Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi 26 - Huquqshunoslik - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	35000UZS
Hajmi	66.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	13 Iyun 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Huquqshunoslik

Sotuvchi

G'ayrat Ziyayev

Ro'yxatga olish sanasi 14 Fevral 2025

201 Sotish

Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi 26

Sotib olish

Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi
1

MUNDARIJA:
KIRISH ……………………………………………………………………....…….3
I BOB. VOYAGA YETMAGANLAR JINOIY JAVOBGARLIGINING
HUQUQIY ASOSLARI . . ………………………………………………...….……5
1.1. Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi tushunchasi va o‘ziga xos
xususiyatlari………………………………………………………………………...5
1.2. Voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llaniladigan jazo tizimi……………….8
II BOB. VOYAGA YETMAGANLARNI JINOIY JAVOBGARLIKDAN
YOKI JAZODAN OZOD QILISHNING HUQUQIY ASOSLARI HAMDA
QONUNCHILIKNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI ……………. 13
2.1. Voyaga yetmaganlarni javobgarlikdan va jazodan ozod qilish asoslari hamda
ularga nisbatan qo‘llaniladigan majburlov choralari……………………………...13
2.2.Voyaga yetmaganlar bilan bog‘liq jinoyat ishlarida sud amaliyoti muammolari,
javobgarlikni liberallashtirish va insonparvarlik
tamoyillari………………..................................................................................18
XULOSA …………………………………………………………………….…...28
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………………………………….….30
2

KIRISH
Bugungi kunda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilayotgan
huquqbuzarlik va jinoyatlar dunyoning ko‘plab davlatlari qatori O zbekiston uchunʻ
ham dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. 1
Jamiyatda yoshlar tarbiyasi,
ularning huquqiy ongini shakllantirish, jinoyatchilikning oldini olish hamda
voyaga yetmaganlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida e’tirof etilmoqda. Shu sababli voyaga
yetmaganlarning jinoiy javobgarligi masalasi jinoyat huquqining eng muhim
institutlaridan biri bo‘lib, u o‘zining insonparvarlik va tarbiyaviy xususiyatlari
bilan boshqa javobgarlik turlaridan ajralib turadi.
Voyaga yetmagan shaxslar ruhiy va jismoniy jihatdan to‘liq
shakllanmaganligi sababli ularning harakatlariga baho berishda alohida yondashuv
talab etiladi. Shu nuqtai nazardan milliy qonunchilikda voyaga yetmaganlarga
nisbatan jazo tayinlash, ularni javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish, majburlov
choralarini qo‘llash kabi masalalar alohida tartibga solingan. Xususan, O zbekiston
ʻ
Respublikasining Jinoyat kodeksining oltinchi bo‘limida voyaga yetmaganlar
javobgarligining xususiyatlari belgilab berilgan bo‘lib, unda voyaga yetmaganlarga
nisbatan qo‘llaniladigan jazo tizimi, jazo tayinlashning o‘ziga xos jihatlari hamda
javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish asoslari mustahkamlangan.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llaniladigan jazo choralarining asosiy
maqsadi ularni jazolashdan ko‘ra tarbiyalash, tuzatish va jamiyatga qayta
moslashtirishdan iboratdir. Shu sababli qonunchilikda voyaga yetmaganlarga
qo‘shimcha jazolar qo‘llanilmasligi, ayrim hollarda esa ozodlikdan mahrum qilish
jazosi tayinlanmasligi nazarda tutilgan. Bundan tashqari, voyaga yetmaganlarni
javobgarlikdan ozod qilish, ularga nisbatan majburlov choralarini qo‘llash, jazoni
yengilrog‘i bilan almashtirish va muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish
institutlari ham insonparvarlik tamoyilining amaliy ifodasi hisoblanadi.
Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, voyaga yetmaganlar o‘rtasida
jinoyatchilikning oldini olish, ularni to‘g‘ri tarbiyalash hamda jinoyat sodir etgan
1
Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti, 2021.
3

voyaga yetmaganlarga nisbatan adolatli va samarali huquqiy choralarni qo‘llash
bugungi kunda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shuningdek, voyaga yetmaganlar
bilan bog‘liq jinoyat ishlarini ko‘rib chiqishda sud-tergov amaliyotida uchrayotgan
ayrim muammolarni o‘rganish va ularni bartaraf etish masalalari ham ilmiy hamda
amaliy jihatdan muhimdir.
Kurs ishining maqsadi — O zbekiston qonunchiligida voyagaʻ
yetmaganlarning jinoiy javobgarligining o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilish,
voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llaniladigan jazo tizimi hamda javobgarlikdan
yoki jazodan ozod qilish asoslarini ilmiy-huquqiy jihatdan o‘rganishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari quyidagilardan iborat:
- voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligining huquqiy mohiyatini yoritish;
- voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llaniladigan jazo turlarini tahlil qilish;
- jazo tayinlashning o‘ziga xos jihatlarini o‘rganish;
- voyaga yetmaganlarni javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish asoslarini
ko‘rib chiqish;
- majburlov choralarining mazmunini tahlil qilish;
- azoni yengilrog‘i bilan almashtirish va muddatidan ilgari shartli ravishda
ozod qilish tartibini o‘rganish;
- sud amaliyotidagi ayrim muammolar hamda qonunchilikni takomillashtirish
masalalarini tahlil qilish. 2
Kurs ishining obyekti voyaga yetmaganlarning jinoiy javobgarligi bilan
bog‘liq ijtimoiy-huquqiy munosabatlar hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti esa voyaga yetmaganlarning jinoiy javobgarligini
tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar , jinoyat qonunchiligi normalari
hamda sud amaliyotidan iborat.
I BOB. VOYAGA YETMAGANLAR JINOIY JAVOBGARLIGINING
HUQUQIY ASOSLARI
2
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
4

1.1. Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi tushunchasi va o‘ziga xos
xususiyatlari
Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi instituti jinoyat huquqining muhim
tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, u voyaga yetmagan shaxslarning huquq va
manfaatlarini himoya qilish, ularni qayta tarbiyalash hamda jamiyatga
moslashtirishga qaratilgan maxsus huquqiy normalar yig‘indisini o‘z ichiga oladi.
Mazkur institutning asosiy maqsadi voyaga yetmagan shaxsni jazolash emas, balki
uni tuzatish, tarbiyalash va kelgusida jinoyat sodir etishining oldini olishdan
iboratdir. Shu sababli ham voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi kattalar
javobgarligidan o‘zining insonparvarlik, tarbiyaviy va differensial yondashuvi
bilan ajralib turadi.
Voyaga yetmaganlarning huquqiy himoyasi xalqaro huquq normalarida ham
mustahkamlangan. Jumladan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan qabul
qilingan Bola huquqlari to g risidagi Konvensiyada: “bola jismoniy va aqliyʻ ʻ
jihatdan to‘liq kamolotga yetmaganligi tufayli maxsus muhofaza va g‘amxo‘rlikka
muhtoj” ekanligi belgilangan. Ushbu xalqaro prinsip O zbekiston qonunchiligida
ʻ
ham o‘z aksini topgan bo‘lib, ayniqsa O zbekiston Respublikasining Jinoyat
ʻ
kodeksida voyaga yetmaganlarning jinoiy javobgarligi alohida tartibda tartibga
solingan.
1994-yilda qabul qilingan Jinoyat kodeksida voyaga yetmaganlar
javobgarligining xususiyatlari alohida mustaqil institut sifatida shakllantirildi va
JK Umumiy qismining oltinchi bo‘limida jamlandi. Mazkur bo‘lim “Voyaga
yetmaganlar javobgarligining xususiyatlari” deb nomlanib, ikki bobdan iborat qilib
belgilandi. 3
XV bob “Jazo va uni tayinlash” deb nomlanib, unda voyaga
yetmaganlarga qo‘llaniladigan jazo tizimi, jazo turlari hamda jazo tayinlashning
o‘ziga xos jihatlari yoritilgan. XVI bob esa “Javobgarlikdan yoki jazodan ozod
qilish” deb nomlanib, voyaga yetmaganlarni javobgarlikdan ozod qilish, majburlov
3
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2026-yil 1-yanvardagi o‘zgarish va qo‘shimchalar bilan). –
Toshkent: Adolat, 2026.
5

