Turizm haqida - Jismoniy tarbiya - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	24.1KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Jismoniy tarbiya

Turizm haqida

Sotib olish

Reja:
1.Kirish:
1.1 Turizm so'zining manosi va tarixi.
2.Asosiy qism:
2.1 Turizm shakllari haqida tushunchalar.
2.2 Turizm turlari va ularning ahamiyati.
2.3 Turizm turlarining tasnifi.
3.Xulosa.

Turizm (fransuzcha: our — sayr, sayohat), sayyohlik — sayohat (safar) qilish;
faol dam olish turlaridan biri. Turizm deganda jismoniy shaxsning doimiy
istiqomat joyidan sog lomlashtirish, ma rifiy, kasbiyamaliy yoki boshqaʻ ʼ
maqsadlarda borilgan joyda (mamlakatda) haq to lanadigan faoliyat bilan
ʻ
shug ullanmagan holda uzog i bilan 1 yil muddatga jo nab ketishi (sayohat
ʻ ʻ ʻ
qilishi) tushuniladi.
Turizmning tarixi 19-asr boshlariga borib taqaladi.
Dastlab Angliyadan Fransiyaga uyushgan sayyohlik tashkil etilgan (1815).
Turizmning asoschisi hisoblanmish ingliz ruhoniysi Tomas Kuk 1843-yilda 1-
temir yo l sayyohligini tashkil qildi. Shundan so ng u o zining xususiy turistik
ʻ ʻ ʻ
korxonasini tuzdi va 1866-yilda dastlabki sayyoxlik guruxlari AQShga
jo natiddi. Sharqda arab sayyohi Ibn Battuta 21 yoshida sayohatini boshlab,
ʻ
deyarli barcha Sharq va Shimoliy Afrika mamlakatlarini piyoda kezib chiqdi.
Movarounnahrda ilk sayyohlarning safarlari Amir Temur va Temuriylar davrida
faollashgan. Amir Temur fransuz qiroli Karl VI va ingliz qiroli Genrix IV bilan
doimiy aloqada bo lgan. Uning elchisi 1403-yili
ʻ Parijga kelgan. Ispaniyalik
Klavixoning “Buyuk Temurning hayoti va faoliyati” kitobida
Movarounnahrdagi ijtimoiy hayot va sayyoxlarning Temur davlatiga intilishi
aks etgan.
Hozirgi davrda Turizm dunyoning juda ko p mamlakatlarida ommaviy tus
ʻ
olgan. Odatda, Turizm turizm tashkilotlari orqali turizm marshrutlari bo yicha
ʻ
uyushtiriladi. Turizmning juda ko p turlari va shakllari mavjud (ichki, xalqaro,
ʻ
havaskorlik turizmi, uyushgan turizm, yaqin joyga sayohat, uzoqqa sayohat,
bilim saviyasini kengaytirish maqsadidagi turizm, toqqa chiqish, suv turizmi,
avtoturizm, piyoda yuriladigan turizm, sport turizmi va boshqalar).
O zbekistonda turizm sohasiga rahbarlikni “O zbekturizm” milliy kompaniyasi
ʻ ʻ
(27-iyul 1992-yilda tuzilgan) olib boradi. Kompaniyaning asosiy vazifasi turizm
infrastrukturasini rivojlantirish, chet el sarmoyasini jalb qilib zamonaviy turistik

