Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 74.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет История

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turk xoqonligi tashkil topishi va ijtimoiy iqtisodiy hayot

Купить
MUNDARIJA KIRISH ................................................................................................................. 2-3 I BOB. TURK XOQONLIGI DAVRIDA O‘RTA OSIYO XALQLARINING IQTISODIY VA IJTIMOIY HAYOTI 1.1 Turkiylarning kelib chiqishi va turk atamasiga qisqacha izoh …………..…… 4-9 1.2 Turk xoqonligi va arablar bosqini davrida O‘rta Osiyo hokimliklarining mavqeyi …………………………………………………………………………..….. 10-15 I bobga xulosa ……………...……………………………………………………. 16 II BOB. O‘RTA OSIYO XALQLARI TURK XOQONLIGI DAVRIDA 2.1 Turk xoqonligida davlat boshqaruvi ……………………...………………. 17-28 2.2 Turk xoqonligi harbiy yurishlari va ishlatilgan qurollari …………………. 29-32 II bobga xulosa ……………………………………………..…………..……. 33-34 XULOSA …………………………………………...……………………………. 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………...………………….. 36-37 1 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Miromonovich Mirziyoyev ta‘kidlaganlaridek: ―Tashqi siyosatimizning asosini tinchlikparvarlik, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik, yuzaga keladigan ziddiyat va qarama-qarshiliklarni faqat tinch, siyosiy yo‘l bilan hal etish, barcha xorijiy davlatlar va jahon hamjamiyati bilan amaliy hamkorlik tashkil etadi. Mamalaktimiz hech qanday harbiy-siyosiy bloklarga qo‘shilmaydi, boshqa davlatlarning harbiy baza va obyektlari O‘zbekiston hududida joylashishiga, shuningdek, harbiy xizmatchilarimizning mamlaktimiz hududidan tashqarida bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Biz tashqi siyosatni amalga oshirishda barcha davlatlar, birinchi navbatda, qo‘shni mamlakatlar bilan do‘stona munosabatlar va o‘zaro manfaatli hamkorlikni yanada mustahkamlashni o‘zimizning birinchi darajali vazifamiz deb bilamiz. Aynan shunday siyosatni davom ettirishni bugungi kunda dunyoda vujudga kelayotgan murakkab vaziyatning o‘zi taqozo etmoqda . ‖ 1 Kurs ishi tadqiqotining maqsadi. Ilk o‗rta asrlarda O‗rta Osiyoda hukmronlik qilgan Turk xoqonligida ijtimoiy va iqtisodiy hayot qay tarzda kechgani va uning manbalarda qanday aks ettirilgani, bu davrning yurtimiz tarixidagi ahamiyati va o‗rni haqida o‘rganish asosiy maqsad etib belgilandi. Kurs ishining vazifasi. Turk xoqonligining vujudga kelishini, uning davlat boshqaruvini, harbiy vazifalarini, aholining ijtimoiy-iqtisodiy hayot tarzini o‘rganishni vazifa etib belgiladik. Kurs ishining ob’yekti. Turkiy xalqlar kelib chiqishi va turk atamasining shakllanishi haqida tahlil qilish. Kurs ishining predmeti. Kurs ishida turkiy xalqlar, Turk xoqonligining tashkil topishi, xoqonlikning harbiy san ati haqida gap boradi. Xoqonlikning ʼ qudratining oshishida harbiy san‘atning o rni haqida to‗xtalgan. Shu bilan birga ʻ xoqonlikning harbiy qurol-yarog‗lari, harbiy unvon va mansablar, qo shin tuzilishi, ʻ jang taktikalari haqida so z yuritilgan. ʻ 1 Shavkat Mirziyoyev Milliy Taraqqiyot Yo‘limizni Qat‘iyat Bilan Davom Ettirib, Yangi Bosqichga Ko‘taramiz. T. ―O‘zbekiston - 2017. B. 91-92 ‖ 2 Kurs ishi tarkibining qisqacha tavsifi. Kurs ishi kirish, 2 ta bob, 4 ta paragraf, xulosa, foydalanilgan manbalar va adabiyotlar ro‗yxatidan iborat bo lib,ʻ tadqiqot umumiy 37 betni tashkil etadi. 3 I BOB. TURK XOQONLIGI DAVRIDA O‘RTA OSIYO XALQLARINING IQTISODIY VA IJTIMOIY HAYOTI 1.1 Turkiylarning kelib chiqishi va turk atamasiga qisqacha izoh Turkiy elatlarning keng sharqiy hududlarda qadim-qadim davrlardan buyon yashab, o‗zlaridan munosib madaniy iz qoldirib kelganligini juda ko‗plab tarixiy manbalar ham tasdiq etadi. Mo‗tabar Xitoy manbalari, mashhur «O‗g‗iznoma», UrxonEnasoy yozuvlari, Kultegin bitiklari bunga ishonchli guvohdir. Oltoy, Tuva hamda ularga tutash hududlarda turli turkiy qabilalar, chunonchi, Ashin, Arg‗u, O‗g‗iz, To‗qqiz o‗g‗iz, O‗ttuz tatar, Qarluq, Qitan, Tolis, Turk, Uyg‗ur, To‗qri (toharlar), Quriqan, Duba (tuba-tuva)va boshqalar yashardilar. VI asr boshlarida Oltoy o‗lkasida siyosiy jarayonlar faollashadi. O‗sha paytda hozirgi Mo‗g‗uliston va qisman Xitoyning shimoliy hududlari ustidan Jujan xonligi hukmronlik qilardi. VI asr boshlarida Oltoydagi turkiy qavmlar orasida Ashin urug‗ining mavqei ko‗tariladi. Ashin urug‗iga mansub Asan va Tuu 460–545-yillarda boshqa urug‗larni o‗zlariga bo‗ysundi radilar va Oltoyda turkiy qabilalar ittifoqiga asos soladilar.Tuuning o‗g‗li Bumin Tele qabilasini ham bo‘ysundiradi. Bumin Jujan xonligiga tobelikdan chiqish uchun kurashadi va 551- yilda Jujan xonining qo‗shinlarini yengib, ularni o‗ziga bo‗ysundiradi 2 . Bumin 552-yilda Xoqon deb e‘lon qilinadi va yangi davlat – Turk xoqonligiga asos soladi. Uning poytaxti Oltoydagi O‗tukan shahri edi. Xoqonlik tez orada kuchayib, uning dovrug‗i ortib borgan. U ko‗p bor Xitoyga yurishlar qilib, uning bir qancha hududlarini bosib olgan. Xitoy podsholigi Turk xoqonligiga har yili o‗lpon tariqasida yuz bo‗lakdan iborat ipak mato berib turishga majbur bo‗lgan. 553-yilda Buminxon vafot etgach, hokimiyatga uning katta o‗g‗li Mug‗anxon (553-572) o‗tiradi. Mug‗anxon 558-yilda jo‗janlarga so‗nggi bor qaqshatqich zarba berib, o‗z davlati hukmronligini Tinch okeangacha bo‗lgan hududlarda mustahkamlaydi. Uning amakisi Istami (unga «Yabg‗u» – bahodir unvoni ham berilgan) bo‗lsa, bu 2 Abduzuhur A. ―Turkiy xalqlarning tillari va tarixi .- T.: ―O‗zbekiston adabiyoti va san‘ati gazetasi, 8-son, 1993-‖ ‖ yil 19-fevral; B. 27 4 davrda xoqonlik hududini g‗arbga tomon kengaytirib, Yettisuv, Qashqar va boshqa hududlarni egallaydi. 563–567-yillar davomida Istami yabg‗u qo‗shinlari eftaliylar davlatiga ketma- ket zarbalar berib, O‗rta Osiyo va Kaspiy dengizigacha bo‗lgan yerlarni egallashga muvaffaq bo‗ladi. Buning oqibatida Eftaliylar davlati qulaydi. Turk xoqonligi O‗rta Osiyo erlarini ishg‗ol etgach, uning hududlari bevosita Eron chegarasiga tutashadi. Xoqonlik Eron bilan yaxshi qo‗shnichilik, savdo-sotiq aloqalarini o‗rnatishga intiladi. Shu maqsadda Eron shohi Xusrav 1 Anushervonga turk malikasi uzatiladi, Eronga elchilar yuboriladi. Biroq Turk xoqonining Eronga ikki bor yuborgan elchilari faoliyati muvaffiyatsiz chiqqach, Eronning xoqonlik bilan murosaga bormasligi, uning qat‘iy dushmanligi ma‘lum bo‗ladi. Buning boisi Eron shohining O‗rta Osiyo hududlariga da‘vogarligida edi. Bu esa, shubhasiz, bir necha bor xoqonlikning Eron bilan urushlar olib borishiga sabab bo‗ladi. Istami qo‗shinlari Eron shohi Xisrav I ni yengadi. Eron shohlari Turk xoqonligiga 400 ming Vizantiya tillosi hajmida tovon to‗lashga majbur bo‘ladi 3 . Mug‗anxon va uning avlodlari g‗arbda Qora dengizga qadar hududlarni zabt etib o‗zlariga bo‗ysundirganlar. Turk xoqonligi 568 – 569-yillarda o‗sha davrning qudratli davlati – Vizantiya bilan iqtisodiy va savdo-sotiq aloqalarini o‗rnatishga intilib, so‗g‗d savdogari Maniax boshchiligidagi elchilarni u erga yuboradi. Elchilar imperator Yustinian II qabulida bo‗ladi. Shundan so‗ng Vizantiyannig Zemarx boshliq elchilari xoqonlik davlatiga keladi. Bu esa shu davlatlar o‗rtasida o‗zaro ishonch va savdo-tijorat munosabatlarini o‗rnatishda muhim ahamiyat kasb etgan. Turk xoqonlari O‗rta Osiyoda hukmronlik qilsa-da, biroq o‗zlari bu hududga ko‗chib kelmaganlar. Ular Yettisuv va boshqa hududlardagi bosh qarorgohlarida qolib, bo‗ysungan hududlarni mahalliy hukmdorlar orqali boshqarib, ulardan olinadigan soliq-o‗lponlar va to‗lovlar bilan kifoyalanganlar. Bundan ko‘rinadiki, Turk xoqonligi davrida bu hududdagi mavjud mahalliy davlat tuzilmalari, ularning boshqaruv tizimlari saqlanib, ichki siyosat bobidagi 3 Abdurahmonov G. O‗zbek xalqi va tilining shakllanishi to‗g‗risida. T.: TDShI 1999; B. 214 5 mustaqil faoliyatlari davom etgan. Xoqonlik istisno hollardagina o‗lkaning ijtimoiy- siyosiy hayotiga aralashgan. Bu narsa ko‗proq tashqi siyosat, xalqaro savdo-sotiq masalalariga daxl etardi. Xitoy manbalarida ta‘kidlanganidek, Zarafshon, Amudaryo va Qashqadaryo vohalarida bu davrda 9 ta mustaqil hokimlik mavjud bo‗lgan: Samarqand, Ishtixon, Maymurg‗, Kesh, Nahshab, Kushon, Buxoro, Amul va Andxoy shular jumlasidandir. Ayniqsa, Samarqand, Buxoro, Xorazm va Choch (Toshkent) hokimliklari o‗zlariga ancha mustqil bo‗lganlar. Buxorxudotlar zarb etgan tanga pullar keng muomalada bo‗lgan. Shu bilan birlikda bu nisbatan mustaqil hokimliklar o‗rtasida o‗zaro kurash, ichki ziddiyatlar ham to‗xtovsiz bo‗lib turgan. Bu esa mahalliy aholi hayoti, turmushini nochor ahvolga duchor etgan. Masalan, 585–586- yillarda Buxoroda zodagon dehqon va boy