choralarini qo‘llash, jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish hamda muddatidan ilgari
shartli ravishda ozod qilish asoslarini o‘z ichiga oladi.
Qonunchilikda voyaga yetmaganlarga nisbatan alohida tartibning joriy
qilinishi ularning jismoniy, ruhiy va ma’naviy jihatdan hali to‘liq
shakllanmaganligi bilan izohlanadi. Chunki voyaga yetmagan shaxslar ko‘pincha
o‘z harakatlarining ijtimoiy xavflilik darajasini to‘liq anglab yetmaydi yoki tashqi
muhit, ayniqsa kattalarning salbiy ta’siri ostida jinoyat sodir etishi mumkin. Shu
bois qonun chiqaruvchi voyaga yetmaganlarga nisbatan javobgarlik va jazo
choralarini belgilashda insonparvarlik tamoyiliga alohida e’tibor qaratgan.
JKning 17-moddasi 5-qismiga ko‘ra, o‘n sakkiz yoshga to‘lgunga qadar
jinoyat sodir etgan shaxslar umumiy qoidalarga muvofiq, biroq voyaga
yetmaganlar javobgarligining xususiyatlari hisobga olingan holda javobgarlikka
tortiladi. 4
Bu norma voyaga yetmaganlarning jinoiy javobgarligi umumiy jinoyat
huquqi qoidalariga asoslanishini, ammo ularga nisbatan maxsus yengillashtiruvchi
va himoya qiluvchi qoidalar mavjudligini anglatadi.
Amaldagi jinoyat qonunchiligiga ko‘ra, voyaga yetmaganlar deb jinoyat sodir
etish vaqtida 14 yoshga to‘lgan, biroq 18 yoshga to‘lmagan shaxslar tushuniladi.
Shu bilan birga, qonunchilik ayrim jinoyatlar uchun javobgarlik yoshini
differensial tarzda belgilaydi. Ya’ni ayrim og‘ir va o‘ta og‘ir jinoyatlar uchun
javobgarlik 14 yoshdan boshlansa, umumiy hollarda esa 16 yoshdan jinoiy
javobgarlik yuzaga keladi. Bu esa qonunchilikda voyaga yetmaganlarning yosh
xususiyatlari va jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi hisobga olinganini
ko‘rsatadi.
Voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligining muhim xususiyatlaridan biri —
ularga nisbatan qo‘llaniladigan jazolar tizimining alohida belgilanganidir. JKning
81-moddasiga muvofiq voyaga yetmaganlarga faqat quyidagi asosiy jazolar
qo‘llanilishi mumkin:
- jarima;
- majburiy jamoat ishlari;
4
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – www.lex.uz .
6

- axloq tuzatish ishlari;
- ozodlikni cheklash;
- ozodlikdan mahrum qilish.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘shimcha jazolar tayinlanmasligi
qonunchilikdagi insonparvarlik prinsipining yaqqol ifodasidir. Bundan tashqari,
ularga umrbod ozodlikdan mahrum qilish yoki uzoq muddatli ozodlikdan mahrum
qilish jazolari qo‘llanilmaydi. Bu holat voyaga yetmaganlarning kelajakda tuzalish
va jamiyatga qayta moslashish imkoniyatlarini saqlab qolishga qaratilgan.
Voyaga yetmaganlarga jazo tayinlashda sud nafaqat jinoyatning og‘irligini,
balki voyaga yetmaganning shaxsiy xususiyatlarini ham hisobga oladi. Xususan,
JK 86-moddasiga ko‘ra, sud voyaga yetmaganning rivojlanganlik darajasi, turmush
sharoiti, tarbiyasi, sog‘lig‘i, jinoyat sodir etish sabablari hamda kattalarning unga
ta’sirini inobatga olishi lozim. Bu esa voyaga yetmaganlarga individual yondashuv
qo‘llanilishini anglatadi. 5
Voyaga yetmaganlar javobgarligining yana bir muhim xususiyati — ularga
nisbatan javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish institutining keng qo‘llanishidir.
Agar voyaga yetmagan shaxs ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan jinoyatni биринчи
marta sodir etgan bo‘lsa va uni jazo qo‘llamasdan ham tuzatish mumkin deb
topilsa, sud unga nisbatan majburlov choralarini qo‘llashi mumkin. Bunday
choralar qatoriga jabrlanuvchidan uzr so‘rash, zararni qoplash majburiyatini
yuklash yoki maxsus o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish kiradi.
Qonunchilikda voyaga yetmaganlarga nisbatan yana bir qator imtiyozlar ham
nazarda tutilgan. Jumladan, voyaga yetmagan yoshda sodir etilgan jinoyatlar uchun
sudlanganlik o‘ta xavfli retsidivizmni belgilashda hisobga olinmaydi. Shuningdek,
voyaga yetmaganlik jinoyatni yengillashtiruvchi holat sifatida e’tirof etiladi.
1.2. Voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llaniladigan jazo tizimi
Jinoiy qonun (JK 81-moddasi) faqat voyaga yetmaganlarga nisbatan
qo‘llanishi mumkin bo‘lgan jazoning maxsus turlarini o‘rnatmaydi, faqat JK 43-
5
M.X. Rustambayev O‘zbekiston Respublikasi jnoyat huquqi kursi I TOM- 2018.
7

moddasida voyaga yetmaganlar uchun belgilangan jazo tizimida nazarda tutilgan
alohida jazo turlarini qo‘llanishini cheklaydi, xolos. JK 81-moddasi 1-qismiga
muvofiq, voyaga yetmaganlar uchun jazo tizimi asosiy jazolarning faqat beshta
turini nazarda tutadi:
– jarima;
– majburiy jamoat ishlari;
– axloq tuzatish ishlari;
– (qamoq jazosi O‘zbekiston Respublikasining 2017 yil 29 martdagi
O‘RQ-421-sonli asosan chiqarilgan - O‘R QHT, 2017 y., 13-son, 194-
modda);
– ozodliki cheklash
– ozodlikdan mahrum qilish. 6
Jarima jazosi
Jarima jazosi bu - jinoyat sodir etgan voyaga yetmagan shaxsdan davlat
daromadiga bazaviy hisoblash miqdorining ikki baravaridan yigirma baravarigacha
bo'lgan pul miqdorining undirilishi tushuniladi.
Undiriladigan pul miqdori:
- voyaga yetm agan shaxsning shaxsiy mablag'idan;
- uning ota-onasi yoki ularning o'rnini bosuvchilaridan olinishi mumkin.
Agarda, mahkum jarima to'lashdan olti oy muddat mobaynida bo'yin tovlasa:
- sud to'lanmagan jarima miqdorini majburiy jamoat ishlari yoki axloq
tuzatish ishlari jazosi bilan almashtiradi. Bunda bazaviy hisoblash miqdorining bir
baravari miqdoridagi jarima majburiy jamoat ishlarining ikki soatiga, bazaviy
hisoblash miqaorining ikki baravari miqdoridagi jarima axioq tuzatish ishlarining
bir oyiga tenglashtirib hisoblanadi.
Majburiy jamoat ishlari
6
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2026-yil 1-yanvardagi o‘zgarish va qo‘shimchalar bilan). –
Toshkent: Adolat, 2026.
8

Majburiy jamoat ishlari faqat mehnatga layoqatli voyaga yetmaganlarga
nisbatan tayinlanadi. Muddati oltmish soatdan ikki yuz qirq soatgacha
beligilangan. Bunda voyaga yetmaganlarning:
- sog‘lig‘iga va ma’naviy jihatdan rivojlanishiga zarar yetkazmasligi;
- o'qish jarayonini buzmasligi lozim.
O‘n olti yoshdan o‘n sakkiz yoshgacha bo'lgan shaxslar tomonidan majburiy
jamoat ishlarini bajarish muddati:
- olti oy davomida kuniga ikki soatdan oshmasligi (agar qonunda boshqacha
qoida belgilanmagan bo'lsa);
- bir yilgacha bo'lgan muhlatda kuniga ikki soatdan oshmasligi (mahkumga
bog'liq bo'lmagan holatlar yuzaga kelgan taqdirda) kerak.
Mahkum jazoni o'tashdan bo‘yin tovlagan taqdirda, sud majburiy jamoat
ishlarining o'talmagan muddatini ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum
qilish tariqasidagi jazo bilan almashtiradi. Bunda majburiy jamoat ishlarining to'rt
soati ozodlikni cheklashning yoki ozodlikdan mahrum qilishning bir kuniga
tenglashtirgan holda hisoblanadi.
Jazoni o'tashdan bo'yin tovlanilgan vaqt jazoning o'talgan muddatiga qo'shib
hisoblanmaydi.
Axloq tuzatish ishlari
Axloq tuzatish ishlari - jinoyat sodir etgan voyaga yetmagan shaxsni majburiy
mehnatga jalb qilish ko'rinishidagi jazo turi sanaladi.
Axloq tuzatish ishlari:
- faqat mehnatga layoqatli bo'lgan voyaga yetm aganlarga
nisbatan tayinlanadi;
- o‘zi ishlab turgan joyida o'tash sharti bilan tayinlanadi;
- agar aybdor hech qayerda ishlamasa, ushbu jazo ijrosini nazorat qiluvchi
organlar belgilab beradigan o‘zi yashaydigan hududdagi boshqa joylarda o'tash
tariqasida tayinlanadi;
- bir oydan bir yilgacha muddatga tayinlanadi.
9

