayyorlash) avj olib borayotganini kuzatilmoqda. Shu
munosabat bilan yolg`on xabarlar mavzusi yirik muhokama maydonlarida tez-tez
tilga olinmoqda. Jumladan, 2019 yil 21-22 fevralda Venada bo‘lib o‘tgan YEXHT
Parlament assambleyasining qishki sessiyasida 7
bu mavzu diqqat e’tiborda turdi.
Bundan tashqari, 2019 yilgi Xalqaro Peterburg yuridik forumi ham «Feyk-nyus
borasidagi qonunchilikka OAVning munosabati: Rossiya va jahon tajribasi»
mavzusida o‘tkazildi 8
. Feyklarga qarshi kurash strategiyasini izlab topish hozirda
qator Yevropa mamlakatlari va AQSHning prioritetlari qatoridan joy olgan.
Fayk news o‘zi nima?
Feyk- ingliz tilidagi “fake”, ya’ni soxta, uydirma, yolg‘on so‘zidan olingan.
Bu o‘zbek tiliga, ayniqsa, ijtimoiy tarmoq tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
kiritilmoqda. Umuman olganda feyk – asosan internet kanallari orqali tarqatilishi
urf bo‘layotgan soxta xabarlar yoki ma’lumotlardan iborat 9
.
Soxta yangiliklar fenomeni qachon paydo bo‘lganligini aniqlash qiyin, ammo
yolg‘on xabarlar doimo ziddiyatlar asosida yaratiladi. Jahonda sodir bo‘layotgan
urushlar, diniy va milliy ziddiyatlar, ichki siyosiy nizolarning barchasining asosida
6
https://www.nytimes.com/ “The New York Times’’ By Russell Goldman Dec. 24, 2016
7
https:oscepa.org > meetings 21-22.02. 2019
8
https://spblegalforum.ru IX Sankt-Peterburg xalqaro yuridik forumi 2019 (SPIEF) manba Federal Sanoat mulk
instituti – www1.fips.ru
9
Axborot texnologiyalari bilan bog’liq jinoyatlar haqida Vikipediyadan (bepul Internet entsiklopediyasi) tezkor
ma’lumotnoma

yolg‘on xabarlar yotib, ularni kelib chiqishiga turtki bo‘ladi. Feyk xabarlarni
tarqatishdan asosiy maqsad e’tiborni tortish, yolg‘on xabarlarga foydalanuvchilarni
ishontirish, jamiyatda amaldagi hukumatga nisbatan ishonchsizlikni hosil qilish.
Bu biz ahamiyat bermayotgan mayda ammo asorati katta bo‘lgan muommolardan
biridir.Sababi hozirgi kunda aholining 51 foizi ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi
2020 yil iyul oyidagi ma’lumotlariga ko‘ra, 3,96 milliard kishi (dunyo aholisining
51%) ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadi.O’zbekistonda 2020 yil yanvar oyida bu
ko‘rsatkich 3,2 million kishiga etdi 10
. 2018-yil boshida Axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalarini rivojlanirish vazirligi bergan ma`lumotiga binoan
O’zbekistonda Internetdan foydalanuvchilar soni 20 milliondan oshgan. Ijtimoiy
tarmoqlarning (Facebook, Instagram, Telegram) faol kundalik auditoriyasi 1,6 mln
foydalanuvchini tashkil etadi 11
.
Har qanday noto‘g‘ri xabar feyk bo‘ladimi?
-Yo‘q, har qanday noto‘g‘ri ma’lumot ham feyk bo‘lavermaydi. Bunda ushbu
ma’lumotning kelib chiqishi va uni tarqatishdan ko‘zlangan maqsad muhim rol
o‘ynaydi.Masalan, ob-havo ma’lumotlarini tarqatuvchi «bugun yomg‘ir
yog‘maydi» desa, bunday deyishga ilmiy-tadqiqiy asoslari bo‘lsa, ammo yomg‘ir
yog‘sa, ushbu ma’lumot feyk hisoblanmaydi. Biroq bugun yomg‘ir yog‘ish-
yog‘masligi haqida umuman ma’lumotga ega bo‘lmay, «yomg‘ir yog‘adi» deya
ataydan yolg‘on ma’lumot tarqatsa, feyk bo‘ladi.
Feyklarning oddiy jurnalistlik xatolaridan farqi shuki, ular avval boshdanoq
ma’lum manfaatlarni ko‘zlab, ataydan to‘qib chiqariladi va tarqatiladi.Shu sababli
ham jahon tajribasida yolg‘on axborot tarqatganlik uchun javobgarlik aynan
«avvaldan bila turib ataydan tayyorlash va tarqatish» holatlariga nisbatan tatbiq
etilishi alohida ta’kidlab o‘tilgan. Ya’ni axborot tarqatuvchining noto‘g‘ri
ma’lumotni tarqatishda uning noto‘g‘ri ekanini bilishi va bundan biron manfaat-
maqsad ko‘zlagani isbotlanishi lozim. Olaylik, ijtimoiy tarmoq foydalanuvchisi u
yoki bu ma’lumotning rostligiga ishonib, uni o‘z sahifasida ulashsa, bu
huquqbuzarlik emas, biroq ma’lumotning yolg‘onligini bilib turib uni yaratsa
10
https://www.gazeta.uz AKT vazirligining matbuot anjumani hisoboti 11.12.2020
11
uz.infocom.uz sayti maerialidan foydalanildi 27.01.2018 rukn: INTERNET

va/yoki uni tarqatishda ishtirok etsa, huquqbuzarlik deb qaraladi. Bunda tarqatilgan
ma’lumotning feyk yoki xato deb tan olinishini mansabdor shaxs emas, sud hal
qiladi 12
.
Ba’zan odamlar yolg‘onligi aniq bo‘lib turgan axborotga ko‘proq ishonishadi.
Chunki inson tabiatida yolg‘onga ishonish kuchliroq. Yolg‘on xabarda kimningdir
sha’niga nisbatan salbiy fikrlar bo‘ladi, u, albatta, tanqidiy bo‘ladi. Axborot
oluvchilar odatda haqiqiy holat baribir yashiriladi, degan gumonda yolg‘on
mazmundagi axborotga ko‘proq ishonadi. Shuning uchun yolg‘on axborot qanday
ko‘rinishda bo‘lmasin, unga ishonch kuchliroq va haqiqat yuzaga chiqquniga qadar
odamlar orasida aylanib yuradi.Bu bir tomondan, axborotni o‘z vaqtida oshkor
qilmaslik bilan ham bog‘liq. Shuning uchun feyk xabarlarning ijtimoiy
tarmoqlarda tarqalishi oson. U yoki bu axborot rasmiy manbalarda chop
etilmagach, turli kanallarda, bu sohada professional bo‘lmagan insonlar tomonidan
voqealarning noto‘g‘ri talqin qilingan holda tarqalishi mana shunday oqibatlarni
ham keltirib chiqaradi.
Soxta yangiliklarning tarqalishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillardan biri bu axborot
mahsulotlarini ishlab chiqarishda media institutlari tomonidan monopoliyani
yo‘qotishdir. 50 yoki 70 yil oldin, ommaviy aloqani ilmiy asoslashga urinishlar
yangi boshlanganda, yangiliklar mahsulotlarini yaratish imkoniyatiga ega bo‘lgan
asosiy ommaviy axborot vositalari institutlari, ya’ni yirik gazetalar, nashriyotlar,
televizion studiyalar, media-konglomeratlar, davlat kanallari va boshqa yirik
o‘yinchilarning media bozori vakillari bo‘lgan. Bu, birinchi navbatda, televizion
eshittirish juda ko‘p resurslarni talab qiluvchi jarayon bo‘lganligi va gazetalarni
ommaviy bosib chiqarish moddiy resurslarning katta xarajatlari va boshqa ko‘plab
muassasalar bilan aloqalarni o‘rnatish zarurati bilan bog‘liqligi bilan izohlanadi 13
.[
Muammoni ilmiy ishlab chiqish darajasi haqida gapiradigan bo`lsak. Axborot
muhitiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan soxta yangiliklar qator rus va xorijiy
tadqiqotchilarning ilmiy qiziqishlari doirasidir. Soxta yangiliklarning taniqli
12
Urbek Toshkenov Huquqiy siyosat tadqiqot instituti ilmiy rahbari nutqidan
13
Borden, S. L. The role of journalist and the performance of journalism; Ethical lessons from «fake» news
(seriously) / S. L. Borden, C. Tew // Journal of Mass

yaratuvchisi Mil Grnkarov soxta ma’lumotni yaratish soddaligi va uni fosh
etishning o‘ta qiyinligi haqida shunday deydi: «Ko‘pgina soxta yangiliklar oddiy
odamlar tomonidan yoziladi. Bir narsa aniq: soxta yangiliklarni to‘qish va tarqatish
uni aniqlash va fosh etishdan ko‘ra ancha osondir « 14
. Mil Grnkarov 13 yoshida
soxta yangiliklardan foydalanishni boshladi. Makedoniyadan Siyosatshunoslik va
biznesni boshqarish yo‘nalishida tahsil olgan talaba sifatida Mil dunyo
miqyosidagi muhim saylovlarda diqqat markazida bo‘lgan.Mashxur prodyuser Gay
Kampanelli o‘z nutqida “Biz gaplashayotgan narsa – bu havodan to‘qib chiqarilgan
hikoyalar. Ko‘pgina o‘lchovlar bo‘yicha, ataylab va har qanday ta’rifga ko‘ra bu
yolg‘ondir” 15
, deb ta’rif beradi.
Soxta yangiliklar: nega bu muammo va u bilan qanday kurashish mumkin?
Xalqaro tadqiqotlarga ko`ra dastlab alohida shaxslar yoki turli e`tiqotdagi
kichik guruhlar tomonidan amalga oshirilib kelingan “badnom qilish” usuli
keyinchalik tartibli usulda ma`lum mavqeyga ega jurnalistlar, siyosatchilar hamda
mansabdor shaxslarga nisbatan keng qoralovchi usulga aylandi 16
.
Soxta yangiliklar atamasiga 2015 yildan beri ko‘proq e’tibor berilib
kelinmoqda. Afsuski, dunyoda yagona, umuman qabul qilingan atama yo‘q, ammo
olimlar, jurnalistlar va siyosatchilar ushbu mavzuni faol muhokama
qilishmoqda.Olimlarning fikriga ko‘ra, tekshirish ma’lumot bilan ishlash
usullaridan biri, faktlarni tekshirish esa materiallarni tayyorlash formatidir 17
.
Nima uchun soxta yangiliklar juda qiyin muammo?
Bu erda ikkita omil muhim rol o‘ynaydi.
Birinchidan, psixologik omil. Soxta narsalar bizning e’tiborimizni bir zumda
jalb qiladigan hissiyotlarga, rang-barang va ba’zan haqiqiy bo‘lmagan
sarlavhalarga asoslangan. Masalan, agar siz alkogol koronavirusni engib o‘tishga
qodir deb hisoblasangiz, u holda alkogolning samaradorligini tasdiqlaydigan
14
https:langustdesign.ru rasmiy saytdan olingan manba
15
Allcott, H., Gentzkow, M. Social Media and Fake News in the 2016
16
Батурин Ю.М., Жодзинский А.М. Компьютерная преступность и Компьютерная безопасность. – М.:
НОРМА, 1991
17
Michele Simonato ”Information technology in criminal procedure” Dans Revue internationale de droit pénal
2014/1-2 (Vol. 85), pages 261 à 310