savdogarlarga qarshi qo‗zg‗olon ko‗tariladi. Unga Abro‗y boshchilik qiladi. Hoqon Qoracho‗rin qo‗shinlari qo‗zg‗olonni bostirib, qo‗zg‗olonchilarni qattiq jazolaydi. Bo‗ysundirilgan hududlarni mahalliy hokimlar orqali boshqarish tartibi hoqonlikni zaiflashtira bordi. Natijada VI asrning 80-yillari oxirlarida Turk xoqonligi ikki qismga bo‗linib ketadi. G‗arbiy turk xoqonligi (uning tarkibiga O‗rta Osiyo, Sharqiy Turkiston va Jung‗ariya (Xitoyning shimoliy g‗arbi) hududlari kirgan). Sharqiy turk xoqonligi (uning tarkibiga Mo‗g‗uliston hududlari kirgan) 4 . VII asrda g‗arbiy hoqonlikda shaharlar rivojlanishi, Eron va Xitoy bilan qizg‗in savdo-sotiq va diplomatik aloqalar kuzatilgan. Darhaqiqat, Xitoyda Tan sulolasi (618– 907-yil) hukmronligi davrida G‗arbiy Turk xoqonligi bilan Xitoy o‗rtasida foydali aloqalar keng yo‗lga qo‗yiladi. Masalan, 627–644-yillarda O‗rta Osiyodan Xitoyga 9 marta savdo karvonlari yuborilgan. VII asrning 30-yillarida xoqonlik hududlarini kezgan xitoylik sayyoh Syuan Tsin Issiqko‗l, Chu vodiysi, Choch, Samarqand, Buxoro kabi joylarning ancha gavjum va obod bo‗lganligini qayd etadi. Tan sulolasi 659-yilda Sharqiy Turk xoqonligini o‗ziga bo‗ysundiradi. VII asr ikkinchi yarmida ancha kuchaygan Xitoy O‗rta Osiyo hududlarini ham o‗z 4 Ahmedov B.A. O‗zbekiston xalqlari tarixining manbalari.-T.: O‗qituvchi, 1991. B. 67 6 qo‗l ostiga kiritish payiga tushadi. Biroq 670-yilda tibetliklar bosh ko‗tarib, sharqiy Turk xoqonligini yangidan tiklaganlaridan so‗ng va bu davlat Xitoy uchun kutilmagan xavf-xatarni keltirib chiqargach, endilikda Xitoy O‗rta Osiyoga bo‗lgan o‗z da‘vosidan vaqtincha voz kechadi. Uning endigi butun diqqati Tibetga qaratiladi. Bu davrda O‗rta Osiyo hududlarida G‗arbiy Turk xoqonligi ta‘siri tobora zaiflashib boradi. Bunga mahaliy hokimliklar o‗rtasidagi ichki ziddiyatlar, yer-mulk uchun o‗zaro kurashlar ham sabab bo‗ladi. Bu esa pirovardida bu hududlarning arablar tomonidan bosib olinishiga sabab bo‗ldi. Turk xoqonligining sharqiy yerlaridan farqli o‗laroq G‗arbiy hududda aholining ijtimoiy-iqtisodiy hayot tarzi, madaniy darajasi nisbatan yuqori bo‗lgan. Negaki, sharqiy hududlarda yashagan ko‗pchilik ko‗chmanchi turkiy elatlarda urug‗- qabilachilik munosbatlari hamon kuchli saqlangan. Aholining quyi tabaqasi budun yoki qora budunlar deb atalgan. Urug‗-qabilaning nomdor vakillari «beklar» deb yuritilgan. Jamoani xoqon va zodaganlar kengashi – «Qurultoy» boshqargan. O‗rta Osiyo erlarida esa bu davrda dehqonchilik, bog‗dorchilik va uzumchilik sohalari yuksak darajada rivojlangan. O‗lkaning Farg‗ona, Xorazm va Zarafshon vohalarida ko‗plab suv ayirg‗ichlar, kanallar, suv havzalari bunyod etilgan. Farg‗ona va So‗g‗dda aholining bir qismi tog‗-kon ishlari bilan ham mashg‗ul bo‘lgan. Bu erlarda oltin, mis, temir eritish, ulardan kerakli asbob-anjomlar ishlash yaxshi yo‗lga qo‗yilgan. Shuningdek, Iloqda qo‗rg‗oshin, kumush, Shahrisabzda esa qizil tuz qazib olingan. Xoqonlik davrida shaharlar hayoti xiyla rivoj topgan. Buxoro, Samarqand, Ishtixon, Toshkent, Isfara, Qubo (Quva), Koson kabi shaharlar o‗sha davrning ancha taraqqiy etgan hunarmandchilik va savdo-sotiq markazlari hisoblangan 5 . Buyuk ipak yo‗li bu shaharlarning xalqaro savdoda faol ishtirok etishini ta‘minlagan. O‘rta Osiyolik qo‗li gul hunarmandlar, to‗quvchilar, zargarlar, miskaru temirchilar, ko‗nchi-yu qurolsozlar ishlab chiqargan nafis, xaridorgir buyumlar, 5 . Jabborov I. O‗zbek xalqi etnografiyasi. – T .: O‗qituvchi, 1994; B. 154 7 asbob-anjomlar turli yurtlarga yuborilgan. Mahalliy hunarmandlar ishlab chiqargan rangli shishalar, zotdor otlarga xalqaro miqyosda talab katta bo‗lgan 6 . Bu davrning o‗ziga xos muhim o‗zgarishlaridan yana biri – bu O‗rta Osiyo kulolchiligi hunarining yuksak san‘at darajasida rivojlanganligidir. Bu davrda ham yurtimizda moddiy va ma‘naviy madaniyatning yangiyangi betimsol namunalari yaratildi. Turli olimlar mutaxassislar bahsiga sabab bo‗lgan Turkiy-run, O‗rxun- Enasoy yozuvi, Kultegin bitiklari, Bilga xoqon yodnomasi va shu singari noyob topilmalar turk yozma madaniyatning qadimiyligi va rang-barangligiga guvohlik beradi. 1970-yilda Almati yaqinidagi «Issiq» degan joydan topilgan va fanga «Issiq yozuvi» nomi bilan kirgan turkiy yozuv ham bizning yozuv tariximizga oid qarashlarimizni yanada boyitadi. Endilikda topilgan noyob ashyo-dalillar asosida turkiy yozuvning tarixi miloddan avvalgi II – I asrlarga borib tutashishi ma‘lum bo‗ldi. Turonzaminda turkiy yozuv bilan bir qatorda so‗g‗d va xorazm yozuvlari ham keng qo‗llanilgan. So‗g‗d yozuvi 22 ta belgidan iborat bo‗lib, chapdan o‗ngga qarab yozilgan. Shaharlarda so‗g‗d-turk ikki tilliligi rasmiy odat bo‗lganligi haqida Mahmud Qoshg‗ariyning «Devoni lug‗atit turk» (XI asr) asarida ham qayd etib o‗tilgan. Bu yozuvlarda ulug‗ ajdodlarimizning katta tarixi, boy madaniyatiga oid mislsiz ma‘lumotlar aks etgan. Yana shu narsa diqqatga sazovorki, o‗sha davrlarda ulug‗ ajdodlarimiz o‗z navqiron nasllari to‗g‗risida ham muttasil qayg‗urganlar. Shu boisdan o‗smir 5 yoshga to‗lishi bilan uni bilim olishga yo‗llab, dastavval, xat- savod va hisob-kitobni o‗rganishga jalb etganlar. Bolalar o‗smir-balog‗at yoshiga etgach esa ularni dunyo tanish, savdo-tijorat ishlarini o‗rganish uchun maxsus vakillar homiyligida xorijiy ellarga yuborganlar. Turk xoqonligida yashagan xalqlarning diniy e‘tiqodi, tasavvurlari ham turlicha bo‗lgan, ko‗p xudolilik hukm surgan. Bu esa ularda turli xil osmoniy va yer jismlari – quyosh, oy, yersuv, hayvonlar va boshqa narsalarga sig‗inishlikni keltirib chiqargan. O‗rta Osiyo xalqlari orasida zardushtiylik dini bilan bir qatorda joylarda buddizm, moniylik, xristianlik dinlariga 6 Nasimxon Rahmon. Turk xoqonligi. – T.: Abulla Qodiriy, 1993; B. 251 8 e‘tiqod qilishlik ham keng rasm bo‗lgan. Bu narsa qadimgi ajdodlarimizning tor, biqiq holda hayot kechirmasdan balki boshqa ko‗plab qavmlar, elatlar bilan bog‗lanib, aralashib, ma‘naviy jihatdan yaqinlashib hayot kechirganliklaridan dalolat beradi 7 . O‗rta Osiyo xalqlari orasida tasviriy san‘at o‗ziga xos uslubda rivojlangan. Jumladan, Varaxsha xarobalaridan topilgan saroy binolari devorlari peshtoqlariga bitilgan rang-barang, bir-biridan nafis va jozibador rasm-suratlarni (qurollangan yoxud ov qilayotgan jangchi askarlar, oq fillar, tuyalar, otlar va boshqa xil hayvonlar, parranda-yu darrandalar va hokazo) ko‗zdan kechirar ekanmiz, bunda ajdodlarimizning noyob iste‘dodi va aql-zakovatiga tan beramiz va bundan o‗zimizda g‗urur tuyamiz. Shunday qilib, Turk xoqonligi o‗z davrida keng hudularga yoyilgan eng yirik davlat bo‗lgan. Uning hukmdorlari Xitoy, Eron va Vizantiya bilan bo‗lgan munosabatlarda uzoq yillar o‗z ta‘sirini o‘tkazganlar. Shu bilan birgalikda xoqonlik davri moddiy va ma‘naviy madaniyati, uning nodir namunalari Turonzamin xalqlarining to‗laqonli turmush tarzini o‗ziga xos yo‗sinda aks ettirib qolmasdan, ular bobokalonlarimiz dahosining teranligidan, ularning yuksak ijodkorligi, izlanuvchanligidan ham shahodat beradi. 7 Rahmonov N., B.Matboboyev. O‗zbekistonning ko‗hna turkiy-run yozuvlari. Toshkent, ―Fan , 2006. B. 332 ‖ 9 1.2Turk xoqonligi va arablar bosqini davrida O’rta Osiyo hokimliklarining mavqeyi Bizga ma‘lumki Turk xoqonligiga 552-yilda Bumin asos solgan. Bu davlatning poytaxti Oltoy shahri bo‘lgan. Turklar 555-yilda Orol bo‘yi va Sirdaryo havzalaridagi yerlarni qo‘lga kiritgan va 568-yilda eftallar mag‘lub etilganidan so‘ng O‘rta Osiyo hokimliklari xoqonlikka bo‘ysundirilgan. Xoqonlik boshqaruviga ko‘ra O‘rta Osiyo hokimliklari boshqaruvi mahalliy hokimlarga qoldirilib faqat boj va yasoq soliqlarini undirib olish orqali boshqarilgan. VI asrning 80-yillarida xoqonlik ikki qismga Sharqiy va G‘arbiy xoqonliklarga ajraladi. O‘rta Osiyo G‘arbiy xoqonlik tarkibiga kirib xoqonlikning markazi Yettisuv shahri hisoblangan 8 . Mahalliy hokimliklar tobora markaziy hokimiyatga bo‘ysunmaslikka intilar edi. G‘arbiy xoqonlik davrida mahalliy hokimlarning mustaqillikka bo‘lgan intilishi yanada kuchayib bordi. Tun yabg‘u xoqon 618-yilda Yettisuvning Suyob shahrida taxtga o‘tirdi. U boshqaruv markazini Choch vohasidagi Mingbuloq mavzesiga ko‘chirdi va bu yerdan turib o‘lkadagi katta- kichik viloyatlar boshqaruvchilarining har biriga eltabar unvonini taqdim etgan. Ular huzuriga tudunlar yuborgan. Eltabar unvoni turk xoqonligida yuqori darajali unvon edi va ma‘nosi ―elni tutib turuvchi‖ bo‘lib, tudun esa ―bo‘ysundirilgan o‘lkalardan soliq yig‘ishni tashkil qiluvchi noib ma‘nosini anglatgan. Bundan tashqari manbalarning guvohlik berishicha To‘n yabg‘u xoqon o‘z ajdodlaridan ko‘ra boshqaruvda ancha ilg‘or bo‘lib Sosoniylarga yaqin bo‘lgan 27 viloyatni o‘z ichiga olgan Toxaristonni boshqarish uchun Tarshad ismli o‘g‘lini tayinlaydi 9 . To‘n yabg‘u xoqon tobe hukmdorlarni boshqarish uchun xoqonlikda mavjud ananaviy usul-nikoh rishtalari orqali boshqaruv ni yo‘lga qo‘ydi. Xitoy yilnomalarida keltirilishicha Samarqand hukmdori Kyumuchji uning qiziga uylandi. bundan ko‘rinib turibdiki Samrqand o‘sha davrda Sug‘d konfedertasiyasining 8 G‘. Boboyorov. To‘n Yabg‘u xoqon qissasi. Toshkent-2011y. B. 9 9 Бичурин (Иакинф). Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии. Санктпетербургъ-1851г. C. 330 10 markazi hisoblanib uning mavqeyi ancha yuqori bo‘lgan. O‘rta Osiyoga arablar bosqini davrida ya‘ni 673 yilda arablar Amudaryodan o‘tib Buxoro muzofotiga yurish qildi. Bu paytda Buxoro Sug‘d konfederatsiyasi tarkibida bo‘lib uni Bidunxudotning rafiqasi Xotunxudot o‘g‘li Tug‘shoda (Tag‘shoda) kichik yoshli bo‘ganligi tufayli o‘zi boshqarar edi. Ubaydulloh ibn Ziyod Buxoro shahriga yaqinlashgach Malika G‘arbiy turk xoqonligiga odam yuborib yordam so‘raydi va Ubaydulloh ibn Ziyodga ham odam yuborib yetti kun muhlat so‘rab men sening itoatingdaman deya ta‘kidlaydi 10 . Yordam kelmagach Ubaydulloh ibn Ziyodga yana odam yuborib yetti kun muhlat so‘raydi. Turk lashkarlari yetib kelib ikki o‘rtada sodir bo‘lgan muhorabada Ubaydulloh ibn Ziyodning qo‘li baland keladi. Xotunxudot qal‘aga yashirinadi va uning bir poy etigi va paypog‘i tushib qoladi. Etik va paypoq tilla iplar bilan tikilgan va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan edi baholasalar ikki yuz ming dirham bo‘ldi. Tug‘shoda ulga‘ygach Buxoro hukmdori bo‘ladi va Qutayba Buxoroni egallagandan so‘ng iymon keltiradi. Shundan so‘ng Qutayba ibn Muslim Buxoro boshqaruvini Tug‘shoda qo‘lida qoldiradi. Dastlabki arablar bosqini davrida ham hokimlarning mavqeyi yuqori bo‘lgan. 720 yilda Samarqand hokimi G‘urak va Panjikent hokimi Divashtich boshchiligida qo‘zg‘olon ko‘tarildi. 722 yilda Divashtich Xuroson noibi huzuriga chaqirildi va So‘g‘daga ixshidlik qilish huquqini qo‘lga kiritdi 11 . Hatto arablar davrida ham O‘rta Osiyo hokimliklarining aksariyatida mahalliy boshqaruv qoldirilgan bo‘lib xalifalikda ularning mavqeyi yuqori bo‘lgan. Turklar jahon tarixidagi eng qadimiy va doimiy xalqlardan biri. Bu katta milliy jamoa bo'lib, uning tarixi to'rt ming yildan oshadi. Turk, turkiylar — jahondagi eng qadimiy va yirik etnoslardan birining nomi. So nggi davrda jahonʻ olimlari, jumladan, o zbek olimlari tomonidan amalga oshirilgan tadqiqotlar ʻ natijasida va qadimiy xitoy manbalaridagi ma lumotlarga ko ra, ushbu atama bundan ʼ ʻ 3,5—4 ming yil muqaddam rayemsimon iyerogliflar bilan yozilgan bitiklarda «tiyek» va «tiauk» shaklida uchraydi. Turk so zi baquvvat, barkamol, ʻ 10 Abu Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi. Toshkent-1993. B. 39 11 M.Ishoqov. Unutilgan podsholikdan xatlar. Toshkent-1992. B. 15 11 odillik kabi ma nolarni anglatadi, degan fikrlar mavjud. Qadimgi Xitoy manbalaridaʼ turklar qiyofasi chuqur ko zli, qirra burunli, basavlat va sersoch deb ko rsatiladi. Bir ʻ ʻ necha ming yilliklar davomida turkiy qabilalar ko p marta birlashgan va ʻ parchalanganligi tufayli ularning qabilaviy tarkibi o zgarib turgan. Milloddan ʻ avvalgi 2-asrdan — milloddan 3-asrgacha bo lgan davrda Turklar Hun xoqonligi ʻ tarkibida bo lganligi sababli Xitoy manbalarida ―shyunnu , ―hunnu deb ham ʻ ‖ ‖ atalgan. Mazkur xoqonlik yemirilgandan keyingi 300-y. ga yaqin davr davomida xitoylar Turklarni tiyekle (zamonaviy tilda tele) deb atashgan. 6-asrda Turklarda bo lgan Ashina avlodi kuchayib Turk xoqonligini barpo etgan. ʻ Xitoy manbalariga kura, 9-asrda tilga olinadigan Turk qabilalari 58 ta nom bilan ajratilgan. Shulardan 22 tasi uyg ur (ittifoqchilar) deb nomlangan. Uyg ur ʻ ʻ xoqonligi tugatilganidan so‘ng bularning katta bir qismi Turkiston hududida joylashgan (q. Turk). Turkiya olimlari asarlarida Turk qabilasi ko kturk deb ham ʻ ataladi. Tadqiqotlarga ko ra, ko kturk so zi tangriga, ya ni osmonga ishongan ʻ ʻ ʻ ʼ Turklar, balandlik, ko k bo ri totemi bo lgan Turklar kabi ma nolarni anglatgan. ʻ ʻ ʻ ʼ Markaziy Osiyoda Turk toponim, etnonim, gidronim sifatida ko plab uchraydi. ʻ Uning turar joylari Osiyo, Evropa, Afrikani qamrab oladi. Turkiy xalqlarning ilk manzilgohlari, birinchi navbatda, O'rta Osiyo platolari edi. Bu sharqda Xingan tog'laridan Kaspiy dengizi va g'arbda Volga daryosigacha, shimolda OrolIrtish suv havzasidan tortib to keng hududlar tog‘ tizimi Hindu Kush janubda O'rta Osiyo platolari asosan keng dashtlar edi. Urug'li hududlar Kaspiy va Orol dengizining shimoliy qismidan Balxash ko'lidan Xingan tog'larigacha bo'lgan. Bu hududlarning janubidagi qumli dashtlari cho'l bo'lgan joylarda tugagan 12 . Qumli dashtlar mintaqasi Oltoy tog'laridan sharqdan g'arbgacha cho'zilgan unumdor yerlarni bog'lab turardi. Tarixchilar O'rta Osiyo hududini turklar yashaydigan eng qadimiy mintaqa deb hisoblab, ularni o'rganib, ikkita mintaqani - Tyan-Shanning shimoli va janubini ajratib ko'rsatishadi. Tyan-Shan janubidagi viloyat Sharqiy Turkiston. Bu hududning shimolida Oltoy tog'lari, Jungar tekisligi 12 Abdulahat Xo jayev.Turk. ʻ 12 va Irtish daryosi bor. Bu hududlarda dinamik, ko'chmanchi turkiy jamoalar yashagan. Dastlab, hududlarga qarab, turklar dehqonchilik bilan shug'ullangan va iqlimning keskin o'zgarishi bilan chorvachilikka o'tishgan. Hayvonlar uchun yaylovlarni topish uchun ular yurishga majbur bo'lishdi. Bu holat turkiy xalqlarning yarim ko'chmanchi hayotini oldindan belgilab qo'ydi. Klaprot va Vamberining turkiy tarixini o'rgangan va tadqiq qilgan olimlar xitoy manbalariga tayanib, Oltoy tog'lari etagini "turkiy xalqlar vatani" deb atashgan. Mashhur turkolog Radlovning so'zlariga ko'ra, bu hudud Oltoydan sharqda joylashgan zamonaviy Mo'g'uliston hududini qamrab olgan. Turk va mo'g'ul tillarining o'xshashligiga asoslanib, Ramstedt turklar Mo'g'ulistondan kelib chiqqan deb taxmin qilgan. Markaziy Osiyodagi turkiy tarix bo'yicha taniqli ekspert Bartold ham Mo'g'uliston hududidagi hududni turkiy xalqlarning vatani deb atagan. Bugungi kunda bu qarashlar eskirgan va ko'rib chiqilayotgan hududni kengaytirish kerak 13 . Lingvistik va arxeologik tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, turkiy xalqlarning vatani Oltoy tog'larining g'arbiga cho'zilgan. Mashhur turkolog Nematning fikricha, turkiy xalqlarning vatani zamonaviy Qozog'iston hududida, ya'ni Oltoy va Ural tog'lari oralig'ida izlanishi kerak. Sibir va Oltoy tog'larining janubiy viloyatlarida olib borilgan arxeologik va etnografik tadqiqotlar davomida turkiy xalqlar qadimgi qadimiy hududlari bilan bog'liq ba'zi natijalarga erishildi. Kiselevning "Qadimgi Sibir tarixi" asarida (1951) ta'kidlanganidek, Baykal ko'lidan shimolda, Lena daryosi va Semirechye mintaqasida topilgan "g'or rasmlari" va arxeologik topilmalar bu yerlarning etnik xususiyatlarini aks ettiradi va qadim zamonlardan beri saqlanib qolgan. Tarixiy manbalarga ko'ra, turkiy jamoalarning birinchi turar joylari Oltoy tog'lari hududida bo'lgan. Tyan-Shan va Oltoy tog'lari orasida yashagan turklar Oltoy xalqlari qatoriga kiradi. O'rta Osiyo hududlarida yashagan turkiy xalqlar, geografik va ijtimoiy hayot sharoitlarining o'zgarishi tufayli bu yerlarni tark etishga majbur bo'lgan. Yangi hududlarda turklar ko'plab mustaqil davlatlarga asos soldi. 13 Ayagan, B.G.Turk xalqlari: entsiklopedik ma'lumotnoma.