Umumiy qoidaga ko'ra - shaxs o‘n olti yoshga to'lgandan so'ng mehnatga
layoqatli hisoblanadi.
O‘n olti yoshga to'lmaganlar quyidagi hollarda mehnat shartnomasi asosida
mehnatga jalb qilinishi mumkin: yoshlarni mehnatga tayyorlash uchun umum
ta’lim maktablari, o‘rta maxsus, kasb-hunar o'quv yurtlarining o'quvchilarini
ularning sog‘lig‘iga hamda ma’naviy va axloqiy kamol topishiga ziyon
yetkazmaydigan, ta’lim olish jarayonini buzmaydigan yengil ishni o'qishdan bo‘sh
vaqtida bajarishi uchun - ular o‘n besh yoshga to'lganidan keyin ota-onasidan
birining yoki ota-onasining o'rnini bosuvchi shaxslardan birining yozma roziligi
bilan ishga qabul qilishga yo‘l qo'yiladi.
Agarda, voyaga yetmagan shaxs tayinlangan axloqtuzatish ishlarining o'ndan
bir qismidan ko'prog'ini o'tashdan bo'yin tovlasa - sud bu jazoning o'talmay qolgan
qismini axloq tuzatish ishlarining har uch kunini ozodlikni cheklashning yoki
ozodlikdan mahrum qilishning bir kuniga tenglashtirgan holda hisoblab, ozodlikni
cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazo bilan almashtiradi. 7
Ozodlikni cheklash
Ozodlikni cheklash - voyaga yetmaganlarga nisbatan asosiy jazo chorasi
sifatida olti oydan ikki yilgacha muddatga tayinlanadi.
Voyaga yetm aganlarga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish jazosini
tayinlash
Ozodlikdan mahrum qilish deb - jinoyat sodir etishda aybdor deb topilgan
voyaga yetm agan shaxsni m a’lum bir muddatga tarbiya koloniyalariga
joylashtirish orqali jamiyatdan ajratishga aytiladi.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish jazosi - olti oydan
o'n yilgacha muddatga tayinlanadi.
Jinoyat qonunida nazarda tutilgan hollarda ushbu muddatlar ko'proq bo'lishi
mumkin (JK 86-moddasining ikkinchi, uchinchi va to'rtinchi qismlarida nazarda
tutilgan holatlar).
7
Sattorov A. “Voyaga yetmaganlarga jazo tayinlashda insonparvarlik tamoyilining qo‘llanilishi”. // Huquq
va burch jurnali. 2024, 5-son.
10

Voyaga yetmaganlarga nisbatan tayinlanadigan ozodlikdan mahrum qilish
jazosi quyidagi o'ziga xos xususiyatlarga ega:
- jazo m uddatining qisqaligi;
- jazoning faqat tarbiya koloniyalarda o'talishligi;
- voyaga yetm aganning jinoyat sodir etish vaqtidagi yoshi va sodir etgan
jinoyatining xavflilik darajasiga qarab ozodlikdan mahrum qilish jazosining
tabaqalashtirilganligi.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan jazo tayinlash
Voyaga yetmaganlarga jazo tayinlash deb - jinoyat sodir etishda qonunda
belgilangan tartibda aybli deb topilgan voyaga yetmagan shaxsga nisbatan JK
Maxsus qism moddasi sanksiyasida nazarda tutilgan jazoni (majburlov chorasini)
qo'llanilishiga aytiladi.
Sud voyaga yetmagan shaxsga jazo tayinlashda: 8
- JK M axsus qismining jinoyat sodir etganlik uchun javobgarlik nazarda
tutilgan moddasida belgilangan doirada;
- umumiy qismning qoidalariga muvofiq (JK 82, 83, 84, 85-moddalari)
muddatlariga muvofiq holda tayinlanadi;
- sodir etilgan jinoyatning xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasini;
- qilmishning sodir qilinishi sababini;
- yetkazilgan zararning xususiyati va miqdorini;
- aybdorning shaxsini;
- jazoni yengillashtiruvchi va og'irlashtiruvchi holatlarni;
- voyaga yetmaganning rivojlanganlik darajasini;
- turmush sharoiti va tarbiyasini;
- sog‘lig‘ini;
- sodir etgan jinoyatining sabablarini;
- katta yoshdagilarning va boshqa holatlarning uning shaxsiga ta’sirini
hisobga oladi.
8
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti – www.oliysud.uz .
11

O'n uch yoshdan o‘n olti yoshgacha bo'lgan voyaga yetmagan shaxslarga -
jinoyatlar majmui tariqasida jazo tayinlanganda ozodlikdan mahrum qilishning eng
ko‘p muddati - o‘n yilgacha muddatga tayinlanadi.
Agarda sodir etilgan jinoyatlarning bittasi o'ta og'ir jinoyat bo'lsa — o‘n ikki
yilgacha tayinlanadi.
O'n olti yoshdan o'n sakkiz yoshgacha bo'lgan voyaga yetmagan shaxsga —
jinoyatlar majmui tariqasida ozodlikdan mahrum qilish jazosi - o‘n ikki yilgacha m
uddatga tayinlanadi.
Agarda sodir etgan jinoyatlarning bittasi o'ta og'ir jinoyat bo'lsa - o‘n besh
yilgacha muddatga tayinlanishi mumkin.
Voyaga yetmagan shaxslarga bir necha hukm yuzasidan jazo tayinlanganda -
ozodlikdan mahrum qilish jazosining muddati o‘n besh yildan oshmasligi kerak.
Voyaga yetmagan shaxsga nisbatan ozodlikdan mahrum qilish yoki axloq
tuzatish ishlari jazosi tayinlanganda - sud JKning 72-moddasida nazarda tutilgan
asos va shartlar mavjud bo‘lsa, shartli jazo belgilashi mumkin. 9
9
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – www.lex.uz .
12

II BOB. VOYAGA YETMAGANLARNI JINOIY JAVOBGARLIKDAN
YOKI JAZODAN OZOD QILISHNING HUQUQIY ASOSLARI HAMDA
QONUNCHILIKNI TAKOMILLASHTIRISH MASALALARI
2.1. Voyaga yetmaganlarni javobgarlikdan va jazodan ozod qilish asoslari
hamda ularga nisbatan qo‘llaniladigan majburlov choralari
Voyaga yetmaganlarni jinoiy javobgarlik va jazodan ozod qilishning ikki xil
turi mavjud bo'lib, ular quyidagilar:
Umumiy ko'rinishdagi va maxsus ko'rinishdagi jinoiy javobgarlik va jazodan
ozod qilish.
Umumiy ko'rinishdagi jinoiy javobgarlik va jazodan ozod qilish — JKning
XII va XIII boblaridagi asoslar bilan javobgarlik va jazodan ozod qilishni nazarda
tutsa, maxsus ko'rinishdagi jinoiy javobgarlik va jazodan ozod qilish esa: 10
- majburlov choralarini qo'llagan holda javobgarlik va jazodan ozod qilishni
nazarda tutadi.
Voyaga yetmaganlarni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish — ishni voyaga
yetmaganlar ishlari bo'yicha idoralararo komissiyaga topshirish orqali amalga
oshirilishi mumkin. Bunday qarorga kelish asoslari:
- shaxs jinoyat sodir etish vaqtida 18 yoshga to'lmaganligi;
- ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan jinoyatni birinchi marta sodir etganligi;
- sodir etilgan qilmishning xususiyatlari, aybdorning shaxsi va boshqa
holatlarning mavjud bo'lishi lozimligi kabi holatlar tashkil etadi.
Voyaga yetmaganlarni jinoiy jazodan ozod qilish shartlari esa quyidagilar:
- unga og'ir bo'lmagan (besh yildan ko'p bo'lmagan muddatga ozodlikdan
mahrum qilish jazosi tayinlash nazarda tutilgan) jinoyatni birinchi marta sodir
etganligi;
- ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan jinoyatni takroran sodir etganganligi;
- shaxs jinoyat sodir etish vaqtida 18 yoshga to'lmaganligi;
- sodir etilgan qilmishning xususiyatlari, aybdorning shaxsi va boshqa
holatlarning mavjud bo'lishi lozimligi kabi holatlar tashkil etadi.
10
M.X. Rustambayev O‘zbekiston Respublikasi jnoyat huquqi kursi I TOM- 2018.
13

