Turizm sohasida transport xizmatlari - Физическая культура - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	817.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Физическая культура

Turizm sohasida transport xizmatlari

Купить

Mavzu : TURIZM SOHASIDA TRANSPORT XIZMATLARI
Reja:
• Kirish
• ASOSIY QISM
1. Turizm sohasida transport xizmatlarining mohiyati
2. Turistda transport xizmatlarining turlari
2.1 Quruqlik transport turlari
2.2 Suv transport turlari
2.3 Havo transport turlari
3. Turzim sohasida transport vositalariga ehtiyojlari va talablar
3 . Xulosalar
4 . Takliflar
5 . Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
2

K I R I S H
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish sharoitida iqtisodiyotning tarmoqlaridan biri
bo‘lgan transport sohasi eng muhim sohalardan biri hisoblanadi. Transport
sohasining jadal sur’atlarda rivojlanishi, bevosita turizm sohasining barqaror
o‘sishiga tug‘ridan-tug‘ri ta’sir ko‘rsatadi. Yulovchilarni, shu jumladan turistlarni
tashish turli transport vositalari yordamida, chunonchi: havo, yer usti, suv
transportida amalga oshiriladi. Turistlarni tashish uchun transport turlarining
ommaviyligi yoki talab etilish darajasi mamlakatning jug‘rofiy o‘rni va iklim
sharoitlariga, iqtisodiy rivojlanish darajasiga, milliy an’analariga, odamlarning
ijtimoiy holati va turmush darajasiga hamda boshqa omillarga bogliq bo‘ladi. Har
bir transport turining uz ustun jihatlari va kamchiliklari mavjud bo‘lib, ular tarixiy
rivojlanish, texnik, iqtisodiy va ekologik kursatkichlar bilan belgilanadi, ammo
transport tizimlarining barcha turlari bir asosiy maqsadni — tashish xizmatlarini
ko‘rsatishda sayohatchilarning ehtiyojlarini to‘la kondirishni ko‘zlaydi. Shundan
kelib chikib, turistlarga transport xizmatlari ko‘rsatishni turistlarni va ularning
yuklarini bir joydan ikkinchi joyga mumkin qadar tez va qulay sharoitlarda tashish
uchun mo‘ljallangan xizmatlar majmui deb ta’riflash mumkin. Respublikada
turizm industriyasini rivojlantirish uchun yangi yillarni intensiv ravishda to‘plash
va o‘zlashtirish hamda shu asosda butun xo‘jalik mexanizmini o‘zgartirishning
istiqbolli dasturini shakllantirish zarur. Bu jarayon ko‘prok darajada maqsadga
yo‘naltirilgan holda borishi uchun turli-tuman usullar, ish yuritish shakllari tahlil
qilib chiqildi, chet el tajribasidan foydalanildi.
Mamlakatning ijtimoiy – iqtisodiy rivojlanishida aholiga xizmat ko‘rsatuvchi
sohalarning o‘rni va roli g‘oyat sezilarli bo‘lib, bunda turizmning ahamiyati
boshqa xizmat ko‘rsatish sohalariga qaraganda yuqori sur’atlar darajasida
rivojlanishi bilan belgilanadi. Shuning uchun ham keyingi yillarda O‘zbekistonda
turizmni rivojlantirish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarga katta e’tibor berilib, uning
turistik salohiyatidan samarali foydalanish yo‘llari shakllanmokda.
3

Buni shundan ham anglash mumkinki, keyingi yillarda uni rivojlantirish va
takomillashtirishga qaratilgan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti va
Hukumatining bir qancha farmon va qarorlari, viloyatlarda esa uning ijrosini
ta’minlashga bag‘ishlangan qarorlari qabul qilindi. Bular jumlasiga «O‘zbekiston
Respublikasida 2006-2010 yillarda xizmat ko‘rsatish va servis sohasini
rivojlantirishni jadallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi qarorini kiritish
mumkin. Ushbu qaror bilan xizmat ko‘rsatish, servis va turizm sohasini
rivojlantirishning mamlakatimiz va hududlar bo‘yicha aniq dasturlari ham
tasdiqlangan. Bulardan ham ko‘rinib turibdiki, ushbu sohada faoliyat yuritadigan
sub’ektlar soni keskin o‘sadi, ular ko‘rsatadigan xizmatlarning sifati esa zamon
talabiga mos ravishda oshadi.
4

Turizm sohasida transport xizmatlarining mohiyati
Transporttizimlariningbarchaturlariyagonamaqsadni —
tashishxizmatlariniko‘rsatishdasayohatchilarningehtiyojlarinito‘laqonliqondirish
niko‘zlaydi.
Turistlarga transport xizmatlarini ko‘rsatish turistlarni va ularning
yuklarini bir joydan ikkinchi joyga mumkin qadar tez va qulay sharoitlarda
tashish uchun mo‘ljallangan xizmatlar majmui deb ta’riflanadi.
Transport xizmatlari ko‘rsatish qonun hujjatlari bilan mustahkamlangan
huquqiy bazaga asoslanadi. Ushbu hujjatlar: 1) turli xalqaro transport tashkilotlari
tomonidan; 2) mamlakatlarning milliy qonunchiligi doirasida; 3) yuk va
yo‘lovchi tashuvchilarning ichki qoidalari tarzida ishlab chiqilgan. Xalqaro
turizmni amalga oshirishda transport xizmatlari ko‘rsatishning turli jihatlariga
alohida diqqat-e’tibor berish lozim. Sayohatlar sohasida xalqaro hamkorlik
chegaralarining kengayishi bojxona, chegara va sanitariya nazoratini amalga
oshirish normalari va qoidalarini muttasil takomillashtirib borishni taqozo etadi.
Fan va texnika taraqqiyotining odamlarni yer yuzining istalgan nuqtasiga tez
eltib qo‘yishga qodir transport vositalari (ovozdan tez uchar samolyotlar, tezyurar
poyezdlar, avtomobillar, muzyorar va suvosti transporti va b.) paydo bo‘lishiga,
shuningdek transport xizmatlari ko‘rsatish sohasiga yangi texnologiyalar joriy
etilishiga olib keldi. Bu chiptalarni bronlashning global tizimlarida va chiptalar
sotishning noan’anaviy usullarida, yuk va yo‘lovchi tashuvchilarning charter
dasturlari vujudga kelishi va rivojlanishida, turli axborot tizimlari ishlab
chiqilishida, yo‘lovchi tashishning texnik va texnologik rejimlarini nazorat qilish
elektron qurilmalaridan foydalanilishida, ularning xavfsizligi oshirilishida o‘z
ifodasini topmoqda.
Muayyan transport tuzilmalari o‘rtasida hamda har bir transport turi
doirasida yo‘lovchi tashuvchilar o‘rtasidagi raqobat kurashi yo‘lovchilarga
xizmat ko‘rsatishning takomillashuvi jarayoniga kuchli turtki berdi. Servis sifati
5

va darajasining oshishi harakatlanadigan tarkibning hozirgi texnik jihozlanishida,
yo‘lovchilarga qulay va shinam shart-sharoitlar yaratilishida, transport vositalari
bortida yo‘lovchilarning dam olishi tashkil etilishida, yo‘lovchilarni
ovqatlantirish sifatining oshishida, transport kompaniyalarining doimiy mijozlari
uchun rag‘batlantirish dasturlari ishlab chiqilishida namoyon bo‘lmoqda.
Yo‘lovchi tashuvchilar transportda bolalar va nogironlarga, shuningdek boshqa
toifa yo‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha maxsus tadbirlarni amalga
oshirmoqdalarki, bu yo‘lovchilarning ehtiyojlarini to‘laqonli qondirish uchun
imkoniyat yaratmoqda.
6

