Turizmda sug‘urtalash xizmatlari va rasmiyatchilik

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	107.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Физическая культура

Turizmda sug‘urtalash xizmatlari va rasmiyatchilik

Купить

KIRISH
Turizmni rivojlantirishga turar-joy binolari va infratuzilmaning
yetishmasligi, ayniqsa turistik mavsumda, shuningdek, yo'lovchilami tashish
tizimini turli transport vositalari bilan muvofiqlashtirilmaganligi, shuningdek,
sayyohlik salohiyati, ichki turizmni targ‘ib qilish bo‘yicha marketing
kompaniyalarining samarasizligi va mamlakat hududlarida madaniy meros
xususiyatlari va ziyoratlari to‘g‘risida turistik axborot ta’minotining past tashkil
etilishi ham to‘sqinlik qilmoqda. Turizmni, ayniqsa, xususiy sektomi rivojlantirish
uchun qulay shartsharoitlar va zarur imkoniyatlami yaratish, taqdim etilayotgan
xizmatlaming raqobatbardoshligi va sifatini oshirish, milliy turizm mahsulotini
jahon bozorlarida faol va har tomonlama targ‘ib qilish va Missiya dasturida
bildirilgan takliflami amalga oshirish O'zbekiston Respublikasi Prezidentining
2018-yil 28-dekabrdagi O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisida, shuningdek,
2017-2021-yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo'nalishi bo'yicha Harakatlar strategiyasining maqsadlariga muvofiq. O'zbekiston
ulkan sayyohlik salohiyatiga ega va raqobatdosh turistik taklifni shakllantirish va
rag'batlantirish uchun O'zbekiston Turizm qo'mitasi mahalliy hokimiyat organlari
bilan birgalikda turizmni yanada rivojlantirish, shu jumladan, infratuzilmani
yaratish, transport tizimini rivojlantirish bo'yicha zarur choralami ko'rmoqda.
Sayyohlik sohasining jozibadorligini allaqachon tadbirkorlarga berilgan imtiyozlar
va afzalliklar tufayli baholangan. Bu -sohani yanada rivojlantirish uchun sifatli
muhitni rivojlantirish va shakllantirishga davlat tomonidan qaratilayotgan e’tibor
natijasidir. Ushbu maqsadlar uchun sohadagi tadbirkorlik subyektlari uchun bir
qator imtiyozlar va imkoniyatlar ko'zda tutilgan. Xususan: korporativ daromad
solig'i, yer solig'i va mol-mulk solig'i, shuningdek, yuridik shaxslaming yagona
soliq to'lovi to'lashdan boshlab 5 yil mobaynida tadbirkorlik subyektlari kamida 4
yulduzli mehmonxonalar va motellar foydalanishga topshirilganda belgilangan
tartibda ozod etildi; з Turizm bo‘yicha davlat qo‘mitasi va BMTning Butunjahon
sayyohlik tashkiloti (UNWTO) o'rtasida bitim imzolanishi to‘g‘risida bir fikrga
kelindi. Ushbu bitim UNWTO logotipidan foydalanish huquqini beruvchi hamda
2

uning rasmiy sherigi sifatida tan olinadigan universitet maqomini xalqaro maqom
sifatida tan olishga qaratilgan. Malakali kadrlar tayyorlashning kooperativ
tashkiloti hamda turli mamlakatlarda xalqaro turizm sohasida UNWTO ning oliy
o‘quv yurtlarini yaratish tajribasi asosida o'quv dasturlari, UNWTO ning to‘rt nafar
mutaxassisining ishchi guruhini Samarqand shahriga tashrifi avgust oyida tashkil
etilgan
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Turizm sohasining jadal rivojlanishi va
global miqyosda xizmat ko‘rsatish tarmog‘ining kengayishi bilan birga,
turistlarning xavfsizligi, huquq va manfaatlarini himoya qilish masalalari tobora
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Shuningdek, turizm xizmatlarini tashkil etish va
boshqarish jarayonlarida rasmiyatchilik va tartibga solishning muhim o‘rni
mavjud. Bu masalalar nafaqat sayohatchilar, balki turizm sohasidagi barcha
sub'ektlar — sayyohlik kompaniyalari, sug‘urta kompaniyalari, davlat organlari va
boshqa tegishli tashkilotlar uchun ham zarurdir.
Kurs ishi mavzusining obyekti: turizmda sug‘urtalash xizmati va
rasmiyatchilik jarayonlari bo‘lib, bu sohadagi turli xususiyatlar, tizimlar, normativ-
huquqiy aktlar, xizmatlar va ularning turistlar hamda turizm kompaniyalari uchun
ahamiyati o‘rganiladi. Obyekt sifatida quyidagi asosiy tarkibiy qismlar ko‘rib
chiqiladi:
Turizmda sug‘urtalash xizmatlari:
Turizmda sug‘urtalashning turlari va ularning o‘zaro farqlari (sayohat sug‘urtasi,
transport sug‘urtasi, xavfsizlik sug‘urtasi va boshqalar).
Sug‘urtalash kompaniyalari va turizm tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlik,
shuningdek, turistlarga taqdim etiladigan sug‘urtalash polislarining mazmuni.
Sug‘urtalash xizmatlarining amaliy qo‘llanilishi, turistlar va turizm agentliklari
uchun muhim tomonlari.
Rasmiyatchilik va tartibga solish:
Turizmda rasmiyatchilikning o‘rni va ahamiyati. Bunda turizm sohasidagi davlat
va xususiy sektor o‘rtasidagi rasmiy talablar va normativ-huquqiy me'yorlar,
rasmiy protseduralar, litsenziyalar va boshqa huquqiy jihatlar o‘rganiladi.
3

Turizmni tartibga soluvchi davlat organlari va tashkilotlari, ularning vazifalari va
turizmda rasmiyatchilikni ta'minlashdagi roli.
Xalqaro miqyosda turizmni tartibga soluvchi qonunlar va rasmiyatchilik
jarayonlarining turizm sohasidagi samarali ishlashiga ta'siri.
Kurs ishi mavzusining maqsadi: turizmda sug‘urtalash xizmati va
rasmiyatchilik jarayonlarining samarali tashkil etilishining ahamiyatini o‘rganish
va bu sohadagi normativ-huquqiy tizimlar, sug‘urtalash turlari va
rasmiyatchilikning turistlar hamda turizm kompaniyalariga ta'sirini tahlil qilishdan
iborat. Shuningdek, kurs ishida turizmda sug‘urtalash va rasmiyatchilik
tizimlarining turizm xavfsizligi, sifatli xizmat ko‘rsatish, iqtisodiy va huquqiy
barqarorlikka qanday ta'sir ko‘rsatishini o‘rganish maqsad qilingan.
Kurs ishi mavzusining vazifalari: turizmda sug‘urtalash xizmati va
rasmiyatchilik jarayonlarining samarali ishlashini o‘rganish va bu sohadagi turli
tizimlarni, xizmatlarni va huquqiy normativlarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.
Kurs ishida quyidagi asosiy vazifalar amalga oshiriladi:
Turizmda sug‘urtalash xizmati turlarini tahlil qilish
Turizmda mavjud bo‘lgan turli sug‘urtalash xizmatlarini (masalan, sayohat
sug‘urtasi, transport sug‘urtasi, sog‘liqni sug‘urtalash, xavfsizlik sug‘urtasi)
aniqlash, ularning turistlar uchun ahamiyatini va qo‘llanilish usullarini o‘rganish.
Sug‘urtalash xizmatlarining turistlarning xavfsizligini ta'minlashdagi rolini
aniqlash. Sug‘urtalash xizmatlarining turizm sohasidagi xavf-xatarlarga qarshi
qanday himoya mexanizmlarini taqdim etishini, turistlarning sog‘lig‘i va mol-
mulkini sug‘urta qilish orqali qanday himoya qilish mumkinligini o‘rganish.
4

1.1. TURIZMDA SUG’URTALASH TURLARI
Bugungi kunda turizm sohasi eng tez rivojlanib borayotgan va
iqtisodiyotning muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi.
Mamlakatimizda turizmni rivojlantirish, sayyohlik ob'ektlaridan samarali
foydalanish, ko'rsatilayotgan xizmat turlari sifatini oshirish, yurtimizga tashrif
buyurayotgan sayyohlar oqimini ko'paytirish masalalariga katta e'tibor
qaratilmoqda.
Bu mamlakatimizda ichki va tashqi turizmni rivojlantirish uchun zarur
infratuzilmani yaratish va sayyohlarga xalqaro darajada xizmat ko'rsatishni talab
etadi.
Ushbu yo'nalishda sug'urta xizmatlari alohida ahamiyatga ega, bu borada
“O'zbekinvest” milliy sug'urta kompaniyasi turistik firmalar, turoperatorlar,
mehmonxona egalari, mahalliy va xorijiy turistlarning mulkiy va shaxsiy
manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan sug'urta xizmatlarini kengaytirib
bormoqda.
Jumladan, Kompaniya tomonidan quyidagi yangi sug'urta mahsulotlari ishlab
chiqildi:
- “Turoperatorlarning sayohat turining bekor qilinishi bilan bog'liq ko'zda
tutilmagan xarajatlarni sug'urtalash”;
- “Turoperatorlarning xorijiy kontragentlarning bankrotlikka uchrashi bilan bog'liq
ko'zda tutilmagan xarajatlarini sug'urtalash”;
- “Turoperatorlarning aviareyslarning o'zgartirilishi yoki bekor qilinishi bilan
bog'liq ko'zda tutilmagan xarajatlarini sug'urtalash”;
- “Sayyohlar bagajini sug'urtalash”.
Turoperatorlarning sayohat turining bekor qilinishi bilan bog'liq ko'zda
tutilmagan harajatlarni sug'urtalash
Ushbu sug'urta turi bo'yicha sug'urta kompaniyasi sug'urtalangan sayohatchi
tomonidan sayyohlik turi bekor qilinishi natijasida sug'urtalangan turoperatorning
ko'zda tutilmagan, ya'ni mehmonxona, transport, transfer va boshqa xarajatlari
5

uchun amalga oshirilgan to'lovlari bilan bog'liq xarajatlari yuzasidan ko'rilgan
zararlarni qoplab berish majburiyatini zimmasiga oladi.
Turoperatorlar xorijiy kontragentining bankrot bo'lishi bilan bog'liq ko'zda
tutilmagan xarajatlarni sug'urtalash
Mazkur sug'urta turi bo'yicha sug'urta kompaniyasi sug'urtalangan
turoperator kontragentlari (shartnoma bo'yicha ishlovchi hamkorlari)ning to'lov
qobiliyatini to'liq yo'qolishi natijasida o'z majburiyatlarini bajara olmay qolishi
sababli turoperatorning ko'zda tutilmagan, ya'ni xorijiy turni tashkil qilish
maqsadida mehmonxona, transport, transfer va boshqa xarajatlari uchun amalga
oshirgan to'lovlari bo'yicha ko'rgan zararlarini qoplab berish majburiyatini
zimmasiga oladi.
Turoperatorlar aviareysning ko'chirilishi yoki bekor qilinishi bilan bog'liq
ko'zda tutilmagan xarajatlarni sug'urtalash
Ushbu sug'urta turi bo'yicha sug'urta kompaniyasi sug'urtalangan turoperator
tabiat hodisalari, ob-havoning ta'sirida, aviakompaniyaning ichki tartiblari va
boshqa sabablarga ko'ra aviareysni ko'chirilishi yoki bekor qilinishi natijasida
turopreratorning ko'zda tutilmagan, ya'ni xorijiy turni tashkil qilish bilan bog'liq
mehmonxona, transport, transfer va boshqa xarajatlari uchun amalga oshirilgan
to'lovlari sababli ko'riladigan zararni to'lab berish majburiyatini zimmasiga oladi.
Sayyohlar bagajini (mol-mulkini) sug'urtalash
Sug'urtaning ushbu turi shartlariga ko'ra sug'urta kompaniyasi sug'urtalangan
sayyoh bagajiga tabiat hodisalari, yong'in, dovul, sel, suv bosishi, zilzila, tufon, yer
ko'chishi va hakazolar, uchinchi shaxslarning qonunga zid xatti-harakatlari
(o'g'rilik, bosqinchilik, talon-taroj va qastdan zarar yetkazish va va hakazolar)
hamda transport vositasi bilan yo'l transport hodisalari yoki sug'urtalanuvchi bilan
baxtsiz hodisa sodir bo'lishi oqibatida bagajga zarar etishi sug'urta hodisasi
hisoblanadi. Ushbu shartlarga ko'ra tuzilgan sug'urta shartnomasiga asosan
sayohatchi bagajiga, ya'ni sug'urta qilingan mol-mulkiga yetgan zararni sug'urta
kompaniyasi to'lab berish majburiyatini zimmasiga oladi.
6

Bugungi kunda «O'zbekinvest» kompaniyasining hududlarda faoliyat
ko'rsatayotgan 14 ta filiali va 190 ta sug'urta bo'limlari tomonidan yuqorida
bildirilgan sug'urta mahsulotlari bo'yicha xizmatlar ko'rsatib kelinmoqda.
Shuningdek, joylardagi ushbu tarkibiy bo'linmalar tomonidan mijozlarga
kompanida ishlab chiqilgan 160 dan ortiq sug'urta mahsulotlari bo'yicha xizmatlar
taqdim etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi "Turizm to‘g‘risida"gi qonunining 20-moddasi
"Turistlarni sug‘urta qilish", - deb nomlanib, unda: Turistlarni sug‘urta qilish
majburiydir va u turistik faoliyat sub’yektlari tomonidan sug‘urta faoliyati olib
borish huquqiga ega bo‘lgan tegishli sug‘urta tashkilotlari bilan tuziladigan
bitimlar asosida amalga oshiriladi, deyiladi. Biror joyga yoki mamlakatga
qatnovchi turist mahalliy aholiga qaraganda ko‘proq noqulay omillarga duch
keladi. Shuning uchun avvalom bor turistning sog‘lig‘i sug‘urtalanadi. Keyin esa
mol-mulki sug‘urtalanadi. Turistning bir kunlik turistik sug‘urtasi o‘rtacha bir
yarim dollarga to‘gri keladi. Endi dunyodagi turistlar soni yarim milliard bo‘lib,
sayohat 5-7 kun davom etsa, turizmning sug‘urtalash sohasida aylanayotgan
mablag‘i hajmini baholash qiyin emas.Turizm rivojlangan mamlakatlarda maxsus
tezkor xizmat guruhlari tashkil etilgan bo‘lib, turistga biror kor xol bo‘lsa u telefon
orqali o‘zining shaxsiy nomerini aytadi va unga zarur bo‘lgan yordam ko‘rsatiladi.
Turizm statistikasiga qaraganda, sug‘urta to‘lash holati har bir 100 ta turistning
bittasiga to‘gri keladi. Shu o‘rinda ta’kidlab o‘tish joizki, turistlar bilan ro‘y
bergan har qanday holatlar sug‘urta kompaniyasi tomonidan tan olinmaydi va
unga sug‘urta puli berilmaydi.
Hozirgi vaqtda turizm sohasida sug‘urta tizimi 10 dan ortiq sug‘urta xizmatini
taklif etadi. Shulardan eng muhimlariga to‘xtalib otamiz: 1
1. Shaxsiy sug‘urta. Insonning hayoti, sihat-salomatligi, mehnat qobiliyati ana shu
sug‘urta munosabatlarining ob’yekti hisoblanadi. Bunga quyidagilar kiradi:
- hayotni sug‘urta qilish;
- baxtsiz hodisalardan sug‘urta qilish;
1
7