komplekslarni barpo etish, yangi turistik yo nalishlarni ishlab chiqish, xizmatlarʻ
doirasini kengaitirish va boshqalardan iborat.
“O zbekturizm” milliy kompaniyasi sayohat qilish turiga qarab quyidagi turistik
ʻ
yo nalishlarni ishlab chiqqan: klassik yo nalish (Toshkent, Samarqand, Buxoro,
ʻ ʻ
Xiva, Toshkent; Toshkent, Samarkand, BuxoroShahrisabz, Toshkent). Bu
yo nalish eng qad. Yodgorliklar va boshqa tarixiymadaniy obidalarga tashrif
ʻ
bilan bog liq; ekologik turizm yo nalishi (Chimyon, Chorvoq dam olish va
ʻ ʻ
davolanish oromgohi, Zomin qo riqxonasi, Buxoro viloyatidagi qo riqxonalar).
ʻ ʻ
Bu yo nalish alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar va sayyohlar uchun
ʻ
ekologik jihatdan qulay g amda foydali hisoblanadigan joylarga tashrif bilan
ʻ
bog liq; arxeologik turizm yo nalishi (Qoraqalpog iston, Surxondaryo,
ʻ ʻ ʻ
Samarkand hududdari bo ylab). Bu yo nalish O zbekistonning eng qad.
ʻ ʻ ʻ
Topilmalari va arxeologik qazishmalar olib borilayotgan joylari bilan
tanishishni maqsad qilib qo yadi; ekstre mal turizm yo nalishi (Chimyon,
ʻ ʻ
Farg ona vodiysi, Orol bo yi, Buxoro, Navoiy viloyati hududlari bo ylab); liniy
ʻ ʻ ʻ
turizm yo nalishi (Toshkent, Samarkand, Buxoro, Toshkent) —
ʻ
mamlakatimizdagi tarixiy diniy obidalarni ziyorat qilish bilan bog liq.
ʻ
Turizmning shakllari haqida tushunchalar
Turizm amaliy harakatlar va tadbirlar yig‘indisi sifatida jismoniy tarbiyaning
muhim vositasi hisoblanadi. Uning ta’lim-tarbiya va sog‘lomlashtiruvchi
xususiyatlari shaklan va mazmunan jamiyat taraqqiyotida muhim o‘ringa ega.
Ya’ni u sayohatlar jarayonida bilim va amaliy malakalarni oshirish yo‘li bilan
ishlab chiqarish sifatini yaxshilash hamda sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishga bevosita xizmat qiladi. Ta’kidlaganimizdek, turizm o‘z shaklini
sayr (ekskursiya) va sayohatlardan ifoda etadi.

Sayrlar (экскурция)ga qo‘yilgan maqsadlar asosida shug‘ullanuvchilarning
yoshi, jinsi va salomatligiga qarab tadbirlar uyushtiriladi. Ularning eng asosiy
yo‘nalishlari uyidagilardan iborat:
1. Maktabgacha ta’lim muassasalaridagi sayrlar.
2. Maktab o‘quvchilarining sayr-sayohatlari.
3. Mehnat jamoalari xodimlarining sayr-sayohatlari.
4. Aholi istiqomat joylaridagi kishilarning sayr-sayohatlari.
5. Xorijiy mamlakatlardan kelgan mehmonlarning sayrlari.
Sayrlarni tashkil qilishning asosiy maqsad va vazifalarini quyidagicha ifodalash
mumkin:
1. Shug‘ullanuvchilarning (qatnashchilar) sihat-salomatligini yaxshilash
uchun piyoda kezish, qulay joylarda mashqlar, o‘yinlar o‘tkazish.
2. Atrof-muhit va tabiat manzaralari bilan tanishtirish, e’tiborga loyiq aholi
yashaydigan joylarni o‘rganish.
3. Tarixiy va madaniy obidalarni tomosha qilish va ularning tarixini
o‘rganish.
4. O‘zi yashab turgan joylarning (yosh bolalar uchun) tarixi, rivojlanishi va
mehnatkashlarning xizmatlarini o‘rganish (bilish).
5. Ilmiy izlanish ishlarini (mutaxassislar) olib borish va hokazo.
E’tirof etish lozimki, mazkur sayrlar nazariy bilim (tushuncha) va amaliy
malakalar hosil qilish yo‘lida ta’lim-tarbiya vazifasini o‘taydi. Shu bilan
birgalikda qatnashchilarning sihat-salomatligini yaxshilash, jismonan
barkamolligini o‘stirishga qaratiladi. Demak, turizm shakl va mazmun jihatdan
tarbiyaviy hamda sog‘lomlashtiruvchi xususiyatlarni o‘zida mujassamlashtirish
bilan muhim ahamiyatga egadir.