Turistda transport xizmatlarining turlari
Quruqlik transport turlari
O‘zbekiston Temir yo‘llari» Davlat aksionerlik temiryo‘l kompaniyasi
(«O‘zbekiston Temir yo‘llari» DATK). U O‘zbekiston respublikasi xududida
joylashgan sobiq O‘rta Osiyo temir yo‘llari bazasida 1994-yil 7-noyabrda tashkil
etilgan. Kompaniyaning asosiy yo‘llari tarmog‘i 3645 km. ni tashkil etadi va unda
hozirgi kunda 54,7 ming kishidan ko'p-rok ishchilar ishlaydi.
O'zbekistonda temir yo’lda tashish O'zbekiston Respublikasi 1999 yil 15
aprelda qabul qilingan «Temir yo'l transporti haqidagi» Qonuni, shuningdek,
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 22.06.2000 yilda qabul
qilingan «O'zbekiston temir yo'llari» Davlat hissadorlik temir yo'l kompaniyasi
nizomiga qo'shimchalar kiritish to'g'risida»gi qarori bilan tartiblanadi. Xalqaro
yo'llarda, jumladan temir yo'l transporti bilan yo'lovchi tashishning umumiy
qoidalari 1970 yil 22 oktyabrda tuzilgan «Sayohatga shartnoma tuzish bo'yicha
7

xalqaro konventsiya», 1921 yil 20 aprelda imzolangan «Tranzitning statusi va
erkinligi haqidagi konventsiya», 1961 yildagi «Bern konventsiyasi» va boshqa
ko'plab halqaro meyoriy hujjatlar doirasida hukumatlararo kelishuvlar orqali
tartibga solinadi.
O'zbekiston temir yo'l tarmog'ini modernizatsiya qilish bo'yicha 2013
yilgacha bo'lgan davrni o'z ichiga olgan kompleks dastur qabul qilingan. Bu
poyezdlar parkini yangilash, yo'llarni qayta tiklash, ixtisoslashtirilgan sanoat
korxonalarini rekonstruktsiya va modernizatsiya qilish kabi chora-tadbirlardir.
Shuningdek, ushbu dasturda biz uchun va butun mintaqa uchun yangi bo'lgan
yuqori tezlikda harakatlanadigan yo'lovchi poezdlar qatnovini yo'lga qo'yish ham
ko'zda tutilgan. Bu temir yo'l transporti va unga nisbatan odamlarning
munosabatini tubdan o'zgartiradi.
«O'ztemiryo'lyo'lovchi» tashkiloti 31.12.1997 yil tashkil topdi va
28.06.2002 yilda О chiq Aktsiyadorlik Jamoasi "O'ztemiryo'lyo`lovchi"ga aylandi.
«O'ztemiryo'lyo'lovchi» О AJ temiryo'l yo'lovchi transporti ishini yanada
yaxshilash, yo'lovchilarga xizmat ko'rsatish madaniyatini ko'tarish, yo'lovchilarni
tashish boshqaruvini takomillashtirish va temir yo'l transporti boshqarmalarini
bozor iqtisodiyoti muomilalarini tashkil qilishda sharoitlar yaratish uchun tashkil
topdi.
Tashkilotning markaziy boshqarmasi quyidagi manzil bo'yicha
joylashgan: Toshkent sh., Turkiston ko'chasi 7. Tashkilot asosiy faoliyati bo'yicha
7 ta regional filiallardan iborat: Toshkent, Farg'ona, Samarqand, Xorezm,
Surxandaryo, Qashqadaryo va Orolbo'yi, O'zbekiston Respublikasi o'sha
viloyatlarida joylashgan. Undan tashqari, tashkilot quyidagi filiallardan ham
iborat:
• Passajir poyezdlarida yo'lovchilarga xizmat ko'rsatish;
• passajir vagonlarini ekipirovkasi va xizmat ko'rsatish filiali;
• temiryo'l agenttligi;
• turizm, reklama va marketing tadqiqotlar agentligi; mahalliy yo'nalishda
yo'lovchilar tashishini tashkil qilish servis-ekspress filiali;
8

• davlatlararo yo'nalishi va kommertsiya ishlarida yo'lovchilar tashishini
tashkil qilish filiali.
Jamoaning ustav bo'yicha kapitali 51,4 mlrd. sumni tashkil qiladi, 500
nominal miqdorida 102 812 890 oddiy aksiyalarga bulingan. Aksiya kapitali
quyidagicha bo'lingan:
• «O'zbekiston temir yo'llari» DAK - 51%;
• jamoada mexnat qiluvchi kollektiv va «O'zbekiston temir yo'llari» DAK
xodimlari- 2%;
• chet el investorlari - 47%.
«O'ztemiryo'lyo'lovchi» OAJning ishchilar miqdori 01.09.2006 yilda 4204
odamni tashkil qildi.
. Yo`lovchilarga servis xizmatarini oshirish maqsadida yangi vokzal binosida
6 ta juda qulay zallar tashkil qilindi:
• Yo'lovchilarni hamma kerakli ma'lumotlar bilan ta'minlash maqsadida vokzal
binosining markaziy xolida zamonaviy talablarga javob beradigan
ma'lumotlar tablosi qo'yildi;
• Xollning birinchi qavatida bolalar kafesi va maydonchasidan iborat bolalar zali
joylashgan.
• O`yin zali orqasida dam olish uchun qulay 25 joyli ona va bola xonasi
joylashgan. SHuningdek ikkinchi qavatda xarbiy xizmatga chaqirilganlarni
xizmat kursatish uchun komendatura tuzildi;
• Markaziy kirishning o`ng tarafida 6 ta kassadan iborat kassa zali joylashgan.
Kassalar yo'lovchilarni tashish avtomatik boshqaruvidan iborat yangi
«Ekspress- З » terminallardan tashkil topgan. Ikkinchi qavatda ishbilarmon
kishilar uchun Internet klub, kafe bardan va boshqa kompleks xizmatlardan
iborat biznes zal joylashgan. Quyidagi kompleks bir vaqtda 65 kishiga xizmat
ko'rsata oladi.
• Kutish zali tomon yurganizda o`ng tomonda VIP zal joylashgan, u 2 qavatni
egallagan. VIP zal kompleksiga 40 kishilik r е storan, 30 kishilik dam olish
zali, dam olish uchun yumshoq kr е slolik qishki bog' kiradi. Zaldan passajirlar
9

poy е zdlar p е rroniga chiqish va ikkinchi qavatdagi kutish zaliga kirish
mumkin;
• Kutish zali birinchi va ikkinchi qavatlarda joylashgan. Ular yo`lovchilarga
k е rakli ma'lumot b е rish uchun vid е o va t е l е apparatura bilan ta'minlangan,
shuningd е k 1 soat davomida 500 kishiga х izmat ko'rsatish uchun qo'shimcha
zallardan (bar, tual е t,ch е kish х onalaridan) tashkil topgan;
• Kutish zalidan chiqishda bir vaqtda 500 ta yo'lovchini qabul qiladigan,
poy е zdlarni kutish uchun dam olish joylari b е rk zal-perron joylashgan;
• Vokzal binosining chap tarafida d е l е gatsiyalarni qabul qilish muhtasham zali
joylashgan;
• Markaziy xollning chap va o`ng tarafida yo'lovchilar uchun qulay o'tirish
joylari va fontanlardan iborat ichki hovli joylashgan.
To'la ta'mirlash ishlari tugagandan sung vokzal o'rta х isobda 50 mingta
odamga х izmat ko`rsatishi mumkin bo`ladi. Hozirgi kunda hamma k е luvchi va
k е tuvchi yo'lovchilarni inobatga olganda markaziy Toshk е nt vokzali o'rta hisobda
29 ming odamni qabul qilyapti. O'rta х isobda bir kunda vokzaldan 6 ta х alqaro va
20 ta mahalliy poy е zdlar jo`natilmoqda va kutib olinmoqda.
Markaziy Toshk е nt vokzali qoshida «Ekspress-3» yangi t е rminallar bilan
jihozlangan, shuningd е k yo'lovchilar uchun kompleks х izmatlar ko'rsatadigan
yangi tranzit kassalari qurildi.
Markaziy Toshk е nt vokzali hamma O'zb е kiston R е spublikasi fuqrolari va
m е hmonlarini kutish uchun tayyor.
«O'zt е miryo'lyo'lovchi» GAJ faoliyatini mukammallashtirish hozirgi kunda
tashkilot tomonidan kompleks tadbirlar amalga oshmoqda:
• boshqaruv strukturasi va ishlab chiqarishni takomillashtirish;
• vagonlar parkini yangilash;
• yo'lovchilarga progressiv xizmat ko'rsatish sistemalarini kiritish;
-bozor konyunkturasi, xohish va talablarni inobatga olga holda qulay narx
siyosatini olib borish;
-marketing tadqiqotlarni kengaytirish.
10