yangiliklarga duch kelsangiz, ehtimol siz uni “tibbiy maqsadlar” uchun
ishlatgansiz.
Ikkinchi omil – bu insonning kundalik hayotida ijtimoiy sahifalar rolining tez
o‘sishi. Facebook, Twitter, YouTube va Google kabi texnik gigantlar muammoni
tekshiruvchi kompaniyalarni yollash orqali muammoni hal qilishga urinmoqdalar,
ammo bu ham epidemiyani to‘xtata olmadi. Muammo, biz allaqachon ko‘rib
chiqqanimizdek, nafaqat tabiatan texnologik, balki psixologik hamdir.
Soxta yangiliklarni kim yaratadi
Kipr Texnologiya universiteti va Birmingemdagi Alabama universiteti
olimlari quyidagi bo‘linishni taklif qilishadi:
– Terroristik tashkilotlar. Ijtimoiy sahifalar ular uchun yangi a’zolarni jalb
qilish uchun platforma bo‘lib xizmat qiladi.
-Trollar. Xuddi shu ro‘yxatda olimlar trollarni kiritishni taklif qilmoqdalar,
ular o‘zlarining fikriga ko‘ra Internetning boshqa foydalanuvchilarini bezovta
qilish va ularga aralashish uchun ishlaydi. Bunga Aziza Umarovaning ishi kiradi, u
2019 yilda “O’zbekiston havo yo‘llari” ni tanqid qilgandan so‘ng trollarning
faollashishini e’lon qildi 18
. Trolling ko‘pincha satira bilan aralashadi, shuning
uchun olimlar va jurnalistlar hali ham aniq chegaralarni aniqlay olmaydilar.
– Iqtisodiy foydadan manfaatdor odamlar. Soxta yangiliklar butun
kompaniyalarni xarob bo‘lishiga olib kelishi mumkin, shuning uchun manfaatdor
tomonlar raqobatchilarga qarshi mish-mishlar va yolg‘on yangiliklarni tarqatishga
kirishadilar.
– Jurnalistlar. Shuni esda tutish kerakki, ayrim hollarda jurnalistlar bosim
ostida, ko‘pincha – vaqt omili bosimi ostida, xabardorlik darajasi, manbalarning
to‘g‘riligi, shuningdek, davlat organlari tomonidan ma’lumotni yashirish yoki
buzib ko‘rsatishda ishlaydi.
Xo‘sh, O’zbekistonda bunga nisbatan qanday chora tadbirlar ko‘rilyapti?
O’zbekiston uchun soxta xabarlar mavzusi nima uchun muhim?
Butun dunyoda bo‘lgani kabi, O’zbekistonda ham ijtimoiy tarmoqlar allaqachon
18
kun.uz manbasi 09.07.2019 yoki m.facebook.com Aziza Umarova shaxsiy posti

jamoatchilik fikrini shakllantirishga sezilarli ta’sir ko‘rsatadigan virtual makonga
aylandi.
Afsuski, bunda ta’sir usullari va vositalari doim ham qonuniy, to‘g‘ri va
maqsadga muvofiq tanlanmayapti. Yuqorida biz feyklarning turli maqsadlar
yo‘lida qo‘llaniladigan yuqori samarali, ammo oqibatlarini taxmin qilish mushkul
bo‘lgan vosita ekanini aytib o‘tdik. Masalaga bugun ijtimoiy tarmoqlar o‘zbek
segmenti misolida qarasak, muammolarni yanada aniq ko‘ramiz.Masalan,
yerqalampirni koronavirusga davo degan feyk ortidan moddiy foyda ko‘rishdan
tortib u yoki bu amaldorni «o‘ldi-qamaldi»ga chiqarib, asossiz xavotir uyg‘otish
orqali omma ongini manipulyatsiya qilishga urinishgacha.
Fake xabarlarga qarshi kurashda aholining mediasavodxonligini oshirishdan
tortib ushbu masalani qonun orqali tartibga solishgacha bo‘lgan qilinadigan qator
masalalarga yechim topish lozim.
Xususan, Milliy qonunchiligimizda feyk xabarlarni tarqatganlik uchun
javobgarlik nazarda tutilmagan. Ma’muriy va Jinoyat kodekslarida zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda ijtimoiy muhim
ahamiyatga molik masalalarda yolg‘on ma’lumotlarni haqiqiy deb taqdim etishga
javobgarlik belgilanmagan.
Ayrim faol internet foydalanuvchilarida axborot madaniyatining past
darajadaligi hamda mas’uliyatsizlik va jazoga tortilmaslik tuyg‘usi sabab aholi
orasida sarosimaga va ijtimoiy munosabatlarning beqarorlashuviga olib keluvchi
yolg‘on axborotlar va uydirmalar faol tarqatilayotgani kuzatilmoqda.
Bu holat, o‘z navbatida, mamlakat hayotidagi jarayonlar va voqealarga
nisbatan jamoatchilikning asossiz salbiy fikri shakllanishi to‘g‘risidagi xavotirlarga
sabab bo‘lmoqda. Zero ko‘pchilik fuqarolar mazkur xabarlarni haqiqiy va to‘g‘ri
deb qabul qiladi. Shu bois bugun ushbu harakatlar uchun javobgarlik masalasi kun
tartibiga chiqdi.
Ayni masalaga yondashishda tartibga solishni senzura bilan adashtirmaslik,
me’yor va mezonlarni aniq belgilab olish hamda qaror qabul qilish vakolati
sudlarda ekanini unutmaslik lozim.

Bu kabi holatlarni inobatga olgan holda O’zbekiston Respublikasi
“Axborotlashtirish va ma’lumotlarni uzatishdagi qonunga xilof harakatlarni sodir
etganlik uchun javobgarligi kuchaytirilganligi munosabati bilan O’zbekiston
Respublika qonun-hujjatlariga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risidagi 2007-yil 30-
noyabr qonunida kompyuter tizimida noqonuniy foydalanish bilan bog‘liq xavfli
qilmishlar jinoyat deb belgilandi hamda jinoyat kodeksi “Axborot texnologiyalari
sohasidagi jinoyatlar” nomi bilan XX bob bilan toldirildi. Mazkur bob Jinoyat
kodeksi maxsus qismining “Jamoat xavfsizligi va jamoat tartibga qarshi jinoyatlar
” deb nomlangan oltinchi bo‘limga kiritildi 19
. Butun dunyodagi kabi O’zbekistonda
ham mazkur sohadagi huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan qonunlar
mavjud bo‘lib, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining Ommaviy axborot
vositalariga bag‘ishlangan 67-moddasida “Ommaviy axborot vositalari erkindir va
qonunga muvofiq ishlaydi. Ular axborotning to‘g‘riligi uchun belgilangan tartibda
javobgardirlar”, deb yozilgan. “Axborot olish kafolatlari va erkinligi to‘g‘risida”gi
qonunning 4-moddasida “Axborot olish erkinligining asosiy prinsiplari
axborotning oshkoraligi, hamma olishi mumkinligi, ochiqligi va haqqoniyligidan
iboratdir”, deyilgan. Bulardan tashqari, “Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari
to‘g‘risida”gi qonunning 7-moddasida: “Axborotni buzib talqin etish va soxtalash-
tirish taqiqlanadi.
Ommaviy axborot vositalarida noto‘g‘ri ma’lumotlarni rad etish holatlari tez-tez
uchrayotganiga e’tibor berganmisiz? Masalan, O’zbekistondagi blokirovka
davomida karantin choralarining uzaytirilishi, Toshkentda ko‘k rangdan foyda-
lanishni taqiqlash va hattoki “monster” ning tomlarida uchib yurgani haqida rad
etishlar bir necha bor e’lon qilingan.
O’zbekistonda AntiFake.Uz 20
soxta yangiliklarini rad etish uchun maxsus
kanal ochildi. Shuningdek, 2020 yil dekabr oyida O’zbekiston Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasi deputatlari yolg‘on ma’lumotni, shu jumladan ommaviy
axborot vositalari va Internetda tarqatganlik uchun ma’muriy jazo choralari va
19
M.X. RUSTAMBAYEV “O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI JINOYAT HUQUQI K U R S I V TOM “ MAXSUS
QISM T:. 703-719.betlar
20
AntiFake.UZ rasmiy sayti

jinoiy jazoni joriy etish to‘g‘risidagi qonun loyihasini ma’qulladilar. Endi, shaxsni
kamsitishga yoki obro‘sizlantirishga olib kelgan yolg‘on ma’lumot uchun 50 BRV
miqdorida jarima qo‘llaniladi va jamoat tartibiga yoki xavfsizligiga tahdid soluvchi
dezinformatsiya 50 dan 100 BRVgacha jarimani nazarda tutadi.
O’zbekistonda ijtimoiy tarmoqlardagi yolg‘on ma’lumotlarga qarshi kurashish
bo‘yicha birorta qo‘mita tashkil qilinmagan.To‘g‘ri diniy ekstremizm,terrorizm
hamda davlatga qarshi qaratilgan ma’lumotlarni aniqlash-kurashish bo‘yicha
qo‘mita tuzilgan,ammo bu qo‘mita yolg‘on ma’lumotlar bilan ish ko‘rmaydi.Mart
oyida O’zbekistonda jinoyat kodeksiga o‘zgartirishlar kiritilib, karantin haqida
yolg‘on ma’lumotlarni tarqatganlik uchun jinoiy jaborgarlik belgilangan edi, deya
xabar bergan o‘sha payda OAV. Yolg on xabarlarga qarshi kurashish maqsadidaʻ
davlat va nodavlat tashkilotlarining va umuman aholi barcha qatlamining o rni
ʻ
katta. Yolg on axborot qancha tez tarqalsa, shuncha tez unga qarshi to g ri va xolis
ʻ ʻ ʻ
axborotni iste molchilar e tiboriga yetkazish talab qilinadi. 1997 yil 24 aprelda
ʼ ʼ
qabul qilingan “Axborot olish kafolatlari va erkinligi to g risida”gi 400-I-son
ʻ ʻ
Qonunning 5-moddasida har kim axborot olishni so rab bevosita o zi yoxud
ʻ ʻ
qonuniy vakillari orqali murojaat etish huquqiga ega ekanligi ko rsatilan
ʻ 21
.
Qonunning 121-moddasida hamma erkin foydalanishi mumkin bo lgan
ʻ
axborotni Internetda tarqatish tartibi belgilangan. Unga ko ra qaysi turdagi axborot
ʻ
turlari Internetda tarqatilmasligi nomma-nom ko rsatib o tilgan.
ʻ ʻ
Bundan tashqari moddada veb-saytning va (yoki) veb-sayt sahifasining egasi,
shu jumladan bloger hamma erkin foydalanishi mumkin bo lgan axborot
ʻ
joylashtiriladigan Internet jahon axborot tarmog idagi o z veb-saytiga va (yoki)
ʻ ʻ
veb-sayt sahifasiga hamma erkin foydalanishi mumkin bo lgan axborotni
ʻ
joylashtirishdan avval uning to g riligini tekshirishi, shuningdek joylashtirilgan
ʻ ʻ
axborotning noto g riligi aniqlangan taqdirda uni darhol o chirib tashlashi shartligi
ʻ ʻ ʻ
ko rsatilgan.
ʻ
1998 yil 25 dekabrda qabul qilingan “Reklama to g risida”gi 723-I-son
ʻ ʻ
Qonunda noto g ri va yashirin reklama tushunchalarining mavjudligi yolg on
ʻ ʻ ʻ
21
“Axborot olish kafolatlari va erkinligi to g risida”gi 400-I-son Qonunning 5-moddasida ; 24.04.1997
ʻ ʻ