Sayr qilishda (ekskursiya) qatnashchilarning belgilangan joyga yetib borishi,
ulovlarga chiqish va tushishlari, sayr-sayohat manziliga kirish va bevosita sayr-
sayohatlarda ishtirok etish jarayonida piyoda yurish asosiy o‘rinda turadi.
Chunki, erkin ravishda barcha faoliyatlarni bajarish, yuklarini ko‘tarib yurish,
tomosha-sayr jarayonlarida faol qatnashishda sharoitlarga qarab tez yoki sekin
yurish, to‘xtash, ba’zan yugurish ham amalga oshiriladi. Bu jarayonlar
ham sayohatchilarning salomatligini yaxshilash, faol amaliy harakatlar qilishga
ko‘mak beradi.
Xulosa qilib aytganda, turizmning sayr-sayohat va piyoda yurish shakllari
mazmun va mohiyat jihatdan o‘z xususiyatlariga egadir. Ularni maqsadli
uyushtirish va olib borishda mutasaddi xodimlarning o‘z mas’uliyatlarini
bajarishi juda muhim.
Turizmning turlari va ularning ahamiyati
Turizm mazmun jihatdan keng qamrovli ijtimoiy-tarbiyaviy xususiyatga ega
bo‘lgan pedagogik jarayon hisoblanadi. Insonlarning amaliy faoliyatlari,
ijtimoiy-turmush sharoitlari, tabiat manzaralariga qiziqishlari va boshqalar juda
ko‘p sohalarni e’tiborga olgan holda turizm ko‘p tarmoqli soha ekanligini
bilamiz. Ularning eng asosiy turlari quyidagilardan iboratdir:
1. Piyoda yurish sayohati.
2. Tog‘larda yurish sayohati.
3. Qoyalarni zabt etish sayohati.
4. Chamalab topish (ориентирование) sayohati
5. Tezoqar daryolarda eshkak eshish sayohati.
6. Ulovlarda (avto, moto, velosiрed va hokazo) yurish sayohati.
Ta’kidlash lozimki, mazkur turlar mazmun jihatdan bir-biridan tubdan farq
qilishi va tartib qoidalarning o‘ziga xosligiga qarab
Ular mustaqil sport turlari hisoblanadi.

Piyoda yurish sayohatida uning shakllariga (bir kunlik, ko‘p kunlik) qarab
masofalar belgilanadi va ma’lum darajada talablar qo‘yiladi
Tog‘ turizmi (tog‘larda yurish sayohati) piyoda yurish sayohatining davomidir.
Ya’ni barcha harakatlar bunda takrorlanadi. Faqat kategoriyalar (qiyinchilik
darajalari: 1, 2, 3, 4, 5, 6) jihatdan boshqa turizmlardan farq qiladi. Aniqroq
aytganda balandligi 1,5–5 km (dengiz sathiga nisbatan) tog‘larga chiqish,
dovonlardan oshish, tezoqar suvlardan kechib o‘tish kabi murakkab harakatlar
bajariladi.
Qoyalarni zabt etish turizmi (скалолазание) piyoda yurish va tog‘ turizmi bilan
bevosita bog‘liqdir. Faqat tik qoyalar, qoyalarga tirmashib chiqish (arqonlar,
himoya vositalari va hokazo) bilan tubdan farq qiladi.
Chamalab topish (ориентирование) turizmi ham piyoda yurish, tog‘ turizmi
bilan bevosita bog‘liqdir. Ya’ni ma’lum masofalarni piyoda o‘tish, to‘siqlar,
dovonlardan oshish hollari bunda ham qo‘llaniladi. Boshqa turizm turlaridan
farqli o‘laroq, bunda xarita, chizma, kompos, quyosh, oy, yulduz va hokazo
vositalaridan foydalangan holda manzilga yetib borishdir. Ya’ni noma’lum va
notanish joylarni topish asosiy faoliyat hisoblanadi. Turizmning bu turidan
piyoda yurish, tog‘ turizmi va boshqa turizmlar bo‘yicha o‘tkazilgan maxsus
musobaqalarda (slyotlar) keng foydalaniladi.
Turizmda avtomobil, mototsikl, velosiрed kabi ulovlarda yurib sayohat qilish
ham muhim o‘rinlarni egallaydi. Tez oqar daryolarda qayiq, eshkak, sol va
shunga o‘xshash moslamalarda o‘tirib sayohat qilish ham amalda mavjud.
Buning uchun katta tayyorgarliklar, jismonan maxsus mahoratlarga ega bo‘lish
talab etiladi.
Ta’kidlash lozimki, turizmning mazkur texnik turlari mamlakatimizda hali
yetarlicha ommalashmagan. Shu tufayli guruh bo‘lib sayohatlarga chiqish,
ularni rasmiy ravishda tashkil qilish jarayonlari juda kamdan kam uchraydi.
Xulosa shundan iboratki, turizm shaklan ko‘p tarmoqli turlarga bo‘linadi.
Ularning mazmuni shug‘ullanuvchilarning jismoniy barkamolligini oshirish