-Olmaota: Qozoq ensiklopediyalari.2004.B. 256 13 Turklarning birinchi ko'chish oqimlari qaysi davrga to'g'ri kelishi aniq ma'lum emas, lekin u miloddan avvalgi I ming yillik boshlarini o'z ichiga oladi deb ishoniladi. Katta ko'chirish natijasida turklar Kaspiy dengizining janubi va Eron tog'lari orqali o'tib (ularning ba'zilari Eronda qoldi) Mesopotamiyaga tushib, u yerdan Suriya, Misr, Anatoliya va orollariga bostirib kirishdi, Egey dengizi. Bu yerda tarixning turli davrlarida mustaqil turkiy davlatlar tashkil etilgan: Saljuqiylar davlati, Saljuqlar sultonligi, Usmonli imperiyasi va Turkiya Respublikasi. IV asrning oxiriga kelib, turklar Kaspiy dengizining shimolidan o'tib, Shimoliy -Sharqiy Osiyodan Sharqiy Evropaga ko'chib o'tdilar. Vaqt o'tishi bilan ular Markaziy Evropaga, Bolqon yarim oroli va Dunay daryosi vodiysiga joylashdilar. Keyinchalik bu hududlarda turkiy davlatlar ham vujudga keldi. Miloddan avvalgi 2500 yilda boshlangan turkiy xalqlarning sharqqa harakati uzoq vaqt ma'lum uzilishlar bilan davom etdi. Xitoyning zamonaviy hududlari - Shansi va Gansuga joylashib olgan turklar o'z madaniyati va sivilizatsiyasini bu yerlarga olib kelishdi va uzoq vaqt Xitoyda hokimiyatni qo'llarida ushlab turishdi. Shan davlatiga asos solgan Shan sulolasi, turklar urug‗idan chiqqan Chov sulolasi tomonidan vayron qilingan (miloddan avvalgi 1050-247 yillar). Vaqt o'tishi bilan kuch topgan Chjou sulolasi siyosiy ittifoq tuzdi, bu uning boshlanishi hisoblanadi. Shimolga ko'chib kelgan turklar Sibirning serhosil yaylovlariga joylashdilar. Ammo yakut va chuvash turklari bu hududlarga qachon kelgani haqida aniq ma'lumot yo'q. O'rta Osiyodan turkiy qabilalarning harakati tarixning birinchi asrlarida boshlanib, o'rta asrlarning oxirigacha davom etgan 14 . Ba'zi turklar o'z vatanlarini umuman tark etmadilar va Sirdaryo, Amudaryo, Ili, Irtish, Tarim va Shu daryolari vodiylarida yashadilar. Vaqt o'tishi bilan bu yerlarda madaniy va sivilizatsion ma'noda sezilarli rivojlanishni ko'rsatgan yirik davlatlar vujudga keldi. Muhammad al-Qoshg'ariy "Turkiy lahjalar to'plami" da, XI asrda turkiy xalqlar haqida gapirar ekan, o'g'uzlar, qipchoqlar, uyg'urlar, qarluqlar, qirg'izlar, yagmalar, bolgarlar, boshqirdlar va boshqalar kabilar haqida ma'lumot 14 Soatova G. ―O‘zbekistonda O‗rxun-Enasoy yofgorliklari tadqiqi O‗zbek tili va adabiyoti jurnali, 2020-yil, 6-son; ‖ B. 48-49 14 beradi. ularning ko'pchiligi o'g'uz va qipchoqlar qabilalari edi. XI asrning ikkinchi yarmidan keyin Sirdaryo vodiysida yashovchi qabilalardan bo'lgan o'g'uzlar G'arbiy Osiyo va Anatoliyaga, Irtish daryosi havzasidagi qipchoqlar ommaviy ravishda Kaspiy va Qora dengiz shimolidagi pasttekisliklarga ko'chib ketishgan. VI asrda bolgarlarning bir qismi zamonaviy Bolgariya hududiga tushgan. Ko'p yo'nalishli migratsiya oqimiga qaramay, turkiy qabilalar uyushmalarining muhim qismi Markaziy Osiyoda qoldi. Bu tarixiy fakt turkiy jamoalarning shakllanishi va hozirgi tuzilishi nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. G'arbiy turklar nomi bilan mashhur bo'lgan katta guruhga O'g'uz qabilasi asos bo'ldi. Qipchoqlar, shuningdek, Qora dengizning shimolidan Dunayga qo'shilishigacha bo'lgan hududlarda yashagan boshqa turkiy xalqlarni o'z ichiga olgan katta jamoani tashkil qildilar. 15 I bobga xulosa Binobarin, qipchoqlar bugungi kunda "Sharqiy Evropa turklari" nomi bilan mashhur bo'lgan guruhning asosiga aylandi. Uchinchi guruhni Chag‘atoy va O'zbek uluslarining birlashishi natijasida hosil bo'lgan "Sharqiy turklar" yoki "Turkiston turklari" tashkil qiladi. Bu jamoani O'rta Osiyoda qolgan boshqa turkiy qabilalar tashkil qilgan. Bu tarkibga keyinchalik Turkistonga qaytgan qipchoqlar guruhlari ham kirgan. To'rtinchi guruhga Sibir va Oltoy turklari kiradi. G'arbiy Sibir va Oltoyning turli qabilalari asosan qipchoq yoki qirg'iz asli turklardir. Xulosa o‘rnida shuni ta‘kidlash joizki, tarix — tabiat va jamiyatdagi har qanday o‗zgarish va rivojlanish jarayonini ifodalovchi atama; insoniyat va uning hayoti, avlodlar almashuvi, sivilizatsiyalar, jamiyat va davlatlar shakllanishi, o‘tmishi va taraqqiyoti bilan bog‗liq jarayonlarni o‗rganuvchidir 15 . Birinchi Prezident I.Karimov tarixning ma'naviyatda tutgan o‗rniga yuksak baho berib: "Ma'naviyatini tiklashi, tug‘ilib o‗sgan yurtida o‗zini boshqalardan kam sezmay, boshini baland ko‗tarib yurishi uchun insonga, albatta, tarixiy xotira kerak... Kim bo‗lishidan qat'i nazar, jamiyatning har bir a'zosi o‗z o‗tmishini yaxshi bilsa, bunday odamni yo‗ldan urish, har xil aqidalar ta'siriga olish mumkin emas. Tarix saboqlari insonni hushyorlikka o‗rgatadi, irodasini mustahkamlaydi. Inson uchun tarixidan judo bo‗lish — hayotdan judo bo‗lish demakdir... Bu g‘oyaning zamirida xalqimizning o‗zligini anglashi yotadi. Haqqoniy tarixni bilmasdan turib esa o‗zlikni anglash mumkin emas". Demak tarixning qaysi sohasi va bo‘lagi bo‘lmasin uni albatta chuqur o‘rganish har bir insonning vazifasidir. 15 Кляшторний С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии, Москва, 1964; C. 226 16 II BOB. O‘RTA OSIYO XALQLARI TURK XOQONLIGI DAVRIDA 2.1 Turk xoqonligida davlat boshqaruvi Turk xoqonligida davlatning oliy hukmdori ―xoqon unvoniga ega bo`lgan.‖ Xitoy manbalari ma‘lumotlariga ko`ra, turkiylar xonni taxtga o`tqazishda maxsus marosim o`tkazishgan. Ya‘ni, amaldorlar bo`lajak xonni kigizga o`tqazib, quyosh yurishi bo‘ylab 9 marotaba aylantirganlar, ishtirokchilar esa uni qutlab va ulug`lab turganlar. So`ngra xonni otga o`tqazib, bo`yniga ipak mato bog`laganlar va undan ―Siz necha yil xon bo`lmoqchisiz? deb so`raganlar. U necha yil xon bo`lishini ‖ aytgan va shu muddat tugagach taxtdan ketgan. Qadimgi turkiy afsonalarda berilishicha, turklarning tasavvuriga ko`ra, davlatchilikning markazi, davlatni o`z qo`lida birlashtiruvchi shaxs xoqon hisoblangan. Boshqaruvda xoqonlarning hukmron sulolasi asosiy bo`lib u uchta kuch - osmon (tangri), yer-suvning kuch va irodasi hamda turk xalqining yaratuvchanlik faoliyati tufayli yuzaga keltiriladi. Xoqondan keyingi shaxs, birinchi amaldor ―Yabg`u (Bahodir) bo`lib, u bosh ‖ sarkarda hisoblangan 16 . Ammo, yabg`u taxtga merosxo`rlik qila olmas edi. Turk xoqonligi taxtiga vorislik tartibi turk davlatchiligi tuzilishi uchun xos bo`lgan uluslarga bo`linish tizimiga asoslanib belgilanar edi. Ushbu tizimga ko`ra taxt aksariyat hollarda otadan o`g`ilga emas, akadan ukaga, amakidan jiyanga meros qolar edi. Taxt merosxo`ri tegin (shahzoda) deb yuritilgan. Shahzodalar to taxtga o`tirgunlariga qadar o`zlariga berilgan uluslarni boshqarib turganlar. O`rta Osiyodagi mahalliy hokimlarning faoliyatini nazorat qiluvchi amaldor, xoqonning nazoratchisi – ―tudun deb atalgan. ‖ Turk hoqonligi konfederativ davlat bo`lgan. Turkiylar o`z yurti va davlatini ―el deb ‖ atashgan. Birinchi turk xoqoni Buminxon elxon unvoniga ega bo`lganligi bejiz emas. Xoqonlik tarkibidagi ko`plab qabila va elatlarni birlashtirish va boshqarib turish, ulardan ma‘lum miqdordagi soliqlar va o`lponlarni o`z vaqtida yig`ib olish maqsadida xoqonlikda maxsus ma‘muriy va harbiy-siyosiy boshqaruv tizimi joriy 16 17 etilgan edi. Davlatni boshqarishda xoqonga uning yaqin qarindoshlari, eng avvalo, hukmron sulola a‘zolari va ular tomonidan barpo etilgan boshqaruv tizimi yordam berar edi. Qadimgi turkiy bitiklarga ko‘ra u 4 ga bo‘lingan: qarindoshlar; xoqonga ittifoqdosh bo‘lgan qabila va xalqlar; xoqonning o‘ng tomonida o‘tiruvchi amaldorlar va ma‘muriy xodimlar, xoqonning chap tomonidan joy olgan amaldorlar va ma‘muriy xodimlar. Xoqonning qarindoshlari- o‘g‘illari, amakisi, jiyanlari va og‘a-inilariga tegin unvoni berilgan. Xitoy manbalarining ma‘lumot berishicha, qadimgi turk davlatidagi mansablarning asosiy shtati 28 ta bo‘lgan, bunda ularning faqat 5 tasi oliy mansabdor hisoblangan: Exu (yabg‘u), She (shad), Dele (teginlar), Silifa (eltabarlar) va Tutunfa (tudunlar). Qolgan 23 kichik amaldorlardan iborat bo‘lgan. Barcha mansablar meros qilib qoldirilar edi. Turk xoqonligi davlatining asosini yer bilan birga xalq tashkil etar edi. O`z davrida O`rta Osiyoda davlatchilikning mustaqil va an‘anaviy shakllarini rivojlantirgan turkiylar davlati mavjud jamiyatning muayyan ijtimoiy tuzilmalariga va qadimgi turklarning davlat tomonidan tashkil etilgan hamda nazorat qilinadigan xo`jalik faoliyatiga tayanar edi. Tarixiy adabiyotlarda berilishicha, bu faoliyatning asosini ko`chmanchi chorvachilik tashkil etgan. Chorvador turklarda urug`- qabilachilik an‘analari nihoyatda kuchli bo`lib, qabila va urug‘ jamoalarining asosi katta oilalardan iborat bo`lgan. Ko`chmanchi chorvadorlar xalq ommasini turklar ―budun‘‘ yoki ―qora budun deb atashgan. Turklardagi qabila va urug ‖ jamoalarining katta oilalarida uy qullari ham mavjud bo`lar edi. Qullarning ko`payishi bilan sinfiy munosabatlar tarkib topa boshlagan. Lekin qulchilik ijtimoiy hayotga keng kirib kelmagan. Shu bois bo`lsa kerakki, manbalar xoqonlikda qullar mehnatidan keng foydalanish haqida amalda hech qanday ma‘lumot bermaydi 17 . Ayrim tadqiqotchilarning fikricha, ko`proq ayollar mexnatidan foydalanilgan va qullar asosan uy ishlari bilan shug`ullanishgan. Ko`pincha jamoada ayollar qul qilib olib ketilar edi. Lekin, qul ayollardan ham og`ir ishlarda foydalanilmay, balki uy-ro`zgor ishlarida ishlatilinar edi. Qul erkakmi, ayolmi baribir qochib ketavergan. 