reklamaga qarshi kurashish bo yicha normativ asos borligini ko rsatadi.ʻ ʻ
Shu sababli yolg on axborotga qarshi kurashish bo yicha alohida qonun hujjati
ʻ ʻ
ishlab chiqishning zarurati yo q. Faqatgina ularga nisbatan kurashni kuchaytirish
ʻ
maqsadida qonunchilikka o zgartirish va qo shimchalar kiritish lozim bo ladi.
ʻ ʻ ʻ
Xususan, “Axborotlashtirish to g risida”gi Qonunning 121-moddasi 3-qismida
ʻ ʻ
belgilangan talablarga amal qilinmagan taqdirda veb-saytdan va (yoki) veb-sayt
sahifasidan foydalanish O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilagan
ʻ
tartibda maxsus vakolatli organ tomonidan cheklanishi mumkin.
Ammo amalda Vazirlar Mahkamasi tomonidan qanaqa tartib belgilanganligi va
qanday organ maxsus vakolatli organ hisoblanishi to g risida amaldagi
ʻ ʻ
qonunchilikda biron-bir normativ-huquqiy hujjat mavjud emas.
“Ommaviy axborot vositalari to g risida”gi Qonunda shaxslar qatori yolg on
ʻ ʻ ʻ
ma lumotlarni tarqatgan ommaviy axborot vositasiga ushbu faktni OAVning o zi
ʼ ʻ
aniqlagan hollarda o z tashabbusiga ko ra axborot bo yicha raddiya berish
ʻ ʻ ʻ
huquqini berish kerak.
O zbekiston Respublikasining Ma muriy javobgarlik to g risidagi kodeksiga
ʻ ʼ ʻ ʻ
belgilangan o zgartirishlarni kiritgan holda yolg on ma lumotlarni bila turib
ʻ ʻ ʼ
tarqatganlik uchun javobgarlikni kiritish maqsadga muvofiq.
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi 237-moddasiga yolg on xabar
ʻ ʻ
berganlik uchun javobgarlikni og irlashtiruvchi holatlardan biri sifatida jinoyat
ʻ
to g risida berilgan yolg on xabar aholi o rtasida vahima yoki qo rquv chiqargan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
holatlarni kiritish lozim bo ladi
ʻ 22
.
Xorijiy davlatlar tajribasi nimalarga e’tibor qaratayotganini o`rganishimiz
muxum. Jumladan, Malayziyada 2018 yil aprelida “Yolg on xabarlarga qarshi
ʻ
kurashish to g risida”gi Qonun qabul qilindi.Oradan ko p vaqt o tmay, ya ni 2018
ʻ ʻ ʻ ʻ ʼ
yilning avgust oyida mazkur qonun bekor qilindi. Bunga jamoatchilikning
Qonunga e tirozi, huquq himoyachilarining noroziligi sabab bo ldi. Ularning
ʼ ʻ
fikricha, qonun fuqarolarning so z erkinligiga bo lgan huquqini cheklashni
ʻ ʻ
22
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
ʻ

ko zlagan. Qonun o zi amalda bo lgan davr mobaynida ko plab bahs-ʻ ʻ ʻ ʻ
munozaralarga sabab bo lgan edi.
ʻ
Fransiya Prezidenti Emmanuel Makron tomonidan yolg on xabar
ʻ
tarqatayotgan ommaviy axborot vositalariga nisbatan ta sir choralarini qo llashni
ʼ ʻ
nazarda tutuvchi qonun qabul qilinishi e lon qilindi.Shunga qaramay Fransiya
ʼ
Milliy Majlisi quyi palatasi “Yolg on xabarga qarshi kurash to g risida”gi Qonun
ʻ ʻ ʻ
loyihasini ma qulladi. Agar mazkur qonun kuchga kirsa, fransuz sudlari ommaviy
ʼ
axborot vositasini ularning ishonchliligi bo yicha kelib tushgan shikoyatga ko ra
ʻ ʻ
bloklab qo yish vakolatiga ega bo ladi va 48 soat ichida axborotning to g ri yoki
ʻ ʻ ʻ ʻ
noto g ri ekanligini aniqlaydi.
ʻ ʻ
Rossiya Federatsiyasi Federatsiya Kengashining quyi palatasi – Davlat
Dumasi tomonidan ham 2019 yil yanvaridan boshlab yolg on xabarga qarshi
ʻ
kurashish maqsadida “Axborot, axborot texnologiyalari va axborot himoyasi
to g risida”gi va “Ommaviy axborot vositalari to g risida”gi Federal qonunlarga
ʻ ʻ ʻ ʻ
o zgartirishlar kiritish ustida ishlanmoqda. Bu borada ma lum natijalarga erishildi
ʻ ʼ
ham. 2019 yil 13 mart kuni Rossiya Federatsiya Kengashi yolg on xabarlar
ʻ
tarqatgan resurslarni bloklash va jazolash ko zda tutilgan qonun loyihasini
ʻ
ma qulladi.
ʼ
Ukraina Oliy Radada yolg on xabarlarga qarshi kurash maqsadida bir nechta
ʻ
variantlar ilgari surilgan. Ulardan biri yolg on xabar tarqatgan jurnalistlarni sud
ʻ
qaroriga muvofiq ommaviy reyestrga kiritishdir. Shuningdek yolg on xabar
ʻ
tarqatganlik uchun katta miqdordagi jarimalar qo llash ham taklif etilmoqda.
ʻ
Fransiya, Rossiya va Ukrainada ilgari surilayotgan qonun loyihalarida asosiy
urg u yolg on xabar tarqatgan jurnalistlar va ular faoliyat olib boradigan ommaviy
ʻ ʻ
axborot vositalariga nisbatan qaratilgan. Ulardan farqli ravishda Malayziya
tomonidan qabul qilinib, bekor qilingan qonunda javobgarlik subyekti nafaqat
jurnalist yoki ommaviy axborot vositasi, balki jismoniy hatto yuridik shaxslarning
ham javobgarligi nazarda tutilgan.
Buyuk Britaniyada Internetdagi feyklar va manipulyatsiyalarga qarshi
kurashish keng tus olgan. Hozirgi kunda Buyuk Britaniya hukumati tomonidan

internet tartibga solish prinsiplarini o zida aks ettiruvchi Raqamli xartiyani qabulʻ
qilish ustida ish olib borilmoqda. Buning uchun ko ngillilar, IT-kompaniyalar,
ʻ
ta lim muassasalari, aholi va jamoatchilik tashkilotlari jalb qilingan
ʼ
Mediada savodxonlik kampaniyasi Kanadada ham keng qo‘llanilmoqda. 2019
yilda Kanadadagi parlament saylovlari oldidan rasmiylar dezinformatsiya va
saylovlarning aralashuviga qarshi kurashish uchun hukumatning maxsus guruhini
tuzdilar. Singapurda media-savodxonlik dasturi ishga tushirildi. Biroq, Internetda
yolg‘on ma’lumot tarqatadigan odamlar javobgarlikka tortiladilar. Ummonda
hukumat davlat xizmatchilarining malakasini oshirmoqda, ammo mamlakatda
qat’iy qonunlar ham mavjud.
Masalan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti COVID-19 pandemiyasi paytida
dezinformatsiya tarqalishiga qarshi kurashning beshta usulini taklif qildi. Bularga
dalillarni yig‘ish va ishonchli ma’lumotlarni tarqatish, yirik telekommunikatsiya
kompaniyalari bilan hamkorlikda kampaniyalarni boshlash, jurnalistlar va
ommaviy axborot vositalari bilan o‘zaro aloqalar va fuqarolik jamiyati bilan
ishlash kiradi. Shuningdek, BMT so‘z erkinligi tamoyillariga rioya qilish
zarurligini eslatdi.
Soxta yangiliklar muommosiga huquqiy yechim bormi?
Yolg`on ma`lumotlarni tarqatayotgan trollarni qay tarzda jazoga tortish
mumkin?
Qisqa javob ha, ammo bu unchalik oddiy emas. Mamlakatlar, jurnalistlar,
akademiklar va siyosatchilar dezinformatsiya va yolg‘on ma’lumotlarga qarshi
kurashishning turli usullarini qo‘llashmoqda.
O zbekiston Respublikasi qonunchiligida Internetda tarqaluvchi yolg on
ʻ ʻ
xabarlarga qarshi kurashuvchi alohida qonun hujjati mavjud emas. Lekin axborot,
axborotlashtirish va reklama sohalarini, ommaviy axborot vositalari faoliyatini
tartibga soluvchi bir qator qonun hujjatlari mavjud. Shu sababli o rganilgan xorij
ʻ
davlatlari tajribasidan kelib chiqqan holda mavjud qonunchilikka o zgartirish va
ʻ
qo shimchalar kiritish yo li bilan vujudga kelgan huquq bo shliqlarini Bartaraf
ʻ ʻ ʻ
etish mumkin.

Albatta, tanganing ikki tomonini ko ra bilish lozim. Internet va ijtimoiyʻ
tarmoqlar orqali yangi do stlar orttiriladi, mavjudlari bilan aloqalar mustahkamlab
ʻ
boriladi, uydan yoki ofisdan chiqmay turib xaridlar qilinadi, mahsulot narxlari
haqida ma lumotga ega bo linadi va yangiliklardan soniyalar ichida xabardor
ʼ ʻ
bo lish imkoniyati mavjud. Ijtimoiy tarmoqlar foydalanuvchilarining yarmi brend
ʻ
mahsulotlar ishlab chiqaruvchilarining sahifalariga obuna bo lishgan.
ʻ
Tanganing ikkinchi tomoniga nazar tashlanadigan bo lsa.Ularning ba zilari bu
ʻ ʼ
orqali piar yaratish, ba zilari kimlarnidir obro sizlantirishni, aholi o rtasida vahima
ʼ ʻ ʻ
uyg otishni, turli bo htonlar tarqatib, davlat hokimiyati organlari obro sini
ʻ ʻ ʻ
to kishni maqsad qilgan. Shu sababli dunyo davlatlari Internetda tarqatilayotgan
ʻ
yolg on xabarlarga qarshi kurashish, ularning salbiy oqibatlarini bartaraf etish
ʻ
bo yicha fikr yuritmoqda
ʻ
Hodisa aybdorlari to g risida yolg on faktorlarni ma lum qilish, masalan,
ʻ ʻ ʻ ʼ
aslida umuman hodisaga aloqador bo lmagan shaxslarni hodisa ishtirokchisi,
ʻ
hodisa aybdori sifatida ko rsatganlik uchun javobgarlik masalalari qonunchilikda
ʻ
bayon etilmagan.
Amalda mamlakatimizda yolg on axborotlarni tarqatishga qarshi quyidagicha
ʻ
holat mavjud:
O zini bechorahol, og ir bemor sifatida yoki shunday turdagi bemorlarni
ʻ ʻ
davolovchi, yaxshi odamlarning xayr-ehsoni hisobiga boyishni maqsad qilgan
shaxslarni insonlarning ishonchini suiiste mol qilib, boylik orttirishni maqsad
ʼ
qilganidan kelib chiqib, Jinoyat kodeksi 168-moddasida belgilangan firibgarlik
jinoyati bilan kvalifikatsiya qilish mumkin;
Kishilar o rtasida vahima va qo rquv kayfiyatini uyg otish maqsadida
ʻ ʻ ʻ
terrorchilik akti sodir etilganligi to g risida noto g ri xabar berganlik Jinoyat
ʻ ʻ ʻ ʻ
kodeksi 237-moddasida belgilangan yolg on xabar berish jinoyati bilan
ʻ
kvalifikatsiya qilinishi mumkin.
Bundan tashqari Internet tarmog ida kishilarni o ziga jalb qilish, boylik
ʻ ʻ
orttirish maqsadida og ir kasalliklarni davolovchi dorilarni ixtiro qilganligi yoki
ʻ
shunday kasalni davolashini aytib yolg on axborot berishni JK 168-moddasi bilan
ʻ