Voyaga yetmaganlarni jinoiy javobgarlik va jazodan ozod qilish asoslari
Jinoiy javobgarlikdan ozod qilish:
- shaxs jinoyat sodir etish vaqtida 18 yoshga to'lmaganligi;
- ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan jinoyatni birinchi marta sodir etganligi;
- sodir etilgan qilm ishning xususiyatlari, aybdorning shaxsi va boshqa
holatlarning mavjud bo'lishi lozimligi kabi holatlar mavjudligi;
- ishning voyaga yetm aganlar ishlari bo'yicha idoralararo kom issiyaga
topshirilishi.
Jinoiy jazodan ozod qilish:
- unga og'ir bo'lmagan (besh yildan ko'p bo'lmagan muddatga ozodlikdan
mahrum qilish jazosi tayinlash nazarda tutilgan) jinoyatni birinchi marta sodir
etganligi;
- ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan jinoyatni takroran sodir etganligi;
- shaxs jinoyat sodir etish vaqtida 18 yoshga to'lmaganligi;
- sodir etilgan qilm ishning xususiyatlari, aybdorning shaxsi va boshqa
holatlarning mavjudligi;
- voyaga yetmagan shaxsga majburlov choralarining qo'llanilishi. 11
Agarda, voyaga yetmagan shaxs rivojlanishda o'z yoshiga nisbatan ancha
orqada qolgan bo‘lsa va sodir etgan qilmishning ahamiyatini to‘la ravishda anglab
yetm asa - sud jazo o‘rniga majburlov chorasini qo'llash masalasini ko‘rib chiqishi
shart.
Voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan jinoiy jazo o'rniga quyidagi majburlov
choralari qo'llaniladi:
- sud belgilaydigan shaklda jabrlanuvchidan uzr so'rash majburiyatini
yuklash;
- o‘n olti yoshga to'lgan shaxs zimmasiga yetkazilgan zararni o'z mablag'i
hisobidan yoki mehnati bilan to'lash yoki bartaraf qilish majburiyatini yukiash.
Agarda, yetkazilgan zarar belgilangan bazaviy hisoblash miqdorining o'n
11
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
14

baravaridan oshib ketmagan bo'lsa qo’llaniladi. Boshqa hollarda yetkazilgan zarar
fuqaroviy sud ishlarini yuritish tartibida undiriladi;
- voyaga yetmagan shaxsni maxsus o'quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish.
Amaldagi qonunchilikka muvofiq, voyaga yetmagan shaxslarga mo'ljallangan
bunday o'quv-tarbiya muassasalari:
- o'n bir yoshdan o'n olti yoshgacha (umumiy o'rta ma’lumot olishni
tugallamagan) bo'lgan shaxslar uchun ixtisoslashtirilgan maktab;
- o’n besh yoshdan (umumiy o‘rta ma'lumot olishni tugallaganlar) o'n sakkiz
yoshgacha bo'lgan shaxslar uchun ixtisoslashtirilgan kasb-hunar kollejlariga
bo'linadi.
Ixtisoslashtirilgan maktabda voyaga yetmaganlar - o'n olti yoshga to'lguncha,
ixtisoslashtirilgan kasb-hunar kollejlarida esa - voyaga yetmaganlar o'n sakkiz
yoshga qadar saqlanishi mumkin. 12
Istisno hollarda tarbiyalanuvchilarning
ixtisoslashtirilgan maktabda bo'lishi ular 17 yoshga to'lgunlariga qadar uzaytirilishi
mumkin.
Voyaga yetmaganlar ixtisoslashtirilgan o'quv-tarbiya muassasalarida xulqi
tuzalguniga qadar bo'ladilar, biroq 3 yildan ortiq emas.
O'zbekiston Respublikasi Sog'liqni saqlash vazirligi tomonidan tasdiqlangan
ro'yxatda nazarda tutilgan, voyaga yetmaganlarning ixtisoslashgan o'quv-tarbiya
muassasalarida saqlanishi, tarbiyalanishi va ta’lim olishiga to'sqinlik qiladigan
jismoniy nuqsonlari va kasalliklari bor voyaga yetmaganlar ixtisoslashgan
maktabga va kasb-hunar kollejiga joylashtirilishi mumkin emas.
Jazoni o‘tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish
Sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum qilishga, ozodlikni cheklashga
yoki axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan o‘n sakkiz yoshga to'lm agan
shaxslarga nisbatan jazoni o'tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish
tartibi qo'llanilishi mumkin.
Jazoni o'tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish:
12
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000-yil 15-sentyabrdagi “Voyaga yetmaganlarning
jinoyatlari haqidagi ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida”gi 21-sonli Qarori.
15

- sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan
bo'lsa;
- sodir etgan jinoyati uchun ozodlikni cheklash jazosi tayinlangan bo'lsa;
- sodir etgan jinoyati uchun axloq tuzatish ishlari jazositayinlangan bo'lsa;
- ushbu jazo turlari uchun belgilangan tartlb-qoida talablarini bajargan;
- mehnat va o'qishga halol munosabatda bo'lgan yoyaga yetmagan mahkumga
nisbatangiria qo'llanilishi mumkin.
Jazoni o'tashdan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish:
- ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan yoki uncha ogir bo'lmagan jinoyat uchun
tayinlangan jazo muddatining kamida to'rtdan bir qismini
- og'ir jinoyati uchun tayinlangan jazo muddatining kamida uchdan bir
qismini;
- o'ta og'ir jinoyat uchun, shuningdek, qasddan sodir etgan jinoyati uchun,
agar shaxs ilgari qasddan sodir etgan etgan jinoyat uchun ozodlikdan mahrum
etishga hukm qilingan bo'lsa, tayinlangan jazo muddatining kamida yarmini
haqiqatda o'tab
bo'lgandan keyin qo'llanilishi mumkin.
Jazodan muddatidan ilgari shartli ozod qilish qo'llanilgan voyaga yetmagan
shaxs jazoning o'talmagan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir etsa, sud
unga nisbatan ushbu JKning 60 va 86-moddalarida nazarda tutilgan qoidalarga
muvofiq jazo tayinlaydi. 13
Tayinlangan ozodlikdan mahrum qilish jazosi muddati -
o'n besh yildan oshib ketmasligi lozim.
Jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish
Sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum qilishga, ozodlikni cheklash
yoki axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan o‘n sakkiz yoshga to'lmagan
shaxslarga nisbatan jazoning o'talmagan qismi yengilroq jazo turi bilan
almashtirilishi mumkin.
Jazoni yengilrog'i bilan almashtirish:
13
O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi – www.lex.uz
16

- sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan
bo'lsa;
- sodir etgan jinoyati uchun ozodlikni cheklash jazosi tayinlangan bo'lsa;
- mehnat va o'qishga halol munosabatda bo'lgan mahkumga nisbatangina
qo'llanilishi mumkin.
Jazoning o'talmagan qismini yengilrog'i bilan almashtirish:
- ijtimoiy xavfi katta bo'lmagan yoki uncha og'ir bo'lmagan jinoyat uchun
tayinlangan jazo muddatining kamida beshdan bir qismini;
- og'ir jinoyat uchun tayinlangan jazo muddatining kamida to'rtdan bir
qismini;
- o'ta og'ir jinoyat uchun, shuningdek, qasddan sodir etgan jinoyati uchun,
agar shaxs ilgari qasddan sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum etishga
hukm qilingan bo'lsa, tayinlangan jazo muddatining kamida uchdan bir qismini
haqiqatda o'tab bo'lgandan keyin qo'llanilishi mumkin. 14
Ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikni cheklash tariqasidagi jazoning
o'talmagan qismi axloq tuzatish ishlari bilan almashtirilganda, axloq tuzatish ishlari
ozodlikdan mahrum qilish yoki ozodlikni cheklash jazosining o'talmagan qismi
muddatiga tayinlanadi.
Jazo yengilrog'i bilan almashtirilgan shaxslarga nisbatan yengilroq jazoning
tegishli qismi o'tab bo'linganidan keyin JKning 89-moddasida nazarda tutilgan
qoidalarga muvofiq, jazodan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish
qo'llanilishi mumkin. Jazo yengilrog'i bilan almashtirilgan shaxs jazomng o'talmay
qolgan qismi mobaynida qasddan yangi jinoyat sodir etsa, sud unga nisbatan
JKning 60 va 86-moddalarida nazarda tutilgan qoidalarga muvofiq jazo tayinlaydi.
2.2. Voyaga yetmaganlar bilan bog‘liq jinoyat ishlarida sud amaliyoti
muammolari, javobgarlikni liberallashtirish va insonparvarlik tamoyillari
Voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlarni ko rishda sudlar asosanʻ
qonunlarni to g ri tatbiq etilishini ta minlamoqdalar.
ʻ ʻ ʼ
14
Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya. (BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1989-yil 20-noyabrda
qabul qilingan).
17