- tibbiy xarajatlar va kasallik yuzasidan sug‘urta qilish.
2. Mol-mulkni sug‘urta qilish. Turli xil moddiy boyliklar sug‘urta munosabatlari
ob’yektiga kiradi. Masalan:
- dengiz sug‘urtasi, shu jumladan yuklarni, kemalarni va hokazolarni sug‘urta
qilish;
- yong‘indan va boshqa xavf-xatardan (tabiiy ofatdan) sug‘urta qilish;
- buzib kirish yo‘li bilan o‘g‘irlik qilishdan, boshqa yovuz niyat bilan yoki
g‘ayri qonuniy yo‘l bilan uchinchi shaxs tomonidan amalga oshirilgan
harakatlardan sug‘urta qilish;
- avtomobil transporti vositalarini sug‘urta qilish;
- texnikaviy xavf-xatardan (qurilish-montaj ishlaridagi va hokazo xavf-xatardan)
sug‘urta qilish;
- oyna sinishidan sug‘urta qilish hamda sug‘urtaning bu boradagi boshqa maxsus
turlari;
- ijara ishlarini sug‘urta qilish hamda sug‘urtaning bu boradagi boshqa turlari.
3. Mas’uliyatni sug‘urta qilish. Yetkazilgan zarar o‘rnini qoplash bo‘yicha
zimmaga olingan mas’uliyat bu sug‘urta munosabatlarining ob’ yekti hisoblanadi.
Bunga quyidagilar kiradi:
- ish bilan ta’minlovchilarning mas’uliyatini sug‘urta qilish;
- umumfuqaro mas‘uliyatini sug‘urta qilish;
- avtomobil xo‘jaligi sohasida ishlovchi fuqarolar mas’uliyatini sug‘urta qilish;
- ishonch va kafillik mas’uliyatini sug‘urta qilish.
Shuni ham aytish kerakki, faqat tijorat ishlarining o‘zida 200 dan ortiq sug‘urta
turlari mavjuddir.
8

1.2. TURISTLAR VA TURISTIK TASHKILOTLARNI
SUG`URTALASHNING CHET EL TAJRIBALARI
Respublikamizda turistlarni shaxsiy sug‘urta qilish - sug‘urta qilishning
maxsus ko‘rinishi bo‘lib, turistlarning mulkiy manfaatini u turistik safarda,
sayohatda bo‘lganda himoya qiladi. Umuman olganda turistlarni shaxsiy sug‘urta
qilish, sug‘urtalashning xavfli bir turi bo‘lib, uning asosiy xususiyati (ahamiyati)
qisqa muddatliligi shuningdek sug‘urta holatida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan
katta darajadagi zararlardadir. Asosan turistlarni shaxsiy sug‘urta qilish
hodisalariga baxtsiz voqealardan sug‘urtalash, kasalliklardan sug‘urtalash, o‘lim
yoki qurbon bo‘lish hodisalari kiradi. 70 Afsuski, bizning ko‘pgina fuqarolarimiz
“Agar bunday bo‘lsachi-yoki unday bo‘lsachi” degan fikr bilan bo‘lib, ya’ni
ishonib-ishonmay ko‘ngli sug‘urta qilish xizmatlaridan to‘lmaganligi sababli,
turistik safarlarga chiqayotgan paytida oldindan o‘zini sug‘urtalash hayoliga ham
kelmaydi. Agarda Germaniya, Fransiya, Amerika va boshqa davlatga safarga
chiqish oldidan bu borada so‘raladigan bo‘lsa, u allaqachon sug‘urta muassasasiga
murojaat qilib, bunga erishganini bilib olish mumkin. Shaxsiy sug‘urta qilish
turizmda alohida o‘rin tutadi, garchi sug‘urta qilish holatning turlari juda kengdir.
Masalan, Fransiyaning Shimolida qor chang‘isi dam olish maskanidagi “Inko”
sug‘urta kompaniyasi tajribasini olsak. Turistlarning son suyagi sinishi natijasida
uni murakkab holatda tog‘dan shifoxonaga tashishi, maxsus operatsiya,
operatsiyadan so‘ng sog‘ligini tiklash jarayoni, aeroportga eltib qo‘yish, so‘ngra
esa maxsus transportda maxsus nazorat ostida uyiga eltib qo‘yish jarayonlariga
17000 dollardan ziyod mablag‘ sarf bo‘lgan. Agar sug‘urta kompaniyalari
bo‘lmaganda edi, aziyat chekkan turist iqtisodiy jihatdan, moliyaviy jihatdan
tanazzulga yuz tutgan bo‘lar edi. Unga bo‘lsa bu faqatgina 15 dollarga tushdi,
chunki tog‘ echkisi havaskori 2 xafta safarini sug‘urta qilgan edi. (Barcha sarf-
xarajatlarni sug‘urta kompaniyasi to‘lab bergan). Bunga o‘xshagan misollarni
ko‘plab keltirish mumkin masalan; Rossiyada turistlarning turistik sayohatlarga
chiqish salmog‘i tobora ortib bormoqda. Har bir turist turistik sayohatni niyat
qilgan bo‘lsa avvalo nimani bilish kerak degan savol tuq’iladi. Har bir sayohatga
11

chiqqan turist avvalom bor sug‘urtaning nima ekanligini yaxshi o‘rganib olishi
kerak. Bundan tashqari sug‘urtani foydasiz tovar sifatida qabul qilmasligi kerak.
Hozirgi vaqtda Respublikamizda 60 dan ortiq sug‘urta kompaniyalari faoliyat
ko‘rsatayotganligi hammamizga ma’lum. Moskvada 150 dan ortiq sug‘urta
kompaniyalari faoliyat ko‘rsatadi, Sankt-Peterburgda 15 dan ortiq sug‘urta
kompaniyalari xorijga chiquvchi turistlarga o‘z xizmatlarini taklif qilmoqdalar.
Sug‘urta badali (sug‘urta to‘lovi) ko‘rsatiladigan xizmatning murakkabligiga,
turiga, turist o‘zi uchun xohlagan sug‘urta qoplamining miqdoriga, turist yo‘l olgan
mamlakat holatiga bog‘liqdir. Vaholanki, ko‘plab sug‘urta kompaniyalar o‘z
faoliyatini faqatgina tibbiy sug‘urta orqali emas, balki faoliyat diapazonini
kengaytirgan holda quyidagi xizmatlar orqali ham amalga oshirmoqda: - texnik
xizmat: avtoturistning zarar ko‘rgan avtomobilini remont qilish yoki qo‘riqlash; -
fuqorolar ishlari bo‘yicha; 71 - yuridik qo‘llab-quvvatlash va himoya qilish, chunki
Yevropaliklarga ma’lum va tushunarli bo‘lmagan qonunlar, an’analar va urf-
odatlar bo‘lgan bir qator arab mamlakatlarida kutilmagan holat bo‘lishi mumkin. -
turistlarning bagajlarini (yuklarini) sug‘urta qilish: - mehmonxonalardagi
o‘g‘irlatish, yo‘qotib qo‘yish hollarida, aviakompaniya xizmatidan foydalanganda
va boshqalar. Sug‘urta qiluvchining 2 xil faoliyat olib borish tizimi bo‘lib: 1.
Sug‘urta qilingan shaxs o‘zining yashash joyiga qaytib kelgandan so‘ng
xarajatlarni to‘lash (maxsus xujjatlar taqdim etish sharti bilan) 2. Sug‘urta qilingan
shaxsga ma’lum muassasada xizmatlarni bepul qilishni ta’minlash. Sug‘urta
to‘lovchi hozirda ba’zi vaqtlarda sarf miqdorini dori-darmonlar orqali qoplamoqda.
Hozirda hech bir sug‘urta kompaniyasi o‘z kuchi bilan fuqarolariga chet elda
xizmat ko‘rsata olmaydilar. Shuning uchun sug‘urta kompaniyalari bu xizmatlarini
ta’minlay oladigan chet el kompaniyalari bilan birgalikda ishlash majburiyati
tug‘ildi. Bu chet ellik sheriklar: sug‘urta qiluvchi, xizmat ko‘rsatuvchi-sug‘urtachi,
xizmat ko‘rsatuvchi, sug‘urtachi yangidan sug‘urta qiluvchi sifatida o‘zlarini
tanitadilar yoki namoyon bo‘ladilar. Bu kelishuvning asosiy sharti: bunday
sharoitda javobgarlikni ularga topshirib sug‘urta mukofoti miqdoridagi mablag‘ni
o‘tkazib berish (tajriba ko‘rsatishicha bu miqdor 65-95 % atrofida). Sug‘urta
12

qilingan turist chet elga jo‘nash davomida bexosdan og‘rib qolganda, jismoniy
shikastlanganda odatda ko‘ngilli xizmat ko‘rsatiladi. Biroq agarda biror kishi
ma’lum muddatga (2-3 oydan ko‘proqga chegaradan tashqariga chiqadigan bo‘lsa,
uning o‘zi yoki oilasi tushib qolishi mumkin bo‘lgan noqulay holatni to‘g‘ri
baholay olib, u paytda qo‘shimcha yordam berishni tashkillashtirish zarur. Chet
elda chet el fuqarolari uchun ko‘rsatiladigan tibbiy xizmat - to‘lovli va qimmatdir.
Oddiy misol, chet el sug‘urta kompaniyalarida ko‘richakni olib tashlash uchun
qilinadigan operatsiyani olsak, to‘rt kun kasalxonada bo‘lish, zarur tashxizlar va
tekshirishlar uchun eng kami 15000 dollar sarflanadi, agar turistning rejadan
tashqari xarajatlari hisobga olinsa: (mehmonxonada turishi, oziq-ovqat, transport
va boshqa xarajat) bu summa turistik guruhning 1 haftalik xizmatiga yaqinlashib
qoladi. Bizning fuqarolarimizda esa kolliziya (collisio) holatida zarur bo‘lgan
asbob-uskunalar yo‘q. Masalan; Rossiya sug‘urta bozorlarida hozir ish juda faol
ketmoqda, turistlarni sug‘urta 72 qilishga talab juda katta, hatto oxirgi vaqtda
bozorning bu sektorida ba’zi o‘ziga xos raqobatlar ham vujudga kelmoqda. Turist
sug‘urta muassasasining bir mijozi sifatida tashkilotning zarur holatda yordam
qanchalik tez va kerakli darajada bo‘lishi bilan qiziqadi. Bu tashkilotning qaysi
chet el sug‘urta yoki xizmat tashkiloti bilan birga ishlayotgani ham muhim
ahamiyatga ega. Javobgar sug‘urta tashkilotlari, sotuvchi sug‘urta muassasalari
hozirgi vaqtda assistance yordamiga shoshadi va hokazo. Masalan; Rossiyada
sug‘urta kompaniyalari to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki vositachi orqali tibbiy yordam va
boshqa xizmatlarga ixtisoslashgan firma bilan shartnoma tuzadi. Taklif qilingan
xizmatlar jadvali juda keng, toki vizalarni tayyorlash va chiptalarni
almashtirishgacha bo‘lgan muammolarni hal qilishadi. Masalan Shveytsariyaning
ELITA sug‘urta kompaniyasi GSF “Stinvest” bilan hamkorlikda avtomobilchilar
uchun maxsus xizmatlar taklif qilgan. Mashina urilganda, avtohalokatda, texnika
uzoq masofani bosib o‘ta olmaydigan holatda, firma yo‘lovchilar va haydovchini
o‘z yurtiga qaytishini ta’minlaydi. Keng qamrovli va anchadan beri ishlab
kelayotgan (1959-yildan beri) fransuz kompaniyasi - assistance GESA (Groupe
Europen S .A) mijozni yuridik yordam va qarindoshlariga xabar berish bilan
13

ta’minlaydi. GESA boshqa adresga ketib qolgan yukni qaytarishni ta’minlaydi
yoki hujjatlarni yo‘qotib qo‘ysangiz yordam beradi, shu bilan birga sug‘urta
qilingan shaxsni bolalarini qaytarishni ta’minlaydi. (mabodo boshqaruvchi kerak
bo‘lib qolsa). Bu kompaniya muassasalari quyidagilarni taklif qiladi. “ROSNO”
“Planeta fond”, “Evropolis”, “Medaso”. GESA faol ravishda o‘z xizmatlarini jahon
bozorlarida yurgizib turibdi. Uning tarmoqlaridan foydalanish va tegishli polislarni
sotish huquqiga ega bo‘lishlari uchun sug‘urtachilar “sug‘urtalash jamiyati”ga
murojaat qilishi kerak, u “GESA” ning Rossiyadagi vakilidir. Shuningdek,
imtiyozli tarifli “minimal polis” larni o‘z ichiga olgan turli spektrdagi bir nechta
polis turlarini sotish ham ta’minlanadi. Kelishuvga binoan sug‘urta kompaniyalari
hamkori bilan polis tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlar hajmini ham belgilab
oladi. Keltirilgan xizmatlarni bajarish mas’uliyati assistance kompaniya zimmasida
yotadi va hamkor o‘rtasidagi hisoblar avans yoki xizmat haqi “asos bo‘yicha”
kelishuv bo‘yicha olib boriladi. Har bir assistance kompaniya, polis amal qiladigan
mintaqalarda joylashgan navbatchi markaz va byurolardan tashkil topgan tarmoqqa
ega Sug‘urtalash vaqti kelganda mijoz polis yoki identifikshezion kartochkada
ko‘rsatilgan biron bir navbatchi markaz telefon nomeriga qo‘ng‘iroq qilishi kerak.
Navbatchi markaz chaqiruvini mijoz uchun eng yaqin bo‘lgan byuroga jo‘natadi. U
xizmatning bevosita tashkillatishi bilan shug‘ullanadi va barcha xarajatlar
qoplanishini 73 tasdiqlaydi. Amalda markazning qanchalik ko‘p byurolari bo‘lsa,
mijoz uchun shuncha tez yordam beradi. Sug‘urta kompaniyalari ichida (shu
o‘rinda o‘z mijozlariga) xizmat ko‘rsatuvchi barcha assistance kompaniyalar
obro‘li hisoblanadi. Ular Yevropani ham yetarli darajada qamrab olgan. Agar
turistlar Yevropadan tashqariga chiqmoqchi bo‘lsa, sug‘urta kompaniyasida uning
xorijiy hamkori turist bormoqchi bo‘lgan hududda qanchalik borligini aniqlashga
harakat qiladi. ASK “Iventa” (“Euenta”) sifatli xizmatining kafolati bo‘lib, xorijda
Yevropadagi medasismont kompaniyalarning eng obro‘lilaridan biri bo‘lgan
“Roland assistance” (Germaniya) hisoblanadi. ASK “Ivento” polisi transnatsional,
sug‘urta kompaniyasi tomonidan “I-ES-Ji” (ESG) da 100 mlrd. dollardan ortiq
kapital bilan ishonchli sug‘urtalangan. ESG (European Specialitu Group Hedical
14