kvalifikatsiya qilish imkoni mavjud. Mobil aloqa vositasi orqali yolg on xabarʻ
tarqatish holatlari uchrab turishini inobatga olib, buni ham ushbu modda bilan
qamrab olish mumkin 23
.
Shu bilan birga, bir qator holatlar bo yicha qonunchilikda bo shliqlar mavjud:
ʻ ʻ
Aholi o rtasida vahima, qo rquv va davlatga qarshi norozilik kayfiyatini
ʻ ʻ
uyg otish maqsadida halokatlar (tabiiy yoki boshqa turdagi) yolg on axborot
ʻ ʻ
tarqatganlik;
Aholi o rtasida vahima uyg otish uchun aslida sodir bo lgan fojialar
ʻ ʻ ʻ
to g risida noto g ri va tasdiqlanmagan axborot tarqatganlik;
ʻ ʻ ʻ ʻ
Hodisa aybdorlari to g risida yolg on faktorlarni ma lum qilish, masalan, aslida
ʻ ʻ ʻ ʼ
umuman hodisaga aloqador bo lmagan shaxslarni hodisa ishtirokchisi, hodisa
ʻ
aybdori sifatida ko rsatganlik uchun javobgarlik masalalari qonunchilikda bayon
ʻ
etilmagan.
2007 yil 15 yanvardagi O RQ-78-son Qonun bilan tasdiqlangan “Ommaviy
ʻ
axborot vositalari to g risida”gi Qonunning 34-moddasida Yuridik yoki jismoniy
ʻ ʻ
shaxs ommaviy axborot vositasida e lon qilingan, haqiqatga mos kelmaydigan
ʼ
hamda o zining sha ni va qadr-qimmati yoki ishchanlik obro sini tahqirlovchi
ʻ ʼ ʻ
ma lumotlar uchun raddiya berishni tahririyatdan talab qilishga haqli ekanligi
ʼ
ko rsatilgan. Bu bilan shaxslarning raddiya berish va javob qaytarish huquqi
ʻ
mustahkamlangan.Shu sababli yolg on axborotga qarshi kurashish bo yicha
ʻ ʻ
alohida qonun hujjati ishlab chiqishning zarurati yo q. Faqatgina ularga nisbatan
ʻ
kurashni kuchaytirish maqsadida qonunchilikka o zgartirish va qo shimchalar
ʻ ʻ
kiritish lozim bo ladi. Xususan, “Axborotlashtirish to g risida”gi Qonunning 121-
ʻ ʻ ʻ
moddasi 3-qismida belgilangan talablarga amal qilinmagan taqdirda veb-saytdan
va (yoki) veb-sayt sahifasidan foydalanish O zbekiston Respublikasi Vazirlar
ʻ
Mahkamasi belgilagan tartibda maxsus vakolatli organ tomonidan cheklanishi
mumkin.[22]
Ammo amalda Vazirlar Mahkamasi tomonidan qanaqa tartib belgilanganligi va
qanday organ maxsus vakolatli organ hisoblanishi to g risida amaldagi
ʻ ʻ
23
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
ʻ

qonunchilikda biron-bir normativ-huquqiy hujjat mavjud emas.
O zbekiston Respublikasining Ma muriy javobgarlik to g risidagi kodeksigaʻ ʼ ʻ ʻ
belgilangan o zgartirishlarni kiritgan holda yolg on ma lumotlarni bila turib
ʻ ʻ ʼ
tarqatganlik uchun javobgarlikni kiritish maqsadga muvofiq.
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi 237-moddasiga yolg on xabar
ʻ ʻ
berganlik uchun javobgarlikni og irlashtiruvchi holatlardan biri sifatida jinoyat
ʻ
to g risida berilgan yolg on xabar aholi o rtasida vahima yoki qo rquv chiqargan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
holatlarni kiritish lozim bo ladi.
ʻ

II BOB. YOLG’ON XABAR BERISHNING OQIBATLARI VA OLDINI
OLISH CHORALARI
2.1. Yolg‘on xabar berishning huquqiy va ijtimoiy oqibatlari
Yolg‘on xabar tarqatishning huquqiy oqibatlari quyidagilardan iborat:
 Jinoiy javobgarlik – yolg‘on ma’lumot tarqatgan shaxslar belgilangan
tartibda jazoga tortiladi;
 Moliyaviy zarar – huquqni muhofaza qiluvchi organlar va davlat idoralari
yolg‘on xabarni tekshirish uchun resurslarni sarflashiga olib keladi;
 Jamoat ishonchining pasayishi – fuqarolar rasmiy axborotga ishonchsizlik
bilan qaray boshlaydi;
 Psixologik va ijtimoiy xavf – yolg‘on xabar odamlarning vahimaga
tushishiga, turli salbiy oqibatlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Kriminologiyada jinoyatchilikning oldini olishga katta e’tibor beriladi. Bu
haqda o‘z vaqtida Ch.Bekkaria ham aytib o‘tgan edi 24
. Kriminologiyada
jinoyatlarni oldini olish, ularni to‘xtatish va profilaktika qilishning xar hil
koncepciyalari ishlab chiqilgan. Jinoyatchilikning oldini olish koncepciyasiga:
1) profilaktika qilish (jinoyat sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan
shart-sharoitlarni aniqlash va bartaraf etish faoliyati);
2) ogohlantirish (jinoyat sodir etish niyatidagi shaxslarni aniqlash va ularga
nisbatan chora ko‘rish);
3) to‘xtatish (jinoyatni tayyorlayotgan shaxslarni aniqlash va ularga nisbatan
chora ko‘rish) faoliyati kiradi.
P.P.Osipov o‘zi ishlab chiqqan jinoyatchilikning oldini olish tizimini
―jinoyatchilikka ta’sir ko‘rsatish tizimi deb nomlagan. U mazkur tizimni sosiy‖
vazifasi jinoyatchilikning holatiga ijobiy o‘zgartiritshlar kiritishdan iborat bo‘lgan
ijtimoiy institutlar majmui deb tavsiflaydi. Ushbu tizimning unsurlari qatorida u:
1) kriminoligik ogohlantirish; 2) jinoyat-sudlov faoliyati; 3) mahkumlarni
mehnatga jalb qilish orqali tarbiyavi ta’sir ko‘rsatishni qayd etadi.
24
Беккария Чезаре. О преступлениях и наказаниях. М. Инфра-М. – 2004. – С. 91.

Ta’lim-tarbiya singari umumijtimoiy chora-tadbirlar yolg‘on guvohlik
berishning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. Bu chora-tadbirlar maxsus
sarfxarajatlarni talab etmaydi. Jinoyatchilikning oldini olishni umumiy chora-
tadbirlari shaxs guvoh, jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimon sifatida jalb
qilinishidan ancha oldin amalga oshiriladi. Shu bois bu ogohlantirishni dastlbki
ogohlantirish deb atash mumkin. Dastlabki umumijtimoiy ogohlantirish chora-
tadbirlari orasida, eng avvalo, insonda to‘g‘riso‘zlikni qayd etish lozim. Bunday
so‘zlash va yozish, har qanday yolg‘onga salbiy munosabatda bo‘lish odatini
insonga singdirish yolg‘on guvohlik berishni oldini olish negizidir.
Fuqarolarda qonunga hurmat hissini tarbiyalash, qonunga itoatkor, yuksak
huquqiy madaniyatli fuqaroni shakllantirish, adliya va huquqni muhofaza qilish
organlarining obro‘isni oshirish chora-tadbirlari ham umumijtimoiy xususiyatga
egadir. Bu chora-tadbirlar ham yolg‘on guvohlik berishning oldini olish
ahamiyatiga ega.
So‘nggi yillarda O’zR da sud hokimiyatini takomillashtirish va mustahkamlash
chora-tadbirlari amalga oshirilmoqda. Lekin bu hokimiyat fuqarolar ishonchini
hali to‘liq qozonib ulgurgani yo‘q. Sud hokimiyatiga ishonchsizlik esa yolg‘on
guvohlik berishga yo‘l ochadi. Sud qarorlarining bajarilmasligi, sud xarajatlarini
qimmatligi ayniqsa, salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Sud hokimiyatini takomillashtirish,
uning obro‘sini oshirish bo‘yicha qonun yo‘li bilan hamda amaliy tartibda qabul
qilinayotgan tashkiliy-chor tadbirlar odil sudlov qarshisida fuqarolik burchini
vijdonan bajarishga ko‘maklashishi shubhasiz.
Jinoyatchilikni maxsus oldini olish, ya’ni yolg‘on guvohlik berishga izchil
ta’sir ko‘rsatish tizimi chora-tadbirlarining bir nehchta guruxidan tashkil topadi:
kriminoligik, protsessual, kriminalistik, jinoyat-huquqiy chora-tadbirlar shular
jumlasidandir. Bunday tasnifda muhofaza (qo‘riqlash) yo‘sinidagi chora-tadbirlar
protsessual chora-tadbirlar bilan qamrab olinishi mumkin.
Sudlar, surishtiruv va dastlabki tergov organlari, tezkor-qidiruv faoliyatini
amalga oshiruvchi, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibini qo‘riqlovchi organlar

yolg‘on guvohlik berishni maxsus ogohlantirishning asosiy subyektari odil
sudlovning to‘g‘ri, samarali amalga oshirilishidan manfaatdor bo‘lishlari lozim.
Sudlar, surishtiruv va dastlabki tergov organlari jinoyat ishlarini tergov qilish
va ko‘rib chiqish jarayonida yolg‘on guvohlik berishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri
profilaktika qilish uchun kata imkoniyatga ega. Masalan, dastlabki tergov
bosqichidagi so‘roq bilan suddagi so‘roq o‘rtasidagi mumkin qadar oz vaqt o‘tishi
yolg‘on guvohlik berishning oldini olish uchun juda muhimdir. O’tkazilgan
tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, keyinchalik yolg‘on ko‘rsatuv bergan
guvohlarning kata qismi - 67% tergovning dastlabki kunlarida o‘tkazilgan
so‘roqlarida haqqoniy ko‘rsatuv bergan. So‘roqlar o‘rtasidagi vaqt uzayishiga
qarab berilgan ko‘rsatuvlarni o‘zgartirish holatlari ko‘payib boradi. Bunda,
guvohlar va jabrlanuvhcilar ko‘rsatmalarining turg‘unligi nuqtai nazaridan oldingi
so‘roq o‘tkazilganidan va dastlabki tergov boshlanganidan bir oy otganidan keyin
davr ―krizis davri hisoblanadi: bu davrda guvohlar va jabrlanuvchilarning 60%i
o‘z ko‘rsatuvlarini o‘zgartiradi.
Bu vaqtga kelib ish bo‘yicha asosiy guvohlar aniqlanadi, ular bergan
ko‘rsatuvlarning ahamiyati ayon bo‘ladi, jinoyat bilan bog‘liq iztiroblar kamayadi,
ularning o‘rnini rahm-shafqat va achinish tuyg‘ulari egallaydi. Ayni vaqtda,
ayblanuvchining qarindosh-urug‘lari, tanish-bilishlari tomonidan ta’sir va tazyiq
ham kuchayib boradi. Bunda ular har xil usullarni qo‘llaydilar, xususan, achintirish
uchun ko‘z yoshi to‘kadilar, qo‘rqitadilar, pora evaziga og‘dirishga harakat
qiladilar va h.k.
Yuqorida zikr etilgan holatlarni bartaraf etish uchun sud ish yurituvi tartibini
soddalashtirish, ijtimoiy xavfi uncha kata bo‘lmagan va uncha og‘ir bo‘lmagan
jinoyatlar to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha sudga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat etish
imkoniyatini kengaytirish zarur, deb o‘ylaymiz.
Jinoyatlarning oldini olishning mxsus turi kriminologik profilaktika jinoyat
sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan shart-sharoitlarni aniqlash va
o‘rganish hamda ularga ta’sir ko‘rsatish faoliyatini qamrab oladi 25
.
25
Криминология. Под ред. Н.Ф.Кузнецовой и Г.М. Миньковского М. – 1994., Криминология. Учебник.
Отв.ред. И.М. Рогов, Е.А.Алауханов. Алматы. Казығурт. – 2006. – С. 123.