Shu bilan birga, sudlar tomonidan ba zan shu toifadagi ishlarni ko rishdaʼ ʻ
jinoyat va jinoyat-protsessual qonun normalariga har doim ham rioya etmayaptilar.
Shuningdek, voyaga yetmaganlarning jinoyat sodir etishiga imkon bergan sabab va
shart-sharoitlarni lozim darajada aniqlash va ularni bartaraf qilish choralari
ko rilmayapti.
ʻ
Jinoyat sodir etilishiga imkon bergan sabab va shart-sharoitlarni lozim
darajada aniqlashga har doim tegishli e tibor berilmayapti va ularni bartaraf etish
ʼ
yuzasidan qonunda nazarda tutilgan choralar ko rilmayapti.
ʻ
Jinoyat kodeksining 87-moddasida ko rsatilgan asoslar mavjud bo lganda
ʻ ʻ
voyaga yetmaganlarga nisbatan majburlov choralarini qo llagan holda ularni
ʻ
javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish masalasiga yetarli e tibor qaratilmayapti.
ʼ 15
Kelgusida qonun ustuvorligini to la ta minlash va kamchiliklarga barham
ʻ ʼ
berish, protsessual va moddiy qonun me yorlarining to g ri tatbiq etilishiga
ʼ ʻ ʻ
sudlarni e tiborini jalb qilish maqsadida, O zbekiston Respublikasi Oliy sudining
ʼ ʻ
Plenumi qaror qiladi:
Voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlarni ko rishda, ish bo yicha
ʻ ʻ
isbotlanishi lozim bo lgan holatlarni sinchkovlik bilan, har tomonlama to la va
ʻ ʻ
xolisona tekshirib chiqib, qilmishning ijtimoiy xavflilik darajasini va
sudlanuvchining shaxsini e tiborga olgan holda aniqlangan haqiqiy holatlar va
ʼ
dalillar majmuasiga to g ri baho berilib, odillik va insonparvarlik tamoyillariga
ʻ ʻ
amal qilgan holda qonunda ko rsatilgan xususiyat va imtiyozlaridan to la
ʻ ʻ
foydalanishga qaratilishi lozim.
Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyat ishlarini sudda ko rish
ʻ
uchun tayinlash vaqtida sudlar ayblanuvchiga nisbatan qo llanilgan qamoqqa olish
ʻ
sifatidagi ehtiyot chorasining asosli ekanligini sinchiklab tekshirishlari, ayni
vaqtda JPKning 242, 243-moddalariga va Oliy sud Plenumining 2007-yil 14-
noyabrdagi “Sudga qadar ish yuritish bosqichida qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot
chorasining sudlar tomonidan qo llanilishi to g risida”gi
ʻ ʻ ʻ qarorida ko rsatilgan ʻ
15
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2026-yil 1-yanvardagi o‘zgarish va qo‘shimchalar bilan). –
Toshkent: Adolat, 2026.
18

tushuntirishlarga muvofiq bunday ehtiyot chorasi sudlanuvchining shaxsi, sodir
etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi shuni taqozo etgan hollardagina
qo llanishini nazarda tutishlari lozim.ʻ
Voyaga yetmaganning qamoqqa olinishi asossiz deb topilgan hollarda sud
darhol ehtiyot chorasini o zgartirishi lozim bo ladi.
ʻ ʻ
Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilingan jinoyatlar to g risidagi ishlarni
ʻ ʻ
ko rishda shuni nazarda tutish lozimki, ayblanuvchi bu paytga kelib voyaga
ʻ
yetgan-yetmaganligidan qat i nazar, bunday ishlar bo yicha advokat hamda
ʼ ʻ
qonuniy vakil ishtirok etishi shart. Ushbu qoida shaxs jinoyatlardan birini 18
yoshga to lmasdan oldin, boshqasini voyaga yetganidan so ng sodir etganlikda
ʻ ʻ
ayblangan hollarda ham amal qiladi.
Jinoyat-protsessual kodeksining 51-moddasiga muvofiq, surishtiruv, dastlabki
tergov harakatlari va sud muhokamasi davrida voyaga yetmaganlar tomonidan
sodir qilingan jinoyat ishlari bo yicha advokatning ishtirok etishi shart. Mazkur
ʻ
qoida JPKning 52-moddasi talabiga ko ra voyaga yetmagan shaxs himoyachidan
ʻ
voz kechganda ham tatbiq etiladi. Ushbu protsessual qonun talablariga rioya
qilmaslik JPK 488-moddasiga asosan, hukmning bekor qilinishiga asos bo ladigan
ʻ
jinoyat protsessual qonunning jiddiy buzilishi deb qaralishi kerak. 16
Himoyachi ishtirok etishi shart bo lgan hollarda uning ishtirokisiz aniqlangan
ʻ
har qanday dalil yuridik kuchga ega emasdir.
Jinoyat-protsessual kodeksining 551 va 562-moddalariga muvofiq sud voyaga
yetmaganlar tomonidan sodir qilingan jinoyat ishlari ko riladigan vaqt va joy
ʻ
haqida ularning ota-onasini, ota-ona o rnini bosuvchi shaxslarni, vasiylik yoki
ʻ
homiylik organi vakillarini, voyaga yetmaganlar o qigan yoki ishlagan korxona,
ʻ
muassasa, tashkilotni, bolalar masalalari bo yicha komissiyani, zarur bo lsa boshqa
ʻ ʻ
tashkilotlarni ham xabardor qiladi. Sud bu tashkilotlarning vakillarini,
sudlanuvchining vasiy yoki homiysini, bolalar masalalari bo yicha komissiyaning
ʻ
vakillarini guvoh sifatida so roq qilish uchun sud majlisiga chaqirishga haqlidir.
ʻ
16
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2025.
19

Voyaga yetmagan sudlanuvchining qonuniy vakili masalasi hal etilayotganda
shuni nazarda tutish kerakki, JPKning 60-moddasining 2-qismida keltirilgan
qonuniy vakil bo lishi mumkin bo lgan shaxslarning ro yxati qat iy berilgan.ʻ ʻ ʻ ʼ
Agar voyaga yetmaganning ota-onasi bo lmasa va u yolg iz yashayotgan
ʻ ʻ
yoxud tegishli ravishda vasiy yoki homiy etib tayinlanmagan shaxs bilan
yashayotgan bo lsa, sud voyaga yetmaganning qonuniy vakili sifatida vasiylik yoki
ʻ
homiylik organining vakilini chaqirishi zarur.
Sudlar JPKning 548-moddasiga ko ra voyaga yetmaganlarning jinoyatlari
ʻ
haqidagi ishlar bo yicha isbotlanishi lozim bo lgan holatlar qatoriga yoshini va
ʻ ʻ
shaxsini aniqlashlik ham kirishini nazarda tutishlari zarur. Ayni vaqtda, shu narsani
e tiborda tutish kerakki, shaxs tug ilgan kunidan boshlab emas, balki tug ilgan
ʼ ʻ ʻ
kuni o tganidan so ng, ya ni ertasi kunning nol soatidan boshlab jinoyat uchun
ʻ ʻ ʼ
javobgarlik boshlanadigan yoshga to lgan deb hisoblanadi.
ʻ 17
Sudlar ishda albatta voyaga yetmaganlarning tug ilish guvohnomasi yoki
ʻ
pasportidan fotonusxa mavjudligiga ahamiyat berishlari kerak. Ishda bunday
hujjatlar yo qligi aniqlangan taqdirda sudning o zi bunday kamchilikni bartaraf
ʻ ʻ
qilishi zarur.
Sudlanuvchining yoshi sud-tibbiyot ekspertizasi tomonidan aniqlanayotganda,
uning tug ilgan kuni deb, ekspertlar aniqlagan yilning oxirgi kuni hisoblanadi.
ʻ
Yosh eng kam va eng ko p yillar miqdori bilan aniqlanganda, sud ekspertlar
ʻ
tomonidan belgilangan eng kam yoshdan kelib chiqishi lozim.
Shuni nazarda tutish lozimki, JKning 87-moddasi 3-qismiga ko ra, voyaga
ʻ
yetmagan shaxs rivojlanishda o z yoshiga nisbatan ancha orqada qolgan bo lsa va
ʻ ʻ
sodir etgan qilmishining ahamiyatini to la ravishda anglab yetmasa, sud jazo
ʻ
o rniga majburlov chorasi qo llash maqsadga muvofiqligi masalasini ko rib
ʻ ʻ ʻ
chiqishi shart.
Sudlarga ijtimoiy xavfi katta bo lmagan yoki uncha og ir bo lmagan jinoyatni
ʻ ʻ ʻ
birinchi marta sodir etgan voyaga yetmagan shaxslarga hamda ijtimoiy xavfi katta
bo lmagan jinoyatni takroran sodir etgan voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan
ʻ
17
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti – www.oliysud.uz .
20