Undan tashqari, 2003 yil fevraldan Toshkent - Samarqandn yo'nalishi bo'yicha №
49/50 elektropoezdi yurishni boshladi . Yoz paytida Chimyon va Chorvoq dam
olish zonalarini bog'lovchi Toshkent - Xojikent elektropoezda yurishi
mo'ljallangan.
Yangi va mustaqqil O'zbekiston Respublikasiga, uning tarixi, madaniyati, qadimiy
tarixiy obidalariga qiziqish kuchayganini inobatga olgan holda
«O'ztemiryo'lyo'lovchi» OAJda turizm, reklama va marketing tadqiqotlar agentligi
mavjud bo'lib, uning asosiy vazifalaridan biri "Buyuk ipak yo'li" shaharlari bo'ylab
temir yo'l transportida turistlarni tashish va hamma turistik xizmatlarni
ko'rsatishdir.
Temir yo'l yo'lovchi transporti faoliyatining asosi xalqaro hamda, shaharlar
va mintaqalararo ichki tashishlar, ya'ni tashish bo'yicha xizmat ko'rsatishdan
iborat. Xalqaro qoidalar bo'yicha yotoq vagonlarning xizmatlari jamoaviy
joylashtirish xizmatlariga, vagon-restoranlarning xizmatlari esa ovqatlanish
xizmatlariga kiradi.
Temir yo'lda tashish shartnomasiga muvofiq yo'l yo`lovchi va uning yukini
manziliga yetkazib berish, hamda unga chiptasiga muvofiq joy berish
11

majburiyatini, yo'lovchi esa yo'l haqini va agarda yuki normadan ko'p bo'lsa uni
tashish haqini belgilangan tarif bo'yicha to'lash majburiyatini oladi.
Tashish shartnomasining tuzilganligi chipta olinishi bilan ro'y beradi.
Tashish qiymatiga qo'yidagilar kiradi:
-tashish tarifi bo'yicha yo'lda ma'lum masofaga borish haqini to`lash;
-platskarta bahosi (yo'lovchining turli klassdagi yotoq vagonlarda joylashish
huquqi);
-yo'lda baxtsiz hodisalar ro'y berishi mumkin bo'lgandagi sug'urta
haqi;
-biletlarni oldindan sotish xizmati uchun haq to'lash va h.k.
Qo'shimcha xizmatlarga (ovqat, ichimliklar, choyshab) alohida haq
to`lanadi. Temir yo'l transportida xizmatning sifati poezdning shakli (pochta,
yo'lovchi, tezyurar, firma poyezdlari) va joylashtirish klassiga (umumiy vagon,
qattiq, yumshoq platskart, shuningdek I klass yotoq vagon) bog'liq.
Dam olish joyida xizmat ko'rsatish mehmonxona, turbaza yoki boshqa
joylarda amalga oshirilishi mumkin.
Doimiy jadvalli yo'lovchi poyezdlarida turistlarni tashish -transport guruhli
marshrutini tashkil qilishning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. Xuddi shu
sayohatni tashkillashtirish talablarini aniqlab beradi:
• Turistik marshrutlarni tuzish;
• Har bir turistik tashkilot tomonidan ma'qullangan jadvallarga
muvofiq holda turistik guruhlarning yo'nalishi va qabuli haqida
turistik tashkilotlar bilan kelishuvni amalga oshirish;
• Turistik - ekskursion tashkilotlar bilan temir yo`l transport
korxonalari orasidagi o'zaro aloqalarni amalga oshirish.
Yo`lovchi poyezdida joylarni band qilish va biletlarni oldindan sotish.
Joylarni band qilish o'zaro kelishilgan rejalar asosida amalga oshiriladi. O'z
poyezdlari mavjudligida yoki to`g'ri platskart bilan chiptalarni rasmiylashtirish
imkoniyati borligida tranzit poyezdlariga guruhlarni olish rejalashtirilmaydi.
12

Avtomobil transport
Avtobus – o‘tirish uchun 8 kishidan ortiq o‘rindiqli (haydovchining
o‘rindig‘idan tashqari) yo‘lovchilar tashish uchun mo‘ljallangan dvigatelli
avtotransport vositasi. Avtobuslar belgilangan marshrutlar bo‘yicha nazarda
tutilgan bekatlarda yo‘lovchilarni olgan va tushirgan holda yoki buyurtmachi –
yuridik yoki jismoniy shaxs tomonidan belgilangan marshrutlar bo‘yicha
yo‘lovchilarni tashish uchun mo‘ljallangan.
Tashish vazifasiga qarab, umumiy foydalaniladigan avtobuslar, turistik-
ekskursiya avtobuslari va maxsus avtobuslar (maktab avtobuslari; vaxta
13

avtobuslari; xodimlarni shahar yo‘lovchi transporti umumiy yo‘nalishlaridan
uzoqda joylashgan ishlab chiqarish ob’yektlariga eltish uchun mo‘ljallangan
avtobuslar va sh.k.) farqlanadi. Mazkur avtobuslarning sig‘imi, shinamlik darajasi,
salonlarining ichki tuzilishi, tashqi ko‘rinishi har xil bo‘ladi.
O‘rinlar soniga ko‘ra, juda kichkina sig‘imli avtobuslar (8-15 o‘rinli
mikroavtobuslar – UAZ, RAF, «Gazel» va sh.k.); kichik sig‘imli (21 — 26 o‘rinli)
avtobuslar; o‘rtacha sig‘imli (33 — 34 o‘rinli) avtobuslar; katta sig‘imli (41 — 45
kishiga mo‘ljallangan) avtobuslar hamda o‘ta katta sig‘imli (54 — 56 tadan 80
tagacha o‘rinli) avtobuslar farqlanadi.
Kichik sig‘imli avtobuslarga “Otoyo‘l” firmasining avtobuslari, Rossiyada
ishlab chiqariladigan KAVZ va PAZ rusumli avtobuslar kiradi.
O‘
rtacha sig‘imli avtotransport vositalariga Rossiyada ishlab chiqariladigan
LAZ va MARZ avtobuslarining ayrim (umumiy foydalaniladigan va yumshoq
o‘rindiqli) modifikatsiyalarini kiritish mumkin.
Katta sig‘imli avtobuslar orasida Rossiyaning LAZ, Vengriyaning «Ikarus»
avtobuslari mashhur. Uzoq masofalarga turistlarni tashish uchun ko‘pincha chet
elda ishlab chiqarilgan «Bova», DAF, «Ikarus», MAN, «Mersedes»,
«Neoplan», .«Skania», «Setra», «Volvo», «Vanhool» avtobuslaridan foydalaniladi.
14

Qavatlari soniga qarab, bir, bir yarim va ikki qavatli avtobuslar farqlanadi.
Aksariyat turistik firmalar bir yarim qavatli avtobuslar bilan ishlashni ma’qul
ko‘radi, chunki yo‘lovchilar saloni poldan haydovchining kabinasiga nisbatan
yuqorida joylashganligi tufayli oynadan atrof yaxshi ko‘rinadi. Ikki qavatli
avtobuslarning pastki qavatlaridan qisqa ekskursiyalarda transport vositasining
sig‘imini oshirish maqsadida yo‘lovchilar saloni sifatida yoki kichkina stol-
Avtotransport vositalarini ishlatiladigan yonilg‘i turiga qarab ham tasniflash
mumkin. Hozirda yo‘lovchi tashishga mo‘ljallangan avtobuslarning aksariyati
benzinda, dizel yonilg‘ida yoki tabiiy (suyultirilgan yoki siqilgan) gazda ishlaydi.
Lekin so‘nggi yillarda chet elda elektr batareyalarda ishlaydigan avtobuslar —
elektromobillar (elektrobuslar) ham qo‘llanila boshlandi. Masalan, Rossiyada
ishlab chiqarilgan «Kornet» elektromobili elektr dvigatel va akkumulyator
batareyalari bilan jihozlangan bo‘lib, bir zaryadlash bilan 60 — 70 km yo‘l bosishi
mumkin. U 30 o‘rindiqli bo‘lib, yo‘lovchilar chiqib-tushadigan maydonchada
zinapoya yo‘q. Bu yo‘lovchilar stullar bilan jihozlangan bufet tarzida
foydalanilishi mumkin. chiqib-tushishini yengillashtiradi. Elektrobuslar parklarda
va piyodalar yuradigan zonalarda foydalanish, shuningdek turistlar bilan shahar
bo‘ylab ekskursiya qilish uchun qulay. Ilk elektrobuslar Moskvada Poklonnaya
gora hududidagi marshrutda qatnay boshladi.
Turistlarni tashiydigan avtobuslarning qulay va shinamligiga butun dunyoda
katta talablar qo‘yiladi. Xalqaro yo‘nalishda qatnaydigan avtobuslarda
konditsioner, audio- va videosistemalar, oshxona, garderob, biotualet bo‘lishi
lozim. Aksariyat avtobuslarning salonlari individual yoritish lampochkalari, oyoq
qo‘yish uchun maxsus joylar, kreslolar suyanchig‘ida yig‘iladigan stolchalar bilan
jihozlanadi. Kreslolar qulay va yumshoq, orqaga tashlanadigan, qiyaligi
rostlanadigan bo‘lishi lozim.
Avtomobil transport xalqaro uyushmasi huzuridagi Klassifikatsion komissiya
tomonidan turli toifadagi turistik avtobuslarga qo‘yiladigan muayyan talablar
ishlab chiqilgan. Avtobus toifasi uning klassi bilan belgilanadi va 1 tadan 5
tagacha yulduz bilan ifodalanadi. «1 yulduzli» avtobuslar toifasiga shahar bilan
15