Yolg‘on guvohlik berishga qarshi kurash mumkinligi uning genezisi va boshqa
holatlarning tizimli tadqiq qilinishni yo‘lga qo‘yish zarurligini ko‘rsatadi. Shu
munosabat bilan davriy monitoring o‘tkazishni tashkil etishni taklif qilish mumkin.
Bu ish bilan O’zR Prokuraturasi barcha huquqni muhofaza qilish organlarining
jinoyatchilikka qarshi kurash sohasidagi faoliyatini muvofiqlashtiruvchi organ
sifatida shug‘ullanish mumkin.
Tadqiqotning amaliy ahamiyatini ta’minlash maqsadida viloyatlardagi
tergovchilar va sudyalarga har bir jinoyat ishi bo‘yicha to‘ldirish uchun maxsus
so‘rovnomalar taklif etish va bevosita yolg‘on guvohlik berishga qarshi kurahs
choralarini amaliyotda joriy qilish masalalarini o‘rganish mumkin.
Kriminogen omillarni kuzatish va tahlil qilish asosida Respublikamizda
yolg‘on guvohlik berishning oldini olishga qaratilgan, guvohlarning xavfsizligini
ta’minlash choralarini ko‘zda tutadigan ―Guvoh maqsadli dasturini qabul qilish‖
maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Yolg‘on guvohlik berishni umumiy profilaktika qilish ommaviy axborot
vositalaridan faol foydalanish, yolg‘on guvohlik beruvchilar ustidan bo‘lib o‘tgan
sud processlaridan lavhalar ko‘rsatish kabilar yo‘lga qo‘yilishi lozim. Bunda
yolg‘on guvohlik berishning salbiy oqibatlari yorqinroq va ishonchliroq ko‘rsatib
berilishi zarur.
Yolg‘on guvohlik berishning oldini olish dastlabki tergovdagi so‘roqlar bilan
suddagi so‘roqlar o‘rtasidagi vaqt oralig‘I eng kata muammolardan biridir.
Jabrlanuvhci yoki guvoh sudda o‘zini qanday tutishi mumkinligini oldindan
prognoz qilish maqsadga muvofiq deb o‘ylaymiz. Buning uchun huquqni
muhofaza qilish organi guvoh yoki jabrlanuvchini bu vaqt oralig‘idagi xulq-atvori
va niyatlari to‘g‘risida axborotga ega bo‘lishi lozim.
Bunday axborotni faqat mazkur shaxslar arizasiga binoan qo‘riqlash chora-
tadbirlari amalga oshirilgan hollarda olish mumkin. Agar guvoh yoki jabrlanuvchi
manfaatdor shaxslar ta’sirida bila turib yolg‘on ko‘rsatuv berishga
tayyorlanayotgani haqida haqqoniy ma’lumotlar bo‘lsa, bu haqda tergovni
o‘tkazgan tergovchiga, ish yuborilgan sud raisiga va prokurorga xabar berish

kerak. Tergovchiga yolg‘on guvohlik berish niyatida bo‘lgan shaxsning barcha
o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida gapirib berishni tavsiya etish mumkin deb
o‘ylaymiz.
Uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashning samaradorligini oshirishda
jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligini ta’minlash muhim ahamiyatga ega.
Chunki, I.Ismailov keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra uyushgan jinoiy guruhlar
tomonidan sodir etilayotgan bosqinchilikning 70-80%, talonchilikning 65-70%,
tovlamachilikning 30-40%, firibgarlikning 20-25%, o‘zlashitirish va rastrataning
510%, o‘g‘rilikning 40-50% aniqlanib, qayd etilgan 26
. Bunda albatta,
jabrlanuvhcilar va guvohlarning xavfsizligi qonun yo‘li bilan yetarlicha muxofaza
qilinmaganligi ham mazkur jiinoyatlarning ochilmasligi omillaridan biridir.
Shu sababli ham surishtiruv, dastlabki tergov organlari va sudlar
jabrlanuvchilar, guvohlar va processing boshqa ishtirokchilari xavfsizligini
ta’minlash, ularga nisbatan turli ta’sirlar o‘tkazilishining oldini olish masalasiga
jiddiy e’tibor qaratishlari kerak.
2.2. Yolg‘on xabar berishning oldini olish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
Mazkur jinoyatning oldini olish uchun quyidagi chora-tadbirlarni amalga
oshirish zarur:
 Qonunchilikni takomillashtirish – yolg‘on xabar tarqatish bilan bog‘liq
jazo choralari yanada qat’iylashtirilishi lozim;
 Texnologik nazoratni kuchaytirish – ijtimoiy tarmoqlarda noto‘g‘ri
ma’lumot tarqalishini aniqlash va bloklash tizimini joriy etish;
 Jamoatchilikni xabardor qilish – fuqarolarni rasmiy axborot manbalaridan
foydalanishga o‘rgatish va yolg‘on xabarning zararlarini tushuntirish;
 Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning malakasini oshirish – yolg‘on
xabarlarni aniqlash va ularni oldini olish bo‘yicha tergov va sud tizimi xodimlarini
o‘qitish.
Yolg‘on guvohlik berishning eng samarali choralari vositalari bu
jinoyathuquqiy va jinoyat-processual choralar hisoblanadi.
26
Исмаилов И. Жиноятчиликда уюшганлик: назария ва амалие?т муаммолари. – Т. – 2005. - 140 б.

Yolg‘on guvohlik berishga qarshi kurashning jinoyat-huquqiy choralari ichida
mazkur qilmishlar uchun jinoiy jazolarning qo‘llanilishi samaradorligini
ta’minlash muhim o‘rin tutadi.
Amaldagi JKda oddiy yolg‘on guvohlik berish uchun ozodlikdan mahrum
qilish jazosi belgilanmagan, lekin olti oygacha qamoq jazosi joriy etildiki, bu jazo
o‘zining huquqiy tabiatiga ko‘ra ozodlikdan mahrum qilishdan ham og‘irroqdir 27
.
JK 238-moddasi 1-qismida yolg‘on guvohlik berish uchun muqobil tarzda
quyidagi jazolar nazarda tutiladi:
1) eng kam oylik ish haqining yigirma besh baravarigacha miqdorda
jarima;
2) ikki yilgacha ahloq tuzatish ishlari; 3) olti oygacha qamoq.
Yolg‘on guvohlik berishga takroirylik xos emas, chunki bir odam o‘z hayotida
bir necha marta jinoyatning guvohi bo‘lishi kam uchraydi. Yolg‘on guvohlik
berish uchun jazoga tortish ko‘proq umumiy prevensiya, ya’ni boshqa shaxslar
tomonidan yolg‘on guvohlik berish holatlarining oldini olish uchun zarur. Lekin
belgilangan jazolarning yengilligi va amalda kam qo‘llanilishi yolg‘on guvohlik
berish uchun jazoning umumiy oldini olishga qaratilgan ta’sirini kuchayitradi.
Ayni vaqtda, amaldagi JKda og‘irlashtiruvchi holatlarda sodir etilgan yolg‘on
guvohlik berish uchun ozodlikdan mahrum qilish jazosi saqlab qolindi, lekin uning
muddati kamaytirildi. JK 238-moddasining ikkinchi qismida jazo chorasi sifatida
ikki yildan uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari yoki uch yilgacha ozodlikdan
mahrum qilish jazosi belgilandi.
Ayrim huquqshunoslar yolg‘on guvohlik berish uchun jinoiy javobgarlikning
haddan tashqari yengilligi mazkur jinoyatlarga qarshi kurash samaradorligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi deb hisoblaydilar 28
.
Ba’zi xorijiy mamlakatlarda yolg‘on guvohlik berishga nisbatan qattiq jazo
choralari ko‘zda tutulgan. Masalan, Norvegiyada har qanday hokimiyat organiga
berilgan yolg‘on guvohlik uchun jarima yoki ikki yilgacha qamoq jazosi, sudda
27
Усмоналиев М. Жиноят ҳуқуқида жазо тайинлашнинг умумий асослари. Т. Адолат. – 2001.
28
Горелик А., Лобанова В.Л. Преступления против правосудия. СПб, - 2005. – С. 303.

qasamyod qilganidan keyin berilgan yolg‘on guvohlik uchun esa 5 yilgacha qamoq
(JK 163,166 paragraflari) jazosi qo‘llanishi mumkin.
Agarda yolg‘on guvohlik aybsiz shaxsni jinoyat sodir etishda ayblab sodir
etilgan bo‘lsa, olti oydan sakkiz yilgacha qamoq jazosi qo‘llanilishi mumkin.
Yol’gondan ayblangan shaxs ozodlikdan mahrum qilish taridagi jazoga hukm
qilinib jazoni qisman yoki to‘liq o‘tagan bo‘lsa, yohud o‘lim jaosiga hukm
qilingan bo‘lsa, yolg‘on guvohlik bergan shaxs bir yildan kam bo‘lmagan
muddatga qamoq jazosiga tortilishi mumkin.
Ayni vaqtda biz yolg‘on guvohlik berish uchun jazoni kuchaytirish
tarafdorimiz, ammo o‘gir oqibatlarga olib keladigan yolg‘on guvohlik berish
(ayblangan shaxsga ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jazoning tayinlanishi,
yol’gon ayblov asosida jazoga tortilgan shaxsning sog‘lig‘i buzilishi va h.k)
hollarida o‘girroq jazo chorasi Jk 238-moddasi 3-qismida aks ettirilishi kerak deb
hisoblaymiz.
Jinoyat processual choralar. Yol’gon guvohlik berish aynan surshtiruv,
dastlabki tergov olib borishda yoki sudda ishlarni ko;rish jarayonida sodir qilinar
ekan, uning sabablarini, unga qarshi kurash va oldini olish choralarini to‘gri
belgilash samaradorligini oshirishda yolg‘on guvohlik berish subyektlari bo‘lgan
guvoh, jabrlanuvhci, ekspert va sodir etilishini oldini olishga qaratilgan processual
vositalarni tadqiq etish lozim bo‘ladi 29
.
O’zR JPK da yolg‘on guvohlik berish jinoyatlarini oldini olishga qaratilgan
normalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ularni mazmuniga ko‘ra, ta’qiqlovchi, guvohlik
berish subyektlariga tasir o‘tkaizhsning oldini olishga qaratilgan va
rag‘batlantiruvchi normalar bo‘lishi mumkin.
Yolg‘on guvohlik berishni ta’qiqlovchi normalar JPKning 55-, 66-, 72-, 117-
217- va 441-moddalarini kiritish mumkin. JPKning 55-moddasi ikkinchi va
to‘rtinchi qismlarida jabrlanuvchining bila turib yolg‘on ko‘rsatuv berganligi
uchun; 66-moddasi ikkinchi va va to‘rtinchi qismlarida guvohning bila turib
yol’gon ko‘rsatuv berganligi uchun; 68-moddasi to‘rtinchi qismida ekspertning
29
Кузьмина С.С. Лжесвидительство. Уголовно-правовые и уголовно-процессуальные проблемы. – М. – 1995.
– С. 10-11.