bilan bir qatorda mehnatsevarlik, vatanparvarlik, o‘zaro hamkorlik va do‘stlik
kabi insoniy fazilatlarni tarbiyalashga xizmat qiladi.
Turizm turlarining tasnifi
Jahon xalqlari, ayniqsa, Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi respublikalarida
turizm turlari keng ommalashgan. O‘z yo‘nalishi, xarakteri va faoliyat
xususiyatlariga ko‘ra turizm sayr qilish (ekskursiya, sayohat qilish) va piyoda
yurish (poxod) shakllariga ajratiladi.
Sayr qilish – keng, ommaga qulay bo‘lgan piyoda, chang‘ida, velosiрed,
qayiq va boshqa vositalar yordamida yurib sog‘liqni yaxshilash, organizmni
chiniqtirish maqsadida uyushtiriladigan qisqa muddatli ommabop turizm
shaklidir. Turizmning bu shaklida keksa-yu yosh ishtirok etishi mumkin
Ekskursiya – jamoa bo‘lib biron obyektga (muzey, stadion, qurilishi, o‘rmon
va hakazo) ilmiy qidiruv yoki o‘quv maqsadida, umumiy madaniy dam olish
uchun o‘tkaziladigan tadbirlar hisoblanadi. Bunday tadbir aholi yashab, o‘qib
turgan joylarga yoki boshqa shaharlarga ham borganda uyushtirilishi mumkin.
Turizmning bu shakli asosan katta yoshdagi bog‘cha bolalari, maktab
o‘quvchilari, o‘rta maxsus va oliy ta’lim muassasalarining talabalari orasida
keng tarqalgan madaniy, ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan tadbirdir.
Poxodlar – tashkiliy ravishda guruh bo‘lib piyoda, velosiрed, chang‘i, qayiq va
shu kabi vositalar yordamida jismoniy chiniqish,
O‘lkani o‘rganish, ijtimoiy-foydali mehnat qilish maqsadida uyushtiriladi.
Turizmning turlari juda xilma-xil bo‘lib u amalda tobora ortib bormoqda.
Jismoniy tarbiya nuqtai nazaridan olib qaralganda, ularni tayyorgarlik, haqiqiy
turistik va ommaviy targ‘ibot poxodlariga ajratish mumkin. Tayyorgarlik
poxodlari poxod harakatlari va organizmni katta va uzoq muddatli poxodlarga
tayyorlash, ularda ishtirok etishga hozirlashda asosiy vazifalarini o‘taydi.
Tayyorgarlik poxodlari jarayoniga sayr qilish, ekskursiya elementlarini kiritish
zarur. Bu bosqichning asosiy mazmunida turistik qoidalar, poxod turmush
sharoiti, yurish texnikasi, maxsus turistik faoliyatlar, yo‘lni

avvaldan o‘rganish, razvedka qilish, dam olish joylarini tanlash va uni
tayyorlash, kechki dam olish va tunashni uyushtirish, gulxan yoqish va shu kabi
sohalarni o‘rganish yotadi. Chidamlilik, kuchlilik, tezlik va boshqa jismoniy
sifatlarni ham oshirish murakkab poxodlarda ishtirok etishni ta’minlaydi.
Haqiqiy turistik poxodlar turizmning tiрik turlaridan biridir. U ko‘p kun
(birnecha kundan to bir oygacha) davom etib, marshrut va harakat usullarining
xilma-xilligi bilan boshqalaridan tubdan farq qiladi. Ular sport klublari yoki
maxsus turistik muassasalarda ro‘yxatdan o‘tkaziladi, shuningdek, murakkab
turistik poxodlarni uyushtirish uchun yuqorida ko‘rsatilgan tashkilotlardan
ruxsat olinadi. Bunday poxodlarni jamoatchi-instruktor, tajribali va
maxsus tayyorgarlikka ega bo‘lgan turistlar boshqaradi va rahbarlik qiladi.
Sport poxodlari – bu asosan sportga taalluqlidir; bunday hollarda murakkab
poxodlarning qiyinchilik darajalari, masofaning uzunligi, tabiiy to‘siqlarning
qiyinchilik darajalari, aholi yashaydigan joylarga yetib borish tartiblari, sinovli
poxodlar soni va boshqa shartlar qo‘yilgan bo‘ladi.
Targ‘ibot-tashviqot poxodlari – yirik ijtimoiy-siyosiy yoki sport anjumanlariga
bag‘ishlangan bo‘lib, uning maqsadi jamoatchilik va ommani turizmga jalb
etishdan iboratdir. Bunday hollarda jamoalardagi ilg‘or tajribalar almashinadi,
turistik harakatdagi yangi voqealar, natijalar joriy etiladi, faol turistlar turli
yo‘llar bilan rag‘batlantiriladi. Badiiy havaskorlik jamoalarining konsert
chiqishlari, sport turlari bo‘yicha o‘rtoqlik uchrashuvlari, turistik texnika va
boshqa vositalarni bilish yuzasidan musobaqalar uyushtirilishi
targ‘ibot ishlarining jonli, qiziqarli bo‘lishini ta’minlaydi.
Ekspeditsiya – turistik sayohat bo‘lib, u biron obyektni (geografik, geologik,
o‘lkashunoslik, tarixiy va boshqalar) o‘rganish
Maqsadida uyushtiriladi. Bunday sayohat jarayonlarida aktiv harakat, ya’ni
piyoda yurish, chang‘ida va boshqalarda yurish, shuningdek, passiv harakat
yo‘li bilan (transportda) masofani o‘tish mumkin.