JK 88-moddasida ko rsatib o tilgan majburlov choralarini kengroq qo llanishiʻ ʻ ʻ
uqtirilsin. 18
Ijtimoiy xavfi katta bo lmagan jinoyatni birinchi marta sodir etgan voyaga
ʻ
yetmagan shaxs agar, sodir etilgan qilmishining xususiyati, aybdorning shaxsi va
ishning boshqa holatlarini e tiborga olib, sud uni jazo qo llamasdan turib ham
ʼ ʻ
tuzatish mumkin degan xulosaga kelsa, ishni ko rish uchun tayinlash bosqichida
ʻ
ishni tugatish va uni bolalar masalalari bo yicha komissiyada ko rishga yuborish
ʻ ʻ
haqida ajrim chiqaradi.
Jinoyat kodeksining 87-moddasining 2-qismida ko rsatilgan asoslar bilan
ʻ
voyaga yetmaganni jazodan ozod etish va unga nisbatan shu kodeksning 88-
moddasida ko rsatilgan majburlov choralarini qo llash yuzasidan sud jazo
ʻ ʻ
tayinlamasdan turib jazodan ozod etish haqida hukm chiqaradi.
Bunda sud hukmda majburlov chorasini qo llash yoki qo llamaslik to g risida
ʻ ʻ ʻ ʻ
asoslantirilgan xulosasini ko rsatishi shart.
ʻ
Voyaga yetmagan sudlanuvchining aqli norasoligidan dalolat beruvchi
ma lumotlar mavjud bo lgan taqdirda, voyaga yetmaganning aqliy rivojlanishida
ʼ ʻ
ortda qolgani yoki ortda qolmagani haqidagi masalaga aniqlik kiritish uchun
kompleks sud-ruhiyotshunoslik ekspertizasi tayinlanishi lozim.
Mazkur masalalarning yechimi ekspertlar komissiyasi ixtiyoriga havola
etilishi ham mumkin. Bunda voyaga yetmaganning aqliy rivojlanishi, uning
yoshidan naqadar ortda qolganligi, aqli zaifligi qay darajada ekanligi haqidagi
savollarga javob berish shart qilib qo yilishi kerak.
ʻ
Voyaga yetmaganlarning katta yoshdagilar ishtirokida sodir etgan jinoyatlari
haqidagi ish ko rib chiqilayotganda, katta yoshdagi shaxs va o smir o rtasidagi
ʻ ʻ ʻ
o zaro munosabatlarning xususiyatini sinchiklab aniqlash lozim, chunki ana shu
ʻ
ma lumotlar katta kishining voyaga yetmaganni jinoyat yoki g ayriijtimoiy harakat
ʼ ʻ
sodir etishga jalb qilishdagi rolini aniqlashda muhim ahamiyatga ega bo lishi
ʻ
mumkin.
18
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000-yil 15-sentyabrdagi “Voyaga yetmaganlarning
jinoyatlari haqidagi ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida”gi 21-sonli Qarori.
21

Sudlarga 18 yoshga to lgan va jinoyatni qasddan sodir etgan shaxslarginaʻ
voyaga yetmagan shaxsni g ayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilgani uchun
ʻ
jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin ekanligi tushuntirilsin. 19
Shuningdek, katta
yoshdagi kishi o z harakatlari bilan voyaga yetmagan shaxsni g ayriijtimoiy xatti-
ʻ ʻ
harakatlarga jalb qilayotganini bilgani holda yoki shunday fikrga yo l qo yganini
ʻ ʻ
ham aniqlash lozim. Agarda katta yoshdagi kishi shaxsni g ayriijtimoiy xatti-
ʻ
harakatlarga jalb qilsayu, uning voyaga yetmaganligini bilmasa yoki bilishi
mumkin bo lmasa, bu holda JKning
ʻ 127-moddasi bilan jinoiy javobgarlikka tortish
mumkin emas.
Agar voyaga yetmagan shaxsning jinoyat sodir etishiga katta yoshdagilarning,
shu jumladan ish yuzasidan jabrlanuvchi deb e tirof etilgan shaxslarning
ʼ
g ayriqonuniy yoki yomon xulq-atvori sabab bo lgan bo lsa, sud bu holatni jazoni
ʻ ʻ ʻ
yengillashtiruvchi holat deb e tirof etishi, shuningdek, zarur holda qayd etilgan
ʼ
shaxslarning ish yoki yashash joylariga xususiy ajrim chiqarib muhokama qilishga
yuborishi lozim.
Jinoyat kodeksining 55-moddasi “g” bandiga ko ra jinoyatning jismoniy yoki
ʻ
ruhiy tazyiq o tkazilishi natijasida sodir etilishi, yoxud voyaga yetmagan shaxsning
ʻ
moddiy tomondan, xizmat jihatidan yoki boshqa jihatdan qaramliligi sababli sodir
etilishi javobgarlikni yengillashtiruvchi holat ekanligini ham nazarda tutish kerak.
Shu munosabat bilan sudlar voyaga yetmagan shaxsga nisbatan aynan qanday
jismoniy yoki ruhiy tazyiq o tkazilganligini aniqlashlari shart.
ʻ
Sud voyaga yetmaganlarga jazo tayinlash masalasini hal etayotganda, birinchi
navbatda, sodir etilgan jinoyatning xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasini, ana
shu shaxslarga oid ma lumotlarni hamda jazoni yengillashtiruvchi va
ʼ
og irlashtiruvchi holatlarni nazarda tutib, ozodlikdan mahrum qilish bilan bog liq
ʻ ʻ
bo lmagan jazoni qo llash imkoniyatini muhokama qilishi lozim. Sud aybdorni
ʻ ʻ
jamiyatdan ajratmasdan turib qayta tarbiyalashning imkoniyati bo lmagan
ʻ
19
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000-yil 15-sentyabrdagi “Voyaga yetmaganlarning
jinoyatlari haqidagi ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risida”gi 21-sonli Qarori.
22

hollardagina ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jazoni tayinlashi mumkin. Ayni
vaqtda hukmda sudning bu to g risidagi xulosasi asoslantirilishi shart.ʻ ʻ
Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilingan jinoyat ishlari yuzasidan hukm
chiqarishda ularning jinoiy qilmishlariga xolisona baho berilishi, ularga nisbatan
JKning 72, 87-moddalarini qo llash masalasini sudlar atroflicha, har tomonlama
ʻ
muhokama qilishlari lozim.
Sudlar voyaga yetmaganlarga nisbatan JKning 72-moddasini qo llaganlarida
ʻ
sudlanganga sinov muddati davrida qanday muayyan majburiyatlar yuklatilishini
(o qishni yakunlashi, ishga joylashishi va hokazolar) hukmda aniq ko rsatishlari
ʻ ʻ
shart.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan jazo tayinlayotganda JK 82-86-
moddalari talablaridan kelib chiqish lozim bo lib, bunda JK
ʻ 57-moddasini qo llash ʻ
talab etilmaydi. Sudlanuvchiga u aybdor deb topilgan JK Maxsus qismining
moddasida nazarda tutilmagan boshqa yengilroq turdagi jazolarning tayinlanish
hollari bundan mustasnodir.
Jinoyat-protsessual kodeksining 19-moddasi uchinchi qismida nazarda
tutilgan hollarda shu Kodeksning 560-moddasiga muvofiq, voyaga yetmaganlar
jinoyatlari to g risidagi ish yopiq sud majlisida ko riladi.
ʻ ʻ ʻ
Sud voyaga yetmagan shaxsni shartli hukm qilsa yoki unga ozodlikdan
mahrum etish bilan bog liq bo lmagan boshqa jazo tayinlasa, O zbekiston
ʻ ʻ ʻ
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 3-iyundagi 339-sonli qaroriga
asosan voyaga yetmagan shaxsga nisbatan jamoat tarbiyachisi tayinlash zarurligini
muhokama qilishi shart.
Agar dastlabki tergov organlari, asos bo la turib, Fuqarolik
ʻ
kodeksining 993 va 994-moddalarida ko rsatilgan shaxslar va tashkilotlarni
ʻ
fuqaroviy javobgar deb e tirof etmagan bo lsa, sud bu masala yuzasidan tegishli
ʼ ʻ
ajrim chiqarishi lozim.
Sudlar voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilingan jinoyat ishlari sudda
ko rilayotganda jinoyatni keltirib chiqargan sabablarni aniqlab, ularni bartaraf
ʻ
qilish uchun xususiy ajrim chiqarishlari shart.
23