Consortion ) tarkibiga Mercantile va General, Bronto Union Re, Zurich Standia
international, stockndm CUP Assurances va boshqalar kiradi. Dunyoning 50
mamlakatida ESG Roiiand assistance yordam markazi bilan bog‘lanish uchun
bepul telefonlar bor. Sug‘urtalash holati duch kelganda xorij tilida gapiruvchi
operatorga telefon qilindi deylik (telefonlar polisda ko‘rsatilgan). Bunda mijoz
kasallangan turistga davolanish, ko‘rinish, tibbiy xizmat ko‘rsatilishi, avtotransport
evakuatsiyasi kabi xarajatlarga ketadigan moddiy hisobotlarda qatnashmaydi.
Tibbiy xarajatning yana bir varianti bo‘lib, g‘arb kompaniyalari ulushi bo‘lgan
polislarni sotib olish kiradi. Bunday polislarni Germaniya hududiga boruvchilar
sotib olishlari ma’qulroq bo‘lgan Germaniyaning “Kolonia” kompaniyasi bilan
mas’uliyatni bo‘lib oluvchi Moskvaning “Ruslan” kompaniyasi sotadi. Masalaga
yaqindan yondashadigan bo‘lsak chet el sug‘urta kompaniyalarining barchasi bir-
birlari bilan uzviy aloqada bo‘lishadi. Bizning Respublikamizda ham turistlarni
sug‘urtalashda chet el turistik sug‘urta kompaniyalari bilan aloqani
mustahkamlashni joiz deb bilamiz. Hozirgi bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida
chet el tajribalaridan foydalanish turistlarimiz uchun ham sug‘urta kompaniyalari
uchun ham juda katta foyda keltiradi deb o‘ylaymiz. Xulosa shuki turistlarni
shaxsiy sug‘urta qilish, sug‘urtalashning xavfli bir turi bo‘lib, uning asosiy
xususiyati (ahamiyati) qisqa muddatliligi shuningdek sug‘urta holatida sodir
bo‘lishi mumkin bo‘lgan katta darajadagi zararlardadir. Asosan turistlarni shaxsiy
sug‘urta qilish hodisalariga baxtsiz voqealardan sug‘urtalash, kasalliklardan
sug‘urtalash, o‘lim yoki qurbon bo‘lish hodisalari kiradi. Afsuski, bizning ko‘pgina
fuqarolarimiz “Agar bunday bo‘lsachi-yoki unday bo‘lsachi” degan fikr bilan
bo‘lib, ya’ni ishonib-ishonmay ko‘ngli sug‘urta qilish 74 xizmatlaridan
to‘lmaganligi sababli, turistik safarlarga chiqayotgan paytida oldindan o‘zini
sug‘urtalash hayoliga ham kelmaydi. Bizning respublikamizda ham turistlarni
sug‘urtalashda chet el turistik sug‘urta kompaniyalari bilan aloqani
mustahkamlashni joiz deb bilamiz. Hozirgi bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida
chet el tajribalaridan foydalanish turistlarimiz uchun ham sug‘urta kompaniyalari
uchun ham juda katta foyda keltiradi deb o‘ylaymiz.
15

Ayni paytda respublikamizda turizmni jadal rivojlantirish bo‘yicha bir qator
choralar ko‘rilmoqda. «O‘zbekinvest Hayot» SK MChJ ham qabul qilingan
qonuniy-me’yoriy hujjatlardan kelib chiqqan holda ko‘zda tutilgan tadbirlarda faol
ishtirok etishni rejalashtirgan.
Albatta, birinchi galdagi vazifalar orasida – mamlakatimizning boy madaniy va
ma’naviy merosiga e’tiborni oshirishga qaratilgan kirish turizmini rivojlantirish
turadi, biroq, respublikamizdan tashqariga chiquvchi fuqarolar hamda mahalliy
turizmni amalga oshiruvchi aholi haqida g‘amxo‘rlik qilish ham muhim
hisoblanadi. Shu maqsadda Kompaniyada barcha toifadagi (kirish, chiqish va
mahalliy turizm) sayohatchilarni sug‘urta qilishni rivojlantirish bo‘yicha kompleks
choralar amalga oshiriladi. Bu choralar potensial mijozlar uchun qulay bo‘lgan
sug‘urta dasturlarini va boshqa jozibali sharoitlarni yaratish, fuqarolarning tashqi
migratsiyasi bilan shug‘ullanuvchi qator vazirlik va idoralar bilan hamkorlikni
yo‘lga qo‘yish, turistik faoliyat sub’ektlari bilan hamkorlikni rivojlantirish,
shuningdek, keng ko‘lamli axborot-tushuntirish ishlarini olib borish va amaldagi
agentlik tarmog‘ini yanada kengaytirishni ko‘zda tutadi. Xususan, Kompaniyaning
respublikamizdan tashqariga chiquvchi fuqarolarga xizmat ko‘rsatish bo‘yicha ishi
turfirmalar, aviakasalar, O‘zbekiston Savdo-sanoat palatasining hududiy bo‘limlari
qoshidagi maslahat markazlari bilan hamkorlikni ko‘zda tutadi. Turistik turlar va
yo‘llanmalar bilan O‘zbekistonga kelayotgan horijlik fuqarolarni sug‘urtalash
mehmonxonalar va turfirmalar, shuningdek, mahalliy hukumat organlari bilan
Samarqand, Buxoro va Xorazm viloyatlari turistik klasterlarini rivojlantirish
dasturi doirasida birgalikda ish yuritishni ko‘zda tutadi. Mahalliy turizmga kelsak,
bunda turlarni tashkilotchilari, transport kompaniyalari va xususiy mehmonxonalar
bilan hamkorlik qilish rejalashtirilmoqda. Albatta, aholining keng qatlamini
sug‘urtaning afzalliklari haqidagi xabardorligini oshirish, turistik mahsulot ishlab
chiquvchilarga turistlar manfaati himoyasini oshirish sifatida sug‘urta himoyasidan
foydalanish imkoniyatlari sohasidagi ishlar kuchaytiriladi.
Respublikada turizmni rivojlantirishga jalb qilingan xizmat ko‘rsatish sohasi
barcha segmentlarining birgalikdagi harakati muhimligini inobatga olib,
16

Kompaniya turizm sohasi vakillarining respublikamiz fuqarolarining zarur tibbiy
yordam olish, shuningdek, ham O‘zbekistondan tashqarida, ham respublikamiz
hududida olingan jarohatlarga tovon puli to‘lash imkoniyati bilan bog‘liq
manfaatlarini himoyalash bo‘yicha birgalikda faol ish olib borishini kutmoqda.
17

1.3.TURIZMDA RASMIYATCHILIK
Turizm sohasida bojxonaga oid rasmiyatchiliklar, pasport va vizaga oid
rasmiyatchiliklar «Rasmiyatchilik»biror-bir muhim va ma’suliyatli ishni bajarishda
talab qilinadigan, qonunchilik tomonidan o‘rnatilgan shartlar yoki harakatlardan
iborat. Xorijiy mamlakatga birinchi marta turist sifatida tashrif buyurmoqchi
bo‘lgan shaxslar, odatda, faqat chegaraga oid va bojxona rasmiyatchiliklar mavjud
deb o‘ylashadi. Biroq turistning sog‘ligi, ya’ni insonlar hayoti uchun o‘ta xavfli
kasalliklar tashuvchisi emasligi, tropik mamlakatlarga kirishni tartibga solib
turadigan sanitar-epidemiologik qoidalar ham juda muhim. Tibbiysanitariya
qoidalarini bilish va ularga qat’iy amal qilish turistni sayohat chog‘idagi ko‘plab
ko‘ngilsizliklardan saqlaydi. Turizm rasmiyatchiligi bu turist, turistik firma va
boshqa davlatga qilinayotgan sayohatni uyushtirish va o‘tkazishga aloqador barcha
tashkilotlar amal qilishi lozim bo‘lgan, u yoki bu davlat yoxud bir guruh davlatlar
qonunchiligida qabul qilingan qat’iy shartlardan iborat. Xalqoro turizm rivojiga
turli davlatlar bojxona tizimlari sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bojxona qonunchiligi
xalqaro turizm faoliyati rivojini qo‘llab-quvvatlashi ham, turli turizmga oid
rasmiyatchiliklarni murakkablashtirish yo‘li bilan to‘sqinlik qilishi ham mumkin.
Turizm rasmiyatchiliklari deganda – mamlakatning davlat organlari o‘rnatgan
kirish va istiqomat qilishga oid qoida va talablar, ma’lum shartlarga davlat
chegarasidan o‘tayotgan shaxslar, turistlar rioya qiladigan jarayon tushuniladi.
1998- yil imzolangan turizm bo‘yicha Gaaga Deklaratsiyasi davlatlar va turistik
pasportlar, vizalar, tibbiy va valuta nazorati, sayohat, safar va istiqomat qilish bilan
bog‘liq turizm rasmiyatchiliklari va bojxona tartiblarini osonlashtirish bo‘yicha
qat’iy choralar ko‘rish lozimligini belgiladi . Turizm rasmiyatchiliklari sayohat
qilishdagi murakkabliklarni yo‘qotish, turistlarning boshqa mamlakat va
mintaqalarga tashrifini yengillashtirishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Turizm
sohasiga oid rasmiyatchiliklar bir necha katta bo‘limlarga bo‘linadi, jumladan: –
chet el pasportlari; – vizalar; – bojxona qoidalari; – valuta nazorati va valuta
almashtirish tartibi; – sanitar qoidalar; – kirish-chiqish tartibi; – xorijiy
turistlarning mamlakatda yashashi va harakatlanishining o‘ziga xosligi; –
18

immigratsiya qoidalari; – ba’zi boshqa tartiblar. Xalqaro turizmda turistik politsiya
va sanitar rasmiyatchiliklar bir-biridan farqlanadi. Bu o‘rinda turistik politsiya
rasmiyatchiliklari deganda davlat chegarasidan o‘tayotgan shaxslarning o‘rnatilgan
pasport-viza tartibiga amal qilishi bilan bog‘liq tadbirlar tushuniladi. Nazoratning
bu turini aeroportlar, temir yo‘l va shosselarda, dengiz va daryo portlarida amalga
oshirish maxsus organlar zimmasiga yuklatilgan (O‘zbekistonda esa bu vazifa
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligiga yuklatilgan). Sanitar (tibbiy)
rasmiyattchiliklar deb, davlat chegarasidan o‘tayotgan shaxslar va ularning
jonivorlari (agar bo‘lsa) o‘rnatilgan emlash talabiga rioya qilishning nazoratiga
aytiladi. Rasmiyattchiliklarga rioya qilishning nazorati mamlakatga kirish va
chiqish uchun foydalaniladigan chegara punktlarida maxsus sanitar xizmati
tomonidan amalga oshiriladi va, odatda, turistlarda emlash haqidagi xalqaro
sertifikat mavjudligini tekshirishdan iborat bo‘ladi. Zarur holatlarda sanitar
rasmiyatchilik yuzasidan turistlarni va sayohatchilarni joyida emlash va xavf
tug‘ilsa, ularni vaqtincha izolatsiya qilish ham ko‘zda tutilgan. Turistlar va
sayohatchilar olib o‘tadigan hayvonlar uchun veterinar tomonidan beriladigan
sertifikatlar talab qilinadi. Bojxona milliy qonunchilikka muvofiq holda davlat
chegarasi orqali o‘tayotgan yuk, yo‘lovchilar, pochta jo‘natmalari, pul va
qimmatbaho buyumlarni nazorat qiladigan, o‘rnatilgan bojxona bojlari va boshqa
to‘lovlarni olish, shuningdek, qonunchilikda belgilangan tartibga javob
bermaydigan yuklarni to‘xtatishni amalga oshiruvchi davlat organidir. Bojxona
rasmiyatchiliklari davlat chegarasidan o‘tayotgan shaxslarning buyumlar, tovar va
valutani olib kirish va olib chiqish qoidalariga rioya qilishni tekshirishdan iborat.
Bojxona rasmiyatchiliklarining amaliyoti mamlakatga kirish va chiqish uchun
foydalaniladigan chegara punktlaridagi bojxona xizmati zimmasiga yuklatilgan
(Aeroportlar, temiryo‘l, dengiz va daryo bekatlari, avtoyo‘llardagi chegaradan
o‘tiladigan joylar). Turistlar va sayohatchilar uchun bojxona rasmiyatchiliklari,
odatda, olib o‘tishga ruxsat berilgan narsalar, tovarlar va pul (valuta) ning ro‘yxati
va miqdorini yozma yoki og‘zaki deklaratsiya qilishdan iboratdir. Bunda T–6
shaklidagi bojxona deklaratsiyasi to‘ldiriladi. Butunjahon Turistik Tashkilotining
19