tanishtirish ekskursiyalari hamda mahalliy ekskursiyalar o‘tkazish uchun
mo‘ljallangan xalqaro klassga mansub avtobuslar kiradi. Qisqa masofalarga ichki
va xalqaro turizmni amalga oshirishda ishtirok etuvchi transport vositalari «2
yulduzli» avtobuslar toifasiga mansubdir. Oliy klassga hamda «lyuks» klassiga
mansub avtobuslar tegishincha «3 yulduzli», «4 yulduzli» va «5 yulduzli» toifalar
bilan tavsiflanadi. Ulardan uzoq masofaga va uzoq muddatli turistik marshrutlarda
foydalaniladi. Avtobuslarni toifalar bo‘yicha tasniflash quyidagi texnik
ko‘rsatkichlarga asosan amalga oshiriladi:
• dvigatel quvvati;
• tormoz sistemasi va amortizatsiyaga qo‘yiladigan talablar;
• ventilyatsiya turi (tabiiy-havoli yoki konditsioner);
• isitish usuli (haroratni avtomatik rostlagich moslamasiga ega yoki bunday
moslamasiz);
• oynalarga qo‘yiladigan talablar (tumanga qarshi qoplamali, vakuum
qatlamli, terlash yoki muzlashning oldini oluvchi, quyosh nuridan saqlovchi);
• ichki (shu jumladan individual) yoritgichlarga egaligi;
• radiokarnay, mikrofon va magnitolaning mavjudligi;
• bagaj bo‘limi uchun sig‘imlar hajmining hamda qo‘l yuki uchun
tokchalarning kattaligi;
• avtobus muzlatgich, tualet, videosistema, ichimliklar uchun termoisitgich,
stakanlar uchun taglik, yig‘ma stollar, chiqindi to‘plagich bilan jihozlanganligi;
• gid uchun lozim darajada jihozlangan joyning mavjudligi.
Ushbu atributlarning to‘liq holda mavjudligi «4 yulduzli» va «5 yulduzli»
avtobuslar uchun majburiydir.
26 — 28 kishiga mo‘ljallangan VIP-klassga mansub avtobuslar ham mavjud.
Ular komfortabel kreslolar bilan jihozlangan bo‘lib, pastki qavatning orqa qismida
dam olish xonasi bor. Ushbu xonaga divan, yig‘iladigan stollar, ikkita muzlatgich
va kichik oshxona qo‘yilgan.
16

Qaysi toifaga mansubligidan qat’i nazar, barcha avtobuslar eng avvalo
transport vositasining texnik holatiga qo‘yiladigan talablar bilan belgilanadigan
xavfsizlik shartlariga mos kelishi lozim. Avtobuslarning egalari ular majburiy
texnik ko‘rikdan o‘tkazilishini, turli mamlakatlarda amalda bo‘lgan normativ
hujjatlarda belgilangan tartibda va muddatlarda ularga texnik xizmat ko‘rsatilishini
ta’minlashlari shart. Shuningdek avtotransport vositalaridan foydalanish
qoidalariga ham rioya qilish lozim.
Yo‘lovchi tashish xavfsizligini ta’minlash uchun turistlarni ommaviy tarzda
tashishga mo‘ljallangan avtotransport vositalaridan foydalanish muddatlari tartibga
solinadi. Yevropaning ko‘pgina davlatlarida turistik avtobuslardan foydalanish
muddati 8 — 10 yildan oshmasligi lozim.
Suv transport turlari
Odamlarni suvda tashish transport vositalari yordamida sayohat qilishning
eng qadimgi turlaridan biridir. Dastlab odamlar buning uchun yog‘och sollar va
qayiqlardan foydalanganlar. Hozirgi zamon turizmida ularni noan’anaviy transport
turlariga kiritish mumkin. Fan-texnika taraqqiyoti ulkan teploxodlar — o‘z bortiga
yuzlab yo‘lovchilar olish, ularni qulay shart-sharoitlarda uzoq masofalarga tashish,
dengiz va okeanlar bo‘ylab, hatto muzliklar orasida sayohatlar qilishga qodir
laynerlar yaratilishiga olib keldi.
Xizmat ko‘rsatish sohasiga qarab, hozirgi zamon suv transporti dengiz va
daryo transportiga bo‘linadi. Dengiz transportiga mansub bo‘lgan kemalar xalqaro
yo‘nalishlarda, uzoq masofalarga va kabotaj tashuvlarini amalga oshiradi. Xalqaro
dengiz aloqalari deganda yo‘lovchi va yuklarni mamlakat hududidan tashqariga
tashish va mamlakat tashqarisidan tashib keltirish tushuniladi. Kabotaj reyslari
dengiz portlari o‘rtasida sohil bo‘ylab, ochiq dengizga chiqmasdan amalga
oshiriladi.
17

Daryo floti kemalari davlat hududi doirasida joylashgan suv yo‘llari bo‘ylab
yo‘lovchi va yuk tashishni amalga oshiradi. Ichki suv yo‘llariga quyidagilar kiradi:
daryolar, ko‘llar, yirik suv omborlari, kanallar, shlyuzlar. Shu munosabat bilan suv
transportida yo‘lovchi va yuk tashishning huquqiy sohasi dengiz transporti va ichki
suv transporti faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlarni o‘z ichiga oladi.
Dengiz transportida yo‘lovchi va yuk tashish xalqaro va milliy qonun
hujjatlari bilan tartibga solinadi. Xalqaro tashuvlarga nisbatan shartnomalar va
konvensiyalar amal qiladi. 1974 yilda Afinada qabul qilingan «Dengizda yo‘lovchi
va yuk tashish to‘g‘risidagi Konvensiya» shunday hujjatlardan biridir. Konvensiya
qoidalari barcha kemalarga nisbatan (havo yostig‘i ustidagi kemalardan tashqari)
amal qiladi va har qanday xalqaro tashuvga nisbatan qo‘llaniladi, basharti kema
Konvensiyaga a’zo davlat bayrog‘i ostida suzsa yoki shunday davlatda ro‘yxatga
olingan bo‘lsa. Afina Konvensiyasida yo‘lovchining o‘limi yoki uning badaniga
shikast yetkazilishi natijasida, shuningdek bagajning yo‘qotilishi yoki
shikastlanishi natijasida unga yetkazilgan zarar uchun tashuvchining javobgarligi
nazarda tutilgan. 1958 yilda tuzilgan Xalqaro dengiz tashkiloti – IMO
(International Maritime Organization) dengizda kema qatnovi masalalari bilan
shug‘ullanuvchi xalqaro tashkilotlardan biri hisoblanadi. U dengizda yo‘lovchi va
yuk tashish sohasida, shu jumladan dengizda suzish xavfsizligi va dengizni
ifloslanishdan saqlash bilan bog‘liq xalqaro hujjatlarni ishlab chiqadi. Ushbu
tashkilot faoliyati natijasida dengizda xalqaro yo‘nalishda yo‘lovchi va yuk tashish
masalalarini tartibga soluvchi bir qancha konvensiyalar imzolandi: «Dengizda
inson hayotini qo‘riqlash to‘g‘risidagi xalqaro Konvensiya» (1974); «Dengizda
yo‘lovchi va yuk tashishning ba’zi bir qoidalarini yagonalashtirish to‘g‘risidagi
xalqaro Konvensiya» (1967); «Dengizda yo‘lovchi tashishning ba’zi bir qoidalarini
yagonalashtirish to‘g‘risidagi xalqaro Konvensiya» (1981); «Dengizda halokatga
uchraganlarni qidirish va qutqarish to‘g‘risidagi xalqaro Konvensiya» (1979);
«Dengizni chiqindilar va boshqa materiallar bilan ifloslanishining oldini olish
to‘g‘risidagi Konvensiya» (1972) va b.
18

Agar dengizda yo‘lovchi tashish kruiz xususiyatiga ega bo‘lsa , dengizda
yo‘lovchi tashish to‘g‘risidagi shartnomaga mijozga xizmat ko‘rsatish sohasiga,
chunonchi: ovqatlanish, ko‘ngilochar tadbirlar, ekskursiya dasturiga tegishli
bo‘lgan qo‘shimcha bitimlar tuziladi.
Savdo maqsadlarida dengizda suzish kodeksining boblaridan biri kemani
muayyan muddatga fraxt qilish (taym-charter) to‘g‘risidagi
shartnomagabag‘ishlanadi. Ushbu shartnoma turistik va boshqa maqsadlarda
yo‘lovchilarni ommaviy tashish uchun dengiz kemalaridan foydalanuvchi
turfirmalar va boshqa tashkilotlarga qiziqarlidir.
Butun taym-charter muddati mobaynida kemani soz holatda saqlash kema
egasining majburiyati hisoblanadi. Fraxt qiluvchi kemadan foydalanganlik uchun
haqni o‘z vaqtida to‘lashi shart — odatda haq muayyan muddat (yarim oy, bir oy)
uchun oldindan avans tariqasida to‘lanadi. Haq to‘lash muddatlariga rioya
qilinmagan hollarda kema egasi shartnomani bekor qilish va kemani chaqirib
olishga haqli.
Taym-charter shartnomasiga ko‘ra kapitan hamda ekipajning boshqa a’zolari
kema egasining kemani boshqarish, ichki tartib va ekipaj tarkibiga oid
farmoyishlariga bo‘ysunishi lozim. Kemadan tijorat maqsadlarida foydalanishga
oid farmoyishlarni fraxt qiluvchi beradi. Bunda fraxt qiluvchi kemadan
19