17 Abdirahimova N.A Isakova.M. S, Sulaymonova.Z.M Davlat muassasalari tarixi.T., ―Sharq‘‘, 2007-yil. B. 98 18 Qochgan qul ta‘qib qilinmagan va uning uchun hech kim tovon to`lamagan. Turk xoqonligining markaziy boshqaruv tizimi asosan yirik siyosiy davlat tadbirlari (davlat osoyishtaligini saqlash, davlat sarhadlarini kengaytirish, soliq tizimi, ichki va tashqi savdo, diplomatik munosabatlar va bosh.) bilan mashg`ul bo`lib o`zlari zabt etgan hududlardagi boshqaruv tizimiga ma‘lum darajada erkinlik berilgan. Shuning uchun ham Farg`ona, Sug`d, Shosh, Toxariston, Xorazm va boshqa mulklardagi boshqaruv tartibi asosan mahalliy sulolalar qo`lida bo`lgan. Misol uchun, Sug`d va Farg`onada oliy hukmdor -ixshid, Toxaristonda - malikshoh, Xorazmda - xorazmshoh, Keshda - ixrid, Buxoroda - xudot, Ustrushonada - afshin, Choch va Iloqda -budun deb atalgan 18 . Turk xoqonligi davrida Sug`d hududlariga hozirgi Panjikentd an Karmanagacha bo`lgan yerlar kirgan. Buxoro esa, VII asrdan boshlab mustaqil mulklar ittifoqidan iborat bo`lgan. Sug`dning mahalliy hokimlari ayrim vaqtlarda Choch va Xorazmning mustaqil hukmdorlari birlashar edilar. Bunday yirik siyosiy birlashmalar ma‘lum muddatlarda yirik shaharlarda o`z qurultoylarini o`tkazib turganlar. Farg`ona Sug`d siyosiy ittifoqiga kirmagan bo`lib, u alohida mustaqil davlat edi. Uni afshin boshqargan bo`lib, Farg`onaliklar Tyanshan xalqlari bilan o`zaro aloqada bo`lganlar Xorazm boshqa mulklarga nisbatan ancha mustaqil edi. Mamlakatni Afrig`iylar sulolasiga mansub podsholar boshqarib turgan. Ta‘kidlash lozimki, Turk xoqonligi ma‘lum darajada to`liq ishlab chiqilgan jinoiy qonunchilikka ega bo`lgan. Sodir etilgan jinoyat uchun jazoning asosiy turlari - qatl etish, odam a‘zolarini kesib tashlash, zararni to`lash, mol-mulk tarzida tovon to`lashdan iborat edi. Misol uchun, manbalarning ma‘lumot berishicha, o`lim jazosi davlatga qarshi jinoyatlar uchun (isyon ko`tarish, sotqinlik) hamda nohaq yoki qasddan odam o`ldirganlik uchun berilgan. O`g`irlik qilgan yoki buzuqlik qilgan shaxsning qo`li yoki oyog`i kesilgan. Shaxsga qarshi qaratilgan boshqa jinoyatlar yetkazilgan zararni o`n barobar qilib to`lash, jarohat yetkazgani yoxud mayib qilgani uchun mol-mulk tarzida tovon to`lash, qizi, xotinini qullikka berish, suyagini 18 Usmonov.Q, Sodiqov.M, Burxonov.S O‘zbekiston tarixi. T., ―Iqtisod-Moliya‘‘, 2006-yil. B. 58-59 19 sindirganlik uchun esa ot berish yo`li bilan jazolanardi. O`rta Osiyoni ma‘lum hududini o`z ichiga olgan G‘arbiy Turk xoqonligi ilk feodal monarxiyasi shaklida idora etiluvchi davlat sifatida tashkil topgan. Bu davlat nisbatan yagona hisoblangan, lekin uning hududi bir necha podsholiklarga bo`linib ketgan, ularning orasidagi aloqalar unchalik mustahkam bo`lmagan. Shu sababli G‘arbiy Turk hoqonligini qat‘iy markazlashgan davlat deya olmaymiz. G‘arbiy Turk xoqonligini monarxiya shaklidagi davlat bo`lib, uning tepasida xoqon turgan. Xoqonga oliy qonun chiqarish hokimiyati tegishli bo`lgan. Mahalliy mayda hukmdorlar xoqonga bo`ysunib, unga soliqlar to`lab turar va hadyalar yuborar edilar. Bunday soliqlarning, bojlarning miqdori va boshqalar haqida xoqonning amr-farmonlari bo`lganligi tabiiy. Lekin bular bizgacha yetib kelgan emas. Ijro etuvchi hokimiyat ham xoqon qo`lida bo`lgan. Uning o`zi ma‘muriyat boshlig`i edi. Xoqon harbiy kuchlarining tepasida turib, urushlarda u shaxsan o`zi qo`shinlarni boshqarib turgan. Xoqon monarx hisoblansa ham davlat ishlarini o`ziga yaqin maslahatsiz yakka o`zi hal qila olmagan. Uning atrofini qarindosh-urug`lardan iborat bir guruh oqsuyaklar o`rab turgan va unga maslahatlar berib turgan. Bu o`ziga xos kengash bo`lib, u hech qanday huquqiy hujjat bilan rasmiylashtirilmagan edi. Bundan tashqari G‘arbiy Turk xoqonligida, Sharqiy Turk xoqonligidagi singari xoqon tomonidan qurultoylar zadogonlar yigilishlari chaqirilib turgan. Ularda eng muhim davlat masalalari urush va tinchlik, o`zaro nizo-adovatlarga oid va boshqa shu kabi masalalar muhokama qilingan. Qurultoylar xoqon faoliyatini yo‘naltirib turgan. Mahalliy joylarda hokimiyat qabila boshliqlari qo`lida bo`lgan. G‘arbiy Turk hoqonligida 10 ta qabila yashab, ular 2 ta raqobatchi guruhga bo`linganlar. Har birining o`z qabila oqsoqoli bo`lgan edi 19 . VI asrda Zarafshon, Qashqadaryo, Amudaryo havzalarida 9 ta alohida o`lkamavjud bo‘lgan. Bular: Samarqand, Kesh, (Shaxrisabz, Naxshab, Qarshi yaqinida) Ishtixon, Kushoniya, Buxoro, Amul va Andxoy edi. Ularning tepasida podsholar turgan. Eng katta podsholik Samarqand podsholigi hisoblangan. Manbalar 19 Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchlik tarixi. T., ―Sharq , 2000-yil. B. 132 ‖ 20 shuni ko`rsatadiki, O`rta Osiyo knazliklarining qurultoyi Xorazmda chaqirilib, unda ular o`rtasida o`zaro ittifoq tuzilgan. Bu ittifoqqa faqat Termiz Toxariston va Farg`ona kirmagan. Ularning o`z knazlari bo`lib, mustaqil davlat bo`lganlar. Shunday qilib, Turk xoqonligi tarkibida O`zbekiston hududida juda ko`p katta-kichik davlatlar bo`lib, ularning mahalliy sulolarning vakillari idora etar edilar. Turk xonligi qo`shini otliqlaridan va piyoda askarladan iborat bo`lib, otliqlarni oqsuyaklarning vakillari, piyodalari esa oddiy xalq tashkil etgan. Xoqon va mahalliy boshliqlar o`zlarining shaxsiy gvardiyasiga ham ega bo`lganlar. Turk xoqonligining huquq tizimi haqida bir-bir ma‘lumotlar saqlanib qolmagan. Faqat shuni aytish kerakki, u O`zbekiston hududida asosan odat huquqi amal qilib kelgan. Umumdavlat qonunchiligi bo`lmagan. Chunki Turk xoqonligi markazlashgan davlat emas edi. U bir necha mayda knazliklarga bo`linib ketgan va ular orasidagi aloqalar juda zaif bo`lgan. (Shu sababli butun xoqonlikda yagona huquqiy tizim bo`lishi ham mumkin emas edi). Xoqon -Turk xoqonligida ushbu unvon oliy unvon hisoblanib bu unvon ostida oliy hokimiyatni markazdan boshqarganini ko‘rishimiz mumkin. Avvalo ―xoqon unvoni Sharqiy Turk xoqonligida ishlatilgan bo‘lsa keyinchalik G‘arbiy ‖ Turk xoqonligida ham qo‘llanganligini ko‘rishimiz mumkin. G‘arbiy Turk xoqonligida xoqonlikka o‘tish davri uch bosqichda amalga oshiriladi. I bosqich: ―Yabg‘ulik‘‘ VI asr 60-yillarning boshi va so‘ngi choragi davrida bo‘lgan; II bosqich: ―Yabg‘u-xoqonlik VI asr oxiri VII asr 30-yillari davomida ‖ shakllanganligini ko‘rishimiz mumkin. III bosqich: ―Xoqonlik‘‘ VII asrning 30- yillaridan to VIII asrning 2- choragigacha davom etib kelgan 20 . Teginlar – ―shahzoda (xoqonlik xonadoniga mansub) kishilarga va Ashina ‖ qabilasi va urug‘idan bo‘lgan shahzodalarga berilgan, ular voha ustidan nazoratni o‘rnatgan. Tudunlar – ―noib (biror elning yoki vassallar ustidan nazorat qilish va ‖ soliq yig‘imlarini amalga oshirishni tashkil etishga mas‘ul). Tarxon – ―imtiyozli 20 Xamidova.M O‘zbekiston davlati va huquqi tarixi (o‘quv qo‘llanma), T., ―Sharq , 2005- yil. B. 165 ‖ 21 harbiy amaldor (xoqonlarning joylardagi mas‘ul vakili) Tun yabg‘uxoqon (618-630)‖ davrida kelgan Xitoy sayyohi Syuan Szyan hayratlangan voqealardan birida shunday deydi: ‘‘Xoqonning atrofida ipak chakmon kiygan va sochlari o‘rilgan 200 ga yaqin ―da-gan (tarxon) deb ataluvchisarkardalar joy olishgandi. Chabish – ‖ ‖ ―lashkarboshi‘‘ (qo‘shin noziri) hisoblangan. Eltabir – ―noib bir elning ‖ boshqaruvchisi yoki harbiy unvon. Barluq – sud ishlari va fuqarolarning ustidan qonunning bajarilishi ustidan nazoratni o‘rnatgan. Damochi – ―tamg‘achi‘‘ Xitoy sayyohi Syuan Szyan Sharqiy Turkistonning vassal hukmdorlar xatlarini xoqonga bergan paytda xoqon xatlarni diqqat bilan kuzatgan va ko‘zdan kechirib ularni ―damochi (tamg‘achi) deb ataluvchi kishiga saqlash uchun topshirganini yozadi. ‖ Bu ma‘lumot xoqonlikda konsileriya - devon xizmati mavjud bo‘lganidan darak beradi. To`n yabg`u hukmronligi davrida amalda mustaqil bo`lgan O`rta Osiyo davlatlari ustidan nisbatan qattiq siyosiy nazorat o`rnatiladi. Chunki bu davlatlarning vassalligi faqat o`lpon to`lash bilan chegaralanar edi. Isfijobdan Toshkent vohasigacha, shimolda Janubiy Afg`oniston va shimoli-g`arbiy Pokistongacha bo`lgan hududlarga xoqon To`n yabg`uning ishonchli vakillari -tudunlar yuborilib, ular soliqlar yig`ish va xoqon qarorgohiga yuboriladigan o`lponlarni qattiq nazoratga oldilar. Mahalliy hokimlarga ularni xoqonlik ma‘muriy boshqaruviga qo`shilganlik ramzi sifatida turk unvonlari berildi. Shu bilan birgalikda To`n yabg`u nisbatan kuchli bo`lgan mahalliy hukmdorlar bilan shaxsiy munosabat larini mustahkamlashga harakat qildi. Manbalarda To`n yabg‘uning Samarqand hokimiga o`z qizini xotinlikka berganligi haqida ma‘lumot bor. Xitoy manbasi To`n yabg`u haqida ma‘lumot berar ekan shunday xabar beradi: - ―G`arb varvarlari hali hech qachon bunchalik qudratli bo`lgan emas ‖ 21 . Yakkah okimlik xususiyatiga ega bo`lgan To`n yabg`u boshqaruvi talontarojchilik urushlari natijasida boyib ketgan qabila zodagonlari orasida norozilik harakatlarini kuchaytirib yubordi. Boshlanib ketgan o`zaro kurashlarni 21 O‘zbekiston tarixi. Murtazayeva R.H. tahriri ostida T., ―Yangi asr avlodi . 