valuta operatsiyalari xususidagi tavsiyalari quyidagilar: 1. Valutaning miqdori
bojxona deklaratsiyasiga kiritilgan taqdirda uni olib kirishga ruxsat berish. 2.
Chegaradan o‘tishda molyaviy qiyinchiliklar va noqulayliklarga barham berish
uchun tashrifchilar va turistlarga to‘liq ma’lumotni taqdim etish. 3. Chiqishda
turistlarga valutani qayta almashtirish imkoniyatini yaratish. 4. Olib kiriladigan
valutani milliy pulga almashtirish turist istagiga binoan amalga oshiriladi. 5.
Nazorat punktida valuta almashtirishni tartibga soluvchi qoidalar va
almashtirishning joriy kursi osib qo‘yilishi lozim. 6. O‘z davlatidan chiqishda
mamlakatdan qaytib ketishga yetadigan miqdorda pulga ega bo‘lishga ruxsat
berish.
Pasport va vizaga oid rasmiyatchiliklar quyidagilardan iborat: Pasport fuqaro
shaxsini tasdiqlovchi rasmiy hujjatdir. Unda jinsi, yoshi, tug‘ilgan va yashaydigan
joyi, fuqaroligi haqidagi ma’lumotlar beriladi. Xorijiy pasportdan tashqari alohida
vaziyatlarda diplomatik, xizmat, konsullik pasportlaridan foydalanish mumkin; 1.
Xorijlik pasporti (shaxsini tasdiqlash) yoki mamlakatda doimiy istiqomat
qilayotgan xorijiy fuqaroga beriladigan fuqaroligi yo‘q shaxslar hujjati. 2. Er va
xotinga (farzandli yoki farzandsiz) beriladigan oilaviy pasportlar. 3. Bola pasporti,
dengizchi pasporti va boshqalar. 4. 1995- yil 26- martdan yettita Yevropa davlatida
Shengen bitimi kuchga kirdi va unga muvofiq Belgiya, Niderland, Luksemburg,
Germaniya, Fransiya, Ispaniya va Portugaliya ichki chegaralarida chegara
tekshiruvi osonlashdi. Keyinchalik Shengen bitimiga Yunoniston ham qo‘shildi.
Ikki xil vizalar joriy etildi. 5. Yagona Shengen vizasi, uch oygacha muddatga
beriladi va Shengen bitimini tuzgan mamlakatlar hududida erkin harakatlanish
huquqini beradi. 6. Uch oydan ortiq muddatda beriladigan milliy kirish vizasi, uni
berish Shengen bitimiga kirgan davlatning alohida huquqidir. Yevropa ittifoqiga
kirmagan davlatlar, jumladan, rossiyalik turistlar uchun kirishning vizali tartibi
saqlangan. Kirishning imtiyozli tartibi Vengriya, Polsha, Chexiya, Slovakiya,
Latviya va Estoniya fuqaroligiga tegishli. O‘z mijozlari uchun viza
rasmiylashtirishda turistik firmalar shartli uch guruhga bo‘linadigan talay
muammolarga duch kelishadi. Birinchisi – xorijiy elchixonalar va ularning
20

xodimlari ishini tashkillashtirish bilan bog‘liq. Ikkinchisi – elchixonalar uchun
me’yoriy bo‘lgan, tegishli mamlakatlar Ichki va Tashqi ishlar Vazirliklari
belgilaydigan vizalarni rasmiylashtirish tartibi bilan bog‘liq: – zaruriy hujjatlar
ro‘yxati; – ularni qabul qilish va ko‘rib chiqish tartibi; – vizalarni rasmiylashtirish
muddatlari; – turistik firmalarni akkreditatsiya qilish tartibi; – beriladigan vizalar
turlari va hokazolar. Muammolarning uchinchi guruhi – O‘zbekiston tomonidan
kirish vizalarini olish bilan bog‘liq masalalarni davlat tomonidan yo‘lga qo‘yilishi,
ma’lum cheklashlar it, mushuk kabi mayda uy jonivorlarini olib kirish va olib
chiqish uchun mavjud. Bu ayniqsa elita uy hayvonlariga taalluqli. Qoida bo‘yicha,
uy hayvonlarini olib kirish-olib chiqish emlanganini tasdiqlaydigan veterinar
sertifikati va qutirishga qarshi emlanganlik haqida ma’lumotnoma ko‘rinishdagi
hujjatlar talab qilinadi.
O‘zbekistondagi bojxona qoidalari. Xorijiy valuta olib kirish va olib chiqish
cheklanmagan, deklaratsiya shartnomasida 2000 AQSh dollaridan ortiq miqdorda
xorijiy valutani olib chiqishga mamlakatga muvofiq miqdorda pul olib kirilganini
tasdiqlovchi bojxona deklaratsiyasi bo‘lsa, ruxsat beriladi. Milliy valutani naqd
ko‘rinishida olib chiqish va olib kirish 272000 sum qilib cheklangan (274 AQSh
dollari atrofida). Yirik miqdordagi milliy valutani olib kirish va olib chiqish
Markaziy bank ruxsati bilan mumkin (ko‘plab nazorat punktlarida olib
chiqiladigan pullar tekshiruvi amalga oshirilmaydi). 16 yoshdan katta shaxslarga
1000 tagacha sigaret yoki 1000 gr tamaki mahsulotlari; 1,5 litrgacha alkogol
ichimliklar va 2 litrgacha vino; shaxsan foydalanish uchun ma’lum miqdorda
pardoz vositalari, shuningdek, umumiy miqdori 10 000 AQSh dollaridan ko‘p
bo‘lmagan shaxsan foydalanish uchun mahsulotlar bojsiz olib kirishga ruxsat
berilgan. Giyohvand moddalar va kuchli ta’sir qiluvchi dori-darmon (ularni
qo‘llash zaruratini tasdiqlovchi reseptsiz), qurol va o‘q-dori, O‘zbekiston davlat
siyosati va islom aqidalariga qarshi yo‘naltirilgan fotosur’atlar, bosma va
videomaterillarni, hayvonlarni (ularni olib kirish uchun maxsus ruxsat zarur), meva
va sabzavotlarni olib kirish ta’qiqlangan. Barcha qimmatbaho buyumlar
(taqinchoklar, foto va video kameralar, komputerlar va hokazo) bojxona
21

deklaratsiyasida qayd etilgan bo‘lishi shart. Qimmatbaho materiallar va toshlar,
muyna, qurol va o‘q-dori, badiiy va tarixiy qimmatga ega buyumlar (bunga
tayyorlanganiga 100 yildan ko‘proq bo‘lgan har qanday buyum kiradi)ni olib
chiqish uchun davlat Madaniyat Vazirligining maxsus ruxsati zarurdir.
O‘zbekistonga tashrif buyuruvchilar uchun vizalarni rasmiylashtirish.
Mehmonxonada istiqomat qilsangiz, sizni mehmonxona rasmiylashtiradi.
Qo‘lingizga ro‘yxatga olinganligingiz haqida hujjat beriladi. Mamlakatdan
chiqishda chegara xizmati O‘zbekistonda bo‘lganlikning barcha kunlariga
qaydnoma mavjudligini tekshiradi. Vaqtinchalik ro‘yxatga kirish (propiska)dan
parlament va hukumat delegatsiya rahbarlari, ularning oila a’zolari, shuningdek,
mazkur delegatsiya texnik xodimlari, O‘zbekistonga BMT pasporti bilan kelgan
shaxslar, O‘zbekistonga 15 kungacha bo‘lgan muddatga kelgan xorijiy fuqarolar,
18 yoshga yetmagan shaxslar ozod etiladi. O‘zbekiston Respublikasiga vizalar
uchun konsullik yig‘ini quyidagi miqdorda belgilangan: A) Bir marotabalik vizalar
uchun: – 7 kungacha – 40 AQSh dollari; – 15 kungacha – 50 AQSh dollari; – 30
kungacha – 60 AQSh dollari; – 1 oygacha – 80 AQSh dollari; – 6 oygacha – 120
AQSh dollari; – 1 yilgacha – 160 AQSh dollari. Izoh: Vizaning har marotabaligi
uchun tarif stavkasi 10 AQSh dollariga oshadi. B) Ko‘p marotabalik vizalar uchun:
– 6 oygacha – 150 AQSh dollari; – 1 yilgacha – 250 AQSh dollari. V) Tranzit
vizalar uchun: – 24 soatgacha – 20 AQSh dollari; – 48 soatgacha – 25 AQSh
dollari; – 72 soatgacha – 30 AQSh dollari. G) Guruhli vizalar uchun (guruhlalda 10
kishidan kam bo‘lmasligi, 16 yoshgacha bolalardan tashqari) – 15 kungacha – 15
AQSh dollari (har bir kishidan); – 30 kungacha – 25 AQSh dollari (har bir
kishidan). Shuningdek, ko‘rsatilgan to‘lovlardan tashqari boshqa xarajatlar uchun
ham to‘lov olinadi. Bunday to‘lovlar hajmi viza rasmiylashtirilayotgan joyga
bog‘liq (ariza beruvchining fuqaroligidan qat’i nazar). Izoh: Ikki tomonlama
kelishuvlar mavjud davlatlar fuqarolari uchun O‘zbekiston Respublikasiga kirish
vizalarini rasmiylashtirish boshqa tartiblarda ham amalga oshirilishi
mumkin. Sug’urta bozorini rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlarini uning makro
va mikrodarajadagi iqtisodiy munosabatlarning o’zaro bog’liq kesimlarida ko’rib
22

chiqiladigan boshqaruv jihatlarini takomillashtirmasdan turib amalga oshirib
bo’lmaydi. Muallif tomonidan olib borilgan tadqiqot quyidagi xulosalar va
tavsiyalarni shakllantirish imkonini berdi. Sug’urtaga nisbatan tizimli yondashuv,
bir tomondan iqtisodiy munosabatlar subyektlarining mol-mulkini himoya qilish
manfaatlari, fuqarolar shaxsiy sohasining o’ziga xos xususiyatlari, alohida ijtimoiy
tuzilmalarning faoliyatning ehtimoliy qaltisliklaridan shuningdek ijtimoiy
maqomning o’zgarishi munosabati bilan daromadlarni yo’qotish qaltislik himoya
qilish manfaatlari bilan, ikkinchi tomondan esa, tarmoq siyosati va
sug’urtalovchilarning tanlangan strategic yo’llari bilan belgilanadigan sug’urta
kompaniyalari xo’jalik yuritishning tashqi va ichki shartlari bilan belgilanadigan
qator muhim xususiyatlarini aniqlab berdi. Sug’urtalovchi nuqtai nazaridan
sug’urta- bu biznes sohasi, davlat nuqtai nazaridan esa - bu aholini ijtimoiy himoya
qilish hamda davlat vazifalarining amalga oshirilishi va davlat mulkining faoliyat
ko’rsatishi bilan bog’liq turli xildagi qaltisliklar yuzaga kelishi ehtimolidan himoya
qilish vositasi hisoblanadi. Bizningcha, sug’urta bozorining istiqbollarini unda
xorijiy sug’urta kompaniyalarining ishtiroki bilan bog’lab bo’lmaydi. Nazarimizda,
bozorning rivojlanishidagi tub o’zgarishlar sug’urtalovchilar, tarmoq va
makrodarajada shakllanadigan boshqaruv vazifalari majmuining hal etilishi bilan
bog’liq, ular quyidagilardan iborat: -sug’urta bozorini rivojlantirishning ekstensiv
va intensive yo’llaridan yalpi tarzda foydalanish; - aniq ravshan axborot muhitini
ta’minlash; - majburiy sug’urtaning samaradorligini oshirish uchun ushbu sohada
davlat siyosatini takomillashtirish; -sug’urta huquqi tizimini rivojlantirish; -
sug’urta portfeli tarkibini shaxsiy sug’urta foydasiga sezilarli o’zgartirish; -
sug’urta tarmog’i infratuzilmasini yanada rivojlantirish; -sug’urta qildiruvchilarni
himoya qilishning kafolatlarini ta’minlash va boshqalar. Foydalanilgan
"Rasmiylik" - har qanday muhim va mas'uliyatli ishni amalga oshirishda talab
qilinadigan qonuniy shart yoki harakatlar. turistik rasmiylik - bu ma'lum bir
mamlakat yoki davlatlar guruhi qonunchiligi bilan kiritilgan qat'iy majburiy
me'yorlar bo'lib, ular turist, sayyohlik kompaniyasi va turistik sayohatni tayyorlash
va o'tkazish bilan bog'liq barcha boshqa tashkilotlar tomonidan bajarilishi kerak,
23