shartnomada nazarda tutilmagan maqsadlarda yoki bitimda nazarda tutilmagan
suzish hududida foydalanishga haqli emas.
Savdo maqsadlarida dengizda suzish kodeksida kemani ekipajsiz fraxt qilish
(berbout-charter) shartnomasiham nazarda tutilgan.Kemani ekipajsiz fraxt qilish
shartnomasiga ko‘ra kema egasi belgilangan haq (fraxt) evaziga fraxt qiluvchiga
muayyan muddatga foydalanish va egalik qilishga ekipaj bilan komplektlanmagan
va jihozlanmagan kemani yo‘lovchi, yuk tashish uchun yoki boshqa tijorat
maqsadlarida taqdim etish majburiyatini oladi. Bu holda fraxt qiluvchi kema
ekipajini mustaqil ravishda komplektlaydi. Komanda ilgari mazkur kema ekipaji
a’zosi bo‘lgan yoki bo‘lmagan shaxslardan tashkil topishi mumkin. Ekipajni
komplektlash usulidan qat’iy nazar, uning barcha a’zolari fraxt qiluvchining barcha
buyruqlariga bo‘ysunishlari shart. Berbout-charter shartnomasida quyidagilar
ko‘rsatilishi lozim: taraflarning nomi; kema nomi, klassi, bayrog‘i, texnik va
foydalanish ko‘rsatkichlari; sarflaydigan yonilg‘i miqdori; suzish hududi; fraxt
qilish maqsadi; kemani topshirish va qaytarish vaqti va joyi; fraxt qiymati hamda
shartnomaning amal qilish muddati.
Turizmda berbout-charterdan ko‘pincha kichik yelkanli kemalar – yaxtalarda
sayohat qilishda foydalaniladi. Yaxtalarning ko‘plab modellari mavjud bo‘lib, ular
katta-kichikligi va komfortabelligi bilan farq qiladi. Yaxta ekipajsiz ijaraga olingan
taqdirda, kemani mustaqil boshqarishni xohlagan ijarachi shkiperlik
guvohnomasiga ega bo‘lishi lozim. Yaxtada sayohat qilish uchun chet el portlariga
kirishda viza talab etilmaydi.
XX asr oxirida kruiz industriyasi turistik biznesning eng jadal rivojlanayotgan
sektoriga aylandi. Ma’lumki, kruizdeganda suv transporti turlarida sayohat qilish
tushuniladi. U orol qirg‘og‘i bo‘ylab ekskursiya qilishni, port shaharlarning
diqqatga sazovor joylari bilan tanishishni, shuningdek dengiz va daryo laynerlari
bortida dam olishni o‘z ichiga oladi.
Jahonda kruiz kompaniyalari juda ko‘p (100 dan ortiq) bo‘lib, ularning bir
qismi Kruiz kompaniyalari xalqaro uyushmasiga a’zodir. Kruiz biznesi sohasidagi
20

eng mashhur tashuvchilar qatoriga «Carnival Cruise Lines», «Celebrate Cruises»,
«Royal Caribbean International», «Princess Cruises», «Costa Cruises»,
«Norwegian Cruise Lines» kompaniyalari kiradi.
Kruiz kompaniyalari, shuningdek ularning floti ko‘rsatiladigan xizmatlar
toifasiga qarab (mehmonxonalar singari) toifalarga ajratiladi. Aksariyat yirik kruiz
kompaniyalari ommaviy iste’molchiga qarab mo‘ljal olsa-da, ular ko‘rsatadigan
xizmatlar «4 — 5 yulduz» darajasidadir.
Mazkur kompaniyalarning kemalari kamida 200 — 250 yo‘lovchiga
mo‘ljallangan bo‘lib, ularga hashamatli apartamentlarda eksklyuziv dam olish
hamda sayohatchilarning odatlari va xohish-istaklarini hisobga oluvchi xizmatlar
taklif qilinadi. Bunday kompaniyalarning xizmatlaridan kema bortida o‘tkazilgan
har bir kun uchun 1000 AQSH dollari va undan ko‘proq haq to‘lashga qodir boy
odamlar foydalanadi.
«Royal Caribbean International» va «Celebrate Cruises» kompaniyalarining
dengiz laynerlari o‘zining qulayliklari bilan ajralib turadi. «Royal Caribbean»
kompaniyasining dengiz floti uch klass: Radiance, Vision va Voyager klasslariga
mansub kemalardan iborat.
21

Bugungi kunda jahondagi eng katta (va qimmat) kruiz layneri 17 palubali
gigant «Voyager of the Seas» hisoblanadi. 1999 yilda suvga tushirilgan bu kema
«Royal Caribbean International» kompaniyasiga tegishli. Uning suv sig‘imi 142
000 t, bortga olishi mumkin bo‘lgan yo‘lovchilar soni — 2200 mehmon va 1180
ekipaj a’zosi, o‘rtacha tezligi — 50 km/soat. Kemaning o‘lchamlari ham aqlni lol
qoldiradi: uzunligi – 311 m, kengligi – 47 m, balandligi – 70 m.
Shuni ta’kidlab o‘tish kerakki, 2000 va 2001 yillarda yana ikkita shunday
megalayner – «Explorer of the Seas» va «Adventure of the Seas» suvga tushirildi.
Dengiz kruiz laynerlarining kayutalari maydoni, interyerining rang-barangligi,
qulayliklar (dush, vanna, jakuzi) to‘plamining kattaligi bilan ajralib turadi. Bu,
tabiiyki, ularning narxida ham aks etadi. Kayutalar narxi ularning katta-kichikligi,
uxlash o‘rinlari soni va joylashishi (ustma-ust yoki yonma-yon), palubaning
balandligi (odatda yuqori palubadagi kayutalar quyi palubadagi kayutalardan
qimmatroq), paluba uzunligi bo‘yicha joylashgan o‘rni (kemaning orqa qismi, old
qismi, o‘rta qismi), balkonlar, darchalar, illyuminatorlar bor-yo‘qligiga bog‘liq.
Ichki kayutalar nisbatan arzon yuradi. Ular sun’iy manbalar — lampalar,
torsherlar, bra yordamida yoritiladi. Kayutalar turli kemalarda har xil tasniflanadi,
ammo umumiy holda u quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi: balkonli «lyuks»
kayutalar; darchali kayutalar; ichki kayutalar.
22

Kruizlarni amalga oshirishda mijozlarning dam olishini tashkil etish ularga
xizmat ko‘rsatishning muhim jihati hisoblanadi. Kruiz kemalarida turli klublar (shu
jumladan bolalar klublari) ishlaydi, mashhur rassomlar va haykaltaroshlarning
ko‘rgazmalari o‘tkaziladi, turli tomosha va shoular o‘tkazish uchun aktyor va
«estrada yulduzlari» taklif qilinadi.
Kruiz kompaniyalari mijozlarga xizmat ko‘rsatish tadbirlarini muntazam
kengaytirib boradi. Masalan, «Royal Caribbean International» kompaniyasi o‘z
laynerlarida to‘y o‘tkazish, yubileylarni tantanali ravishda nishonlashni taklif
qiladi.
Kruiz kemalari bortida oilaviy dam olish uchun barcha shart-sharoitlar
yaratilgan.
Har qanday kruiz layneri bortida sayohat «hammasi kiritilgan» prinsipida
tashkil etiladi.
O‘rtayer dengizi bo‘ylab kruizlar turistlarga Yevropa mamlakatlari (Ispaniya,
Fransiya, Italiya, Gretsiya) va Shimoliy Afrika mamlakatlari (Marokash, Tunis,
Misr va b.)ning boy madaniyati va tarixi bilan tanishishni taklif qiladi.
Kruizlarning Yevropa bo‘ylab marshrutlari Britaniya, Skandinaviya va Rossiya
qirg‘oqlari yaqinidagi suv yo‘llarini ham qamrab oladi. Dengiz kruiz
23