2003-yil. B. 63-65 ‖ 22 bartaraf etishga harakat qilgan To`n yabg`uning tog`asi Qo`l Bahodir jiyanini o`ldirib o`zini Qo`l Elbilga xoqon deb e‘lon qiladi. Ammo, qabila boshliqlarining ayrimlari boshqa da‘vogarni qo`llab-quvvatlaganlari tufayli yana qabilalararo kurashlar boshlanib ketadi. 630-634-yillarga kelib xoqonlik o`zining Sirdaryoning g`arbidagi O`rta Osiyo mulklaridan mahrum bo`ldi. G`arbiy turk xoqonligining asosi bo`lgan dulu va nushibi qabilalari o`rtasida o`zaro kurashlar avj olib ketdi. 634-yilda nushibi qabilasi tomonidan qo`llab-quvvatlangan Ishbara Elterish Sher xoqon hokimiyat tepasiga keldi. U harbiy ma‘muriy tartib bo`lgan ―o`n o`q eli‖ boshqaruvini qayta tiklashga harakat qilib, qabila boshliqlarini o`ziga shaxsan tobe qilish maqsadida islohotlar o`tkazdi. Undan tashqari, amaldagi nazoratni amalga oshirish maqsadida Ishbara har bir mulkka xoqon urug`i a‘zosi - shodni jo`natadi. Shodlar qabila zodagonlari bilan hech qanday aloqada bo`lmay, ularnig markaziy hokimiyatga intilishini kuzatib borgan. Bu mahalliy hokimlarning siyosiy tashabbuslarini nihoyatda chegaralab qo`yar edi 22 . Ammo, Ishbara Elterish Sher boshchiligidagi xoqonlik hokimiyatining harbiy- siyosiy layoqati qaram mulklar va qabilalarni ushlab turishga qodir emas edi. 638- yilda dulu qabilasi o`zlariga jo`natilan shodni xoqon deb e‘lon qildilar. Shundan so`ng dulu va nushibi qabilalari o`rtasida og`ir va qonli urushlar bo`lib o`tib g`arbiy xoqonlik ikki qismga bo`linib ketdi. Shunday bo`lsada, xoqonlikdagi qabilalararo va sulolalararo urushlar 17 yil (640-657) davom etdi. Shunday qilib, VII asrning o`rtalarida G`arbiy turk xoqonligi zaiflashib bir necha qismlarga bo`linib ketdi. Vaziyatdan foydalangan Xitoyning Tan imperiyasi qo`shinlari 657- 659-yillarda Yettisuvga bostirib kirdilar. Xitoy bosqinchilariga qarshi kurashlar uzoq yillar davom etdi. Faqatgina VII asrning oxirlariga kelib xoqonlik o`z mustaqilligini tiklashga muvaffaq bo`ldi va xitoyliklar vakili Xusrav Bo`rishod mamlakatdan xaydab yuborildi. O`z davrida Turk hoqonligidagi madaniy jarayonlar Buyuk ipak yo`lidagi keng ko`lamdagi, xalqaro aloqalar tufayli jamiyatdagi siyosiy-iqtisodiy va ijtimoiy voqealar bilan o`zaro bog`liqlikda rivojlanib bordi. O`troq dehqonchilik 22 23 vohalari aholisi va dasht qabilalari o`rtasidagi madaniy aloqalar ayniqsa kuchaydi. Bu davrdagi madaniy hayot moddiy madaniyat buyumlari, me‘morchilik va san‘at, din va yozuv kabilarda o`z ifodasini topdi. Dehqonlar mavjud suv resurslari hamda lalmikor yerlar imkoniyatlaridan foydalanib, asosan don ekinlari hamda qovun, tarvuz, beda, uzumchilik, paxtachilik sohalaridan yuqori hosil yetishtirganlar. Mevali daraxtlardan bog`-rog`lar yetishtirishga alohida ahamiyat berilgan. Shahar aholisi asosan hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan mashg`ul edi. Dehqonchilik va konchilikdagi taraqqiyot ko`lami va sifati o`zidan keyingi uch tarmoq hunarmandchilik, qurilish, savdo-sotiq ravnaqi uchun qatta turtki bo`ladi. Shuning uchun bu vaqtda metalsozlik, zargarlik, kulolchilik, duradgorlik, shishasozlik keng rivoj topgan. Hunarmandchilik rivojiga turkiy aholi katta ta‘sir ko`rsatdilar. Chunki ularda qadimdan ko`pchilik kasb- hunarlar juda rivojlangan edi. Turkiy xoqonlik ulkan hudud ichida zarur tinchlikni ta‘minlaganligi natijasida ―Buyuk ipak yo`li samarali ishlashda davom etdi. O`lkaning asosiy savdo‖ hamkorlari Eron, Xitoy, Hindiston va Vizantiya edi. Bu mamlakatlarga to`qimachilik, ipakchilik mahsulotlari, qimmatbaho toshlar va ulardan ishlangan buyumlar, taqinchoqlar, dorivorlar, nasldor arg`umoqlar, bir necha xil tuz, sharob, bog`dorchilik mahsulotlari, qazilma boylik va hokazolar olib borilgan 23 . Ayniqsa Sug`d savdogarlarining mavqei kuchli bo`lgan. Shu ma‘noda xitoylik muallifning quyidagi guvohligi e‘tiborga sazovordir: ―(Sug`diyonalik) erkaklar yigirma yoshga to`lishlari bilan qo`shni mamlakatga oshiqadilar va qayerda qulaylik va manfaat bo`lsa u yerga ham qadam ranjida etadilar‘‘. O`rta Osiyoning shu davrdagi Marv, Poykand, Buxoro, Samarqand, Shosh, Isfijob, Suyob kabi shaharlari savdo-sotiqning markazlari edi. Xitoy bilan savdo munosabatlari ayniqsa, rivojlanib, 627-647-yillar mobaynida Xitoyga 9 marotaba savdo elchilari yuborildi. O`rta Osiyoda shu paytda 15 taga yaqin mayda davlatlar bo`lib, Buxoroda buxorxudotlar, Xorazmda xorazmshohlar, Shosh va Iloqda bo`dun va dehqonlar, Farg`onada 23 O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi. 3-tom. Toshkent., 2002-yil. B.334 24 ixshidlar hukmronlik qilishgan. Ularning hammasi Turkiy xoqonlikka qaram bo`lsa- da, amalda yarim mustaqil edilar. Ta‘kidlash joizki, O`rta Osiyoning turk xoqonligi tarkibiga kirgan davridagi moddiy madaniyati o`zida mahalliy o`troq xalqlar va ko`chmanchi turklarning mushtarakligini aks ettiradi. Ularning umumiyligi qurol- aslaxa, zeb-ziynat buyumlarining o`xshashligida, qimmatbaho metallardan ishlangan buyumlar ko`rinishida o`z aksini topgan. Tadqiqotchilarning fikricha, moddiy madaniyatdagi umumiylik, avvalo, O`rta Osiyo shahar va qishloqlari hamda turk xoqonlari manfaatlarining umumiyligi bilan bog`liq edi. Turkiylarning dini haqida ―Vey-shu va ―Suy-shu Xitoy‖ ‖ yilnomalarida qayd etilgan. Unda turkiylar dini odatlari haqida shunday ma‘lumotlar bor: 1-xoqon qarorgohiga Sharq tomonidan kiritilgan, bu bilan kun chiqish tarafga hurmat ma‘nosi ifodalangan, ayni paytda quyoshga sig`inishni ham bildirgan. 2-har yili xoqon o`z amaldorlari bilan maxsus, g`orga borib, ota-bobolari ruhiga qurbonlik keltirgan. 3-har 5-marotaba oy chiqishida va o`sha oyning o`rtasida xoqon yaqinlarini yig`ib, daryo bo`yiga borgan osmon ruhi (tangri) ga qurbonlik keltirganlar. Qabilalar o`rtasida ham turli xudolarga e‘tiqod qilish bo`lgan. Tangri (osmon ruxi) barcha qabilalar uchun yagona asosiy xudo bo`lgan. Unga doimiy qurbonliklar keltirganlar. Ular ruh abadiyligi, narigi dunyo borligiga ishonganlar. Biror kishi qazo qilsa yoniga boshqa kishilar, buyumlarni ham qo`shib ko`mganlar. Masalan, 576-yil Istemi-yabg`a vafot etganida u bilan birga 4 ta harbiy asir o`ldirilib ko`milgan. Muqanxon vafot etganida unga oxiratda xizmat qilish uchun 20.000 kishi o`ldirilib, birga ko`milgan. Qiyomat kunini turkiylar ―Qoldirilgan kun deb ‖ ataganlar. Turkiylar qabr toshlari, ya‘ni bitigtoshlar yoniga odamlarining tosh haykalchalarini qo`yishgan. Ular ―Balballar deyilgan. Bu balballar o`lgan ‖ odamning ruhiga bag`ishlangan yodgorlikdir 24 . Shamanizm o`sha davrda turkiylarning asosiy dini bo`lib, keyinchalik ular ichida buddizim, xristianlik va boshqa dinlar ham tarqalgan. Tosh bitiglarida o`lgan odamga madhiyadan tashqari, ko`plab tarixiy xodisa va voqealar ham bitilgan. 24 Tojiboyeva X Farobiy buyuk jamiyatshunos olim. T., ―Turon Zamin Ziyo‘‘ 2016-yil. B. 68 25 Bunday bitiglar ichida eng ma‘lumlari Kul tigin bitigtoshi, Bilga xoqon bitigtoshi, To`nyuquq bitigtoshi va boshqalar mashhurdir. Bular birgalikda O`rxun-Yenisey yozuvlari deb ataladi. Shuningdek, qog`ozga yozilib, Xitoydan topilgan 104 satrlik ―Ta‘birnoma asarida ham turkiylar xayotining sahifalari yor. Ko‘k-turklar idorasi‖ ostida yashayotgan turk arvoniy xalqlari orasida ham budda dini keng yoyilgandi. Buddaviy rohiblar dinlarini turk xoqonlariga va xalqiga qabul qildirmoq uchun jonlarini jabborga berishar edi. Chunonchi, Muqonxonning xalafi Topu (topo)xon (572-581) bir rohibning ta‘sirida budda diniga kiradi va bundan keyin hukmdorlik mavqeini o‘sishiga ishonadi. Biroq ushbu hodisa dinning yoyilishiga hech qanday ta‘sir o‘tkazmaydi. Ko‘k-turklarning xoqoni Tung yabg‘u 626-yilda ziyoratga kelgan bir rohibni hurmat bilan kutib olib, uning sharafiga bazm beradi. Biroq barcha g‘ayrat va tashviqotga qaray, turklar o‘z shomoniy dinlariga sodiq qolganlar. Turk xoqonligi davri O`rta Osiyoda ko`plab yirik shaharlar mavjud edi. Katta va kichik shaharlarda hunarmandchilik, me‘morchilik, rassomlik, haykaltaroshlik kabilar rivojlanadi. Ularning ayrim namunalari o`sha davrda bunyod etilgan qasr va saroylarni bezagan devoriy suratlar va ganchkor naqshlar, haykallar va haykalchalar, tangalarda zarb etilgan ramzlar sifatida bizning kunlarimizgacha saqlanib kelgan. Ularda o`sha davrdagi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotdagi o`zgarishlar o`z aksini topgan. Surxon vohasidagi Bolaliktepa, Zarafshon vodiysidagi Panjikent, Varaxsha va Afrosiyob, Farg`onadagi Quva xarobalaridan topilgan devoriy suratlar manzaralari shular jumlasidandir 25 . Bu davrda ulkan hududlarda yashagan turli xalqlarning til va yozuvlari bir- birlariga ta‘sir o`tkazgan edi. Arab yozuviga qadar turk-runiy, uyg`ur, moniy, sug`d, braxma, kxaroshtiy, xorazmiy va suryoniy yozuvlari mavjud edi. Sug`d, Xorazm va Toxariston aholisining