ayniqsa, bu boshqa davlatga qilingan bo'lsa. Chet davlatga birinchi marta sayyoh
sifatida tashrif buyurmoqchi bo'lgan shaxslar odatda faqat chegara va bojxona
rasmiyatchiliklari mavjud deb taxmin qilishadi. tropik mamlakatlarga kirish
tartibini tartibga soluvchi sanitariya-epidemiologiya qoidalari muhim ahamiyatga
ega, bu erda sayyoh o'z mamlakatiga olib kelishi mumkin bo'lgan juda xavfli
kasalliklar mavjud. Bilim va sog'liqni saqlash standartlariga qat'iy rioya qilish unga
sayohatda ko'p muammolardan xalos qiladi. Sayyohlar uchun ahamiyatli jihati
shundaki, flora va faunaning ko'plab namunalarini chegara orqali olib o'tishning
qat'iy tartibga solingan tartibi; valyuta va qadriyatlarning chegara bo'ylab
harakatlanishi bilan bog'liq qoidalar; chet elga sayohat qilishda sug'urta masalalari.
Bundan tashqari, davlat va jamoat xavfsizligi hamda sayohatchilar va atrof-muhitni
muhofaza qilish uchun qonun hujjatlarida nazarda tutilgan xalqaro turistik
sharoitlar va qoidalar, keng jamoatchilikka kam ma'lum bo'lgan bir qator boshqa
narsalar mavjud. Xalqaro turistik faoliyatni umumiy qabul qilingan jahon
amaliyotiga muvofiq tartibga solish zarurligi haqida ham unutmasligimiz kerak,
masalan: xalqaro turistik faoliyatni litsenziyalash, turistik mahsulotni o'z
xizmatlarining xavfsizligi uchun sertifikatlash, ekologik muhofaza qilinmagan
ba'zi hududlarga kvotalar bilan tashrif buyurish, kirish va qolish rejimi. chet el
fuqarolarining mamlakati. Ba'zi bir sayyohlik rasmiyatchiliklari sayyohning o'zi
bilan bevosita bog'liq, masalan, chet el pasportini olish zaruriyati, chegara nazorati
va bojxona tekshiruvidan o'tish tartibiga rioya qilish va emlash. Turistik agentlikka
boshqa rasmiyatchiliklar qo'llaniladi - bularning barchasi xalqaro turizm sohasida
biznes yuritish uchun belgilangan tartibda bajarishi kerak bo'lgan shartlardir.
Masalan, turizm faoliyati uchun litsenziya va yaratilgan turistik mahsulotga
muvofiqlik sertifikatini olish. Turistik agentlik va turist o'rtasidagi kelishuvning
muhim shartlariga qo'yiladigan talablarga rioya qiling.
Yuqorida aytib o'tilganlarga asoslanib, turistik rasmiylik - bu qonuniylik va
davlatda o'rnatilgan tartib nuqtai nazaridan zarur bo'lgan qoidalar, shartlar va
harakatlar, bu turistik sayohatni tashkil qilish, ro'yxatdan o'tkazish va amalga
oshirishda kuzatilishi kerak. Turistik rasmiyatchiliklar faqat davlatning huquqiy,
24

konstitutsiyaviy organlari tomonidan o'rnatiladi. Asosiy xalqaro hujjatlar:
Jahon turizmiga oid Manila deklaratsiyasi Turizm bo'yicha Gaaga deklaratsiyasi
Butunjahon turizm vazirlari konferentsiyasining deklaratsiyasi: Turizm xavfsizligi
va sayohat xavfini kamaytirish bo'yicha xalqaro konferentsiya: Jahon savdo
tashkiloti mutaxassislarining xulosasiga ko'ra, Turizm bo'yicha global axloq
kodeksi, shu jumladan, sayyohlik rasmiyatchiligini tartibga solish nuqtai nazaridan
haqiqiy hujjat bo'lishi kerak. Xususan, San'atda. 8 "Sayyohlik sayohati erkinligi"
davlatlar tomonidan joriy qilingan yoki viza, sanitariya va bojxona kabi xalqaro
shartnomalardan kelib chiqadigan chegaralarni kesib o'tishda ma'muriy
rasmiyatchiliklarni, imkon qadar, sayohat qilish erkinligi va odamlarning maksimal
sonini xalqaro turizmga kirishiga yordam beradigan tarzda moslashtirishni
belgilaydi. ; mamlakatlar o'rtasidagi ushbu rasmiyatchiliklarni muvofiqlashtirish va
soddalashtirishga qaratilgan bitimlarni rag'batlantirish; turizm sanoatiga og'irlik
keltiradigan va uning raqobatbardoshligini buzadigan maxsus soliqlar va
yig'imlarni bekor qilish yoki sozlash. 1.2 Turistik rasmiyatchilikning asosiy turlari
Xalqaro turizmning rivojlanishiga turli davlatlarning bojxona tizimlari sezilarli
ta'sir ko'rsatmoqda. Mamlakatning bojxona qonunchiligi ham xalqaro faoliyatni
rivojlantirishga to'sqinlik qilishi, ham o'z hissasini qo'shishi mumkin. Turistik
rasmiyatchilik - sayyohlar, davlat chegarasini kesib o'tgan shaxslar tomonidan
mamlakatga kirish va qolish davlat organlari tomonidan o'rnatilgan ayrim shartlar,
qoidalar va talablarga rioya qilish bilan bog'liq protseduralar.
Turistik rasmiyatchilik sayohatlardagi to'siqlarni bartaraf etishga, turistlarning
boshqa mamlakatlar va mintaqalarga tashrif buyurishi uchun sharoitlarni
yaratishga qaratilgan bo'lishi kerak. Turistik rasmiyatchilik bir nechta katta
bo'limlarga bo'linadi va quyidagilarni o'z ichiga oladi: - xorijiy pasportlar, - vizalar,
- bojxona qoidalari, - valyuta nazorati va valyuta almashinuvi tartib-qoidalari, -
sanitariya qoidalari, - kirish-chiqish rejimi, - chet ellik sayyohlarning mamlakatda
bo'lish va harakatlanish xususiyatlari, - immigratsiya qoidalari va boshqa ba'zi
tartib-qoidalar. Xalqaro turizmda politsiya va sanitariya rasmiyligini farqlash odat
tusiga kirgan. Politsiya rasmiylashtiruvi - bu davlat chegarasini kesib o'tgan
25

shaxslarning belgilangan pasport-viza rejimiga muvofiqligini tekshirish bilan
bog'liq protseduralar. Ushbu turdagi nazoratni amalga oshirish aeroportlarda, temir
yo'l va avtomobil yo'llarida, dengiz va daryo stantsiyalarida tegishli xizmatlarga
yuklatilgan. Sanitariya rasmiylashtiruvi (tibbiy) - davlat chegarasidan o'tayotgan
shaxslar va ularning hayvonlari emlash bo'yicha belgilangan talablarga
muvofiqligini tekshirish bilan bog'liq protseduralar. Nazorat tegishli maxsus
sanitariya xizmatlari tomonidan chegara punktlarida amalga oshiriladi va odatda
sayyohlarning xalqaro emlash sertifikatini tekshirishdan iborat. Bojxona - milliy
qonunchilikka muvofiq tovarlarni, bagajni, yo'lovchilarni, pochtani, pulni va
qimmatbaho buyumlarni davlat chegarasi orqali o'tishini nazorat qiluvchi,
belgilangan bojlar va boshqa to'lovlarni undiradigan, shuningdek qonun
hujjatlarida belgilangan shartlarga javob bermaydigan tovarlarni ushlab turadigan
davlat organi. Sayyohlar va sayohatchilar uchun bojxona rasmiylashtiruvi odatda
ro'yxat va tashish uchun ruxsat etilgan narsalar, tovarlar va pullarning yozma va
og'zaki deklaratsiyasidan iborat. Pasport va viza rasmiylashtiruvi mavjud. Pasport -
bu fuqaroning shaxsini tasdiqlovchi rasmiy hujjat.
Chet el pasportlaridan tashqari, quyidagilar mavjud: - diplomatik, xizmat,
konsullik pasportlari; - chet el fuqarosi yoki fuqaroligi bo'lmagan shaxsning
davlatda doimiy yashovchi chet el fuqarosiga berilgan pasporti (shaxsiy
guvohnomasi); ... Odatda, qabul qiluvchi davlatga kirish uchun viza talab qilinadi.
Viza - bu chet el hukumatining ushbu davlat hududiga kirish / chiqish, yashash
yoki tranzit orqali o'tishga maxsus ruxsatnomasi. Ruxsatnoma pasportga yozilishi
yoki alohida hujjat bo'lishi mumkin (turistik viza) . Vizalar: - yakka va ko'p
martalik, individual va guruhli; - talaba; - kirish; - tranzit; - chiqish, Shengen va
boshqalar. 1995 yilda Evgeniyaning etti mamlakatida Shengen shartnomasi kuchga
kirdi va ichki chegaralarda chegara nazorati bekor qilindi. , Gollandiya,
Lyuksemburg, Germaniya, Frantsiya, Ispaniya va Portugaliya. Keyinchalik
Gretsiya qo'shildi. Shengen vizalarining ikki turi: Birlashgan sh. 3 oygacha bo'lgan
muddatga beriladigan viza va Sh shartnomasini tuzgan mamlakatlar hududida
erkin yurish huquqini beradi. 3 oydan ortiq muddatga milliy kirish vizasi
26

Rossiyadagi turizmning hozirgi holati uning tashkiliy tuzilishida, rivojlanish
yo'nalishida, sanoatning miqdoriy va sifat ko'rsatkichlari holatida chuqur va noaniq
o'zgarishlar bilan tavsiflanadi. Jahon savdo tashkilotining prognoziga ko'ra, 2020
yilga kelib Rossiya sayyohlarni qabul qilish bo'yicha etakchi mamlakatlar o'nligiga
kiradi. Shu munosabat bilan, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlarning
turistik rasmiyatchiliklarni huquqiy tartibga solish, xalqaro xususiy huquqning
elementi sifatida turistik rasmiyatchiliklarni tartibga solishning global huquqiy
tizimiga qo'shilish sohasidagi roli ortib bormoqda. Pasport rasmiylashtirilishi Chet
el pasporti (bundan keyin - xalqaro pasport) - bu chet elga sayohat qilayotgan
shaxsning fuqaroligini va shaxsini tasdiqlovchi rasmiy hujjat. U davlatning
vakolatli organlari tomonidan chiqarilib, uning egasi ma'lum bir davlat fuqarosi
ekanligi (fuqaro, agar bu davlat respublika bo'lsa yoki sub'ekt, agar bu davlat
monarxiya bo'lsa) ekanligi tasdiqlanadi. Shuni ta'kidlash kerakki, boshidan va
hozirgi kunga qadar pasport berish birinchi navbatda ma'lum bir mamlakat
fuqarolarining chet elga chiqib ketishini nazorat qilishni maqsad qilgan. Hukumat
qarorlarida "hech kim pasportisiz mamlakatni tark etishi mumkin emas" deyilgan.
Bu bugungi kungacha pasportning asosiy vazifasi. Masalan, Evropa Ittifoqi, AQSh
va Kanadaning o'z va chet el fuqarolari harakatlanishi uchun ishlab chiqilgan
yagona kompyuter boshqaruv tizimi doirasida bu alohida belgilab qo'yilgan.
Muayyan davlatning odatdagi chet el pasportlaridan tashqari, xalqaro sayohatlarda
(qoida tariqasida, sayyohlik tashkilotlari orqali emas), alohida ko'rsatilgan
holatlarda quyidagi hujjatlar ham ishlatilishi mumkin: Chet el fuqarosi yoki
fuqaroligi bo'lmagan shaxsning shaxsiy guvohnomasi davlat organlari tomonidan
ushbu hududda doimiy yashovchi chet el fuqarosiga berilgan; Diplomatik,
konsullik, xizmat pasportlari; Bolali er va xotin uchun oilaviy pasportlar; Bolaning
shaxsiy guvohnomasi; Lesse-Pass sertifikati BMT agentliklari xodimlariga,
shuningdek boshqa xalqaro tashkilotlarning bir qator xodimlariga (Xalqaro Qizil
Xoch, NATO va boshqalar) beriladi. Matbuotda go'yo dunyo bo'ylab erkin sayohat
qilish imkoniyatini yaratadigan turli xil hujjatlar haqida xabarlar mavjud. Ular
haqida batafsilroq gaplashishga arziydi. San'atga muvofiq. "Rossiya
27

Federatsiyasidan chiqib ketish va Rossiya Federatsiyasiga kirish tartibi to'g'risida"
1996 yil 15 avgustdagi 114-FZ-sonli Federal qonunining 7-moddasi, Rossiya
Federatsiyasi fuqarolari Rossiya Federatsiyasidan chiqish va Rossiya
Federatsiyasiga kirishni amalga oshiradigan Rossiya Federatsiyasi fuqarosining
shaxsini tasdiqlovchi asosiy hujjatlar: Pasport; Diplomatik pasport; Xizmat
pasporti; Dengizchining pasporti ". 2.2 Xalqaro haydovchilik guvohnomasi va
avtomobilni ijaraga berish tartibi Haydovchilik guvohnomasi sayohat paytida
mashinani ijaraga olishga imkon beradi. Shuni esda tutish kerakki, avtoulovga
oldindan buyurtma berish, ya'ni. oldindan ekskursiya tuzishda u mamlakatga
kelganidan ko'ra arzonroq bo'ladi. Eng maqbul buyurtma muddati 48 soatgacha,
to'lov oldindan va 100% amalga oshiriladi. Avtomobilni ijaraga olishda ma'lum
talablar qo'yiladi: yoshi - 21 yoshdan kam bo'lmagan, xalqaro haydovchilik
guvohnomasi va haydovchilik tajribasi - ikki yildan ortiq. Shu bilan birga, ayrim
mamlakatlarda yosh oralig'i o'zgarib turadi, masalan, Avstriya va Germaniyada -
19 yosh, Finlyandiya, Islandiya, Norvegiya va Shveytsariyada - 20 yosh, Shvetsiya
- 18 yoshda, AQSh va Kanadada - 25 yosh. Haydovchining maksimal yoshi ham
belgilangan - 65 yoki 70 yosh. Benzin har doim alohida zaryadlanadi. Ijara
kunining narxi mamlakatga, avtoulov sinfiga va ijara muddatiga qarab 30 dan 50
dollargacha. Avtomobilni aeroportga etkazib berish bo'yicha xizmatlar ham
alohida to'lanadi. Avtomobil ijarasi uchun to'lov deyarli har doim kredit karta
(Visa / Card, Master / Card) orqali amalga oshiriladi. Bu yana bir bor sayyohning
shaxsini tekshirish va uning kreditga layoqatini tekshirish imkonini beradi.
Avtoulovni ijaraga beruvchi kompaniya odatda avtohalokat yuz berganda kartadagi
500-1000 dollarni bloklaydi. Ba'zida ayollarga 25% gacha chegirma beriladi. 20
kundan ortiq ijaraga olayotganda, kelgusi 10 kun bepul bo'lmasa, sezilarli darajada
chegirilishi mumkin. Avtoulovni ijaraga olayotganda uni tashqi tomondan
sinchkovlik bilan tekshirib, tekshiruv varag'ini o'rganishingiz kerak. Avtoulov
diagrammasida ilgari olingan barcha shikastlanishlar va chuqurliklar ko'rsatilishi
kerak. Arab mamlakatlarida o'rta maktab o'quvchilari ko'p bo'lgan mahalliy
haydovchilar oddiygina svetofor signallarini e'tiborsiz qoldiradilar, bosib o'tish
28