sayohatlarining boshqa yo‘nalishlari — Hind okeani qirg‘oqlari, Janubi-Sharqiy
Osiyo, Avstraliya orollari, Shimoliy Amerika va Alyaskaning g‘arbiy sohili ham
mashhur. Ayrim kruiz kompaniyalari to‘rt oydan ortiq davom etadigan dunyo
bo‘ylab sayohatlar tashkil etadi.
Xalqaro kruizlar 1974 yilda Afinada qabul qilingan «Dengizda yo‘lovchi va
yuk tashish to‘g‘risidagi Konvensiya» qoidalariga hamda muayyan tashuvchining
qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi. Ushbu qoidalarga binoan aksariyat hollarda
21 yoshga to‘lmagan shaxslar kattalar kuzatuvisiz kruizlarda ishtirok etishga
qo‘yilmaydi; maktab o‘quvchilaridan iborat guruhlardan bronlashtirishga arizalar
qabul qilinmaydi; kruiz kompaniyalari sog‘lig‘i yaxshi bo‘lmagan yo‘lovchini
laynerga chiqarishni rad etish huquqiga ega. Shu sababli kruizga shartnoma tuzish
paytida turistlar uni amalga oshirish qoidalari va shartlari bilan puxta tanishib
chiqishlari lozim.
Eng komfortabel parom kruizlari Boltiq dengizida «Silja Line» va «Viking
Line» kompaniyalari tomonidan amalga oshiriladi. Ularda mijozlar uchun
diskotekalar, restoranlar, kafelar, saunalar, basseynlar, poshlinasiz savdo
do‘konlari va shu kabilar tashkil etilgan.
Daryo va ko‘llar bo‘ylab sayohat ichki suv sistemalari rivojlangan
mamlakatlarda dam olishning eng ommaviy usullaridan biridir. O‘tgan asrning
o‘rtalarida turistik marshrutlarda ishlashga mo‘ljallangan komfortabel daryo
kemalarining qurilishi dengiz kruizlari jadal sur’atlarda rivojlanishiga olib keldi.
Masalan, Rossiyada Volga daryo kemachilik boshqarmasi «Rihard Zorge»,
«Aleksandr Sveshnikov» teploxodlarida quyidagi kruizlarni amalga oshiradi:
«Moskva—Nijniy Novgorod— Moskva» marshruti bo‘yicha «Zolotie kupola
Rossii» kruizi (10 kun), Uglich, Mishkin, Kostroma, Plyos, Murom shaharlarida
to‘xtagan holda; «Moskva— Plyos— Moskva» marshruti bo‘yicha «Uzori
Kostromi» kruizi (6 kun), Uglich, Mishkin, Yaroslavl, Kostroma shaharlarida
to‘xtagan holda; «Moskva—Uglich—Moskva» va «Moskva—Tver—Moskva»
marshrutlari bo‘ylab qisqa muddatli uch kunlik sayohatlar. Yana bir mashhur
tashuvchi — Moskva daryo kemachilik boshqarmasi «Moskva—Astraxan—
24

Moskva» (20 kun), «Moskva—Sankt-Peterburg—Moskva» (9 va 13 kun),
«Moskva—Yaroslavl—Moskva» (5 kun), «Moskva—Uglich—Moskva» (3 kun)
kruiz dasturlarini taklif qiladi.
Daryo sayohatlari va kruizlari bilan shug‘ullanadigan turistik kompaniyalar
o‘z flotiga ega bo‘ladi yoki kemalarni ularning egalaridan fraxt qiladi. Kemani
fraxtga berishda kema egasi to‘xtash paytlarida unga xizmat ko‘rsatish,
buyurtmachiga yonilg‘i quyilgan teploxod taqdim etishga shartnoma tuzishi
mumkin. Mazkur hamkorlik usuli firmalarga ancha qimmatga tushadi. Ikkinchi
holda operator to‘xtash joylari bilan shartnoma tuzish, yonilg‘i, oziq-ovqat
mahsulotlari harid qilish va h.k. bilan o‘zi shug‘ullanadi. Kruizni shunday tashkil
etish turistik firmalarga harajatlarni kamaytirish va tegishlicha xizmatlar ko‘rsatish
paketini arzonlashtirish imkonini beradi. Umuman olganda, yirik teploxodni fraxt
qilish bahosi bir kunda 4000-8000 AQSH dollarini tashkil etishi mumkin.
Kruiz kemalarida safar qilayotgan yo‘lovchilarga nisbatan, maxsus qoidalarda
nazarda tutilmagan barcha hollarda odatdagi yo‘lovchilar uchun belgilangan
yo‘lovchi, qo‘l yuki va bagaj tashishning barcha qoidalari amal qiladi. Kruiz
kemasiga yo‘lovchilarni ro‘yxatga olish kema jo‘nashidan ikki soat oldin
boshlanadi.
Reys boshida kema kapitani , kruiz rahbari , restoran direktori va kema vrachi
turistlar bilan suhbat o ‘ tkazadi . Suhbatda ular safar maqsadi va shartlarini , kemada ,
qirg ‘ oqda hamda daryoda cho ‘ milish paytida o ‘ zini tutish qoidalarini bayon etadi .
Yo ‘ lda to ‘ xtaganda va qirg ‘ oqqa tushganda turistning yonida kemaga
qaytishda yaxtada turgan dengizchiga ko ‘ rsatish uchun turist daftarchasi yoki
yo ‘ llanma koreshogi bo ‘ lishi lozim . Qirg ‘ oqqa tushgan barcha yo ‘ lovchilar
teploxodga belgilangan vaqtda qaytib kelishlari zarur , chunki turist kechikkanligi
uchun reysni kechiktirishga yo ‘ l qo ‘ yilmaydi .
Odatda kemachalar ( qayiqlar ) tezligi soatiga 15 km dan oshmaydi . Bu tabiat
yoki shahar manzarasi bilan yaxshi tanishish imkonini beradi . Afrikada Nil daryosi
bo ‘ ylab , Janubiy Amerikada — Amazonka bo ‘ ylab , Shimoliy Amerikada —
25

kanallar sistemasi bilan o ‘ zaro bog ‘ langan Buyuk Ko ‘ llar bo ‘ ylab kruizlar
mashhur .
Dengiz industriyasi uyushmalari xalqaro kengashi ( ICOMIA ) bergan
statistika ma ’ lumotlari har yili 750 mingdan ortiq sayr kemalari ishlab
chiqarilishini ko ‘ rsatadi . Bu kemalarning yarmi AQShda ishlab chiqariladi .
Kanada 100 mingta , Fransiya – 40 mingta shunday kemalar ishlab chiqaradi .
ICOMIA ma ’ lumotlariga ko ‘ ra , jahonda 20 mln . ga yaqin shunday kemalar mavjud
bo ‘ lib , ularning 17 mln . – ichki suv havzalarida va dengizlarda foydalaniladigan
motorli qayiqlar , 3 mln . – yelkanli kemalardir .
Havo transport turlari
“ O ‘ zbekiston Havo Yo ‘ llari ” milliy aviakompaniyasini tashkil etish to ‘ g ‘ risidagi
farmon 1992 yil 28 yanvarda imzolandi . Shu sanadan e ’ tiboran mustaqil
O ‘ zbekistonning fuqaro aviatsiyasini rivojlantirish davlat dasturi amalga oshirila
boshlandi . U samolyot parkini qayta tashkil etishni , mavjud aeroportlarni
rekonstruksiya qilish va yangi aerovokzal komplekslari qurishni , IKAO talablariga
muvofiq aeroportlarni qayta jihozlashni , yuqori malakali kadrlar tayyorlash
bazasini vujudga keltirishni o ‘ z ichiga olar edi . Mamlakat Havo kodeksi qabul
qilindi va tez orada havo harakatini boshqarish tizimini jahon andozalariga
muvofiq modernizatsiya qilishga kirishildi .
Bugungi kunda MAK tarkibiga Uchish kompleksi ( UK ), Aviatsiya texnikasi
kompleksi ( ATK ), Maxsus aviatsiya ishlari aviakompaniyasi ( MAI ), Ta ’ minot
26

markazi ( TM ), Havo aloqalari bosh agentligi ( HABA ), “ Uzbekistan Airways
Technic ” aviatsiya korxonasi , Havo harakatini boshqarish markazi ( HHBM ),
Ketring , O ‘ quv markazi ( O ‘ M ) kiradi .
Bugung
i kunda “ O ‘ zbekiston Havo Yo ‘ llari ” milliy aviakompaniyasi jahonning yetakchi
aviatashuvchilari qatoridan munosib o ‘ rin egallagan . Aviakompaniyaning xalqaro
havo yo ‘ llari Amerika va G ‘ arbiy Yevropadan Yaponiya va Malayziyagacha
bo ‘ lgan hududlarni qamrab oladi .
Bugungi kunga kelib MAK samolyotlar parkida o‘n ikkita “Boing” bor.
Yilning oxirigacha ularning soni 40 tadan ortiq
Musta
qil Davlatlar Hamdo . Xalqaro charter yuk va yo‘lovchi tashishni rejalashtirish
va ta’minlash borasida to‘plangan katta tajriba, “O‘zbekiston Havo Yo‘llari” milliy
aviakompaniyasida barcha yo‘nalishlar, shu jumladan Xurgada (Misr), Urumchi
(Xitoy), Antaliya (Turkiya), Aleppo (Suriya), Dubay (BAA), Utapao (Tayland)
kabi ommaviy turistik marshrutlar bo‘yicha uchishga litsenziyalarning mavjudligi
charter tashuvlari bozorida muvaffaqiyatli ish olib borish imkonini beradi.
Xalqaro aviatransport bozoriga “O‘zbekiston Havo Yo‘llari” milliy
aviakompaniyasining kirib kelishi yangi aviatsiya texnikasini, rivojlangan G‘arb
mamlakatlari foydalanayotgan ilg‘or texnologiyalarni jadal sur’atlarda
27