bila turib yolg‘on xulosa berganligi uchun; 72-moddasi uchinchi qismida
tarjimonning bila turib yolg‘on tarjima qilganligi uchun javobgarligi belgilangan.
Yuqorida ko‘rsatilgan normalarda jinoyat processi ishtirokchilarini yolg‘on
guvohlik berishini oldini olish maqsadida ularni javobgarlikka tortilishlari
mumkinligi bilan ogohlantiradi.
Ko‘pincha yolg‘on guvohlik berish qarindosh-urug‘chilik munosabati bilan
bog‘liq bo‘ladi. Shu sababli JPK 116-moddasida gumon qilinuvhci, ayblanuvhci,
sudlanuvchining yaqin qarindoshlari gumon qilinuvhciga, ayblanuvchiga taalluqli
holatlar haqida guvoh va jabrlanuvhci tariqasida faqat o‘zlarining roziligi bilan
so‘roq qilinishlari mumkinligi belgilangan. So‘roq berganlarida esa, ular ham
yolg‘on guvohlik berganlik uchun javobgarlik to‘g‘risida ogohlantiriladilar.
JPK 121-moddasida voyaga yetmagan guvoh va jabrlanuvchilarni so‘roq
qilishning o‘ziga xos jihatlari hisobga olinib, 16 yoshga to‘lmagan guvoh yoki
jabrlanuvchini so‘roq qilish ularning qonuniy vakili yoki kata yoshdagi qarindoshi,
pedagog yoki jabrlanuvchining vakili ishtirokida ularning roziligi bilan o‘tkazilishi
belgilangan.
Guvohlik berish subyektlariga ta’sir o‘tkazishning oldini olishga qaratilgan
normalar deganda guvohlik berish subyektlariga ish bo‘yicha haqiqatni
so‘zlamaslik, faktlarni yashirish maqsadida tazyiq o‘tkazilishini oldini olishga
qaratilgan normalarni kiritishimiz mumkin. Bunday normalarga JPK 170-moddasi
va 270-moddalari misol bo‘la oladi. Guvoh va jabrlanuvhcilarning tergov
harakatlarini o‘tkazish vaqtida bergan ko‘rsatuvlari haqida ma’lumotlarni sir
saqlanishi ham ular xavfsizligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
JPKning 375moddasida ushbu masala o‘z yechimini topgan. JPKning 270-
moddasida jabrlanuvhci, guvoh yoki ishda ishtirok etayotgan boshqa shaxslarga,
shuningdek, ularning oila a’zolari yoki yaqin qarindoshlariga o‘ldirish, kuch
ishlatish, molmulkni yo‘q qilib tashlash yohud mol-mulkiga shikast yetkazish
bilan yoki g‘ayrihuquqiy hatti-xarakatlar bilan tahdid qilinayotir deyish uchun
yetarli ma’lumotlar mavjud bo‘lgan taqdirda surishtiruvchi, tergovchi, prokuror,
sud bu shaxslarning hayoti, salomatligi, sha’ni, qadr-qimmati va mol-mulkini

muhofaza qilish, shuningdek aybdorlarni aniqlash va javobgarlikka tortish
choralarini ko‘rishlari kerakligi belgilangan.
Jinoyatlarning oldini olish, ularni fosh etishda ko‘rsatuv berishni
rag‘batlantiruvchi normalarning ham o‘rni bor. Rag‘batlantiruvchi normalar
deganda ixtiyoriy haqqoiniy guvohlik berishni ta’minlash, guvohlik berish
subyektlariga sarf qilingan xarajatlarini qoplash va boshqacha tarzda guvohlik
bergan shaxslarni rag‘batlantirishga qaratilgan normalar tushiniladi.
JPK 318-moddasida: jabrlanuvhcilarga va ularning vakillariga, guvohlarga,
ekspertlarga, tarjimonlarga ularning processual harakatlar o‘tkaziladigan joyga
kelib ketish, turar joyni ijaraga olish xarajatlarini qoplash uchun; shuningdek
sutkalik xarajat puli uchun; doimiy ish haqi olmaydigan jabrlanuvchilarga va
ularning vakillariga, guvohlarga, ularning odatdagi mashg‘ulotlaridan
chalg‘itganlik uchun hamda ekspertlarga, tarjimonlarga surishtiruv, dastlabi tergov
yoki sudda o‘z vazifalarini bajarganligi uchun pul mablag‘larini to‘lanishi
belgilangan. Bu xarajatlarni to‘lash surishtiruvchi, tergovchi, prokuror qarori yoki
sudning ajrimi bilan byudjet mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.
Ushbu kodeksning 522-moddasida jabrlanuvchi yoki guvohning bila turib
yolg‘on ko‘rsatuv yohud ekspertning bila turib yolg‘on xulosa berganligi,
shuningdek, ashyoviy dalillar, tergov hamda sud harakatlari bayonnomalari va
boshqa xujjatlar soxta ekanligini bila turib yolg‘on tarjima qilinganligi qonunga
xilof va asossiz hukm yoki ajrim (qaror) chiqarilishiga sabab bo‘lganligi sudning
qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan aniqlansa, jinoyat ishi yangidan ochilgan
holatlar munosabati bilan qaytadan ko‘rilishi ko‘zda tutilgan.
Fikrimizcha, yolg‘on guvohlikni oldini olishda JPKning rag‘batlantiruvchi
normalarini yanada kengaytirish, ularni amalda kengroq qo‘llanilishiga erishish
zarur, chunki jazolab jinoyat sodir etilishining oldini olishdan ko‘ra, ishontirib,
rag‘batlantirib jinoyat sodir etishning oldini olish ko‘proq tarbiyaviy ta’sir
ko‘rsatadi.
Ammo, yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan qoidalar hozirgi zamon talabiga javob
bermaydi va ushbu qoidalarni yanada takomillashtirish zarur.

Xorijiy, ayniqsa rivojlangan g‘arb mamlakatlari jinoyat processida
jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligni ta’minlashga oid bir qancha huquqiy
mexanizmlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ushbu mexanizmlardan uyushgan
jinoyatchilikka qarshi kurashda samarali tarzda foydalanilmoqda 30
. Ayrim MDH
mamlakatlarida xam ushbu masalaga jiddiy yondashilmoqda. Jumladan, Rossiya
Federatsiyasida jabrlanuvchilar, guvohlar va jinoyat ishlari bo‘yicha odil
sudlovning boshqa ishtirokchilarini davlat tomonidan ximoya qilishga oid
qonunning qabul qilinganligi 2
yoki Qozog‘iston Respublikasida guvohlarni
himoya qilish dasturining qabul qilinganligi bunga misol bo‘la oladi.
Respublikamizda ham jinoyatchilikka qarshi kurash samaradorligini oshirish
maqsadida jabrlanuvchilar va guvohlar xavfsizligini taminlashga oid maxsus
qonun yoki dasturning ishlab chiqilishi zarur, deb hisoblaymiz. Bunda xorijiy
mamlakatlar tajribasini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
Kanadada guvohlarni himoya qilish dasturi to‘g‘risidagi qonun mavjud bo‘lib,
unda guvohlarni himoya qilishning: yashash joyini o‘zgartiritsh, vaqtinchalik
xavfsiz joyga joylashtirish, shaxsiy xujjatlarni almashtirish, maslahat berish, pul
bilan ta’minlash kabi choralar ko‘zda tutulgan.
Fransiyada esa, guvohlar xavfsizligini ta’minlash maqsadida surishtiruv
bosqichida ―anonym ko‘rsatuvlar dan foydalanish tartibi ham qo‘llaniladi.‖
Bunda, ko‘rsatuv bergan shaxsga oid ma’lumotlar so‘roq bayonnomasida
ko‘rsatilmaydi va unda ushbu ko‘rsatuvlar ―ishonchga sazovor, ammo o‘zining
kimligini maxfiy saqlashni xohlagan shaxs tomonidan olinganligi haqida belgi
‖
qo‘yiladi 31
.
Albatta, bunday qoidalarni respublikamiz sud-tergov amaliyotida
to‘g‘ridanto‘g‘ri qo‘llab bo‘lmaydi. Shu sababli ham process ishtirokchilari
xavfsizligini ta’minlashga oid choralarni: 1) processual choralar; 2) davlat
30
Исмаилов Б.И. Теоретические аспекты совершенствования законодательных основ защите потерпевших,
свидетелей и иных участников уголовного судопроизводства. Суд-ҳуқуқ ислоҳотлари: ҳозирги ҳолати ва
такомиллаштириш истиқболлари. Илмий – амалий конференция материаллари. ТДЮИ. – 2007. – Б.113-114.
2
Федеральный закон от 20 августа 2004 г. «О государственной защите потерпевших, свидетелей и иных
участников уголовного судопроизводства». СЗ РФ. – 2004. - №34. – С. 3534.
31
Григорьев Ф.Г. Право свидетеля и других участников уголовного судопроизводства на обеспечение их
безопасности. Вестник Московского Университета. Серия 11. Право. - №3. – 2006. – С. 94.

tomonidan amalga oshiriladigan himoya choralariga bo‘lish zarur bo‘ladi.
Processual choralarga O’zR JPKda belgilangan, ya’ni o‘z holatiga ko‘ra
processual harakatlar hisoblangan choralar ( telefon orqali so‘zlashuvlarni eshitish,
tanib olish uchun ko‘rsatish, ishni yopiq sud majlisida ko‘rish, dastlabki tergov
materiallari bilan tanishish) kiradi.
Davlat tomonidan amalga oshiriladigan himoya choralari esa
jabrlanuvchilar, guvohlar, xolislar, ularning yaqinlarini qo‘riqlash, ularga oid
ma’lumotlarni sir saqlanishini ta’minlash, jinoiy guruhlar, uyushmalarga qarshi
guvohlik bergan shaxslarni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish kabi choralarni
kiritish mumkin.
Hozirda ko‘p davlatlarda guvohlar xavfsizligini ta’minlash maqsadida sudda
uning o‘zi qatnashmasdan audio va videotexnikalardan foydalanib (anonym
guvoh) ko‘rsatuvlar olish masalasini kengroq joriy qilish bo‘yicha ishlar olib
borilmoqda. Ammo, guvohning bevosita sudda qatnashmasligi va sudlanuvchi,
ximoyachilarning uning kimligini bilmasligi va unga savollar bera olmasligi
xalqaro huquq normalariga (Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi Pakt)
to‘g‘ri kelish yoki kelmasligi haqida turli qarashlar mavjud. Xalqaro sud amaliyoti
ham bunga bir xilda javob bera olmaydi. Masalan, inson huquqlari bo‘yicha
Evropa sudi 1989-yil 20-noyabrdagi qarorida sudning ayblanuvchi K.ga nisbatan
ayblov hukmi so‘roq qilinmasdan ko‘rsatuvlari tanishtirililgan ikkita ―anonym‖
guvoh ko‘rsatuvlariga asoslanganligini hamda sudyalar guvohlarni o‘z ko‘zlari
bilan ko‘rmaganligi va ularning shaxsi haqida tasavvurga ega bo‘la olmaganliklari
sababli, ayblanuvhcining huquqi buzilgan, deb topgan 32
.
Boshqa bir ish bo‘yicha esa, Evropa inson huquqlari bo‘yicha sudi
guvohlarning bevosita sudda so‘roq qilinishi shart emasligini ko‘rsatib,
―ayblanuvchi va himoyachi tomonidan savollar bevosita sudda so‘roq qilish yo‘li
bilan berilishi shart emas. Audio yoki video youvlarni namoyish qilish yohud
so‘roq bayonnomasini o‘qib eshittirish guvohning ko‘rsatuvlarini rad qilish va
uning to‘g‘riligini gumon ostiga qo‘yish uchun yetarli deb hisoblaydi.
‖
32
Гомьен Д., Харрис Д., Зваак Л. Европейская Конвенция о правах человека и Европейская Социальная
Хартия. М., 1998. – С. 254.