qoidalariga rioya qilmaydilar, tezlikni cheklaydigan belgilarni tan olmaydilar,
yo'llarda har ikki-uch soatda avtohalokatlar sodir bo'lib, ular halok bo'ladi. Bir
qator mamlakatlarda politsiyachilar yo'l harakati politsiyasi belgilariga ega bo'lgan
maxsus avtomashinalarda emas, balki oddiy avtomobillarda harakat qilganda, lekin
ular yordamida qonunbuzarliklar qayd etiladigan televizion va fotografik uskunalar
va boshqa qurilmalar bilan jihozlangan hollarda bu amaliyot keng qo'llaniladi.
Germaniyada barcha haydovchilar qonunlarga, shu jumladan yo'l harakati
qoidalariga qat'iy rioya qilishadi. "Hisob-kitob" belgisini ko'rib, ular darhol
belgilangan 50 km / soatgacha tezlikni pasaytiradi. Ba'zi hollarda, ishning bunday
o'zgarishiga odatlanmagan chet elliklar tormozni bosib, keskin pasayib ketgan
nemis mashinasiga "haydashga" ulgurmaydilar. Ba'zi mamlakatlarning o'ziga xos
xususiyatlari bor. Masalan, Buyuk Britaniyada chap harakatlanishda haydovchi
kamida 21 yoshda va 70 yoshdan katta bo'lmagan bo'lishi kerak, shaharda tezlik
30-48 km / soat gacha, avtomobil yo'llarida soatiga 70 milgacha (115 km /
soatgacha), eng arzon benzin - "Jet" stantsiyalarida; Yunonistonda, mashinani
ijaraga olayotganda, sizda kredit kartangiz bo'lishi yoki katta miqdordagi depozit
qo'yishingiz kerak, haydovchi ham kamida 21 yoshda, qimmat mashinani ijaraga
olayotganda - 25 yoshdan katta. Orollarda faqat mototsikl ijarasi. 2.3 Boshqa
turistik identifikatorlar va "GreenCard" tushunchasi (Green Card) Karta egalari
odatda samolyot, poezd va avtobus chiptalarida 10 dan 50 foizgacha chegirmalarni
olishadi. Shuningdek, bu sizga yoshlar mehmonxonasida joy / xona, muzeyga,
ko'rgazmaga chegirmali chiptani olish imkonini beradi va sport anjomlarini ijaraga
olish uchun imtiyozlar mavjud. "1SIC" sertifikati bilan chiptalarni bron qilish va
turar joy oldindan amalga oshirilishi kerak. Ba'zi kafe, bar, klublar karta egalari
uchun chegirmalarni taklif qilishadi (ushbu muassasalarning kirish qismida "ISIC"
belgisi mavjud). Yiliga 2 milliondan ortiq kartalar chiqariladi, talabalar uchun
charter reyslari tashkil etiladi, talabalar lagerlari va o'quv markazlari ishi
muvofiqlashtiriladi. Kartaning narxi yiliga 6-8 AQSh dollarini tashkil etadi, u
talabalik kartasi yoki aspirantura guvohnomasi bilan rasmiylashtiriladi, shuningdek
siz 3x4 sm hajmdagi fotosuratga ega bo'lishingiz kerak.1997 yildan boshlab 12-18
29

yoshdagi maktab o'quvchilari va o'qituvchilar uchun kartalarni chiqarish
imkoniyati paydo bo'ldi. Rossiyada ISIC kartalari bir nechta sayyohlik
kompaniyalari tomonidan tarqatiladi, shu jumladan 1968 yildan buyon ICST a'zosi
bo'lgan BMT Sputnik. Karta asosida siz imtiyozli xalqaro aviachipta buyurtma
qilishingiz mumkin. ISIC / FIYTO maxsus yoshlar tariflari ko'plab
aviakompaniyalar tomonidan joriy qilingan (Lufthansa, Swissair, British Airways).
"Grin-karta" - "Doimiy rezident karta" - mamlakatda doimiy yashash huquqiga ega
bo'lgan immigratsion guvohnoma. Grin-karta nomi 60-yillarda AQShda
Immigratsiya va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati (INS) tomonidan berilgan
bunday sertifikat (yashil) rangidan kelib chiqadi. Keyin rang ko'k rangga, keyin
pushti rangga o'zgartirildi. 1998 yildan beri chiqarilgan yangi dizayn sertifikatlari
oq rangda, orqa qismida qalin yashil chiziq bor. "Laminatsiyalangan"
avvalgilaridan farqli o'laroq, yangi hujjat odatdagi kredit kartaga o'xshaydi: unda
egasining fotosurati (u yuqori aniqlikdagi raqamli kameralar yordamida olingan)
va uning o'ng qo'lining bosh izi bor. Xavfsizlik darajasi sezilarli darajada oshirildi.
Golografiya va mikro nuqta texnologiyasidan foydalangan holda barcha Amerika
prezidentlarining portretlari va Ozodlik haykali tasviri qo'llaniladi. Orqa tomonda
lazer texnologiyasidan foydalangan holda old tomonida bo'lgani kabi bir xil
ma'lumotlar, shu jumladan ism, tug'ilgan sana, egasining imzosi va uning ro'yxatga
olish raqamini o'z ichiga olgan maxsus optik chiziq mavjud. Bundan tashqari, u
faqat maxsus jihozlar yordamida o'qilishi mumkin bo'lgan kodlangan
ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. 2.4 Viza rasmiylashtirilishi Boshqa davlatga kirish
uchun amaldagi xorijiy pasportdan tashqari tegishli ruxsatnoma - viza olishning
belgilangan tartibi talab qilinadi. Visa (lot. "Visa" - ko'rilgan) - chet el fuqarosi
pasportidagi tegishli belgi (shtamp, shtamp, qo'shimchalar va boshqalar). Viza
pasport egasi boradigan davlatning rasmiy (konsullik) organlari tomonidan ushbu
mamlakatga kirishga ruxsat berilganligi haqidagi 1-tasdiq bilan beriladi. Viza,
shuningdek, mamlakatga kiradigan chet el fuqarosiga beriladigan alohida hujjat
bo'lishi mumkin. Masalan, Sovet vizasi ilgari uchta alohida qismdan iborat edi -
kirish, o'rtacha va chiqish, ulardan ikkitasida egasining fotosurati bor edi. Nazorat
30

punktida sayyoh kelganida kirish qismi, chiqish qismi esa u ketganidan keyin uzib
tashlangan. Keyin ular maxsus xizmatlarning tegishli bo'limiga yuborildi, u erda
fotosuratlar taqqoslandi. Ammo viza boshqa davlatga kirish va mavjud turistik
rasmiyatchilik bilan bog'liq masalalarning faqat bir qismidir. Borgan sari ko'proq
davlatlar ularga kirib kelayotgan chet ellik sayyohlardan, shuningdek, pasport va
viza, qaytish chiptasi va sayyohlik agentligi voucheridan tashqari, madaniyatli
sayohat uchun etarli pulga ega bo'lishni talab qilmoqda. Viza boshqa mamlakatga
tashrif buyurish uchun asosiy hujjat bo'lishiga qaramay, siz bilishingiz kerakki, u
chet el safari albatta amalga oshirilishiga kafolat bermaydi. Viza faqat turistning
pasporti tashrif buyuradigan davlatning konsullik idorasida ro'yxatdan o'tganligini
tasdiqlaydi. Muayyan davlatga kirish to'g'risida yakuniy qaror faqat ushbu davlat
chegarasidagi tegishli immigratsiya (chegara, politsiya va boshqa vakolatli
organlar) organlari tomonidan qabul qilinadi. Agar biron bir sababga ko'ra
mamlakatga kiradigan kishi, immigratsiya idoralarining fikriga ko'ra, sayyoh
maqomiga to'g'ri kelmasa, u holda elchixona tomonidan berilgan vizaga ega
bo'lishiga qaramay, u chegara orqali o'tkazilmaydi. Ushbu amaliyot Evropa
davlatlari chegaralarida tobora keng tarqalmoqda, chunki bu Evropa Ittifoqi
rahbariyatining talabidir. Evropada o'rtacha bir kunlik yashash uchun 30 dan 70
AQSh dollarigacha talab qilinadi. Masalan, 1999 yilgacha Chexiya bir kishiga bir
kunlik sayohat uchun 15 AQSh dollari talab qilar edi. Ushbu mamlakatga kirish
uchun viza tartibi joriy etilgandan so'ng, normalar Evropaning qolgan
mamlakatlariga kattalar uchun kuniga $ 30 va 12 yoshgacha bo'lgan bolalar uchun
$ 15 dan yaqinlashtirildi. Mamlakatga kirishda sayyoh, chegara organlarining
iltimosiga binoan, u erda necha kun bo'lishini ma'lum qilishi va shu bilan birga
ushbu muddat uchun zarur bo'lgan miqdorni taqdim etishi shart. Chet el
fuqarosining to'lov qobiliyati kredit karta, mezbon tomonning muhri tushirilgan
sayyohlik vauceri tomonidan tasdiqlanishi mumkin, bu turistlarning to'liq
pansionatini kafolatlaydi yoki sayohat cheklari. Bunday qoidalar chet elliklar
tomonidan ichki jinoyatchilikka qarshi kurashishda yordam beradi va noqonuniy
muhojirlar oqimini kamaytiradi deb ishoniladi. Odatiy misol: demokratik va erkin
31

Shvetsiya, immigratsiya idoralari to'g'ridan-to'g'ri samolyotda, pasport nazorati
orqali o'tishdan oldin ham, mablag 'mavjudligini tekshirib ko'ring va ba'zi kiruvchi
shaxslardan chiptalarni qaytarib oling (odatda Janubi-Sharqiy Osiyo yoki Afrika
aholisi) va qaytib kelgan shaxs ulardan yana samolyotda, hech qanday
tushuntirishsiz va vizalar mavjudligidan qat'i nazar, agar ular etarli mablag 'yo'q
deb hisoblasalar. Rossiya Federatsiyasiga vizasiz kirish mamlakatlari: Ozarbayjon
(pasport orqali kirish) Antigua va Barbuda (1 oy) Argentina (90 kun) Armaniston
(pasport orqali kirish) Bagama orollari (90 kun) Barbados (28 kun) Belorusiya
(fuqarolik pasporti bilan kirishga ruxsat berilgan) Bosniya va Gertsegovina (30
kunlik turizm, agar sizda turistik agentlik vouceri yoki jismoniy / yuridik
shaxsning asl taklifi bo'lsa) Botsvana (90 kun) Braziliya (90 kun) Venesuela (90
kun) Vanuatu (30 kun) Vetnam (15 kun) Gvatemala (90 kun) Gonkong (14 kun)
Grenada (90 kun) Dominika (21 kun) Dominikan Respublikasi (30 kun) Isroil (90
kun) Qozog'iston (fuqarolik pasporti bilan kirishga ruxsat beriladi) Qirg'iziston
(pasport orqali kirish) Kolumbiya (90 kun) Kuba (30 kun) Laos (15 kun)
Makedoniya (ma'lum sharoitlarda) Malayziya (1 oy) Maldiv orollari (30 kun)
Marokash (3 oy) Mikroneziya (30 kun) Moldova (pasport orqali kirish) Namibiya
(3 oy) Nikaragua (90 kun) Niue (30 kun) Kuk orollari (31 kun) Peru (90 kun)
G'arbiy Samoa (60 kun) Salvador (amaldagi AQSh, Kanada va Shengen vizalari
asosida) Svazilend (1 oy) Shimoliy Mariana orollari (45 kun qaytib kelish
chiptalari bilan) Seyshel orollari (1 oy) Serbiya (30 kun) Tojikiston (pasport bilan
kirish) Tailand (30 kun) Turk va Kaykos orollari (30 kun) Tunis (30 kun, faqat
vaucher bilan sayyohlik guruhlari a'zolari uchun) O'zbekiston (pasport orqali
kirish) Ukraina (fuqarolik pasporti bilan kirishga ruxsat beriladi) Fidji (4 oy)
Filippinlar (21 kun) Chernogoriya (1 oy) Ekvador (90 kun) Janubiy Koreya
(muayyan sharoitlarda 15 kun; Jeju orolida 30 kungacha) Chegarada viza
joylashtirilgan mamlakatlar Bangladesh (15 kun) Bahrayn (14 kun) Boliviya (30
kungacha) Burkina-Faso (30 kungacha) Burundi (mamlakat tashqi ishlar
vazirligining maxsus ruxsati bilan) Gaiti (3 oy) Gambiya (90 kungacha, faqat
charter orqali yoki sayyohlik guruhlari tarkibida kelganlar uchun) Gruziya
32

(aeroportlarga / dengiz portlariga va Tbilisi, Kutaisi va Batumining chegara o'tish
joylariga etib borgach) Jibuti (10 kun, 1 oy, faqat aeroportda) Misr (30 kun, bepul
"Sinay shtampi" - 15 kun) Zambiya (qolish muddati) Zimbabve (90 kunlik
sayyohlik vizasi, 30 kun - biznes, 3 kun - tranzit) Indoneziya (30 kun) Iordaniya
(30 kun) Eron (15 kun; Eron tashqi ishlar vazirligi elektron tasdiqlash sharti bilan)
Kambodja (1 oy) Keniya (3 oy) Kipr (agar sizda onlayn rejimida berilgan "viza
oldingiz" bo'lsa) Xitoy (faqat Xaynan oroli - 15 kungacha, Daliian aeroporti - 7
kunlik tranzit, chegaraoldi hududlari aholisi uchun bir qator yer usti nazorat
punktlari) Komor orollari (2 hafta) Quvayt (muayyan shartlar asosida 1 oy) Livan
(muayyan sharoitlarda; 3 oy) Mavrikiy (2 oy) Madagaskar (90 kun) Makao
(aeroportda; 30 kun) Mozambik Myanma (aeroportda; 28 kun) Nepal (60/150 kun)
Palau (30 kun) Pitkarn (ma'lum sharoitlarda; 14 kungacha) San-Tome va Prinsip (1
oy; aviakompaniya vizasi bilan) Sent-Vinsent va Grenadinlar (30 kungacha) Suriya
(15 kungacha; muayyan sharoitlarda) Surinam (2 oy; Surinam Tashqi ishlar
vazirligining ruxsati bilan) Tanzaniya (90 kun - sayyohlik vizasi, 2 hafta - tranzit)
Sharqiy Timor (30 kun) Togo (7 kun) Tonga (31 kun) Tuvalu (1 oy) Turkmaniston
(muayyan sharoitlarda; 10 kun) Turkiya (2 oy) Shri-Lanka (30 kun) Eritreya
(Immigratsiya xizmatida mezbon tomonidan berilgan viza ruxsatnomasi bilan 1
oy) Efiopiya (1 oy, faqat aeroportda) Yamayka (30 kun) Maxsus yoki
osonlashtirilgan kirish shartlari bo'lgan mamlakatlar: XXR (bir qator shartlarda)
Ruanda (viza onlayn tasdiqlangan holda) Trinidad va Tobago Vizalarni
rasmiylashtirishning minimal muddati va / yoki viza hujjatlarining minimal
to'plami bo'lgan mamlakatlar: Gvineya-Bisau Kabo-Verde Kipr Quvayt
Mo'g'uliston Singapur Finlyandiya Vizalarni bekor qilish to'g'risida kelishuvlarga
erishilgan va hukumatlararo shartnomalar tuzilgan mamlakatlar: 3 kungacha
vizasiz kirishga ruxsat beriladi; Viza 12 oy davomida (bir yoki bir nechta kirish
uchun) barcha punktlarda, sayyohlar harakati uchun ochiq bo'lgan barcha
marshrutlarda, barcha transport vositalarida amal qiladi; Bir qator davlatlar
tomonidan vizaning o'zaro tan olinishi; Istisno holatlarda kirish punktida viza yoki
72 soat davomida kirish uchun ruxsatnoma berish imkoniyati. Hozirgi vaqtda turli
33

mamlakatlardagi konsullik yig'imlari miqdori 10 dan 150 AQSh dollarigacha
o'zgarib turadi va bu shunchalik tez-tez o'zgarib turadiki, to'lov uchun zarur bo'lgan
miqdor aniq bir safar oldidan aniqlanishi kerak. Shuni ta'kidlash kerakki, konsullik
badali xorijga sayohat xarajatlarining 10% yoki undan ko'pini tashkil qilishi
mumkin, bu hech qanday tarzda JSTning tavsiyalariga to'g'ri kelmaydi. Shuni ham
yodda tutish kerakki, deyarli barcha mamlakatlarda sayohat paytida vizani qayta
rasmiylashtirish, turistik vizadan talabaga viza berish yoki uning muddatini
uzaytirish mumkin emas, buning uchun siz Moskvaga qaytib borishingiz va yana
hujjatlarni elchixonaga topshirishingiz kerak bo'ladi. Vaqti-vaqti bilan, u yoki bu
mamlakat yoki mamlakatlar guruhi kirish rejimini sezilarli darajada kuchaytiradi
va sayyohlik vizalarini olishning qat'iy tartibini joriy qiladi. Borgan sari
elchixonalar ariza topshirishda quyidagi hujjatlarni talab qila boshladilar: Ichki
pasportning asl nusxasi; Chet el va ichki pasportlarning nusxalari; Kompaniyaning
firma blankalarida ish joyidan olingan ma'lumotnoma va mansabdor shaxsning
imzosi (lavozimi, ish haqi, vazifalari ko'lami, bajarilgan ishning xususiyatlari
ko'rsatilgan), shuningdek kompaniya profilining izohi (xavfsiz zavod yoki bolalar
bog'chasi bo'lishidan qat'iy nazar). Ishlamaydigan shaxslar ham shunga o'xshash
boquvchining guvohnomasini yoki mehnat birjasidan guvohnomani taqdim
etishlari shart. Milliy turizm ma'muriyati Rossiya Tashqi ishlar vazirligi va boshqa
manfaatdor idoralar bilan birgalikda sayohat bilan bog'liq vaziyatni qandaydir
tarzda yumshatish uchun barcha choralarni ko'rmoqda. Shuni esda tutish kerakki,
viza olingan va pasportga muhr qo'yilgan, ammo tur ba'zi sabablarga ko'ra
qoldirilgan bo'lsa, vizani elchixonada bekor qilish va yangisini talab qilish kerak.
Sanitariya-epidemiologik rasmiyatchiliklar Sayyohlik safarlarida tibbiyot
tomonidan belgilangan qoidalarga rioya qilish masalasi juda muhim va hayotning
o'zi buni har yili aniq isbotlaydi. JSST ma'lumotlariga ko'ra, dunyo bo'ylab har yili
1000 dan ortiq vabo, 100000 ta vabo va boshqa ko'plab tropik bezgak holatlari
qayd etiladi. Rossiyada har yili bezgak bilan kasallanish soni ko'paymoqda, shu
jumladan o'lim. Tropik gelmintozlarni sayyohlar tomonidan olib kirish holatlari
soni keskin oshdi. Rossiyada har yili bir necha million odamda og'ir yuqumli
34

$kasalliklar qayd etiladi, ulardan 10 mingga yaqini. o'ladi. Xavfli infektsiyalarning sezilarli qismi chet eldan keltiriladi. Xalqaro amaliyot shuni ko'rsatadiki, chet elga sayohat qilish tobora xavfli bo'lib bormoqda. London matbuoti materiallariga ko'ra, Evropa mamlakatlaridan chet elga sayohat qilgan har beshinchi sayyoh kasal bo'lib qoladi yoki sog'lig'iga zarar etkazmasdan chiqib ketadigan vaziyatga tushib qoladi. Sayyohlarni sayohatga tayyorlash va ularning sayohat paytida o'zini tutishi JSST va JSTning tavsiyalariga muvofiq bo'lishi kerak. JST Bosh assambleyasining ettinchi sessiyasining "Sayyohlar va turistik joylarning xavfsizligi va muhofazasi" bo'limidagi A / 7/13-sonli hujjatida "ushbu hujjatning paragraflari JSSTning yangi ma'lumotlariga muvofiq qayta ko'rib chiqilgan. Yuqumli kasalliklarning oldini olish sayyohlar uchun ta'limni o'z ichiga olishi kerak (masalan, OITS holatlari), emlash (masalan, sariq isitmaga qarshi) va profilaktik davolash (masalan, bezgak uchun). " Jahon sog'liqni saqlash tashkilotining JST bilan ishchi shartnomalari mavjud bo'lib, unga muvofiq sanitariya nazorati o'tishi bilan bog'liq rasmiylik to'g'risidagi amaldagi ma'lumotlar JSTning har yili nashr etiladigan "Xorijiy turizm - chegara rasmiyatchiliklari" da e'lon qilinadi. JSSTning Xalqaro sog'liqni saqlash qoidalari 1951 yildan beri amal qiladi va vaqti-vaqti bilan o'zgartirilib va \u200b\ u200bo'zgartirilib boriladi. JSST hujjatlarida va Xalqaro emlash sertifikatlarida sanalar quyidagi tartibda ko'rsatilishi kerak: kun, oy, yil va oyning nomi faqat harflar bilan ko'rsatilishi kerak, masalan: "2010 yil 5-yanvar". Xavfli yuqumli kasalliklardan saqlanish uchun, sayohat qilish uchun ma'lum tibbiy va sanitariya qoidalari mavjud: Asosiysi ichimlik suvi va kafolatlangan ichimliklardan foydalanish; Oziq-ovqat uchun faqat sanoat mahsulotlaridan foydalaning; noan'anaviy idishlarni, shu jumladan issiq sendvichlarni iste'mol qilish, sertifikat sertifikatlari bo'lmagan tovoqlardan mahsulotlarni sotib olish, shuningdek qadoqdagi yaroqlilik muddati o'tgan mahsulotlarni, ulardan olingan sabzavotlarni, mevalarni yoki salatlarni faqat issiqlik bilan ishlov berishdan keyin iste'mol qilish mumkin emas; Markazlashtirilgan suv ta'minoti va kanalizatsiya bilan ta'minlangan turar joy binolarida yashash; Ovqatlanishdan oldin sabzavot va mevalarni musluk suvi bilan yaxshilab yuvib tashlang va faqat alohida idishlardan 35$

foydalaning; Suv omborlarida suzishda og'iz bo'shlig'iga suv kirishiga yo'l
qo'ymang, eng yaxshi variant dengizda yoki boshqa suv havzalarida emas, balki
hovuzlarda suzishdir (axir, g'arbiy sayyohlar ekzotik mamlakatlarga sayohat
qilishda, avvalambor, mehmonxonada hovuz bor-yo'qligi, hatto mehmonxona
joylashgan bo'lsa ham) dengiz bo'yida). Davlat sanitariya-epidemiologiya
kuzatuvining Rossiya Respublika Axborot-tahlil markazi ma'lumotlariga ko'ra,
2009 yilda Rossiyada noyob gelmintik kasalliklarga chalingan deyarli 10 ming
kasal ro'yxatga olingan. Kasallarning deyarli barchasi patogenlarni chet eldan olib
kelishgan. Tibbiy sug'urta va sayyohlarga tibbiy yordam ko'rsatish bo'yicha ikki
tomonlama bitimlar yoki ko'p tomonlama bitimlar maqsadga muvofiqdir; Barcha
sayyohlarga shoshilinch tibbiy yordam ko'rsatish; Kasallikning o'tkir shakli yoki
undan ham ko'proq turist vafot etgan taqdirda darhol konsullik va qarindoshlarini
xabardor qiling (sayohatda turistik guruh a'zolaridan biri ularning manzillari va
telefon raqamlariga ega bo'lishi kerak, bundan tashqari, sayyohlik agentliklari
o'zlari buni qat'iyan bajarishlari shart); Jasadni tashishni yoki dafn qilishni amalga
oshiring (haq evaziga); Bunday hollarda talab qilinadigan barcha hujjatlarni tezda
rasmiylashtirish. 2.6 Bojxona rasmiylashtiruvi Chegarani kesib o'tishda har bir
sayyoh bojxona nazoratidan o'tishi shart. Dunyoning ayrim mamlakatlarida ushbu
tartib deyarli sezilmaydi, mavjud "bojxona" yozuvi bundan mustasno, u
sayyohning ko'ziga tushishi mumkin, boshqalarida esa bojxonadan o'tish ancha
vaqt talab qilishi mumkin. Chegaradan sayyohlar tomonidan shaxsiy ehtiyojlari
uchun tovarlarni olib o'tish tartibi masalasi juda murakkab va tez-tez o'zgarib
turadi, chunki bu to'g'ridan-to'g'ri mamlakatdagi ijtimoiy va iqtisodiy vaziyatga
bog'liq. Deyarli barcha shtatlarda sayyohlar tomonidan import qilinadigan va
eksport qilinadigan shaxsiy foydalanish uchun tovarlarni bojxona to'lovlari va
bojlaridan ozod qilish tartibi mavjud. Ammo sayyohdan shaxsiy foydalanish uchun
narsalarni olib yurishini tushuntirish va isbotlash talab qilinishi mumkin.
Chegaradan olib o'tiladigan shaxsiy buyumlar miqdori to'g'risida gap ketganda,
"oqilona miqdorlar" tushunchasi kiritilgan. Shuningdek, ma'lum miqdordagi
tamaki mahsulotlari, sharob va spirtli ichimliklar, parfyumeriya, kofe va choy va
36

shaxsiy iste'mol uchun dori vositalarining bojsiz olib o'tilishiga cheklovlar mavjud.
200 g tamaki yoki tamaki mahsulotlari yoki 200 g sigareta yoki 50 ta sigara yoki
250 g dan oshmaydigan ushbu mahsulotlarning har qanday kombinatsiyasi; 2 litr
sharob va 1 litr kuchli alkogolli ichimliklar; 1/4 l tualet suvi va 50 g parfyum; 500
g kofe va 100 g choy; Shaxsiy foydalanish uchun kerakli miqdordagi dorilar.
Rossiya bojxonalarida qoidalar va tartiblar muntazam ravishda o'zgarib turadi,
chunki ular mamlakatdagi iqtisodiy vaziyatga bog'liq. Chegaradan olib o'tiladigan
"tovarlarning bojxona qiymati" ularning chakana narxlari bilan belgilanishini bilish
muhimdir. Turist sotib olish joyini, vaqtini va holatini ko'rsatuvchi chek bilan sotib
olish narxini tasdiqlashi shart. Shuning uchun, siz har doim import qilingan
mahsulot uchun chekni (hisob-fakturani, hisob-fakturani) saqlashingiz kerak. Agar
kerak bo'lsa, bojxona organlari xarajatlarni tegishli kataloglar bilan tekshirishi yoki
RF Savdo-sanoat palatasining tegishli tuzilmalariga so'rov yuborishi mumkin.
Rossiya Bojxona kodeksining moddalariga muvofiq: Chegarani kesib o'tgan barcha
shaxslar bojxona to'lovlari, qo'shilgan qiymat solig'i va aktsiz solig'i, bojxona
to'lovlarini to'lash uchun bir xil mas'uldirlar (19-modda); Tovarlar harakatining
soddalashtirilgan tartibi uchun ushbu tovarlarni ishlab chiqarish yoki boshqa tijorat
faoliyati uchun mo'ljallanmagan bo'lishi kerak, ya'ni. ular faqat sayyoh yoki uning
oila a'zolari tomonidan shaxsiy foydalanish yoki iste'mol qilish uchun bo'lishi
kerak (109-modda). Ularning maqsadlaridagi ushbu "kichik" farqni bojxona
xodimi belgilaydi; Ba'zi tovarlarni soddalashtirilgan imtiyozli tartibda olib kirish
mumkin, ammo cheklangan miqdorda - 6-15 litrgacha bo'lgan spirtli ichimliklar, 3
ming donagacha tamaki mahsulotlari. (va bu miqdorlar ham tez-tez o'zgarib
turadi). Jismoniy shaxslar tomonidan Rossiya Federatsiyasining bojxona chegarasi
orqali tovarlarni olib o'tishning umumiy qoidalariga qo'shimchalarda bojxona
to'lovlarini to'lash va to'lashdan ozod qilingan tovarlarning ro'yxatlari keltirilgan.
Masalan, siz bojsiz eksport qilishingiz mumkin: Kiyim; dush buyumlari; shaxsiy
zargarlik buyumlari; o'rtacha miqdordagi plyonka va aksessuarlarga ega foto, kino
va videokameralar; ko'chma musiqa asboblari va burilish stollari; lenta bilan
ko'chma ovoz yozish va ko'paytirish uskunalari; ko'chma radio va televizorlar;
37