o‘zlashtirishdan, axborot maydonini kengaytirishdan boshlandi. Birinchi A-310
aerobusi “O‘zbekiston Havo Yo‘llari”da 1993 yili paydo bo‘lgan edi. Bugungi
kunda kompaniya aviaparkining uchdan bir qismini A-310, Boing 767 va 757, RJ-
85 kabi havo kemalari tashkil etadi. “O‘zbekiston Havo Yo‘llari” marshrutlari
tarmog‘i jahonning 20 dan ortiq mamlakatini qamrab oladi. MDHning ko‘pgina
shaharlari bilan mustahkam havo aloqalari o‘rnatilgan. Yer kurrasining turli
mintaqalarida kompaniyaning qirqqa yaqin vakolatxonasi ishlab turibdi.
Bugungi kunda O‘zbekistonda 11 ta aeroport ishlab turibdi. Toshkent
aeroporti Markaziy Osiyodagi eng yirik aeroportdir. Uning o‘tkazish qobiliyati
soatiga 1000 yo‘lovchiga jahon andozalari darajasida xizmat ko‘rsatish imkonini
beradi.
MAKning xalqaro aeroportlari hamda O‘zbekiston aeroportlari
28

O‘tgan davrda Toshkent, Samarqand, Buxoro, Urganch, Farg‘ona va Navoiy
shaharlari aeroportlari modernizatsiya qilindi va bugungi kunda O‘zbekistonda 11
ta xalqaro aeroport faoliyat yuritmoqda. Milliy aviakompaniyamiz zamonaviy
«Eyrbas» va «Boing» avialaynerlari bilan ta’minlangan. Ushbu samolyotlar
Yevropa, Osiyo, Yaqin Sharq va Shimoliy Amerikaning 50 dan ortiq shaharlariga
muntazam parvozlarni amalga oshirmoqda.
“TOSHKENT” xalqaro aeroporti Poytaxtning «Toshkent» aeroporti
so‘zsiz yetakchi aeroportdir. Yaqin chet el mamlakatlari aeroportlariga qaraganda
geografik jihatdan juda qulay, yani MDH davlatlaridan Janubi-Sharqiy Osiyo,
Yevropa va Amerikaga havo transport vositalari trassalarining kesishgan
nuqtasida joylashgan.
«Toshkent» xalqaro aeroporti dunyoning barcha katta shaharlari bilan havo
yo‘llari orqali bog‘langan. U IKAOning ikkinchi kategoryasiga ega bo‘lib, turli
rusumdagi samolyotlarni qabul qiladi. Har yil uning xizmatidan 2 milliondan
ortiq yo‘lovchi foydalanadi.
“SAMARQAND” xalqaro aeroporti Samarqand shahri nafaqat
O‘zbekistonda, balki Markaziy Osiyoda mashhur sayyohlik markazidir.
Zamonaviy RJ-45 havo kemasi 45 daqiqada sayyohlarni poytaxtdan qadimiy
shaharga yetkazib keladi. Hozirgi kunda «Samarqand» xalqaro aeroporti xalqaro
29

tranzit yo‘nalishlar uchun muhim zvenolardan biriga aylanayapti. U qayta
ta’mirlangandan so‘ng IKAOning birinchi kategoriyasiga ega bo‘lgan aeroport
g‘arbda ishlab chiqarilgan turli rusumdagi laynerlarni hamda sharqiy havo
kemalari qabul qilish imkoniyatiga ega. Yangi aeroport soatiga 400ni yo‘lovchini
o‘tkazish imkoniyatiga ega.
“URGANCH” xalqaro aeroporti takomillashtirish loyihasi amalga
oshirilgandan so‘ng aeroport IKAOning birinchi kategoriyasi va xalqaro
maqomga ega bo‘ldi. Hozir aerovokzalning yangi binosi soatiga 300 kishiga
xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega. Keng kutish zali, bar, bufet, tibbiy xizmat
ko‘rsatish va valyuta almashtirish punktlari, yodgorliklar do‘koni yo‘lovchilar
xizmatida. Qayta ta’mirlangandan so‘ng uchish-qo‘nish yo‘laklari A-310, Boing-
767, 757, 747, RJ-85, Tu-154, Il-76, Il-96 havo kemalarini qabul qilish
imkoniyatiga ega bo‘ldi. Havodagi harakatni boshqarish tizimi ham
takomillashtirildi. Urganch kundalik qatnovlar orqali Toshkent bilan bog‘langan.
“NAVOI” xalqaro aeroporti 1962 yilda cho‘l o‘rtasida barpo etilib, uning
hududi gullayotgan oazisga aylantirilgan.
Navoiy aeroporti hududida bir kecha-kunduzda 300 tonna yukka ishlov
beruvchi omborlarning ish faoliyati ta’minlandi. Bir qator aeroportlar
infratuzilmasi yangilandi. Jahon standartlariga javob beradigan aeronavigatsiya
qurilmalari keltirib o‘rnatildi.Hozirgi kunda “O‘zbekiston havo yo‘llari” milliy
aviakompaniyasi 20 dan ortiq mamlakatning 45 dan ortiq aeroportiga muntazam
parvozlarni amalga oshirib kelmoqda.
“TERMIZ” Xalqaro aeroporti. Xalqaro Termiz aeroporti "O‘zbekiston
havo yo‘llari" Milliy aviakompaniyasi tarkibiy qismiga kiradi. U bir soatda 100ta
yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega. Aeroport kunu-tun ishlab, sharq
va g‘arbda ishlab chiqarilgan turli rusumdagi havo kemalarini (A-310, Boing-
737,747,757,767, RJ-85) hamda vertolyotlarni qabul qiladi.
“BUXORO”xalqaro aeroporti 1997 yilda chet ellik sayyohlarga
mo‘ljallanib qurilgan zamonaviy aerovokzal soatiga 150 yo‘lovchini qabul qilish
imkoniyatiga ega. Zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan uchib kelish va ketish
30

hamda keng kutish zallari, bufet, do‘kon, tibbiy xizmat ko‘rsatish shahobchasi, yuk
saqlash kameralari yo‘lovchilar xizmatida. «Buxoro» xalqaro aeroporti g‘arbda va
sharqda ishlab chiqarilgan barcha rusumdagi havo kemalarini (Yak-40, An-24,
Boing -767/757/747) qabul qilish imkoniyatiga ega.
“NAMANGAN” aeroporti.
Namangan aeroporti kun-u tun xizmat ko‘rsatib, «O‘zbekiston havo yo‘llari»
Milliy aviakompaniyasi hamda MDH davlatlari kemalari uchun «zaxira»
aeroportri vazifasini o‘taydi. Namangan aeroportidan texnik jihatdan yordam
beruvchi aeroport sifatida foydalanish mumkin. Bu yerda havo kemalariga yer
ustida xizmat ko‘rsatishning barcha turlari, yo‘lovchi va yuk tashuvlariga tijoriy
xizmat ko‘rsatish va unga taalluqli qo‘shimcha xizmatlar ham amalga oshiriladi.
Boing-767/757, A-310, Il-62, Il-76TD, TU-154, RJ-85 hamda boshqa rusumli
havo kemalari qabul qilinadi. Aerovokzal soatiga 200 yo‘lovchiga xizmat
ko‘rsatish imkoniyatiga ega. Hozirgi paytda «Namangan» aeroportidan Toshkent,
Moskva, Sankt-Peterburg shaharlariga qatnovlar amalga oshiriladi. Bu yerda
«Gromov Eyr» va «Uralskiye avialinii» aviakompaniyalari havo kemalariga
xizmat ko‘rsatiladi. Oxirgi yillarda yo‘lovchilar oqimi ko‘payib borayapti. 2004-
yilda 11412 yo‘lovchi jo‘natilgan bo‘lsa 2005-yilning birinchi yarmida 11706
yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatildi.
“ NUKUS” aeroporti. «Nukus» aeroporti – Qoraqalpog‘iston respublikasi
«havo darvozasidir». Bu yerdan har kuni Toshkent shahri, viloyat markazlari,
Moskva va MDHning boshqa shaharlariga 20 dan ortiq muntazam qatnovlar
amalga oshiriladi. Aeroport «O‘zbekiston havo yo‘llari» aviakompaniyasi
foydalanayotgan barcha havo kemalarini qabul qiladi. Barcha tadbirlar «Nukus»
aeroporti yaqin kelajakda «xalqaro» maqomga ega bo‘lib, chet el
aviakompaniyalari samolyotlarini qabul qilish imkoniyatiga omil yaratadi.
«FARG‘ONA» aeroporti. Aeroport 1938-yilda qurilgan. U bugungi kunda
“O‘zbekiston havo yo‘llari” Milliy aviakompaniyasi foydalanayotgan barcha havo
kemalariga xizmat ko‘rsatadi. «Farg‘ona» aeroportidan Toshkent, Samarqand,
Nukus, Moskva, Qozonga muntazam qatnovlar, boshqa shaharlarga esa tijoriy
31