Ammo, sudda taraflar manfaatlari orasidagi tenglikni ta’minlash maqsadida
―anonim guvoh larning so‘roq bayonnomasini o‘qib eshittirish bilan‖
scheklanmasdan, ularni sudda texnik vositalardan foydalanib so‘roq qilish
masalasiga ko‘proq e’tibor qaratilishi kerak. L.Brusnicin bunda, savolga javob
so‘roq qilinuvchining shaxsi ma’lum bo‘lishiga olib keladigan bo‘lsa uning
ko‘rsatuvi to‘liq yoki qisman tanishtirilmaydi, videotranslyatsiyadan foydalanib
so‘roq qilishda so‘roq qilinayotganning shaxsiga oid savollar rad qilinishi kerak
deb hisoblaydi 33
.
Albatta, Evropa sudining ―anonym guvohlik ka doir qarorlaridan
‖
to‘g‘ridanto‘g‘ri bizning qonunni qo‘llash amaliyotimizda qo‘llab bo‘lmaydi, lekin
undagi ijobiy tajribalar o‘rganilib, mamlakatimiz Oliy sudi tominidan guvohlarni
processual himoya qilish choralarini qo‘llashga doir tushuntirishlar berilishi
mumkin.
2.3. Ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda yolg‘on xabar
tarqalishiga qarshi kurash
Jurnalistlarni himoya qilish qo‘mitasi (CPJ) O’zbekistonda matbuotda
yolg‘on xabar tarqatganlik uchun jinoiy javobgarlik saqlab qolinganidan xavotir
bildirmoqda.
“O’zbekiston hukumati matbuotda yolg‘on xabar tarqatish ehtimolini jinoyat
sifatida tasniflash amaliyotini to‘xtatishi va jurnalistlarga biror hadiksiz, emin-
erkin faoliyat yuritishga imkoniyat yaratib berishi kerak”, deyiladi qo‘mita
tomonidan tarqatilgan bayonotda.
Ushbu bayonot O’zbekistonda matbuotda yolg‘on xabar tarqatganlik,
zo‘ravonlikni targ‘ib qilish uchun belgilangan qamoq jazosini jarima va axloq
tuzatish ishlariga o‘zgartirishga doir qonun ma’qullanishi ortidan kuzatilmoqda.
Qonun loyihasi 19-dekabr kuni Oliy Majlis tasdig‘idan o‘tgan, prezident
tomonidan imzolanishi ortidan kuchga kiradi.
33
Бруницын Л. Псевдонимы в уголовном процессе. Законность. – №2. – 2005. – С. 16.

Yangi qonunda matbuot orqali tuhmat qilish, shaxs qadrini kamsituvchi,
obro‘sizlantiruvchi materiallarni tarqatish uchun javobgarlik yumshatilgan,
amaldagi besh yilgacha bo‘lgan qamoq jazosi uch yilgacha axloq tuzatish ishlariga
jalb etishga doir ma’muriy javobgarlik bilan o‘zgartirilgan.
Ammo tasdiqlangan qonun loyihasiga ko‘ra, matbuotda yolg‘on xabarlar
tarqatish takroran sodir etilgan taqdirda, aybdorga nisbatan 2 yilgacha qamoq
jazosi belgilanishi mumkin.
Matbuotdagi yolg‘on axborot orqali yetkazilgan zarar miqyosi yirik
hisoblangan taqdirda qamoq muddati 3 yilgacha, yolg‘on axborot tarqatish
ommaviy tadbirlar, favqulodda vaziyatlarda kuzatilgan taqdirda 5 yilgacha qamoq
jazosi tayinlanishi mumkin.
Qonunchilikda matbuot orqali zo‘ravonlik, shafqatsizlik targ‘ib etilishiga
nisbatan jazo chorasi kuchaytirilgan, amaldagi jarima miqdori bir necha barobar
oshirilgan.
Jurnalistlarni himoya qilish qo‘mitasi O’zbekistonda matbuotda yolg‘on
xabarlar tarqatish uchun jazo yumshatilishini olqishlab chiqqan, ammo buning
jinoiy javobgarlik sifatida tasniflanishi so‘z erkinligiga ham, bu boradagi islohotlar
bilan tanilayotgan O’zbekiston nufuziga ham xizmat qilmasligini ta’kidlaydi.
“Agar O’zbekiston xalqaro hamjamiyatni demokratik davlatga
aylanayotganiga ishontirmoqchi bo‘lsa, matbuotda yolg‘on xabar tarqatishga doir
taklif etilayotgan qonunchilik o‘zgarishlari bu holatda tasdiqlanmasligi kerak”, -
deydi qo‘mitaning Yevropa va Markaziy Osiyo bo‘yicha muvofiqlashtiruvchisi
Gulnoza Said.
O’zbekistondagi so‘z erkinligiga doir vaziyat bungacha ham xalqaro
darajadagi xavotirlar bilan kuzatilgan edi. Bu xavotirlarga hukumat mamlakatdagi
o‘nlab nashrlarni noto‘g‘ri, tekshirilmagan ma’lumotlar tarqatishda ayblashi, ularni
jiddiy huquqiy oqibatlar bilan ogohlantirishi sabab bo‘lgan edi.
Yaqinda O’zbekiston prezidenti huzuridagi Axborot va ommaviy
kommunikatsiyalar agentligi (AOKA) mamlakatdagi energetik muammolarni

yoritgan, koronavirus ko‘rsatkichlariga oid rasmiy raqamlarni shubha ostiga olgan
nashrlarni aholiga noto‘g‘ri, yolg‘on axborot tarqatishda ayblab chiqdi.
Mamlakatdagi nashrlar buni matbuotga bosim o‘tkazish sifatida baholashgan.
O’zbekistondagi bir qator elchixonalar, jumladan AQSh elchisi ham mamlakatda
so‘z erkinligi bosimga olinayotganidan xavotir bildirgan edi.
Bu ogohlantirishlar ortidan O’zbkistondagi bir qator vazirliklar, shuningdek,
AOKA, diplomatik korpus vakillari ishtirokida so‘z erkinligiga bag‘ishlangan
konferensiya o‘tkazilgan edi.
Dekabr boshida o‘tgan bu anjumanda muhokama qilinayotgan mazkur qonun
loyihasi mamlakatda so‘z erkinligini ta’minlashdagi navbatdagi islohotlardan biri
sifatida taqdim qilingan.
So‘z erkinligi bo‘yicha xalqaro tashkilotlar bildirayotgan xavotirlardan kelib
chiqilsa, bunday emas, qonunning bu tariqa kuchga kiritilishi, xususan ehtimoliy
yolg‘on xabarlar tarqashi uchun jurnalistlarni jinoiy javobgarlikdan xoli etmaslik
ularning faoliyatini, so‘z erkinligi taqdirini ham xavotirli qiladi.
O’zbekistonda jurnalistlarni, blogerlarni yolg‘on, asossiz, tasdiqlanmagan
xabarlar tarqatishda ayblash, buning asosida ularni ma’muriy javobgarlikka tortish
ayniqsa pandemiya bois karantin choralari joriy etilgan davrda ko‘p kuzatildi.
Keyinchalik karantin holatida yolg‘on xabarlar tarqatganlik, aholi o‘rtasida
vahima qo‘zg‘atish, epidemiya nazorati bilan bog‘liq tartib-qoidalarni buzganlik
uchun javobgarlik keskin kuchaytirilgan qonun kuchga kirgan edi.
O’zbekistonda so‘z erkinligi bilan bog‘liq so‘nggi vaziyat “eski O’zbekiston”
qiyosini yuzaga chiqarayotgani kuzatiladi. Bu ibora AOKA o‘nlab nashrlarga
yo‘llagan ogohlantirishlari ortidan paydo bo‘ldi.
Ko‘pchilik bu ogohlantirishlarda o‘z vazifasini matbuotni nazorat qilish deb
bilgan, hamon Karimov davriga xos tushunchalar bilan ishlashda davom etayotgan
sgentlik rahbarini ayblab chiqdi.
Ammo mustaqil jurnalist Ulug‘bek Ashur matbuotdagi nisbiy uyg‘onishlarni,
ijtimoiy muammolarni yoritishda ilg‘orlik ko‘rsatayotgan nashrlarni bir qadar

bosib qo‘yish tashabbusi bevosita mamlakat rahbariyati darajasida qabul
qilinganini taxmin qiladi.
Unga ko‘ra, mamlakat ijtimoiy hayotida muammolar jiddiy keskinlashishi
matbuot ustidan nazoratni kuchaytirish qarori bilan kuzatilmoqda.

XULOSA
Yolg‘on xabar tarqatish jamiyatda katta huquqiy va ijtimoiy muammolarni
keltirib chiqaradi. O’zbekiston Respublikasi qonunchiligida ushbu jinoyatga qarshi
kurashish choralari belgilangan bo‘lsa-da, uni oldini olish bo‘yicha qo‘shimcha
choralar ko‘rilishi lozim. Jamoatchilikni xabardor qilish, huquqiy nazoratni
kuchaytirish va texnologik mexanizmlarni joriy etish ushbu jinoyatni
kamaytirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi.
O’tkazilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra yolg‘on guvohlik berishning
kriminologik jihatlari bilan bog‘liq muammolar tahlil qilinib, quyidagi xulosalarga
kelindi:
1. Yolg‘on ko‘rsatuvlar mazmunini yolg‘on tashkil etadi. Yolg‘on deyilganda,
subektning ongidagi obektiv haqiqatga zid bo‘lgan tushunchani tasdiqlashi, yohud
fikr bildirishi, yani ongli ravishda xato malumot berish tushuniladi. Biroq har
qanday yolg‘on ham yolg‘on guvohlik berish jinoyati tarkibini hosil qilmaydi.
Faqatgina alohida ish bo‘yicha ahamiyatga ega bo‘lgan holatlar yuzasidan sud-
tergov organlariga aytilgan yolg‘on, yani isbotlanishi lozim bo‘lgan xolatlarga
hamda qonunda dalil sifatida foydalanish taqiqlanmagan faktlarga taalluqli
bo‘lgan yolg‘ongina ushbu jinoyat tarkibini hosil qiladi.
2. Yolg‘on guvohlik berishning obektini belgilashda bevosita O’zR JK
238moddasi dispozitsiyasidan kelib chiqish lozim, ushbu moddaning 1-qismi
bo‘yicha obekt bu - odil sudlov (sud) va uni amalga oshirishga ko‘maklashuvchi
(prokuratura, dastlabki tergov va surishtiruv) organlarning normal faoliyati bo‘lsa,
2-qismi bo‘yicha obekt bu - jabrlanuvchi, guvoh, ekspert, tarjimon, shuningdek
ularning yaqin qarindoshlari (JK 8-bo‘limiga muvofiq: qarindoshlar yoki quda
tomondan qarindosh bo‘lgan shaxslar, yani ota-ona, aka-uka va opa-singillar,
erxotin, farzand, shu jumdadan farzandlikka olinganlar, nevaralar shuningdek
erxotinning ota-onasi, aka-uka va opa-singillari)ning sog‘lig‘i hisoblanadi.
3. Yolg‘on guvohlik berish «formal» tarkibli jinoyatlar sirasiga kiradi, yani
ularni kvalifikatsiya qilishda zararli oqibatlarning ro‘y berganligi talab qilinmaydi.