Bolalar masalalari bo yicha komissiyalar o z faoliyatini jamoatchilik asosidaʻ ʻ
amalga oshiruvchi, voyaga yetmaganlar o rtasida huquqbuzarlik sodir etilishi va
ʻ
ularni nazoratsiz qoldirish hollarining oldini oluvchi hamda ular o rtasida sodir
ʻ
etilayotgan huquqbuzarlik va jinoyatlarning kelib chiqishi sabablari, shart-
sharoitlarini aniqlash va bartaraf etish choralarini amalga oshiruvchi organ
hisoblanishiga e tibor qaratilsin.
ʼ
Shu bois sudlar voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlarni
ko rishda ushbu komissiyalarning o z vazifalarini lozim darajada bajargan-
ʻ ʻ
bajarmaganliklarini aniqlab, ularning faoliyatini xolisona baholab, aniqlangan
kamchiliklarga nisbatan albatta tegishli munosabat bildirishlari shart.
Qoraqalpog iston Respublikasi sudi, viloyatlar, Toshkent shahar sudlari
ʻ
hamda O zbekiston Respublikasi Harbiy sudi voyaga yetmaganlar tomonidan sodir
ʻ
etilgan jinoyat ishlarini ko rib chiqish bo yicha quyi sudlarning faoliyati ustidan
ʻ ʻ
nazoratni ta minlashlari, chiqarilgan sud qarorlarining qonuniyligini va
ʼ
asoslantirilganini sinchiklab tekshirishlari, yo l qo yilgan xato va kamchiliklarni
ʻ ʻ
o z vaqtida bartaraf etishlari zarur.
ʻ 20
Dunyo davlatlarining jinoyat-huquqiy siyosatida voyaga yetmaganlarga
nisbatan insonparvar va tarbiyaviy yondashuvni kuchaytirish muhim
yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Chunki voyaga yetmagan shaxslar jismoniy, ruhiy
va ma’naviy jihatdan hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, ular sodir etgan
jinoyatlarning aksariyati hayotiy tajribaning yetishmasligi, noto‘g‘ri muhit ta’siri,
oilaviy muammolar yoki kattalarning salbiy ta’siri natijasida yuzaga keladi. Shu
sababli zamonaviy jinoyat huquqida voyaga yetmaganlarni qattiq jazolash emas,
balki ularni qayta tarbiyalash, jamiyatga moslashtirish va kelgusida jinoyat sodir
etishining oldini olish ustuvor vazifa sifatida qaralmoqda.
O zbekiston Respublikasida ham voyaga yetmaganlarga oid jinoyat-huquqiy
ʻ
siyosat insonparvarlik va liberallashtirish tamoyillariga asoslanadi. Xususan,
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida voyaga yetmaganlarning
ʻ
javobgarligiga oid alohida normalarning mavjudligi davlat tomonidan ushbu
20
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti – www.oliysud.uz .
24

toifadagi shaxslarga nisbatan maxsus himoya mexanizmlari yaratilganligini
ko‘rsatadi. Qonunchilikda voyaga yetmaganlarni jazolashdan ko‘ra ularni
tarbiyalash, tuzatish va ijtimoiy moslashtirishga ko‘proq e’tibor qaratilgan.
Voyaga yetmaganlar javobgarligini liberallashtirishning muhim
ko‘rinishlaridan biri — ularga nisbatan qo‘llaniladigan jazo turlarining
cheklanganligidir. JKning 81-moddasiga muvofiq voyaga yetmaganlarga faqat
besh turdagi asosiy jazo qo‘llanilishi mumkin bo‘lib, qo‘shimcha jazolar
tayinlanmaydi. Bu holat qonunchilikdagi insonparvarlik prinsipining yaqqol
ifodasidir. Chunki qo‘shimcha jazolar voyaga yetmagan shaxsning ruhiy va
ijtimoiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan jazo muddatlarining kattalarga qaraganda
ancha qisqartirilganligi ham liberallashtirish siyosatining muhim ko‘rinishidir.
Masalan, qonunchilikda voyaga yetmaganlarga umrbod ozodlikdan mahrum qilish
jazosi qo‘llanilishi taqiqlangan. Shuningdek, uzoq muddatli ozodlikdan mahrum
qilish jazosi ham voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llanilmaydi. Ozodlikdan
mahrum qilishning eng ko‘p muddati odatda o‘n yil etib belgilangan bo‘lib, bu
jinoyat qonunchiligidagi insonparvarlik tamoyilining amaliy ifodasidir.
Voyaga yetmaganlar javobgarligini liberallashtirishning yana bir muhim jihati
— jazo tayinlashda shaxsning yoshiga, rivojlanganlik darajasiga, tarbiyasiga,
sog‘lig‘iga va oilaviy muhitiga alohida e’tibor qaratilishidir. JKning 86-moddasiga
ko‘ra, sud voyaga yetmaganga jazo tayinlashda uning rivojlanganlik darajasi,
turmush va tarbiya sharoiti, sog‘lig‘i hamda kattalarning ta’sirini hisobga olishi
shart. Bu esa voyaga yetmaganlarga individual yondashuv qo‘llanilishini anglatadi.
Insonparvarlik tamoyili, ayniqsa, voyaga yetmaganlarni javobgarlikdan yoki
jazodan ozod qilish institutlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. 21
Agar voyaga
yetmagan shaxs ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan jinoyatni birinchi marta sodir etgan
bo‘lsa va uni jazo qo‘llamasdan ham tuzatish mumkin deb topilsa, sud unga
nisbatan majburlov choralarini qo‘llashi mumkin. Bunday choralar qatoriga
21
Sattorov A. “Voyaga yetmaganlarga jazo tayinlashda insonparvarlik tamoyilining qo‘llanilishi”. // Huquq
va burch jurnali. 2024, 5-son.
25

jabrlanuvchidan uzr so‘rash, yetkazilgan zararni qoplash yoki maxsus o‘quv-
tarbiya muassasasiga joylashtirish kiradi. Ushbu institutlarning maqsadi voyaga
yetmaganni jazolash emas, balki uni qayta tarbiyalashdan iboratdir.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan muddatidan ilgari shartli ravishda ozod qilish
va jazoni yengilrog‘i bilan almashtirishning yengillashtirilgan tartibi ham
liberallashtirish siyosatining muhim elementidir. Qonunchilikda voyaga
yetmaganlar uchun jazoni o‘tashning qisqaroq muddatidan keyin muddatidan ilgari
ozod qilish imkoniyati berilgan. Bu esa voyaga yetmaganlarni qonunga itoatkorlik
ruhida tarbiyalash hamda ularni jamiyatga qayta moslashtirishga xizmat qiladi.
Voyaga yetmaganlar javobgarligini liberallashtirish xalqaro huquq
normalariga ham mos keladi. Jumladan, Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan
qabul qilingan Bola huquqlari to g risidagi Konvensiyada bolalarga nisbatanʻ ʻ
insonparvar munosabatda bo‘lish, ularning sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilish
hamda jamiyatga qayta integratsiyasini ta’minlash zarurligi belgilangan. Shu
sababli ko‘plab davlatlarda voyaga yetmaganlarga nisbatan qamoq jazosini imkon
qadar kam qo‘llash siyosati yuritilmoqda.
Shu bilan birga, voyaga yetmaganlar javobgarligini liberallashtirishda
muvozanatni saqlash muhim ahamiyatga ega. Chunki haddan tashqari yumshoqlik
ayrim hollarda voyaga yetmaganlarda jazosizlik hissining shakllanishiga olib
kelishi mumkin. Shu sababli sudlar har bir ish bo‘yicha jinoyatning og‘irligi,
shaxsning xulqi, tarbiyasi va jamiyat uchun xavflilik darajasini chuqur tahlil qilgan
holda qaror qabul qilishi lozim.
Amaliyotda ayrim hollarda voyaga yetmaganlarga nisbatan ozodlikdan
mahrum qilish jazosi haddan tashqari qo‘llanilishi yoki aksincha, yetarli asos
bo‘lmagan holda yengil choralar qo‘llanishi kuzatiladi. Bu esa sud-tergov
amaliyotida yagona yondashuvni shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi. Shu nuqtai
nazardan voyaga yetmaganlar bilan ishlovchi sudyalar, tergovchilar va profilaktika
organlari xodimlarining malakasini oshirish muhim hisoblanadi. Voyaga
yetmaganlar javobgarligini liberallashtirish va insonparvarlik tamoyillari jinoyat
huquqining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tamoyillarning asosiy
26

maqsadi voyaga yetmaganlarni jazolash emas, balki ularni tuzatish, tarbiyalash va
jamiyatga foydali shaxs sifatida shakllantirishdan iboratdir. Shu sababli
O zbekiston qonunchiligida voyaga yetmaganlarga nisbatan alohida himoyaʻ
mexanizmlari va yengillashtirilgan javobgarlik tizimi belgilangan bo‘lib, bu
insonparvar demokratik davlat qurish yo‘lidagi muhim qadamlardan biri
hisoblanadi. 22
XULOSA
Mazkur kurs ishida voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligining huquqiy
asoslari, ularga nisbatan qo‘llaniladigan jazo tizimi, javobgarlikdan yoki jazodan
ozod qilish asoslari hamda ushbu sohadagi sud amaliyoti muammolari atroflicha
tahlil qilindi. O‘rganishlar natijasida voyaga yetmaganlar jinoiy javobgarligi
jinoyat huquqining alohida institutlaridan biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi voyaga
yetmagan shaxsni jazolash emas, balki uni qayta tarbiyalash, tuzatish va jamiyatga
qayta moslashtirishdan iborat ekanligi aniqlandi.
22
R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va maxsus qism). – Toshkent: TDYU
nashriyoti, 2022.
27