talablarga asosan qatnovlar amalga oshiriladi. «ANDIJON» aeroporti. Andijon
aeroprti «O‘zbekiston havo yo‘llari» Milliy aviakompaniyasi tarkibiy qismlaridan
biridir. Aerovokzal majmuasi soatiga 250-300 yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatish
imkoniyatiga ega. Aeroport turli rusumdagi havo kemalari – Boing 757-200, Tu-
154, RJ-85, IL-114, An-24, Yak-40, An-12, IL-76 yuk kemalari va 3-4 klass
samolyotlarini qabul qiladi.
Andijondan muntazam va buyurtma qatnovlar hamda mahalliy va xalqaro
(MDH) yo‘nalishlarda, xususan Moskva, Novosibirsk, Tyumen, Omsk,
Toshkentga yuk tashuvlari amalga oshiriladi. 2005-yilning birinchi yarmida 11,5
mingdan ortiq yo‘lovchi tashildi.
Turistda transport vositalariga ehtiyojlari va talablar
Turizmda transport vositalarining asosiy maqsadi ichki va xalqaro turizmda
transport xizmatlarini amalga oshirishda turistlarning ehtiyojlarini to‘la
qondirishdan iborat.
Ushbu maqsadni amalga oshirishda quyidagi vazifalar qo‘yiladi :
32

• Turistlarga havo transportida xizmat ko‘rsatish
• Aviachipta – aviatashish to‘g‘risidagi shartnomani tasdiqlovchi hujjat
• Aviachiptalarni bronlashtirish zamonaviy tizimlari
• Havo laynerlarida ko‘rsatiladigan xizmatlarning asosiy turlari
• «O‘zbekiston havo yo‘llari» MAKda yo‘lovchilar tashish
• Harakatlanadigan tarkib tasnifi hamda turistik avtobuslarga qo‘yiladigan
talablar
• Turistlarga suv transportida xizmat ko‘rsatish
• Turistlarni hayvonlarda tashish
• Sayohatlarda xavfsizlikning umumiy masalalari
• Buyuk ipak yo‘lidagi transport vositalari
So‘nggi yillarda turizm industriyasi aksariyat mamlakatlarda muhim
o‘rinlardan birini egallamoqda. Turizm industriyasi ishlab chiqaradigan turistik
mahsulot, xizmatlar va tovarlarning tarkibi ancha katta va rang-barang
kompleksini o‘z ichiga oladi. Bu mahsulotlardan kishilar sayohat qilishda,
shuningdek turizm doirasida dam olish, hordiq chiqarish, davolanish, o‘z bilim va
kasbiy darajasini oshirishda foydalanishlari mumkin. Bunda turistik mahsulotning
tarkibiy qismiga kiruvchi transport xizmatlari uning sifatiga katta ta’sir
ko‘rsatadi.
Yo‘lovchilarni, shu jumladan turistlarni tashish har xil transport turlarida,
chunonchi: havo, yer usti, suv transportida amalga oshiriladi. Turistik tashuvlar
uchun transport turlarining ommaviyligi yoki talab etilish darajasi mamlakatning
jo‘g‘rofiy o‘rni va iqlim sharoitlariga, iqtisodiy rivojlanish darajasiga, milliy
an’analariga, odamlarning ijtimoiy holati va turmush darajasiga hamda boshqa
omillarga bog‘liq bo‘ladi.
Har bir transport turining ustun jihatlari va kamchiliklari mavjud bo‘lib,
ular tarixiy rivojlanish, texnik, iqtisodiy va ekologik ko‘rsatkichlar bilan
belgilanadi
33

Turizm faoliyatida transport vositalarining xizmatlari muxim axamiyatga ega. Shu
sababdan xam xar bir turistik hududlarda turizmni rivojlanishi bevosita transport
vositalari bilan taminlanganligiga bog’liq.
Milliy iqtisodiyotimizni rivojlantirishda turizmning o’rnini oshirish, bevosita
transport vositalarining korxonalari faoliyatiga bog’liq bo’lib ,bunda
mamlakatimizning transport korxonalari xizmatlaridan foydalangan xolda
turistlarni transport vositalari bilan taminlash juda katta vazifalardan biri bo’lib
hisoblanadi.Shuning uchun xam ushbu faoliyat muxim hisoblanib, ishlab
chiqarishning ajralmas qismi bo’lib hisoblanadi.
Takliflar:
35

Bizning mamlakatimizda ham turistlar uchun avtomobillarni ijaraga berishni
tashkil qilshimiz mumkin.
Avtomobillarni ijaraga berish bo‘yicha xizmatlar («Rent-a-car») butun
dunyoda turistik biznes bilan bog‘liq eng daromadli faoliyat turlaridan biri
hisoblanadi. Ularning mohiyati shundan iboratki, muayyan yoshga to‘lgan istalgan
fuqaro avtomobillarni ijaraga berish bilan shug‘ullanadigan kompaniyaga murojaat
etib, vaqtinchalik foydalanish uchun haydovchi bilan yoki haydovchisiz mashina
olishi mumkin.
Avtomobillarni ijaraga berish g‘oyasi XX asr boshida AQShda paydo bo‘ldi.
Dastlab u transport vositasiga muhtoj bo‘lgan mahalliy aholiga yordam berish
uchun mo‘ljallangan edi. Jahonda turizmning rivojlanishi bilan avtomobillarni
ijaraga berish xizmatining doirasi kengaydi va u turistik faoliyatning mustaqil
tarmog‘iga aylandi.
Hozirgi kunda avtomobillarni ijaraga berish biznesi ancha murakkab xizmat
ko‘rsatish tizimini tashkil etadi. U avtoparkni saqlash va unga texnik xizmat
ko‘rsatish xizmatini; avtomobillarni bronlashtirish elektron sistemalarini; yo‘l
navigatsiyasi axborot tizimlarini; sug‘urta xizmatlari,bonus dasturlari va shu
kabilarni o‘z ichiga oladi. Avtomobillarni ijaraga berish biznesi G‘arbiy Yevropa
va Shimoliy Amerika mamlakatlarida ancha keng tarqalgan. Avtomobillarni
ijaraga berish bo‘yicha xizmatlar Osiyo, Shimoliy Afrika, Markaziy va Janubiy
Amerikaning ko‘pgina mamlakatlarida ham yo‘lga qo‘yilgan.
Turistlarning shaxsiy avtomashinalari joylashtirish uchun mehmonxonalar
oldida stayenka joylarni tashkil qilishimiz kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
36

1. “Turizm to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni. O‘zbekistonning
yangi qonunlari.-T.: Adolat, 2000, 131-140 b.
2. O‘zbekistonda turizmni rivojlantirishning 2005 yilgacha bo‘lgan davlat dasturi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimovning 15.04.1999 yildagi PF-
№2286 farmoni. //Xalqso‘zi, №74. 1999. 16 aprel
3. «Buyuk Ipak Yo‘lini qayta tiklashda O‘zbekiston Respublikasining ishtirokini
avj oldirish va respublikada xalqaro turizmni rivojlantirish borasidagi chora-
tadbirlar to‘g‘risida» O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1995 yil 2
iyundagi PF-1162-sonli qarori.
4. “Turistik tashkilotlarning faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining № 346 sonli 8 avgustda qabul qilingan
Farmoyishi. // “Xalq so‘zi” gazetasi, 1998 yil 9 avgust.
5. Karimov I.A. Obod va ozod vatan, erkin va farovon hayot pirovard
maqsadimiz.Toshkent, ”O‘zbekiston”,2000,-232 b.
6. I.Karimov. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O‘zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo‘llari va choralari. –T.: O‘zbekiston, 2009 y.
7. Tuxliyev I.S. вабошқалар «Turizm asoslari» Дарслик . – Тошкент .: 2014 y.
8. ХошимовМ .
БуюкИпакЙўлинингжанубийЎзбекистyдагитармоқлариТуристикбуклет
Самарқанд – 2014.
9.Internet-saytlari
www.travel.ru
www.transport.ru
www.gsga
www.km.ru
www.avantix.ru
www.airways.ru
www.railways.ru
37

Turizm sohasida transport xizmatlari

Купить