U yoki bu jinoyat tarkibining «formal» shakli jinoyatning ijtimoiy xavfliligi
darajasiga baho berishga hech qanday tasir ko‘rsatmaydi.
O’zR JK 238-moddasi birinchi qismida faqat guvohlar, jabrlanuvchilar,
ekspertlar va tarjimonlar yolg‘on guvohlik berish jinoyatining subektlari bo‘lishi
mumkinligi belgilab ko‘yilgan. Jinoyat va fuqarolik protsesslarida guvoh,
jabrlanuvchi, ekspert yoki tarjimon sifatida ishtirok etmaydigan boshqa shaxslar
mazkur moddaga binoan bajaruvchi sifatida javobgarlikka tortilishi mumkin emas.
Binobarin, bu shaxslar JK 238-moddasi birinchi qismida javobgarlik
belgilangan jinoyatning maxsus subektlari hisoblanadi va shu bois, ular umumiy
alomatlar (16 yoshga to‘lgan akli raso jismoniy shaxslar)dan tashqari, o‘z kasbiy
faoliyatining turiga mos keluvchi maxsus alomatlarga ega bo‘lishi talab qilinadi.
Bu alomatlar jinoyat-protsessual va fuqarolik-protsessual qonun hujjatlarida ochib
berilgan.
Guvoh - yolg‘on guvohlik berish jinoyatining asosiy subektlaridan biri bo‘lib,
O’zR JPK 65-moddasiga muvofiq, guvoh - jinoyat ishi bo‘yicha aniqlanishi lozim
bo‘lgan biror holat yuzasidan ko‘rsatuv berish uchun chaqirilgan shaxs. Ammo
mazkur tarif guvohning yolg‘on guvohlik berish subekti sifatidagi bir qancha
muhim, yani guvohlarni bila turib yolg‘on ko‘rsatuv berish subekti hisoblanmagan
shaxslardan farqlash imkonini beruvchi alomatlarini o‘zida aks ettirmaydi.
4. Yolg‘on guvohlik berishning subektiv tomoni, umuman olganda, to‘g‘ri
qasd shaklidagi ayb bilan tavsiflanadi. Uning mazmuniga qisqacha to‘xtalib
o‘tamiz. Bila turib yolg‘on ko‘rsatuv berishga to‘g‘ri qasd qilishning mazmuniga
shaxsning quyidagi holatlar: 1) o‘zi berayotgan malumotlarning yolg‘onligini; 2)
tergov qilinayotgan yoki ko‘rib chiqilayotgan ish uchun ularning ahamiyatini; 3)
jinoyat holatini, yani qilmishning vakolatli organlar oldida sodir etilayotganini; 4)
shaxsni maxsus subekt sifatida tavsiflovchi alomatlarni tushunishi kiradi. Shu bois
shaxsning aybini aniqlash uchun u yuqorida zikr etilgan barcha holatlarni
tushunganligi aniqlanishi zarur.
5. Jinoyatchilik, ayniqsa uning uyushgan turlariga qarshi kurashish
samaradorligini oshirishda protsess ishtirokchilari xavfsizligini taminlash muhim

o‘rin tutadi, bu yolg‘on guvohlik berishning xususiyatlari va unga turtki beruvchi
sabablarni baholashda ham namoyon bo‘ladi.
6. Yolg‘on guvohlik berishning asosiy determinantlariga protsess
ishtirokchilari o‘rtasidagi qarindoshlik yoki boshqa yaqin mnosabatlar, ish
yakunidan manfaatdorlik, manfaatdor shaxs tomonidan tasir ko‘rsatilishi
ehtimolidan qo‘rqish, fuqarolarning huqukni muhofaza qilish organlariga nisbatan
ishonchsizligi, protsess ishtirokchilari xavfsizligini taminlashga qaratilgan
protsessual normalarga amaliyotda etibor berilmayotganligi kabilar kiradi.
7. Yolg‘on guvohlik berishning oldini olishda har bir shaxsda jinoyatlarga
qarshi kurash borasidagi fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish muhim ahamiyatga
ega. Bu sohadagi faoliyatni yo‘naltirish uchun maxsus uslubiy qo‘llanmalar,
yo‘lyo‘riq va tavsiyanomalar zarur. Bu nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi
organlar, balki jamoatchilik va olimlar oldida turgan muhim vazifasidir.
8. Yolg‘on guvohlik berishning oldini olishda aholi o‘rtasida tarbiyaviy, o‘quv
xususiyatidagi umumijtimoiy choralarni ko‘rish, guvohlik majburiyatini xolisona
bajarganlik uchun moddiy va manaviy rag‘batlantirish kabi tadbirlarni qo‘llash,
tergov va sud muhokamasida so‘roq qilishning samarali psixologik uslublaridan,
shuningdek, zamonoviy texnika vositalaridan foydalanish muhim ahamiyatga
egadir.
9. Yolg‘on guvohlik uchun javobgarlikni qo‘llashda guvohlik immunitetiga
alohida etibor qaratilishi lozim. Chunki, shaxsning o‘ziga qarshi guvohlik berishga
majbur emasligi to‘g‘rsidagi qoidani amalga oshirmasdan turib jinoyat protsessida
fuqarolarning himoyalanish huqukiga egaligi to‘g‘risidagi konstitutsiyaviy
printsipni ro‘yobga chiqarish ham mumkin emas.
Xulosa o`rnida yuqorida aytilganlarning barchasini umumlashtirib, shuni
aytish kerakki, soxta yangiliklar , so‘nggi yillardagi raqamli asrning mahsuloti
bo‘lib, insoniyatning ikkinchi hayoti hisoblangan ijtimoiy tarmoqlarning
buzg‘unchisiga aylandi. Bunda oddiy axborot mahsulotlarini iste’molchisi nima
haqiqat va nima yolg‘on ekanligini aniqlay olmaydi (va ba’zan istamaydi).

Ayni paytda tadqiqotchilar savollar berishmoqda: soxta yangiliklarni
rivojlantirish uchun qanday shart-sharoitlar mavjud va jurnalistikaga qanchalik
katta tahdid – bu sifatsiz ma’lumotlarning katta oqimi.
O’zbekistonda ijtimoiy tarmoqqa bo‘lgan extiyoj xorijiy davlatlar bilan
taqqoslaganda tenglashib ulgurdi.Endilikda ijtimoiy tarmoqlardagi jinoyatchilikni
ikkinchi o‘ringa qo‘yish katta xatolik.Sababi birgina yolg‘on ma’lumotning
shaxslarga ta’siri,keyinchalik butun bir jamiyatga zarar keltiradigan kuchga
aylanmasligiga hech kim kafolat bermaydi
Eng maqul yechim, xalqaro kiberxavsizlik tashkilotlariga a’zo
bo‘lib,hamkorlikda ish yuritish deb bilaman.Sababi kiberjinoyatchilik haqida xorij
tajribasining salmog‘i oshiqroq.Hozirgi kunda kiberjinoyat deb nomlanagan
jinoyat tez sur’atlar bilan oshib bormoqda va uning yangicha turi ,shakli paydo
bo‘lmoqda.Jinoyatchilar uchun axborot kommunikatsiya sohasidagi sodir
etilayotgan jinoyatlar eng bexatar va tinch yo‘ldir.Hech qanday daliliy ashyo
qoldirmasdan masofadan turib jiniyatlarni amalga oshiradi.Bu esa Kriminalistik
izlanish uchun qiyinchilik tug‘diradi.O’ylaymanki,kiberxavfsizlik tizimiga yetuk
dasturchi kadrlar qabul qilinsa,jinoyatlarni aniqlash unchalik ham mushkul
bo‘lmaydi.Qonunga o‘zgartirishlar kiritish,jazoni va jarimalarni og‘irlashtirilgan
shakliga almashtirish kinerjinoyatchilikning oldini olishga yechim bo‘ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. (2023). Toshkent.
2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. (1994). Toshkent: Adolat.
3. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 237-moddasi. Yolg‘on xabar berish.
4. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. (1994). Toshkent: Adolat.
5. O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksi. (1994).
Toshkent: Adolat.
6. O‘zbekiston Respublikasining “Ichki ishlar organlari to‘g‘risida”gi Qonuni. (2016).
Toshkent.
7. O‘zbekiston Respublikasining “Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida”gi Qonuni. (2000).
Toshkent.
8. O‘zbekiston Respublikasining “Favqulodda vaziyatlar to‘g‘risida”gi Qonuni. (1999).
Toshkent.
9. O‘zbekiston Respublikasining “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni. (2003).
Toshkent.
10. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining jinoyat ishlari bo‘yicha sud amaliyotiga
oid qarorlari. Toshkent.
II. Darsliklar va monografiyalar
11. Rustambayev M.X. (2022). Jinoyat huquqi. Maxsus qism. Toshkent: TDYU.
12. Rustambayev M.X. (2021). Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Toshkent: TDYU.
13. Bakunov P.A. (2020). O‘zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi. Toshkent: Adolat.
14. Odilqoriyev X.T. (2021). Davlat va huquq nazariyasi. Toshkent: Adolat.
15. Saidov A.X. (2020). Inson huquqlari. Toshkent: TDYU.
16. Narziyev O.N. (2021). Jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. Toshkent: Fan.
17. Abdullayev A.A. (2022). Jinoyatlarni kvalifikatsiya qilish masalalari. Toshkent: Yangi
asr avlodi.
18. Karimov D.S. (2021). Jinoyat huquqida javobgarlik asoslari. Toshkent: Adolat.
19. Rasulov B.S. (2022). Jinoyat tarkibi nazariyasi. Toshkent: O‘zbekiston.
20. Yuldashev A.A. (2021). Jinoyat huquqining dolzarb muammolari. Toshkent: TDYU.
III. Ilmiy maqolalar
21. Rustambayev M.X. (2021). Jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlarning yuridik tavsifi.
Yuridik fanlar axborotnomasi, 3(2), 15–24.

22. Ismoilov B.A. (2022). Yolg‘on xabar berish jinoyatining obyektiv va subyektiv belgilari.
Huquq va burch, 4(1), 41–49.
23. Qodirov F.T. (2023). Jamoat xavfsizligiga tahdid soluvchi yolg‘on xabarlarning jinoyat-
huquqiy tahlili. Yurisprudensiya, 1(3), 38–47.
24. Tursunov O.R. (2022). Terrorchilik haqidagi yolg‘on xabarlar uchun javobgarlik
masalalari. Huquqiy tadqiqotlar jurnali, 5(2), 55–63.
25. Karimov D.S. (2023). Axborot texnologiyalari davrida yolg‘on xabar berish jinoyatlari.
Demokratlashtirish va inson huquqlari, 2(2), 44–52.
26. Rasulov B.S. (2022). Jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlashda jinoyat
qonunchiligining o‘rni. Huquq va taraqqiyot, 3(4), 27–35.
27. Abdullayev A.A. (2021). Jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishda yolg‘on xabar berishning
o‘ziga xos jihatlari. Yuridik fanlar axborotnomasi, 4(3), 31–39.
IV. Internet manbalari
28. O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – LexUZ
29. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi – Oliy Sud
30. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi – Adliya vazirligi
31. O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi – IIV
32. O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi – FVV
33. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy sayti – Prezident.uz
34. O‘zbekiston Respublikasi Hukumat portali – Gov.uz
35. TDYU elektron kutubxonasi – TSUL Library
36. Huquqiy axborot portali – Advice.uz
37. Norma huquqiy portali – Norma.uz
38. Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi – Inson huquqlari
milliy markazi
39. BMTning Jinoyatchilik va narkotiklar bo‘yicha boshqarmasi – UNODC
40. Interpol rasmiy sayti – INTERPOL
41. Google Scholar ilmiy maqolalar bazasi – Google Scholar
42. CyberLeninka ilmiy platformasi – CyberLeninka
43. eLIBRARY ilmiy bazasi – eLIBRARY.RU
44. JSTOR ilmiy ma’lumotlar bazasi – JSTOR
45. ResearchGate ilmiy tarmog‘i – ResearchGate

Sotib olish