Kurs ishida qayd etilganidek, O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiningʻ
oltinchi bo‘limida voyaga yetmaganlar javobgarligining o‘ziga xos xususiyatlari
alohida tartibda mustahkamlangan. Xususan, JKning 17-moddasi 5-qismiga ko‘ra,
o‘n sakkiz yoshga to‘lguniga qadar jinoyat sodir etgan shaxslar umumiy qoidalarga
muvofiq javobgarlikka tortilsalar-da, ularga nisbatan voyaga yetmaganlar
javobgarligining xususiyatlari qo‘llaniladi. 23
Bu esa davlat tomonidan voyaga
yetmaganlarga nisbatan insonparvarlik va differensial yondashuv
qo‘llanilayotganligini ko‘rsatadi.
Tadqiqot davomida voyaga yetmaganlarga nisbatan qo‘llaniladigan jazo
tizimi ham tahlil qilindi. JKning 81-moddasiga muvofiq voyaga yetmaganlarga
faqat jarima, majburiy jamoat ishlari, axloq tuzatish ishlari, ozodlikni cheklash va
ozodlikdan mahrum qilish kabi asosiy jazolar tayinlanishi mumkinligi aniqlandi.
Ularga nisbatan qo‘shimcha jazolar qo‘llanilmasligi, uzoq muddatli yoki umrbod
ozodlikdan mahrum qilish jazolarining tayinlanmasligi qonunchilikdagi
insonparvarlik tamoyilining muhim ko‘rinishi hisoblanadi. Shuningdek, sud
voyaga yetmaganlarga jazo tayinlashda ularning rivojlanganlik darajasi, tarbiya
muhiti, sog‘lig‘i, turmush sharoiti hamda kattalarning ta’sirini hisobga olishi
zarurligi kurs ishida batafsil yoritildi. Kurs ishida voyaga yetmaganlarni
javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish asoslari ham muhim yo‘nalish sifatida
o‘rganildi. Jumladan, ijtimoiy xavfi katta bo‘lmagan jinoyatni birinchi marta sodir
etgan voyaga yetmaganlarga nisbatan majburlov choralarini qo‘llash orqali ularni
jinoiy javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish mumkinligi ko‘rsatib o‘tildi. Sud
tomonidan jabrlanuvchidan uzr so‘rash majburiyatini yuklash, yetkazilgan zararni
qoplash yoki maxsus o‘quv-tarbiya muassasasiga joylashtirish kabi choralar
qo‘llanishi voyaga yetmaganlarni qayta tarbiyalashga xizmat qilishi ta’kidlandi.
Shuningdek, jazoni yengilrog‘i bilan almashtirish hamda muddatidan ilgari
shartli ravishda ozod qilish institutlari voyaga yetmaganlarga nisbatan
qo‘llaniladigan muhim insonparvarlik mexanizmlaridan biri ekanligi aniqlandi.
23
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2026-yil 1-yanvardagi o‘zgarish va qo‘shimchalar bilan). –
Toshkent: Adolat, 2026.
28

Qonunchilikda voyaga yetmaganlar uchun jazoni o‘tash muddatining ma’lum
qismini o‘taganidan keyin yengilliklar berilishi ularning tuzalish va jamiyatga
qayta moslashish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Sud amaliyotini tahlil qilish natijasida voyaga yetmaganlar bilan bog‘liq
jinoyat ishlarini ko‘rishda ayrim muammolar mavjudligi ham aniqlandi. Jumladan,
ayrim hollarda jinoyat sodir etilishiga sabab bo‘lgan shart-sharoitlarni yetarli
darajada aniqlamaslik, voyaga yetmaganning shaxsiy xususiyatlarini chuqur
o‘rganmaslik yoki JKning 87–88-moddalarida nazarda tutilgan majburlov
choralarini qo‘llash imkoniyatlariga yetarlicha e’tibor qaratmaslik holatlari uchrab
turadi. Shu sababli sud-tergov organlari faoliyatini yanada takomillashtirish,
voyaga yetmaganlar bilan ishlovchi sudyalar, tergovchilar va profilaktika organlari
xodimlarining malakasini oshirish zarur hisoblanadi.
Kurs ishida voyaga yetmaganlar javobgarligini liberallashtirish va
insonparvarlik tamoyillari ham alohida o‘rganildi. O zbekiston Respublikasidaʻ
voyaga yetmaganlarga nisbatan olib borilayotgan jinoyat-huquqiy siyosatning
asosiy maqsadi ularni jamiyatdan ajratish emas, balki qayta tarbiyalash va ijtimoiy
foydali shaxs sifatida shakllantirishdan iborat ekanligi aniqlandi. Shu sababli
ozodlikdan mahrum qilish bilan bog‘liq bo‘lmagan jazolarni keng qo‘llash,
muddatidan ilgari ozod qilish va majburlov choralaridan samarali foydalanish
bugungi jinoyat-huquqiy siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Rahbariy adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. – Toshkent:
“O‘zbekiston” nashriyoti, 2021.
2. Mirziyoyev Sh.M . Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib,
yangi bosqichga ko‘taramiz. 1-jild. – Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017.
3. Mirziyoyev Sh.M. Yoshlar – kelajagimiz, xalqimizning asrlar davomidagi
orzu-umidlarini ro‘yobga chiqaradigan buyuk kuchdir. (Prezidentning yoshlar
bilan muloqotidagi nutq i).
29

Normativ-huquqiy hujjatlar
4. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: Adolat, 2023.
5. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (2026-yil 1-yanvardagi
o‘zgarish va qo‘shimchalar bilan). – Toshkent: Adolat, 2026.
6. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi. – Toshkent:
Adolat, 2025.
7. R.R. Zufarov, A.X. Saidov, H.T. Hojiev. Jinoyat huquqi (Umumiy va
maxsus qism). – Toshkent: TDYU nashriyoti, 2022.
8. M.X. Rustambayev O‘zbekiston Respublikasi jnoyat huquqi kursi I TOM-
2018.
9. M.X. Rustambayev O‘zbekiston Respublikasi jnoyat huquqi kursi II TOM-
2018.
10. MX. Rustambayev O‘zbekiston Respublikasi jnoyat huquqi kursi III
TOM- 2018.
11. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000-yil 15-
sentyabrdagi “Voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlar bo‘yicha sud
amaliyoti to‘g‘risida”gi 21-sonli Qarori.
Ilmiy adabiyotlar va maqolalar
12. Bola huquqlari to‘g‘risidagi Konvensiya. (BMT Bosh Assambleyasi
tomonidan 1989-yil 20-noyabrda qabul qilingan).
13. Voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklarning oldini olish
to‘g‘risidagi BMTning rahbariy tamoyillari (“Riyod ko‘rsatmalari”, 1990-yil).
14. Sattorov A. “Voyaga yetmaganlarga jazo tayinlashda insonparvarlik
tamoyilining qo‘llanilishi”. // Huquq va burch jurnali. 2024, 5-son.
15. Karimov B. “Xorijiy davlatlarda voyaga yetmaganlar ishlari bo‘yicha odil
sudlov: Qiyosiy tahlil”. // O‘zbekiston qonunchiligi tahlili . 2025, 2-son.
Web-saytlar
16. O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi –
www.lex.uz .
17. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi rasmiy sayti – www.oliysud.uz .
30

18. Xalqaro huquqiy portal – www.un.org (BMT rasmiy sayti).
31

Sotib olish