Hududiy belgi jihatdan turistik sayohatlar, poxodlar mahalliy va uzoq, xarakterli
jihatidan esa rejali va havaskorlik turlariga egadir. Rejali poxodlar avvaldan
belgilangan va faqat maxsus ishlangan marshrutlar orqaligina uyushtiriladi.
Bunday hollarda turistlar maxsus jihozlar, oziq-ovqat va instruktorlar bilan
ta’minlanadi.

Havaskorlik sayohatlari jismoniy madaniyat jamoalari kengashlari, sport
klublari, turistlar klubi, madaniyat klublari, turistlar oromgohlari, bazalari,
bolalar turistik stansiyalari, maktablar, o‘quvchilar uylari va alohida turistlar
guruhlari tomonidan uyushtiriladi. Bunda turistlar mustaqil ravishda o‘z
marshrutlarini tuzadilar, poxod jarayonida o‘z-o‘zlariga xizmat qiladilar.
Kerakli turistik jihozlar, oziq-ovqat va boshqa vositalarni o‘zlari xarid qilishlari
yoki ijaraga olishlari lozim bo‘ladi.
Sayohatning bu xususiyati ommaviy ravishda bir kunlik va birnecha kunlik
poxodlar o‘tkazish uchun eng qulay bo‘lib, u ko‘pincha ta’lim muassasalarida
ko‘proq uyushtiriladi.
Shuni qayd qilish lozimki, kasaba uyushma tashkilotlari, sport klublari, haftada
ikki kun dam olish kunlaridan unumli foydalanib, yirik korxonalar, ijodiy
xodimlar jamoalari shahar atrofi joylariga poxod uyushtirish shakli keng avj
olmoqda. Hatto Toshkent, Samarqand, Farg‘ona, Navoiy va boshqa bir qator
shaharlardagi ishlab chiqarish, mehnat jamoalariga tog‘li zonalarda dam olish
uylari, profilaktoriylar tashkil qilib, yil davomida hordiq chiqarish va sayohat
qilish uchun ma’lum qulayliklar yaratib bermoqda.
Sayohatlar harakat usullariga qarab piyoda yurish, tog‘, suv, chang‘i, velosiрed,
avtomobil, mototsikl va aralash turlariga bo‘linadi. Sayohat qilish va uning
tartiblari 1982-yil 28-noyabrda tasdiqlangan “Havaskorlik turistik poxod va
sayohatlarni tashkil qilish va o‘tkazish qoidalari” ga asosan o‘tkaziladi. Bu

talablar hozirgi kunda ham keng qo‘llanmoqda. Havaskorlik sayohatlariga
talabning ortib borishi bir kunlik va ko‘p kunlik poxodlar o‘tkzishni taqozo
etmoqda. Shunga ko‘ra ko‘p kunlik sayohatlar I, II, III, IV, V qiyinchilik
kategoriyalariga (darajalariga) bo‘linadi. Qiyinchilik darajalari poxodlarning
masofasi, to‘siqlarning xususiyati va soni, har bir turning mazmuniga qarab
belgilanadi. Ular haqida keyingi boblarda tegishli ma’lumotlar beriladi.
Xulosa qilib aytganda, mustaqillikning sharoitlari hamda imtiyozlari doirasida
“Sog‘lom avlod” Davlat dasturida turizmdan maqsadli foydalanishi lozim.
O‘quvchi-yoshlar va talabalarning sog‘lig‘ini mustahkamlash, kasb-hunar
yo‘lidagi nazariy bilim hamda amaliy malakalarini takomillashtirishda
sayohatlar muhim ahamiyatga ega bo‘lgan tarbiyaviy jarayondir.

Turizm haqida

Sotib olish