alohida-alohida yozuvlari bor edi. Sug`d va Xorazm yozuvlari oromiy yozuvi asosida paydo bo`lgan bo`lsa, bu yozuvlar asosida Toxariston yozuvi paydo bo`ladi. Sug`d yozuvlari keng hududlarga tarqalgan bo`lib, 25 Eshov.B O‘zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi. T., ―Sharq 2012-yil. B. 98 ‖ 26 bu jarayon Sug`diylarning yangi yerlarni o`zlashtirish faoliyati va savdogarlarning ipak yo`lidagi say-xarakatlari bilan bog`liq edi. Shu bois bo`lsa kerakki, Sug`d tilidagi yozma yodgorliklar O`rta Osiyo, Qozog`iston, Sharqiy Turkiston, Pokiston va Mo‘g`uliston hududlaridan topib tekshirilgan. Sug`d yozuvi ish yuritishda, savdo va madaniy aloqalarda katta ahamiyatga ega bo`lib, qadimgi uyg`ur, mo‘g`ul va manjurlar yozuvlari paydo bo`lishiga asos bo`ldi. Bu davrda Xorazmda mahalliy yozuv keng tarqalgan va amalda bo`lgan. Tuproqqal‘adan shoh arxivlarining topilishi bunga misol bo`la oladi. Boy bezaklar, sopol, metall idishlar, devoriy sur‘atlar, kiyimlardagi tasvirlar bu yerda tasviriy san‘atning rivojidan dalolat beradi. Turklar sarrojlik, ruda qazib olish va undan qurol-yarog` yasashda ayniqsa mohir edilar. Turklar yasagan qurol-yarog` va zeb-ziynat buyumlari o`zining xilmaxilligi va pishiqligi bilan ajralib turgan. Bu davrda konchilik ishlari ham ancha rivojlangan. Oltin, temir, kumush, mis, qimmatbaho toshlar, turli ma‘danlar Sug`d, Shosh, Farg`ona, Qashg`ar, Tohariston kabi viloyatlardan qazib olinganligi manbalarda aniq ko`rsatilgan. O`rta Osiyoning Turk xoqonligi tarkibida bo`lishi o`sha davr davlatchilik tarixi, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot uchun muhim ahamiyatga ega bo`ldi. Avvalo, Turk xoqonligi juda katta hududlardagi turkiy qabilalarning birlashuvi va jipslashuviga keng imkoniyatlar yaratib, O`rta Osiyodagi ayrim turkiy xalqlar shakllanishiga asos soldi. Yana bir ahamiyatli tomoni shundaki, avval Turk xoqonligi, keyin esa G`arbiy turk xoqonligining qudratli va ko`chmanchilarga xos shiddatli harbiy tashkiloti, Sug`diylarning bevosita aralashuvi tufayli olib borgan diplomatik siyosati Xitoy, Vizantiya va Eronning O`rta Osiyo ilk o`rta asrlar davri xalqlari va elatlariga nisbatan olib borayotgan tajovuzkorlik siyosati yo`liga mustahkam to`siq qo`ydi 26 . Bepoyon dasht va cho‘l hududlarida, serhosil va sersuv vohalarda tashkil topgan ulkan davlatbirlash malari kattagina hududlardagi shaharlar, hunarmandchilik, madaniyat, savdo-sotiq va o`zaro aloqalarning rivojlanishi uchun 26 27 keng imkoniyatlar ochib berdi. Masalaning yana bir eng muhim tomoni shundaki, Turk xoqonligi mavjudligi davr - ko`chmanchilar madaniyati insoniyat sivilizatsiyasining o`z yo`nalishi va jihatlariga ega bo`lgan o`ziga xos va betakror tarmog`i bo`lib, o`troq aholi madaniyati bilan aralashib, uyg`unlashgan madaniyat paydo bo`lishi davri bo`ldi. 28 2.2 Turk xoqonligi harbiy yurishlari va ishlatilgan qurollari O‗zbekiston mustaqillikka erishgandan so‗ng o‗lkamiz tarixini o‗rganish, tarixiy voqealarni tadqiq qilishga bo‗lgan harakat ortdi. Vatanimiz tarixida mavjud bo‗lgan davlatlar tarixini yoritish muhim ahamiyat kasb etdi. Bilamizki, temir davridan beri davlatlar bir-birining o rniga paydo bo lmoqda, bulardan yana biriʻ ʻ kichik qabiladan ulkan davlatga aylangan Turk xoqonligini ham aytish mumkin. Asli bu xalqning paydo bo lishi, hozirgacha ramzi bo layotgan bo ridan, Nuh ʻ ʻ ʻ payg ambargacha borib tarqaladi, Turk so zining lug aviy ma nosi ―kuchli , ʻ ʻ ʻ ʼ ‖ ―baquvvat degan ma no beradi. Ta‘kidlash joizki, turk atamasining ilk marotaba ‖ ʼ tilga olinishi 542-yilga to‗g‗ri keladi. Dastavval etnik xususiyatga ega bo‗lmay ijtimoiy ma‘noga ega bo lgan. Davlatning paydo bo lishi esa, tarixiy manbalarda ʻ ʻ Turk xoqonligining paydo bo‗lishi 551-552-yillarga to‗g‗ri keladi 27 . Dastavval, turklarning Ashin urug‗dan bo‗lgan Asan va Tuu turkiy qabilalar ittifoqiga asos solishadi. VI asr 50-yilIarining oxirlarida Istami xoqonga eftaliylarga qarshi harbiy harakatlar olib bordi. Turklar O rta Osiyo yerlarini bosib olgach, ʻ Buyuk Ipak Yo li katta qismining nazoratini o‗z qo llariga olishadi. Aynan shu ʻ ʻ savdo yo llari o rtasida Eron Sosoniylar bilan urush boshlandi. Ular o rtasida 2 ʻ ʻ ʻ marotaba jang bo ldi oxirida sulh bilan yakunlandi. Arablar O rta Osiyoni bosib ʻ ʻ olgunlariga qadar turklarning O‗rta Osiyodagi mulklari bilan Eron o‗rtasidagi chegaralar o‗zgarmadi. Turk xoqonlari o‗rtasidagi o‗zaro kurashlar 20 yildan ziyodroq, davom etib 603- yiida davlatning 2 ta: G arbiy va Sharqiy qismlariga ʻ bodinib ketishi bilan yakunlandi. Turk xoqonligi Tan imperiyasi tomonidan bosib olindi faqatgina VII asniing oxirlariga kelib xoqonlik o‗z mustaqilligini tiklashga muvaffaq bo‗ldi. Turk xoqonligi qisqa muddatda yirik maydonni egallagan davlat hisoblanadi. Bu davrga oid yozma manbalardagi ma lumotlar va qadimgi turk jangchilari ʼ bu o q tasvirlangan qoyatosh rasmlardan ma lum bo lishicha, qo shin ikki turda ʻ ʼ ʻ ʻ qurollanganini aniqlash mumkin: 27 O zbekiston Tarixi 1 kitob - T.: DONISHMAND ZIYOSI, 2021. B. 231 ʻ 29 ● 1) og ir qurollangan sovutli (zirhli) otliklar; ʻ ● 2) yengil qurollangan jangchilardan iborat bo lishgan. ʻ Qadimdanoq turklarning qo shini yengil qurollangan otlik kamondozlardan ʻ iborat bo lgan, Bunday qo shin tarqoq saf taktikasini qo llagan. Aniqrog i, ʻ ʻ ʻ ʻ dushmanga ma lum masofada turib birdaniga o q yog‗dirishgan Keyinchalik ham ʼ ʻ turk qo shinlarining asosini o q va yoy bilan qurollangan yengil otliklar tashkil etgan ʻ ʻ bo lib, ular tarqoq saf tortgan holda harakat qilishgan. Yozma manbalarda ʻ turklarning otda turib kamondan mohirlik bilan o q uzishlari alohida ta kidlagan. ʻ ʼ Arab, fors, yunon, slavyan va boshqa tillardagi manbalarda xam turklarning jangovar ko shini odatda otliqlardan iborat bo lganligi qayd etilgan. ʻ ʻ Bu ma lumot xoqonlikdagi har bir harbiy kishining jangovar ruhda ʼ tayyorlanganini ko rsatadi. Ularning orasida shaxsiy qo riqchilar - Ashina urug idan ʻ ʻ ʻ bo lgan xoqonlarning zirhli otlik gvardiyasi alohida ajratilgan edi. Mazkur ʻ gvardiyalar qo shinning asosini tashkil etib, armiyaning birmuncha jangovar va ʻ zarbdor qismi bo lgan. Xoqonning shaxsiy qo riqchilari (xos soqchilari) xitoy ʻ ʻ yilnomalarida ―fuli , ya ni bo ri deb atalgan. Turklarning bayroqlari dastasiga ham ‖ ʼ ʻ oltin bo rining boshi kiydirilgan. Bu bayroq xoqonning o rda-qarorgohi tepasida ʻ ʻ hilpirab turgan. Xitoy muarrixlari buning sababini turklar o zlarining kelib chiqishini ʻ unutmaganliklari ramzidir, deb izohlaganlar. Qo shin tarkibida Sug d chokarlarining ʻ ʼ ham bo lishi qal alarni qamal qilish va ularni ishg ol qilishda qo l kelgan. G arbiy ʻ ʼ ʼ ʻ ʻ xoqonlik qo shinlari asosan otliq jangchilardan tashkil topgan bo lsa-da, janglarda ʻ ʻ tuyalardan ham foydalanilgan.Xitoy yilnomalaridan biri ―Chjou-shu da turkiy ‖ kabilalar jangchilariniig jang qurollari shunday ta riflanadi: ―ularning qurollari ʼ shoxsimon yoy va xushtaksimon ovoz chiqaruvchi o q, sovut, nayza, kilich va ʻ dudama qilich (uzun, og ir qilich) lardan iborat... otda turib kamondan mohirlik bilan ʻ o q uzadilar ʻ ‖ 28 . Tan imperatori Gaoizu esa ―turklarning kuch-qudrati otda turib kamondan o q uzishlaridadir deb ta kidlaydi. Turli xududlardan topilgan arxeologik materiallar ʻ ‖ ʼ 28 https://ru.wikipedia.org/w/index.php.title=Тюркский_каганат&oldid=1 34221483 30 xoqonlik qo shinining mustahkam po lat qurollarga ega bo lganini tasdiqlaydi.