noutbuklar; kalkulyatorlar; durbin; bolalar vagonlari; sport; turistik va alpinizm
uskunalari (chodirlar va jihozlar); baliq ovlash vositalari; snorkel uskunalari;
aksessuarlar bilan jihozlangan sport qurollari; velosipedlar; 5,5 m gacha bo'lgan
baydarkalar va boshqa qayiqlar; bemaqsad va shamol sörfü taxtalari; golf jihozlari;
planerlar; planerlarni osib qo'yish; Avtoulovda sayohat qilishda, to'liq yoqilg'i
idishidan tashqari, sayyohda 20 litr hajmdagi bitta quti benzin, shuningdek 5 dona
shinalar, shinalar va naychalar bo'lishi mumkin; Dori vositalari, har bir nomning
bitta to'plamidan ko'p bo'lmagan; Baliq lazzatlari (baliq, losos, beluga va
boshqalar) - bir kishiga 5 kg dan oshmasligi kerak, qora va qizil ikra - idish bilan
280 g dan oshmasligi kerak; 120 g gacha bo'lgan oltindan, platindan yasalgan
zargarlik buyumlari; Boshqa zargarlik buyumlari va qimmatbaho toshlar - bir
kishiga 5 tadan ko'p bo'lmagan buyumlar va boshqalar; Alkogolli ichimliklar
(kamida 21 yoshdagi shaxslar uchun) - 5 litr; Tamaki mahsulotlari (kamida 16
yoshga to'lgan shaxslar uchun) - 1000 dona; Haqiqiy charmdan yoki mo'ynadan
tikilgan kiyimlar - 3 ta buyum; Gilamlar -2 dona; Kristalldan tayyorlangan
buyumlar - 3 ta buyum; Olmos - 0,5 karat; Qimmatbaho metallardan, qimmatbaho
va yarim qimmatbaho toshlardan yasalgan zargarlik buyumlari - 5 ta buyum.
Sayyohlarning eng keng tarqalgan xatosi - bu bojxona xodimlari tomonidan
aniqlangan taqdirda olib qo'yiladigan valyutani deklaratsiyalash emas. Shuni esda
tutish kerakki, barcha naqd xorijiy va rus valyutalari deklaratsiya qilinishi kerak.
Valyutani eksport qilish Markaziy bankning yo'riqnomasi bilan tartibga solingan
bo'lib, unda "sayyohlar 1000 AQSh dollari ekvivalentida chet el valyutasini olib
chiqishlari mumkin, bu miqdordan oshib ketishi vakolatli bankning ruxsati bilan
tasdiqlanishi kerak (bir yil davomida amal qiladi"). Yo'l cheklari va kredit kartalari
e'lon qilinmaydi. Turistlar bojxona to'lovisiz olib kirishi mumkin bo'lgan tamaki
mahsulotlari, alkogolli ichimliklar va parfyumeriya mahsulotlarining ro'yxati va
miqdori quyida keltirilgan. Turist 1500 dollargacha bojxona deklaratsiyasida
ko'rsatmasdan olib chiqishi mumkin. Ushbu miqdordan oshadigan valyuta uchun
kelib chiqishi qonuniyligini tasdiqlovchi hujjatli dalillar talab qilinadi, shu
jumladan: Rossiya Federatsiyasiga olib kirilgan valyuta miqdori ko'rsatilgan kirish
38

deklaratsiyasi; Valyuta egasining shaxsini tasdiqlovchi hujjatning barcha
rekvizitlari ko'rsatilgan 0406007-sonli bank bayonoti; Rossiya Federatsiyasi
Markaziy bankining eksport ruxsatnomasi, agar uning miqdori 10 ming AQSh
dollaridan oshsa. Rossiya Federatsiyasiga bojsiz olib kirilishi mumkin bo'lgan
tovarlar ro'yxati Spirtli ichimliklar 5 l Tamaki mahsulotlari 200 sigaret Avtomobil
benzini 20 l (benzinli idishda benzin bundan mustasno) Gemstone zargarlik
buyumlari 5 ta buyum Atir-upa 50 ml 2.7 Valyuta rasmiyliklari Xalqaro
turizmning o'sishi va uning geografiyasining kengayishi bilan Rossiya
fuqarolarining tobora ko'payib borayotgani chet el valyutasi bilan "to'qnasha"
boshladi. Hatto moliyaviy xodimlar ham, odatiga ko'ra, xorijiy banknotalarni
tushunishga qiynaladilar. Turistlar uchun "boshqalarning" pullari ba'zida nafaqat
g'ayrioddiy, balki yoqimsiz narsalarni ham yashiradi: ularni almashtirish paytida
suiiste'molliklar va firibgarliklar mavjud. Bundan tashqari, soxta kupyuralar tobora
ko'payib bormoqda. Mutaxassislarning fikriga ko'ra, "soxta" narsalarning 80 foizi
AQSh dollarida. AQSh dollari haqida gapirganda, shuni ta'kidlash kerakki,
versiyalardan biriga ko'ra, ularning kundalik nomlari - "yashil" va "buklar"
"yashil" - "yashil orqa" (amerikalik qog'oz banknotalarning orqa tomonining rangi)
jargon iborasidan kelib chiqqan. San'atga muvofiq. 11 Banknotalarni
qalbakilashtirishga qarshi kurash to'g'risidagi xalqaro konventsiyaning (Jeneva,
1929) deklaratsiyalari soxta banknotalar musodara qilinishi yoki hukumatga yoki
ushbu banknotalarni chiqargan bank-emitentga o'tkazilishi kerak. Bularning
barchasi sayyohlik agentliklaridan sayohatga tayyorgarlik ko'rish uchun, shu
jumladan, sayyohlar boradigan mamlakat valyutasi bilan oldindan tanishish
bo'yicha muayyan ishlarni bajarishni talab qiladi. Turli firma tomonidan dunyo
miqyosidagi valyutalar bo'yicha birinchi o'quv qo'llanma tayyorlanib, ishlab
chiqilgani va nashr etilgani quvonarli. Dunyoning turli mamlakatlarida valyuta
importi va eksporti bo'yicha turli xil qoidalar va tartiblar mavjud, shuning uchun
ularni safar oldidan darhol aniqlab olish muhimdir. Masalan, Qo'shma Shtatlarda
chet el valyutasining 10 ming dollardan ortiq miqdoridagi import-eksportini,
Norvegiyada - 25 ming krondan oshsa, Portugaliyada - 2,5 million eskudodan
39

ko'proq deklaratsiyani e'lon qilish talab etiladi, Finlyandiyada import-eksport
paytida barcha valyuta ro'yxatdan o'tkaziladi. mamlakatning to'lov balansini tuzish,
Avstraliyada - agar bu miqdor 5 ming avstraliyalik dollardan oshsa, statistik shakl
talab qilinadi. Shuni ta'kidlash kerakki, "sotib olish va sotish uchun mutlaqo bepul"
uchta valyuta mavjud: AQSh dollari, ingliz funt sterlingi va frantsuz franki.
Dunyoning 70 dan ortiq mamlakatlarida konvertatsiya qilinadigan valyutalar
cheklangan. Hukmron pozitsiyani Amerika dollari, ingliz funti yoki frantsuz franki
egallagan davlatlar mavjud. Butun summa bojxona deklaratsiyasiga kiritilishi
sharti bilan valyutani olib kirishga ruxsat berish; Potentsial tashrif buyuruvchilar
va sayyohlarning noqulayliklari va moliyaviy qiyinchiliklarini minimallashtirish
maqsadida ularning to'liq ma'lumotlari; Mamlakatdan chiqib ketishda teskari
valyutani almashtirish imkoniyati; Faqatgina sayyohning talabiga binoan milliy
pulga valyuta ayirboshlash; Amaldagi kurs asosida valyuta ayirboshlashni tartibga
soluvchi qoidalarning ko'zga ko'ringan joyda nazorat punktiga kirish joyida
bo'lishi; Sayyohlaringizni tark etayotganda, ularga o'z mamlakatlariga qaytish
uchun etarli miqdordagi mablag 'bo'lishiga imkon bering. Shuni yodda tutish
kerakki, bir qator mamlakatlarda qat'iy valyuta buyurtmalari va qonunlari mavjud
bo'lib, ular asosida milliy pul sotib olish va sotishning yagona vositasi hisoblanadi.
Vakolatli banklarni chetlab o'tib valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga
oshirish jinoiy javobgarlik hisoblanadi va noqonuniy valyuta ayirboshlash uchun
sayyoh aslida javobgarlikka tortilishi mumkin. Boshqa mamlakatlarda, o'z
navbatida, pulni almashtirishda aldash jinoyat deb hisoblanmaydi, shuning uchun
"pul ayirboshlovchilar" xizmatidan foydalanish katta moliyaviy yo'qotishlarga olib
kelishi mumkin. Valyuta rasmiyliklari ham tez-tez o'zgarib turishi sababli,
sayyohlik agentliklari ularni muntazam ravishda aniqlab, zudlik bilan sayyohlar
e'tiboriga yetkazishlari kerak.
.
40

Xulosa
Sug’urta bozorini rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlarini uning makro va
mikrodarajadagi iqtisodiy munosabatlarning o’zaro bog’liq kesimlarida ko’rib
chiqiladigan boshqaruv jihatlarini takomillashtirmasdan turib amalga oshirib
bo’lmaydi. Muallif tomonidan olib borilgan tadqiqot quyidagi xulosalar va
tavsiyalarni shakllantirish imkonini berdi. Sug’urtaga nisbatan tizimli yondashuv,
bir tomondan iqtisodiy munosabatlar subyektlarining mol-mulkini himoya qilish
manfaatlari, fuqarolar shaxsiy sohasining o’ziga xos xususiyatlari, alohida ijtimoiy
tuzilmalarning faoliyatning ehtimoliy qaltisliklaridan shuningdek ijtimoiy
maqomning o’zgarishi munosabati bilan daromadlarni yo’qotish qaltislik himoya
qilish manfaatlari bilan, ikkinchi tomondan esa, tarmoq siyosati va
sug’urtalovchilarning tanlangan strategic yo’llari bilan belgilanadigan sug’urta
kompaniyalari xo’jalik yuritishning tashqi va ichki shartlari bilan belgilanadigan
qator muhim xususiyatlarini aniqlab berdi. Sug’urtalovchi nuqtai nazaridan
sug’urta- bu biznes sohasi, davlat nuqtai nazaridan esa - bu aholini ijtimoiy himoya
qilish hamda davlat vazifalarining amalga oshirilishi va davlat mulkining faoliyat
ko’rsatishi bilan bog’liq turli xildagi qaltisliklar yuzaga kelishi ehtimolidan himoya
qilish vositasi hisoblanadi. Bizningcha, sug’urta bozorining istiqbollarini unda
xorijiy sug’urta kompaniyalarining ishtiroki bilan bog’lab bo’lmaydi. Nazarimizda,
bozorning rivojlanishidagi tub o’zgarishlar sug’urtalovchilar, tarmoq va
makrodarajada shakllanadigan boshqaruv vazifalari majmuining hal etilishi bilan
bog’liq, ular quyidagilardan iborat: -sug’urta bozorini rivojlantirishning ekstensiv
va intensive yo’llaridan yalpi tarzda foydalanish; - aniq ravshan axborot muhitini
ta’minlash; - majburiy sug’urtaning samaradorligini oshirish uchun ushbu sohada
davlat siyosatini takomillashtirish; -sug’urta huquqi tizimini rivojlantirish; -
sug’urta portfeli tarkibini shaxsiy sug’urta foydasiga sezilarli o’zgartirish; -
sug’urta tarmog’i infratuzilmasini yanada rivojlantirish; -sug’urta qildiruvchilarni
himoya qilishning kafolatlarini ta’minlash va boshqalar.

41

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1. 0‘zbekiston Respublikasining 18.07.2019-yil “Turizm to‘g‘risida”dagi qonuni,.
O‘zbekistonning yangi qonunlari. T. 22 - T.: Adolat, 2019. 131-140.
2. O‘zbekiston Respublikasining 2003-yil 11-dekabrdagi “Axborotlashtirish
to‘g‘risida”gi Qonuni. II. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sanitariyaepidemiologiya
xavfsizligining kuchaytirilgan rejimi talablariga qat’iy rioya qilgan holda turizmni
rivojlantirish bo'yicha qo‘shimcha choratadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni. 2020-yil
23-iyun.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning Farmoni
“O‘zbekiston Respublikasi turizm sanoatining jadal rivojlanishini ta’minlash
chora-tadbirlari to‘g‘risida”. 2016-yil 2- dekabr.
5. Prezidentning 2018-yil 3-fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasining turistik
salohiyatini rivojlantirish uchun qulay shartsharoitlami yaratish bo‘yicha
qo‘shimcha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni; 2018-yil 6-fevralda
“Kirish turizmini rivojlantirish”, “Ichki turizmni jadal rivojlantirishni ta’minlash
choratadbirlari to‘g‘risida” 2018-yil 7-fevral. III. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmonlari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarorlari 6. 0‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Turizm
tashkilotlari faoliyatini tashkil etishni takomillashtirish to‘g‘risida” 1998- yil 30-
avgustdagi qarori // Xalq so‘zi, 16.09.1998. 325
7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2.12.2016 yildagi 360-sonli
“O'zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo'mitasi faoliyatini
yanada takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori.
8. O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “2021-yilgacha bo'lgan davrda
O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatish va xizmat ko'rsatishni rivojlantirishni
jadallashtirish bo'yicha qo'shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni.
Toshkent 25.02.2017 yildagi PQ-640-son. IV. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining ma’ruzalari
42

9. Mirziyoev Sh.M. 2016-yilda mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
yakunlari va 2017-yilgi iqtisodiy dastuming asosiy ustuvor yo'nalishlari to'g'risida
hukumat yig'ilishidagi ma’ruza // Narodnoe Slovo, 2017-yil 15-yanvar. 10. Sh.M.
Mirziyoyevning O'zbekiston Respublikasi Prezidentining “Chet el fuqarolarining
O'zbekiston Respublikasiga kirish tartibini optimallashtirish bo'yicha keyingi
chora-tadbirlar to'g'risida” 2018-yil 5-iyuldagi ma’ruzasi.
Internet saytlar
1. 1. Ziyo.net
2. 2. Fayllar.org
3. 3. Lex.uz
43

Turizmda sug‘urtalash xizmatlari va rasmiyatchilik

Купить

Информация о документе

Продавец

Turizmda sug‘urtalash xizmatlari va rasmiyatchilik

Похожие документы