ʻ ʻ ʻ Xususan, Oltoy o lkasidagi Balik Sook degan joydagi mozor-qo rgon qazilganda ʻ ʻ uning qurol-aslahalari va jang kiyimlari bilan ko milgan qadimgi turk jangchisiga ʻ tegishli ekanligi aniqlandi. Ahamiyatlisi shundaki, ushbu topilmalar tiklanganda ular orasida qilich, dubulg a (shlem), xanjar, o q-yoy, sovut kabi jangovar buyumlar ʻ ʻ borligi, ularning mustahkam temir va kumushdan yasalganligi xamda otliqqa unchalik qiyinchilik tug dirmaydigan darajada yengil bo lganligi ma lum bo ldi ʻ ʻ ʼ ʻ 29 . Xoqonlikning boshqaruv tuzumida qariyb 40 ga yaqin unvon va ellikdan ortik epitetlar mavjud bo lib, ularni quyidagicha guruhlarga bo lish mumkin: ʻ ʻ ● 1) rasmiy: a) ma muriy; b)harbiy; ʼ ● 2) ijtimoiy: a) diniy; b)ramziy-faxriy. Turk xoqonligida boshqaruv tizimida xoqondan keyin birinchi o rinda yabg u ʻ ʻ turgan. Dastlabki davrlarda ―yabg u xoqonning vorisi hisoblanib, odatda ʻ ‖ xoqonlarning ukalari shu unvonga ega bo lar edilar. Shuning uchun ham yabg u ʻ ʻ xitoy yilnomalarida xoqondan keyingi birinchi shaxs sifatida ko rsatiladi". Undan ʻ keyin esa tegin, ya ni xoqonning o g illari - shahzodalarga beriladigan unvon ʼ ʻ ʻ bo lgan. Odatda teginlarga boshqarish uchun ma lum bir hudud berilib, o zining ʻ ʼ ʻ qo shiniga ham ega bo lgan. Hokimiyat akadan ukaga emas, otadan o g ilga ʻ ʻ ʻ ʻ o tadigan bo lgach, teginlar taxt vorisi hisoblanib, yabg ularning mavqeiga nisbatan ʻ ʻ ʻ ularning mavqei yuqoriroq bo lishiga olib keladi. Teginlardan so ng eltabarlar turgan ʻ ʻ Yabg u, shod, tegin, eltabar, tudun, tutuk, cho r, tarxon, erkin, inanchu, buyruk kabi ʻ ʻ o nlab unvonlar va ularning oldida keluvchi apa, inal, kul, tun va h.k. ko plab ʻ ʻ epitetlar rasmiy xarakterda bo lib, ulardan aksariyati ma muriy bo lsa, bir qismi ʻ ʼ ʻ harbiy edi. Ayniqsa, ular orasida tutuk, cho r, tarxon, erkin kabi unvonlar ko proq harbiy ʻ ʻ xarakterdagi unvonlar bo lishi barobarida qaram qabilalarni boshqarishga vohalarga ʻ hukmdorlik qilishga yuborilgan ma murlarning unvoni sifatida xam uchraydi. ʼ Xoqonlikda mavjud unvonlar tizimida harbiy unvonlar ham o ziga xos o rin ʻ ʻ 29 Boboyarov G . G arbiy turk xoqonligining davlat tuzumi - T.: YANGI NASHR, 2018.B. 158 ʻ ʻ 31 egallagan. Jumladan, bitiktoshlarda suboshi, chabish, mingboshi, beshyuzboshi, yuzboshi, o nboshi kabi unvonlar uchraydi. Shuningdek, xitoy yilnomalaridaʻ xoqonlik amaldorlarining unvoni sifatida chabishi-szyabi (chabish) bir necha bor qayd etiladi― Suboshi lug aviy jihatdan qadimgi turkcha su ―qo shin va bash ʻ ʻ ‖ ―bosh, rahbar , ya ni ―qo shin boshlig‗i, lashkarboshi ma nosida edi. Chabish ‖ ʼ ʻ ‖ ʼ (chovush) esa ―qo shinda vazifador shaxs, lashkar boshliklaridan biri sifatida ʻ ‖ bo lib, Maxmud Qoshg ariy uni ―jangda saflarni tuzatuvchi, dam olish vaqtida ʻ ʻ askarni zulm qilishdan saqlovchi odam shaklida ta riflaydi.Mahoratli jangchilarning ‖ ʼ jangovarlik qobiliyati o z davri uchun yetarlicha darajada yuqori bo lgan. Ular ʻ ʻ deyarli tinimsiz jangu jadallar olib borar, butun atrofida dushmanlar o rab olgan ʻ bo lishlariga qaramay, turli qabilalarning qarshiliklarini qurol kuchi bilan bartaraf ʻ etib, Uzoq Sharq va O rta Osiyogacha bo lgan uzoq masofali yurishlarni amalga ʻ ʻ oshirar edilar. Diqqatga sazovor jihati shuki, xoqonlik qo shinlari dushmanni ʻ oxirigacha ta qib qilib borib, uni butunlay yakson qilmagunlaricha tinchishmas edi ʼ 30 . 30 O zbekistonda harbiy ish tarixidan -T.: SHARQ, 2012. B. 121 ʻ 32 II bobga xulosa Xulosa qilib aytganda garchi Turk xoqonligining butun siyosiy tarixi harbiy yurishlar va qabilalararo urushlar bilan to la bo lishiga qaramay, u Jung oriyadan toʻ ʻ ʼ Qora dengizgacha bo lgan ulkan hududda turkiy qabilalarning o zaro uyushishiga ʻ ʻ zamin yaratdi va qator turkiy tili xalqlar etnomadaniy muhitining shakllanishini ta minlaydi. Xoqonlikning kuchli harbiy tashkiloti esa Xitoy va Eronning ʼ tajovuzkorona niyatlariga to sqinlik qila oldi, VIII asrdagi arab xalifaligi bosqiniga ʻ ham qattiq qarshilik ko rsata oldi. ʻ Vizantiyalik harbiy mutaxassis Mavrikiy (VII asr birinchi yarmi) o zining ʻ ―Strategikon nomli asarida turklarning taktik usullarini shunday tasvirlaydi: «Endi ‖ turklar va avarlar ham jangovar tartibda joylashishadi... Ular jangovar qo shinni ʻ rimliklar (vizantiyaliklar nazarda tutilmoqda) va forslarga o xshab bir chiziq bo ylab ʻ ʻ joylashtirmaydi" deydi 31 . Mintaqada harbiy mudofaa inshootlarini ko‗rish an anasi ko p asrlik tarixga ʼ ʻ ega bo lib, chegara chiziqlarida mustahkamlangan manzilgohlar va yashirinish ʻ uchun mo ljallangan qal alar, qasrlar va hukmdorlarning qarorgohlari barpo etilgani ʻ ʼ shundan dalolat beradi. Chorvadorlar jamiyatida ko chmanchi davlatlarning vujudga ʻ kelishi bilan harbiy inshootlarning ahamiyati yanada ortdi. Chorvadorlar imperiyalarning suv yoki quruqlik yo llari bo ylab uncha katta bo lmagan ʻ ʻ ʻ istehkomlar qad ko taradi. Biroq bunday istehkomlarning hech birida aholi doimiy ʻ yashagan emas, ular faqat jang vaqtlarida zaxira ombori va mudofaa joylari vazifasini o tagan". Gaochandan 125 km shimolda joylashgan mazkur garnizon o z ʻ ʻ joylashuviga ko ra, tashqi xavflardan himoyalash uchun strategik jihatdan qulay ʻ bo lgan. Demak, yuqorida ko rib chiqilgan ma lumotlardan ko rinadiki, xoqonlik o z ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ davrida harbiy jihatdan ilg or bo lgan. O nlik tizimga asoslangan muntazam qo shin, ʻ ʻ ʻ ʻ ya ni asosan har biri 10 ming nafar jangchi bilan ta minlovchi ―o n o q tuzilmasi ʼ ʼ ʻ ʻ ‖ doimiy ravishda hozir bo lgan 100 minglik qo shin mavjud bo lgan, xoqonlik uning ʻ ʻ ʻ ko p sonli, intizomli va tezkor otliq qo shinga ega bo lganligi, o z ʻ ʻ ʻ ʻ 31 Usmon T. Turkiy xalqlar mafkurasi - T.: Cho lpon, 1995. B. 65-66 ʻ 33 davrining qudratli davlatlaridan biriga aylanishiga aylanishiga imkon bergan. Shu sababli, Turk xoqonligi qudratli Sosoniylar Eroni, Vizantiya va Xitoy ustidan ma lum muddat ustunlik qilishga va doimiy ravishda o z hududini kengaytiribʼ ʻ borishga muvaffaq bo lgan. ʻ 34 XULOSA Shunday qilib, Turk xoqonligi o‗z davrida keng hudularga yoyilgan eng yirik davlat bo‗lgan. Uning hukmdorlari Xitoy, Eron va Vizantiya bilan bo‗lgan munosabatlarda uzoq yillar o‗z ta‘sirini o‘tkazganlar. Shu bilan birgalikda xoqonlik davri moddiy va ma‘naviy madaniyati, uning nodir namunalari Turonzamin xalqlarining to‗laqonli turmush tarzini o‗ziga xos yo‗sinda aks ettirib qolmasdan, ular bobokalonlarimiz dahosining teranligidan, ularning yuksak ijodkorligi, izlanuvchanligidan ham shahodat beradi. Bepoyon dasht va cho‘l hududlarida, serhosil va sersuv vohalarda tashkil topgan ulkan davlatbirlashmalari kattagina hududlardagi shaharlar, hunarmandchilik, madaniyat, savdo-sotiq va o`zaro aloqalarning rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar ochib berdi. Masalaning yana bir eng muhim tomoni shundaki, Turk xoqonligi mavjudligi davr - ko`chmanchilar madaniyati insoniyat sivilizatsiyasining o`z yo`nalishi va jihatlariga ega bo`lgan o`ziga xos va betakror tarmog`i bo`lib, o`troq aholi madaniyati bilan aralashib, uyg`unlashgan madaniyat paydo bo`lishi davri bo`ldi. Turk xoqonligining butun siyosiy tarixi harbiy yurishlar va qabilalararo urushlar bilan to la bo lishiga qaramay, u Jung oriyadan to Qora dengizgachaʻ ʻ ʼ bo lgan ulkan hududda turkiy qabilalarning o zaro uyushishiga zamin yaratdi va ʻ ʻ qator turkiy tili xalqlar etnomadaniy muhitining shakllanishini ta minlaydi. ʼ Xoqonlikning kuchli harbiy tashkiloti esa Xitoy va Eronning tajovuzkorona niyatlariga to sqinlik Qila oldi, VIII asrdagi arab xalifaligi bosqiniga ham qattiq ʻ qarshilik ko rsata oldi. ʻ 35 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentning asarlari 1. Shavkat Mirziyoyev Milliy Taraqqiyot Yo‘limizni Qat‘iyat Bilan Davom Ettirib, Yangi Bosqichga Ko‘taramiz. T. ―O‘zbekiston - 2017. 91-92 B. ‖ II. Manbalar 2. Abu Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi. Toshkent-1993. III. Ilmiy adabiyotlar 3. Abdulahat Xo jayev.Turk. ʻ 4. Ayagan, B.G.Turk xalqlari: entsiklopedik ma'lumotnoma.-Olmaota: Qozoq ensiklopediyalari.2004 5. Abdirahimova N.A Isakova.M. S, Sulaymonova.Z.M Davlat muassasalari tarixi.T., ―Sharq‘‘, 2007-yil 6. Azamat Ziyo. O‘zbek davlatchlik tarixi. T., ―Sharq , 2000-yil ‖ 7. Abduzuhur A. ―Turkiy xalqlarning tillari va tarixi .- T.: ―O‗zbekiston ‖ adabiyoti va san‘ati gazetasi, 8-son, 1993-yil 19-fevral; ‖ 8. Abdurahmonov G. O‗zbek xalqi va tilining shakllanishi to‗g‗risida. T.: TDShI 1999 9. Ahmedov B.A. O‗zbekiston xalqlari tarixining manbalari.-T.: O‗qituvchi, 1991; 10. Boboyarov G . G arbiy turk xoqonligining davlat tuzumi - T.: YANGI ʻ ʻ NASHR, 2018 11. Eshov.B O‘zbekiston davlatchiligi va boshqaruv tarixi. T., ―Sharq 2012- ‖ yil. 36 12. Jabborov I. O‗zbek xalqi etnografiyasi. – T .: O‗qituvchi, 1994 13. Nasimxon Rahmon. Turk xoqonligi. – T.: Abulla Qodiriy, 1993; 14. Rahmonov N., B.Matboboyev. O‗zbekistonning ko‗hna turkiy-run yozuvlari. Toshkent, ―Fan , 2006; ‖ 15. Soatova G. ―O‘zbekistonda O‗rxun-Enasoy yofgorliklari tadqiqi O‗zbek ‖ tili va adabiyoti jurnali, 2020-yil, 6-son; 16. Usmon T. Turkiy xalqlar mafkurasi - T.: Cho lpon, 1995 ʻ 17. Бекмуҳаммедов Ҳ.Ю. тарих терминлари изоҳли луғати. Т., ―Ўқитувчи 1978. ‖ 18. Қурбангалиева.Р. Ўрта асрлар тарихи. Ўқув методик қўлланма. Т., ―Ўқитувчи ,1980. ‖ III. Internet saytlari 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 37

MUNDARIJA

KIRISH

I BOB. TURK XOQONLIGI DAVRIDA O‘RTA OSIYO XALQLARINING IQTISODIY VA IJTIMOIY HAYOTI

1.1 Turkiylarning kelib chiqishi va turk atamasiga qisqacha izoh

1.2 Turk xoqonligi va arablar bosqini davrida O‘rta Osiyo hokimliklarining mavqeyi

I bobga xulosa

II BOB. O‘RTA OSIYO XALQLARI TURK XOQONLIGI DAVRIDA

2.1 Turk xoqonligida davlat boshqaruvi

2.2 Turk xoqonligi harbiy yurishlari va ishlatilgan qurollari

II bobga xulosa

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить